Вильфредо Парето, Фердинанд Теннис және Георг Зиммельдің социологиялық ойлары

1. Вильфредо Парето
2. Фердинанд Теннис
3. Георг Зиммель
Вильфредо Парето (Wіlfredo Pareto) (1848-1923) - итальян экономисі, әлеуметтанушы. 1848 жылы 15 шілдеде Парижде өзінің либералдық және республикалық көзқарастары үшін Генуядан кетуге мәжбүр болған итальян маркизінің отбасында туған. 1858 жылы Паретоның отбасы Италияға оралады. Мұнда ол классикалық гуманитарлық және техникалық білім алады. Туринде политехникалық мектепті бітірген соң 1869 жылы “Қатты денелердегі тепе-теңдіктің іргелі принциптері” деген тақырыпта диссертация қорғайды. Тепе-теңдік ұғымы оның бұдан кейінгі экономикалық және әлеуметтанушылық еңбектерінде маңызды орын алатынын ескерер болсақ, бұл тақырып нысана ретінде қабылданды. Бірнеше жылдар бойы ол темір жол мекемесі мен металлургиялық компанияда маңызды қызметтер атқарды. 90-жылдары ол саясатқа араласуға талпынас жасайды, бірақ онысы сәтсіз болады. Осы кезде ол публицистикамен, классикалық мәтіндерді оқумен және аударумен белсене айналысады. 90-жылдардың бірінші жартысында Парето экономикалық теория және математикалық экономика саласынан бірқатар зерттеулер шығарады. 1893 жылдан өмірінің соңына дейін ол Швейцарияда Лозанна университетінде атақты экономист Леон Вальрасты алмастырып, саяси экономия профессоры болды. Парето өмірінің соңғы жылында Италияда фашистік режим орнайды. Бұл режимнің кейбір қайраткерлері өздерін лозанндық профессордың шәкіртіміз деп есептеді. Осыған байланысты 1923 жылы оған Италия сенаторы атағы беріледі. Парето бұл режимге ұстамды қолдау көрсете отырып, оны либералды болуға және академиялық еркіндіктерді шектемеуге шақырды. Парето 1923 жылы 19 тамызда өмірінің соңғы жылдарын өткізген Селиньяда (Швейцарияда) қайтыс болды.
Паретоның алғашқы ғылыми еңбектері экономикаға арналған. Экономист ретінде ол ғылым тарихында елеулі орын алады. Ол монополистік нарықты, табыстарды бөлуді, эконометрияның қалыптасуына маңызды үлес қосты. Алайда ол біртіндеп homo economіcus ретіндегі адам туралы түсініктердің жеткіліксіз және дәл еместігін түсінеді. Өз кезегінде бұл түсіну оның адамның рационалистік тұжырымдамасына теріс көзқарасымен байланысты. Адамның дәл және толық үлгісін іздестіру барысында Парето әлеуметтануға жүгінеді. Бұл жүгінуді ол салыстырмалы түрде айтқанда кешірек, яғни белгілі ғалым болған кезде қолға алды. Бұл Паретоның жанр бойынша әлеуметтануға жатпайтын еңбектерінен байқалады, олар мыналар: “Саяси экономия курсы” (1896 - 1897), “Социалистік жүйелер” (1902) және “Саяси экономия оқулығы” (1906). Паретоның әлеуметтану тұжырымдамалары бейнеленген ең ірі шығармасы – “Жалпы әлеуметтану трактаты” (1907-1912).
        
        Вильфредо Парето
Вильфредо Парето (Wіlfredo Pareto) (1848-1923) - итальян ... 1848 жылы 15 ... ... ... ... ... көзқарастары үшін Генуядан кетуге мәжбүр болған ... ... ... 1858 жылы ... ... ... ... ол классикалық гуманитарлық және ... ... ... ... ... ... соң 1869 жылы “Қатты денелердегі тепе-
теңдіктің іргелі принциптері” деген ... ... ... ... ұғымы оның бұдан кейінгі экономикалық және әлеуметтанушылық
еңбектерінде маңызды орын ... ... ... бұл ... ... ... ... жылдар бойы ол темір жол ... ... ... ... ... ... 90-жылдары ол саясатқа
араласуға талпынас жасайды, бірақ онысы сәтсіз болады. Осы ... ... ... мәтіндерді оқумен және аударумен белсене
айналысады. 90-жылдардың бірінші жартысында Парето экономикалық теория және
математикалық экономика ... ... ... шығарады. 1893 жылдан
өмірінің соңына дейін ол Швейцарияда Лозанна ... ... Леон ... ... ... ... профессоры болды.
Парето өмірінің соңғы жылында Италияда фашистік режим орнайды. Бұл режимнің
кейбір қайраткерлері ... ... ... ... ... ... байланысты 1923 жылы оған Италия сенаторы атағы беріледі.
Парето бұл ... ... ... ... ... оны ... болуға және
академиялық еркіндіктерді шектемеуге шақырды. Парето 1923 жылы 19 тамызда
өмірінің ... ... ... Селиньяда (Швейцарияда) қайтыс болды.
Паретоның алғашқы ғылыми еңбектері экономикаға ... ... ол ... ... ... орын ... Ол ... нарықты,
табыстарды бөлуді, эконометрияның қалыптасуына маңызды үлес қосты. Алайда
ол ... homo ... ... адам ... ... және дәл ... ... Өз кезегінде бұл түсіну оның
адамның рационалистік тұжырымдамасына ... ... ... дәл және ... ... ... барысында Парето әлеуметтануға
жүгінеді. Бұл жүгінуді ол салыстырмалы түрде ... ... яғни ... ... ... ... ... Бұл Паретоның жанр бойынша әлеуметтануға
жатпайтын еңбектерінен байқалады, олар мыналар: “Саяси ... ... - 1897), ... ... (1902) және ... экономия оқулығы”
(1906). Паретоның әлеуметтану тұжырымдамалары бейнеленген ең ірі ... ... ... ... ... әлеуметтанудағы дүниетаным бастаулары жан-жақты. Экономикалық
тепе-теңдік теориясының авторы Леон Вальрастан басқа Н.Маккиавеллидің
әлеуметтік дарвинизмі мен ... ... ... мен Г.Тардтың
итальяндық қылмыстық мектебін, француз философы Жорж Сорель мен оның ... ... миф ... итальяндық саяси ойшыл Гаэтано Москаның
қоғамды ... мен ... бөлу ... атап ... ... ғылыми шығармашылығын ... бір ... ... ... ... оның ... ... бағдарының
түбегейлі өзгеруінің ықпалын ... атап ... ... ... ... және гуманистік көзқарастардың жақтаушысы болған.
Бірақ кейін, шамамен 1900 жылдары өз заманындағы Италияның саяси ... ... ... ... жас кезіндегі мұраттарынан көңілі қалады.
Парето үнемі түрлі саяси, моральдық, метафизикалық ... ... ... ... демократия (ол оны “плутодемократия” деп атайды), еркіндік,
гуманизм, ынтымақ, прогресс, теңдік, ... ... сан ... ... “әшкерелейді”. Әлеуметтану ғылымының өзі Парето үшін
әлеуметтік мұраттарды әшкерелеу құралы болды. Әлеуметтік ғылымның ... ... ... ... ... ... немесе Гумплович сияқты
ойшылдарға жақындата түседі. Оларда, әдетте, “әдемі сөздің артында ... ... ... ... ... ... адамзат табиғаты жөнінде жоғары пікірде
болмағаны байқалады. Оған ... ... ... ... “Билеуші”
еңбегінде адамдар жайында айтылған “олар қайырымсыз және ... және ... ... ... ... және ... ... ұстанымы өте жақын болды.
Паретоның философиялық антропологиясы адам өз іс-әрекеттерін ойлап барып
жасайды деген ұғымға негізделген адамның ... ... ... Оның ... бойынша, адам, керісінше, алдымен ... post festum, ... ... әрекеттеріне дәйектемелер ойлап тауып,
оларды түсіндіруге, ұтымды етуге тырысады. Бұл ... оны ... ... ... ... ... бірі ретіндегі рационализация
тұжырымдамасына жақындата түседі.
Парето өзінің әлеуметтанудағы пайымын бұл бағыттағы қасаң ... ... ... ... ... ... қасаң қағида ретінде түсіндіріліп
келді. Конттың ... ... ... ... ... ... әлеуметтануы Боссюэның “Жалпы тарих жөніндегі ойлары” сияқты қасаң
қағидалы болып келеді. Бұлар әр ... ... ... ол – дін; ... ... ... біз ... де Греефтің, Летурноның және басқа
көптеген ... ... ... “Қасаң қағидалы”,
“гуманитарлық”, “метафизикалық” әлеуметтануға ... ... ... шынайы ғылым болып табылады. Мұндай болу үшін ... ... ... керек. Бұл көзқарас ғылыми
дәлелдеменің негізін бақылау, тәжірибе және солардан құрылған логикалық ой-
қорытындылар ... ... Егер ... ... ... ... ... ойысса, тәжірибелік ғылым нақты жағдайлардан жалпы
принциптерге бағыт алады, сосын бұл ... ... ... одан ... ... ... ... осы жағдай шексіз жалғаса береді.
Бұл ретте жалпы принциптерді жай болжам ретінде қарастыру қажет, ... - ... ... синтезін тануды қамтамасыз ету, оларды теория
арқылы байланыстырып, ... ... ... ... ... ... түгелдей фактілерге бағынады және бұл арада ақиқаттың фактілерді
дұрыс көрсетуден басқа ... ... әдіс ... ... ... ... арасындағы
“қажетті” байланыстар жөнінде білім бермейді. Бұл әдіс тек ... ... ... ... ... бізге белгілі кеңістіктік-уақыттық аяда
қатаң шектелген, кейбір ... ... ... ... ... ... заңдары да осылай түсіндірілуі керек. Мысалы,
белгілі силлогизм: “Барлық ... ... ... ... ... ... ... - тәжірибелік көзқарас тұрғысынан бұл былай болуға тиіс: “Біз танып-
білген адамдардың бәрі қайтыс ... ... біз ... ... ол осы ... ... ... демек Сократтың өлуі әбден мүмкін”.
Егер де формальдû логика заңдарының осындай ... ... ... ... мұның әлеуметтану заңдарына да қатысы бар.
Паретоның әлеуметтік мінез-құлық теориясының негізі адамдардың ... ... және ... емеске бөлуден құралады.
Әлеуметтанушылық талдау бірлігі болып табылатын “іс-әрекет” ұғымына
жүгінудің өзі ХІХ-ХХ ғасырлардың әлеуметтануына тән ... Біз оны ... ... ... да ... Ол
әлеуметтанушылар қызығушылықтарының ... ... ... ... ... ... макроәлеуметтік жүйелердің, жаһандық
қоғамдар мен үлкен әлеуметтік топтардың мәселесіне назар ... ... ... оның әлеуметтану теорияларының негізі адамдар іс-әрекетінің сан-
алуан түрлеріне талдау жасаудан ... ... үшін ... және ... емес ... ... ... субъективті және объективті жақтардың амалдары ... ... ... етеді. “Мақсатқа сәйкес амалдар болып
табылатын және осы мақсатпен логикалық ... ... ... ... ... ... жоқ басқа әрекеттер де бар. Әрекеттердің бұл екі
түрі оларды объективті не субъективті ... ... ... ... ... адам әрекеттері бірінші түрге жатады.
Мәселен, грек теңізшілері үшін ... ... шалу мен ... есу
теңізде жүзудің бірдей логикалық амалдары болды”.
Аталған ерекшелікті ... үшін ... ... ... ... басты мәнге ие. Оларды қалай табуға болады? Парето
былай жауап береді: ... ... ... деп ... ... ... бойынша өз мақсатымен бірігетін
операцияларды ғана емес, сонымен бірге кең таным-білімге ие ... ... ... ... ... және ... мағынаға ие болған
әрекеттерді атаймыз. Басқа әрекеттер ... ... деп ... ... ... дегенді білдіреді”.
Логикалық іс-әрекеттер саласы - ең ... ... ... ... ... саяси, құқықтық әрекеттер мен экономика.
Жалпы логикалық іс-әрекеттер сирек кездеседі, әлеуметтік ... емес ... ... ... Логикалық әрекеттер - пайымдауға, ал
логикалық емес әрекеттер сезімге ... ... ... ... ... ... өзге пайымдау да кіреді. Оның ... ... рөлі ... яғни осы ... ... ... адамдар өздерінің логикалық емес әрекеттерін логикалық деп
көрсетуге бейім. Бұл мақсатқа әр түрлі ... ... ... ... ... жалған ғылыми теориялар қызмет етеді. Бұл теориялардың
таралуы олардың логикалық құндылығы мен ... ... ... ... ... ... сезімге негізделген.
“Сезім” Паретоның әлеуметтану жүйесінде айрықша маңызды рөл атқарады.
Оның көзқарасы ... ... адам ... терең негізін құрайды.
“Түйсік”, “қызығушылық”, “тәбет”, “талғам” сияқты ұғымдармен қатар, ... ... ... ... ... ... ... береді.
Бірақ мінез-құлықтың терең факторы болғанымен, сезім ұстатпайтын нәрсе:
бұл белгілі бір ... ... ... ... ... ... әлеуметтану оларды тек белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... “тұнба” және “туынды” теориясы осы
сезімдерді тану құралы болды.
Адамдар өздерінің ... емес ... ... деп ... ... және құбылмалы элементтерден тұрады. Парето біріншісін
әлеуметтік ғылым үшін оғаштау ... ... ... ... ... ал екіншісін “туынды” (“деривация”) терминімен белгілейді. Ол
“тұнба” мен “туындыны” қарастыруға өз “Трактатының” көп ... ... оның осы ... ... мән беретінін көрсетеді.
Парето пайдаланылатын терминдерді нақты белгілеуді талап еткенмен, оның
еңбегінде ... ... ... ... ... Бұл терминде
химиялық немесе геологиялық үндестік байқалады, ... ... ... және ... мағынасына мән бермеуге шақырады. Логикалы
болмағанымен, ... ... ... ... мен ... Бұл орайда Парето тұнбаларды өздері сәйкес келетін сезіммен және
түйсікпен араластырмау керек, өйткені олар ... ... ... ... және ... болып табылады деп атап көрсетті.
“Термометр” түтікшелеріндегі сынаптың ... ... ... ... ... ... ... да осы сезімдер мен түйсіктердің
көрінісін білдіреді. Қысқартып айтар болсақ, тұнба тәбет пен ... ... ... қалыптасуында маңызды орын алады. Сондай-ақ
біз су 100 градуста ... деп ... ... ... ... және ... ... ие екенін айта кету қажет. ... ... және ... ... мен оның ... әлеуметтік ғылымда
автордың өзінен басқа ешкім қолданбағаны таңдан-дырмайды.
Паретоның өзі “тұнбалар” жіктелімінің бастапқы сипатын мойындаған. Сөйте
тұра, ол әр топқа ... ... ... ... ... ... екі ... Олардың біреуі үрдістерді әлеуметтік өзгерістерге сіңіретін
“комбинациялар ... ... ... “агрегаттарды сақтаудағы
табандылықты”, яғни кертартпалықты, ... ... ... бір ... ... ... ... “тұнбасынан” едәуір
ерекшеленеді. Олар тұтастай алғанда жеке бір қоғам шегінде көп ... ... ... ... қоғамның өз ішіндегі әр түрлі топтарға бөлу
айтарлықтай құбылып отырады.
“Тұнба” - “теорияларда” адамның логикалық емес ... ... ... ... Олар көбінесе “сезімдердің” тікелей
көрінісі ... ... ... өзі бөліп қарастырған “тұнбалардың” алты тобы Батыстың тарихында
екі мың жыл бойы ... ... ... ... ... бірге әр топтың
ішіндегі шағын топтар онша тұрақты ... ... ... ... біреулерінің әлсіреуіне алып келуі мүмкін.
Парето идеяларының өзектілігіне зор үлес қосқан американ әлеуметтанушысы
Т.Парсонс “тұнбаның” екі ... ... ... ... ... ... ... екіншілері нормативті “тұнба”,
басқаша айтқанда, құндылықты орнықтырушылар. ... бұл ... ... Оның «тұнба» түйсіктің (сезімнің және т.б.)
көрінісі деген сөзіндегі ... ... ... ... ... Ал «тұнба» құндылықты орнықтырушы ретінде ... онда ... ... ... ... ... мінез-құлқын» білдіреді.
Паретоның ойынша, “туынды” немесе “деривациялар” “теорияның” ауыспалы,
жеңіл тобын құрайды. Бұл ұғым ... ... ... жақын.
“Туындылар” “тұнбаларға” және солар арқылы күш ... ... ... “тұнбалардан” шыққанымен, оларға сәйкес келмейтінін
атап көрсетеді. Осыдан ... ... ... ... ... туындайды, өйткені бізге өздерінің пайда болу негіздері жасырын
болатын “туындылар” ғана ... ... ... ... ... жалған логикада
қанағаттандырады. Ол үстірт және өзгермелі топ бола тұрса да, әлеуметтік
жүйеде өте ... рөл ... Олар ... ... ете ... алады немесе әлсірете алады. Олар “сезімдерге” ықпал ету ... ... ... ... ... әсерін тигізуге қабілетті.
Алайда “туындылар” “сезім” мен “тұнбаға” тәуелді болғанымен, өздері дербес
тіршілік етуге, ... ... ... ... әр түрлі
комбинациялар жасауға және ... ... ... ... ... “туындылардың” субъективті жағына назар аударады. ... ... ... бір адамдардың басқа адамдарды өзіне
еліктіріп ілестіруде қандай ... ... ... ... әдістерді
қолданатынын анықтауға бағытталған. Осыған орай, Парето ... ... ... топ - ... ... ... формуласы мынадай: “бұл
осылай, өйткені осылай болуы керек” немесе “осылай істе, өйткені осылай
істеу ... ... ... ақыл ... ... ... ... екінші тобы беделге (тұлғаға, әдет-ғұрыпқа, салт-
дәстүрге) сүйенетін ... мен ... ... олар “туындыларды”
логикалық құндылығына қарамай тиімді етеді.
“Туындылардың” үшінші тобында “дәлелдемелер” ... ... ... ... ... ... заңдық принциптерге (Құқық, Әділеттілік),
метафизикалық мәндерге ... ... ... ... ... ... ... төртінші тобы “ауызша дәлелдемелердегі” ой-пікірлерден
күш алады, яғни «белгісіз, күмәнді, екі ... ... бар ... ... және шындыққа жанаспайтын» дәлелдемелер.
Осыдан мынадай қорытынды шығаруға болады. ... ... ... ... ... бір ... мен ... сәйкес
“сезімдерге” қатынасында екі қарама-қарсы функция ... ... осы ... мен “сезімдерді” тауып, көрсетіп отырады, екіншіден,
туындылар оларды ... ... бір ... байланысты бірінші орынға
не алдыңғы, не ... ... ... әлеуметтанушы ретінде “туындыларға” көзқарасы екі жақты. Бір
жағынан, оларды үнемі ... ... ... ... ... ... ... екінші жағынан, олардың
басқаша бола алмайтындығын, өйткені олардың қисынға сәйкес ... ... ... ... анықтайтынын атап көрсетеді.
Мұндай көзқарас - оның әдіснамасының табиғи салдары, оған ... ... ілім ... ... тұрғысынан қабылданбауы және ... ... ... ... ... ... ... “туындыларды” Паретоның еңбектерінде
өзіміз кездестіретін кең ауқымды қатты сынауды талап етті ме? Бұл ... тек ... ... ғана ... ... оған ұнамаған әлеуметтік
құндылықтарды әшкерелеуші ретінде сөйлейді. Осылайша, логикалық-тәжірибелік
көзқарас, оның ... ... ... ... ... ғылыми талдау құралынан “бет пердесін ашу” ... ... ... ... ... және ... емес ... бейнелеуінде әлеуметтік пайдалылық факторы болып табылады. Демек,
қандай да бір ... ... ... ... ол ... көзқарас
тұрғысынан соғұрлым пайдалы. Бірақ адамды таза ақыл-ой иесі ... ... ... ... ... ... ... да
дәлелдеу қиын-ақ.
Парето әлеуметтік реализм мен әлеуметтік номинализм дилеммасын шешуден
бас ... бұл ... ... ... үшін ... ... Ол қоғамды ерекше нәрсе ретінде қарастырудан бас тартады, алайда
қоғамды бірлесудің ерекше түрі ретінде ... ... ... жеке ... ... ... ... қасиеттерінің
жиынтығы болып табылмайтын қасиетке ие “химиялық қосылыстар ... ... ... ... ... бөлшектерден тұратын жүйе ретінде
қарастырады. Жүйелік ... оның ... ... ... ... ... құрайды. Бұл бағыт әлеуметтану тарихында негізінен екі
редукциялық үлгінің ықпалымен ... ... ... ... және ... ... ... ретінде). Осы екі үлгінің ішінен
Парето, мәселен Дюркгеймге қарағанда, екіншісін таңдап ... ... ... де ... ойынша, осы уақыт пен осы жердегі әлеуметтік жүйенің жағдайы
мынадай факторлармен анықталады: біріншіден, сыртқы ... ... ... ... мен фауна, геологиялық жағдайлар және ... осы ... ... ... емес ... ... Оған
қоғамға басқа қоғамның әсер етуі (кеңістік ... ... ... және осы ... алдыңғы жай-күй салдарының әсер етуі (яғни
уақыт ... ... ... ... Үшіншіден, жүйенің ішкі
элементтері, олардың ішінде негізгісі нәсіл, “тұнбалар” немесе ... ... ... “туындылар”, ұмтылыстар, мүдделер, пайымдауға,
бақылауға деген қабілеттілік, білімнің жай-күйі, т.б. болып табылады.
Парето әлеуметтік жүйенің барлық элементтерінің ... ... баса ... отырды. Осы өзара тәуелділіктің салдарынан ... ... ... өзгерістер басқа элементтерде қайталанып отырады.
Парето әлеуметтік жүйенің жеке элементтерінің арасында бір ... ... ... ... ... жоққа шығарады: “Әрекеттер мен қарсы
әрекеттер бірінен соң бірі үздіксіз ... ... ... жөн...”
Монистикалық және редукционистік теорияларға ... ... ... ... оның ... бұл идея ... жүйелік бағыттың
қажетті алғышартын жасайды. ... ... әр ... оның ... ... қандай рөл атқаратынын қарастырудан кейін ғана
түсіндіріледі. Қоғамдағы іс-әрекеттер мен ... ... ... ... бейтараптандырып отырады, сондықтан қоғам, әдетте, тепе-теңдік күйінде
тұрады.
Парето жүйе ұғымын да, тепе-теңдік ұғымын да механикадан, химиядан және
Л.Вальрастың ... ... ... ... үнемі эволюция
процесінде болатындықтан, ... ... ... ... ... ... ұстап тұруда сезім басты маңызға ие.
Парето әлеуметтік дамудың прогрессивті ... ... ... - ол ... ... ... Оның көзқарасы бойынша,
әлеуметтік жүйелердің дамуы маятниктік, тербелмелі және ... ... ... ... ... сияқты, оның экономика, мәдениет, саясат
және басқа салаларында үрдістердің бірін-бірі ырғақты ... ... Бұл ... ... ... ... ... сақтайды.
Парето әлеуметтік дамудың тізбектік сипаты туралы түсіндірмесін өзінің
әлеуметтану жүйесінде басты орын алатын ... ... ... ... ... жеке ... дене ... интеллектуалдық, адамгершілік
жағынан бірдей болмайды. Сондықтан әлеуметтік теңсіздік те ол үшін ... және ... ... ... ... саласында жоғарғы көрсеткіштерді
көрсететін адамдар элитаны құрайды. Іс-әрекеттің әр ... өз ... ... екі түрін бөліп көрсетеді: билеуші, яғни саяси билікті
жүзеге ... ... және ... етпейтін элита. Жалпы, оның теориясында
әлеуметтік стратификация екі сатылы пирамида ... ... оның ... - саны аз элита (“жоғарғы топ”), ал қалған бөлігін халықтың негізгі
бұқарасы (“төменгі топ”) құрайды. ... ... ... ... ... ... “элита” терминіне бағалаушы элементін енгізбей, оны таза
сипаттамалық тұрғыдан ... ... ... ... ол бұл ... ... бір ... арыла алмады. Бір жағынан, ол
элита өкілдерін ... ... ... ... болатын қызметтің
белгілі бір түрлеріне неғұрлым қабілеттілер және ... ... ... ... “Трактатта” адамдардың элитаға сәйкес қасиеттері
болмаса да осы “белгіге” ие болатындар бар ... ... ... ... ... екіншісіне қайшы келетінін байқауға болады.
Бірінші жағдайда Парето ашық таптық құрылымы және әлеуметтік ... ... ... негізделген жетілдірілген жүйесі бар қоғам
туралы айтпақ болған тәрізді. Бұл жағдайда адамның элитарлық ... ... ... сәйкес келуі керек, алайда бұл тарихта сирек кездесетін
жағдай. Дегенмен де, жалпы ... ... ... шын ... тиісті
сапаға ие және өзінің жоғары жағдайына лайықты болатын адамдардан құралады
деген ұғым ... ... ... тән ... ... ... білу; өз
мақсаттарына жетуде басқа адамдардың әлсіз жақтарын дәл ... ... ... ... ... отырып, сендіре білу қабілеті; қажет
болған жағдайда күш қолдана білу қабілеті.
Соңғы екі қабілеттің бірін-бірі ... ... бар, ... ... ... не ... ... жүзеге асырылады. Егер элита ... ... де ... алмаса, онда ол сахнадан кетіп, басқа ... орын ... ... ... “Тарих - аристократиялардың зираты”
деген тезисі шыққан.
Әдетте, элита мен халықтың ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі төменгі топқа ауысып, ал халықтың арасынан
неғұрлым қабілетті бөлігі элитаның ... ... ... ... ... ... ... элиталардың айналымы деп ... ... ... ... және ... ... ... болады.
Элиталардың айналымы әлеуметтік тепе-теңдікті ұстап тұру үшін өте
қажет. Ол билеуші ... ... ... қасиеттермен қамтамасыз етеді.
Ал егер элита жабық күйде болса, яғни ... ... ... тым ... ... онда ... азғындап, құлдырап кетеді. Сонымен бірге төменгі
топта басқаруға қажетті қасиеттері бар және билікке ... күш ... жеке ... саны ... Бірақ бұл жаңа элита да төменгі топ
өкілдері есебінен жаңарып отырмаса, өзінің басқару қабілетінен айрылады.
Паретоның теориясына ... ... ... не ... ... жүруінен не жоғарғы топта төмен қасиеттердің жиналып ... ... ... өзі ... ... ... балама ретінде
көрсетіледі. Белгілі бір ... ... мәні ... ... ... ауыстыруды білдіреді. Бұл ... ... ... ... ... шыққан жеке адамдарды жоғарғы топтың жеке адамдары
басқарады, өйткені оларда күресуге қажетті интеллек-туалдық ... ... ... ... мен төмендеуі үнемі байқалып
отырады. Олардың ... - ... ... ... ету заңдылығы. Бірақ
элиталардың құрамы ғана ауысып қоймайды, сонымен қатар олардың контингенті
де, элиталардың түрлері де ... ... ... ... ... ... және екінші топтағы “тұнбалардың”, яғни “комбинациялар
түйсігі” мен “агрегаттарды ... ... ... ... ... түйсігіне” ие болған бірінші түрі халықты
сендіру, сатып алу, алдау, тікелей ақымақ ету ... ... ... тобының күшеюі мен екіншісінің әлсіреуі билеуші элитаның болашаққа
емес, осы шаққа көп көңіл бөлуіне алып келеді. ... ... ... ... ... мүдделерінен басым болады; материалдық мүдделер
– мұрат еткен мүдделерден; жеке адам ... - ... ... да ... ұлттың мүддесінен басым болады.
Уақыт өте келе билеуші тапта “комбинациялар түйсігі” дамыды, ал бағынушы
тапта, ... ... ... ... ... ... Бұл
бөліну қатты күшейген кезде революция ... ... ... екінші
тобына ие болған элитаның басқа түрі келеді. Элитаның бұл ... ... ... ымыраға келмеушілік, әрекетке
және бәтуаға ... ... ... тән ... ... ... түрін Парето - “түлкілер”, ... ... деп ... ... ... бұл екі ... ... және
“рантье” санаттары сәйкес келеді: олардың біріншісінде ... ... ... ... екіншісінде екінші топ басым болады.
“Пайдакүнемдер” экономикалық комбинациялар саласында ... ... ... ... ... ... ... көп пайда табуға
ұмтылады. Екі санаттың әрқайсысы қоғамда ... ... ... ... та, ... те ... өзгеруіне себеп
болса, Рантье керісінше, күшті тұрақтылық факторын ... ... ... ... ... ... ... тоқырауға бейім келеді; ал
“пайдакүнемдер” басым қоғам тұрақтылықтан айрылып, ... ... ... оның ... ... ... оңай бұзылуы мүмкін.
Паретоның әлеуметтану классиктерінің санатына кіретіні баршаға мәлім. Ол
қоғамның жүйе ретіндегі ұғымының қалыптасуына үлкен үлес қосты. Оған ... ... ... ... барлық элементтерінің өзара әрекет
етуі мен өзара тәуелділігі, ... ... бір ... және ... байланысты терістеуі және әр элементтің әлеуметтік жүйеде
басқа элементтерге ... ... орны ... ... ... ... ... әлеуметтануда құрылымдық-функционалдық талдаудың
негізін салушылардың бірі ретінде көрсетеді.
Парето еңбектерінде адам іс-әрекеттері мен олардың себептерін ... ... ... мәні зор ... “Логикалық” және “логикалық емес
әрекеттер”, “тұнба” және ... ... ... ... ... ... жоқ. ... осы терминдермен берілген құбылыстарға
талдау жасау әлеуметтанушылар үшін әлеуметтік мінез-құлықтың иррационалды
және ... ... ... теорияларда”, наным-
сенімдерде және т.б. ... және ... ... ... әр ... нұсқамалардың және басқалардың рөлін едәуір ашып берді.
Осындай эмоционалдық факторлардың ... ... ... ... ... ... және ... белсенді әрекеттерге
бастайтыны, қазіргі кезде саясаттануда, насихат пен бұқаралық коммуникация
теориясында да кеңінен танымал болып ... ... рет ... ... теориясын жасады. Ол элиталық топтың
кейбір әлеуметтік-психикалық мінезін және ... ... және ... ... ... ... берді. Өзінің
элиталар айналымы тұжырымда-масында ол әлеуметтік тепе-теңдікті ұстап тұру
мен ... ... ... ... атқаруы үшін әлеуметтік
жинақылықтың қажеттілігін негіздеді.
Бір ғажабы, элита ... ... ... ... ... ... тереңдеуі мен нақтылануына жәрдемдесті. Қоғамдағы
элитаның шынайы орнын түсіну ... ... ... ... ретіндегі,
халықтың өзін-өзі басқаруы ретіндегі бұлыңғыр және мағынасыз ... ... атап ... элита айналымының ерекше ашық ... ... ... пен ... үшін тең жағдайда өзара бәсекелесу туралы
ұғымға өтуге мүмкіндік туғызды.
Рас, Паретоның ... ... ... оның ... бағытымен қарама-
қайшылыққа келіп қалатын тұстары бар. Ол ... ... ... ... ... емес, керісінше, әлеуметтік жүйелерді элиталық
топтардың ... мен ... ... салдары ретінде
қарастырады. Сонымен қатар, элиталардың қызмет атқаруы мен оларды алмастыру
тәсілдері - ... бар ... мен ... ... Олар ... жүйелердегі процестерге байланысты әр түрлі болып келеді;
әлеуметтік пирамиданың төбесі оның ... ... ... ... әлеуметтану идеяларының әлеуметтік-тәжірибелік ықпалын оның
басқа да көптеген публицистикалық еңбектерінің ықпалынан бөліп көрсету өте
қиын. Ол ... ... ескі ... арылуға ұмтылды, бұл ғылыми ақиқатты
іздеуде қажетті шарт болды. ... ... ... ... ... ... ... ізгілік сияқты “наным-сенімдерді” қатаң сынауды талап
еткен жоқ. Керісінше, тарихи тәжірибе көрсеткендей, ... ... ... ешбір “логикалық-тәжірибелік ғылымның” өмір сүруі
мүмкін емес. Парето жөнінде Карл Поппер былай ... ... ол ... ... мен теріс емес ұғым арасында емес, тек ізгілік тұрғысынан қате түсінік
пен ... ... қате ұғым ... ... ... іс жүзінде байқаған
болса, онда ол өзінің артықшылығын аз сезінген болар ... ... ... ... атеисі бола отырып, Парето фашизм өсіп
шыққан наным-сенімдерден құтылуға тырысады. ... ... ... ... ... ... сияқты идеологияларды
сынайды. Бірақ басты назарын өзінің заманында үстемдік еткен ... ... ... ... нәтижесінде Парето мен
Муссолини екеуінде бір ғана ортақ жау болып шықты. Парето кейін ... ... ... ... тоталитаризмге қарсы құндылықтарды теориялық
тұрғыдан ғана түсіндірді.
Парето Италияда өзі ... ... ... ... ... ... қолдау көрсетті. Бұл орайда жаңа режимнің ... ... ... ... ... айта кету ... сондықтан кейбір
либералды интеллигенция өкілдері алғаш мұны елді дағдарыстан шығаратын күш
деп білді. Мәселен, фашизмге қарсы ... ... ... ... ... ... ... Венедетто Кроче де алғашында жаңа режимге
қолдау көрсеткен болатын.
Егер Парето ... ... ұзақ өмір ... оған көп ... ... еді. Жаңа ... ... жазылған мақалалардың бірінде ол фашизм
әскери ... ... ... мен ... ... ... ... қоғам үшін қауіпті болып табылатын құбылыстардан аулақ ... деп ... Бұл ... ... ... Паретоның жете
түсінбегендігін көрсетеді: себебі ол фашизмді оның мәні болып ... ... өмір сүре ... ... ... ... Мұндай
сақтандырулар әлеуметтанушының өз еңбектерінде көп жазған “қисынсыз
әрекеттердің” нақты мысалы ... ... ... ... ... Tönnіes) (1855-1936) - ... ... ... әлеуметтануының негізін қалаушы.
1855 жылы 26 шілдеде Ольденсворт маңындағы Рип деревнясында ата-анасының
фермасында туған. Жан-жақты білім алған: философияны, ... ... мен ... ... Йен, ... ... Берлин, Тюбинген
университеттерінде экономика мен статистиканы оқып зерттейді. Тюбингенде
1877 жылы ол классикалық филология саласында философия ... ... ... жылы Киль ... ... ... атанды. 1913
жылы экономика кафедрасын алғаннан кейін толық профессор атағына ие болды;
эмеритеттенген университеттік профессор ... яғни ... ... дәріс беруден босатылған профессор дәрежесіне, Теннис тек 1916
жылы ғана ие ... ... да ол ... ... ... ... 1921-1933
жылдарға дейін ол Киль университетінде әлеуметтанудан дәріс оқиды. Национал-
социализмнің өсіп келе ... ... ... ... ... ... ... дейтін өзінің жеке принципін бұза отырып, 1930 жылы ол
Германияның ... ... ... ... ... (1936 ... 9 ... дейін көптеген университеттік әріптестеріне
қарағанда, ... ... ... ... ... ... оның
иррационализмі мен антигуманизміне қарсы шықты. 1933 жылы нацистер ғалымды
университеттен қуды.
Тенниске табыс кеш ... Оның ... ...... мен ... мен ... ... түрде қарастыру” алғаш рет
1887 жылы жарық ... ... ... кеңейтілген екінші басылым
“Таза әлеуметтанудың негізгі ұғымдары” деген атпен тек 1912 жылы ... Оның ... ... бір ... ... аз және ... кейін
жабылып қалған журналдарда басылды. Соған қарамастан, Ф.Теннис ғалым
ретінде үлкен беделге ие ... ... ... ол ... Зиммель, Вернер
Зомбарт және Макс Вебермен және т.б. бірлесіп ашқан “Герман ... ... ... ... - ... ... (Socіetas
Hobbesіana) негізін қалаушылардың бірі, ... ... ... ... ... ... саясат одағының” (Vereіn
fur Sozіalpolіtіk), “Әлеуметтік реформалар қоғамының” (Gessellschaft fur
sozіalr Reform), ... ... ... ... de ... ағылшын және жапон әлеуметтану қоғамдарының
мүшесі, “Американ әлеуметтану қоғамының” (Amerіcan ... ... ... ... ғылыми пән ретінде қалыптасуы мен оның Германияда
институтциялануына көп жәрдемдесті. Оның ... ... ... ... - ... ... ... әзірлеуі. Оның бастауы
“Gemeіnschaft und Geselschaft” (1887) деген еңбегінде ... ... ... ... оның 1931 ... соңғы ірі еңбегі “Әлеуметтануға
кіріспеде” (1931) көрсетілді.
Теннис әлеуметтануының ... ... ... ... ... ... ... таныстық – бөтендік (Gekannsteіn, Bekkanschaft -
Fremdheіt), ұнату - ұнатпау, сену - ... ... - ... ... ... ... ... мән (Sozіale
Wesenheіt) немесе әлеуметтік нысан (Sozіale Gestalt); ... ... пен ... еркі ... ... (Gemeіnschaft) және қоғам
(Gessellschaft); табиғи - жасанды ... ... ... ... ... Person - ... sozіale Person, ... табиғи-
әлеуметтік қатынас (naturalіshes-sozіales Verhaltnіs), әлеуметтік жиынтық
(Samtschaft), корпорация (Korperschaft).
Теннистің ойынша, әлеуметтану ... ... ... ... және адам әлеуметтілігін зерттейтін арнайы әлеуметтану бола алады.
Арнайы әлеуметтану таза, қолданбалы, эмпирикалық ... ... Кез ... ... ... өзара әрекетімен жасалады. Адамдар өзара
әрекетке ерік арқылы түседі. Ерік ... ерік пен ... ... сақтауға
немесе бұзуға бағыттала алады. Таза әлеуметтану пәні өзара мақұлданған ой-
пікірлердің есебінен құрылады. Адамдардың қақтығысы, өзара жағымсыз ... ... пәні ... ... Өзара бірін-бірі терістеуші
қатынастарды Теннис жете зерттемейді.
Өзара әрекеттер ... оған ... үшін ... ... ... ... ... осы маңыздылыққа сәйкес әрекет ... ... ... ... ... ... ... бөлудің әлеуметтанушылық мәні адамдардың өзара қарым-қатынасы
жанды байланыс ретінде түсіндіріле ме немесе механикалық ... ... ме ... ... ... ... не органикалық бірліктің
күдіксіздігі ретінде, не ойлаудың жетілген құрылымы ... ... ... ... түрі ... ... “Gessellschaft”
деген атауларға ие болады. “Gemeіnschaft” ұғымын орыс тіліне аудару өте
қиын. ... ... ... - ... ... ... тура ... - “қоғам” - дұрыс болғанымен, әлеуметтік
байланыстардың жеке ... ... ... ... туралы ұғымын
көбірек қаузайды.
“Gemeіnschaft” ұғымын ... ... ... ... қауымға
да қолданады, ал “Gessellschaft” ұғымын индустриалды қалалық қоғамға
қатысты қолданады. ... ... ... ... ... ... ... “қауымдық принциптер мен бұқаралық құндылықтарға
сәйкес өмір сүретінін болжаса, ал “Gessellschaft” түріндегі қоғам ... ... ... 2) ... - ... ... маңыз
берсе, “Gessellschaft” формальды заңдарға ... 3) ... және ... ... білдірсе, екіншісінде арнайы
мамандандырылған кәсіби рөлі ... ... 4) ... – діни
құндылықтарға, екіншісі – зайырлы құндылықтарға сүйенеді; 5) “Gemeіnschaft”
негізінде - ... мен ... ... ... ... ірі корпоративтік және ұғымдық нысандары жатыр.
Жалпы алғанда, әлеуметтанудағы басты мәселелер Теннистің XVІІІ ғасырдағы
және XІX ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... зерттеулерінен - мемлекет, құқық ... ... ... ... мен өмір сүру мәселесін ұтымды және
тарихи тәсілдермен зерттеу қайшылығынан туындады. Теннис ұтымды және ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
дүниеге тарихи көзқараспен біріктіруді ... ... етіп ... ... көздері ретінде құқықтың тарихи мектебінің негізін ... Ф. ... ... ... ... ... кітабы, Морган, Баховен және
т.б. сол кездегі этнографтардың, тарихшылардың еңбектері ... ... ... ... келген қоғамның екі түрін бір-біріне қарсы
қою – принципті түрде осы ұмтылыстардың нәтижесі болды.
Негізгі идея ... ... ... мен байланыстар
ұғымын бір жағынан, қоғамдық (gesellschaftliche) қатынастар ұғымын екінші
жағынан ... қою ... ... ... ... қатынас эмоциядан, байланудан,
көңіл-күй бейімдігінен тамыр тартады және ... өзі ... ... ... орай ... ... ... ортақ тілдің біріктіргіш ... ... ... ... “Мен қауымдық қатынастарды мынадай
түрлерге бөлемін деп жазды Теннис: 1) рулық қатынастар. ... ... ... ... ... немесе туыстық қатынастар жатады; 2) бірігіп ... ... ... сипаттаушы некелік қатынастар; 3) рухани жақындық
немесе туыстық ... ... ... қарым-қатынастары, бұл сана
бірлесіп өмір сүрудің әлдебір түріне ... олар ... ... ретінде, “қауым” ретінде ерекше әлеуметтік маңызға ие болады.
Қарым-қатынастың екінші түрі ... ... ... ... сипатқа
ие. Олардың принципі мен негізі ұтымды алмасуда, иеліктегі заттың ауысуында
жатыр. Демек, бұл ... ... ... бар және ... ... орай ... қарсы ... ... Бұл ... ... қоғамдық қатынастарға сүйенеді, алайда
олар бөлініп кеткен, ... жат жеке ... ... да өмір ... Мұндай қатынастарда әр түрлі топтар, ұғымдар, сонымен қатар
қоғамдастықтар мен мемлекеттер ... ... деп жеке ... ... ... “Осы барлық қатынастар мен байланыстардың мәні ... ... адам үшін ... мен құндылығын сезінуде және ... ... ... ... жатыр”. Демек, мұндай қатынастар ұтымды
құрылымға ие болады. Бұл қатынас-тардың екі түрі - қауымдық және ... ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге адамның
қоғамға қатынасын сипаттайды. Қауымда әлеуметтік тұтастық қисындық жағынан
бөлшектерден бұрын келеді, ал ... ... ... ... жиынтығынан тұрады. Қауым мен қоғамды бөлу - ... ... ... ... және ... байланыстарын
бөлу деген сөз.
Әлеуметтік өмірді ұйымдастырудың осынау екі түрінің негізін Теннис –
Wesenwіlle және Kurwіlle деп ... олар ... екі ... құрайды.
Wesenwіlle – мәннің еркі, яғни белгілі бір ... ... ... ... ... анықтайтын тұтас ерік. Kurwіlle ықпалдастырушы фактор
әрекетінің басқа түрін, әлеуметтік еріктің ... оның ... ... ... ... ... ... жеке еріктерге бөлінуін
білдіреді. Теннис ... таза ... ... ... ... ол оның тұжырымдамасында тікелей психологиялық мағынасынан
айрылған абстрактілік ұғым ретінде ... Оның ... еркі ... ... мен ... ... ... өзінің басты
еңбегінің тарауларының бірінде қолданған ... ... ... atque ... unum et Sunt” ... пен сана - ... ... мүмкіндік береді.
Теннистің әлеуметтануды негіздеудегі ұтымды сипаты оның жеке ... ... ... ... Әлеуметтік мінез-құлыққа
талдау жасай отырып, Теннис Вебер ... ... ... ... оған ... ... мінез-құлықтың мақсатты
ұтымды, құнды ұтымды, аффективті және ... ... бар. ... ... ... ...... соңғы үшеуінде -
Wesenwіlle жүзеге асырылады. Осылайша, сананың ұтымды жұмысы еріктің екі
түрінің және солармен ... ... ... екі ... өлшемі
болып табылады.
Теннис өзінің тарихи-философиялық еңбектерінде XVІІІ ғасыр ойшылдарының
әлеуметтік танымның ... мен ... ... ... ... талдау жасайды. Мәселен, Гоббс бойынша, – деп жазды ол, ... ... ... ... мүмкін: а) оймен шолатын заттар, абстрактілі
заттар (геометрия) туралы; б) “саяси денелер” туралы, яғни адам ... ... ... ... ... ... ... “солардан өзіміз
құрастыратын түр” ретіндегі әлеуметтік институттар принциптері туралы. Дәл
осындай ... ... жеке ... ... алынды.
Теннистің ойынша, жеке адамдардың мүдделерімен және бейімді-ліктерімен,
сонымен қатар топтар мен таптардың ... және ... ... ... ... ... дедукциясы әмбебап және
ортақ мәні бар маңызды танымға қол ... ... ... ... ... ... талабы логикалық қатаң зерттеулерді қамтамасыз ету,
ортақ мәні бар танымға қол жеткізу тұрғысынан әлеуметтік ... ... ... ... түрлерін абстракциялау, идеализациялау
және конструкциялау объективтендіру құралы болды. Бұдан алынған түрлер
абсолюттендірілмеді, олар ... ... бұл ... - ұғымдық
“өлшемдер” - әлеуметтік өмірге тіркеліп, оның әлеуметтанудағы ... ... ... аса маңызды болып табылады, себебі құрастырушы
ұғымдар мен эмпирикалық болмысты теңдестірудің ... ... ... ... ... ... ғылыми жолға ... ... ... ... көп ғасырлық дәстүрінен қол үзеді.
Сонымен, әлеуметтанудың бастауы абстракция болып шықты.
Теннис өзінің әлеуметтануын ... ... ... ... ... ... болатын. Теннистің әлеуметтану ойының негізінде:
әлеуметтік ... кез ... ... ... ерік ... мен ... бір мезгілде көрсететіні сияқты, кез келген әлеуметтік құрылым ... ... ... да ... бір ... ... ... антиномия принципі жатыр;
Осылайша қауым мен қоғам әлеуметтік нысандар жіктелімінде негізгі
өлшемге ... ... ... ... ... ... және реттелген
жүйесін жасауға ұмтылды. Мәселен, ... ... ... ... ... үш түрге бөлінеді: 1) әлеуметтік қатынастар, 2) топтар, 3)
корпорациялар немесе бірлестіктер. ... ... оған ... ... осы қатынастарды сезінген кезде ғана емес, ... ... ... ... ... ... өзара құқықтары мен міндеттері
сияқты, олардың қажеттілігі туындаған кезде өмір сүреді. Басқаша ... ... - ... ... ие ... қатынастар.
Екі немесе одан да көп қатысушылар ... ... ... шеңбер” құрайды. Әлеуметтік шеңбер қатынастан топқа ... ... ... Топ жеке ... ... бір ... жету ... түрде бірігуі кезінде қалыптасады. Одан әрі: ... ... ішкі ... ... яғни ... жеке ... белгілі бір саны
белгілі бір функциялар атқаратын болса, онда ... ... ... ... деп ... ... әрі тармақталған типологиялық құрылымның барлығы, егер де оның
әр нысаны қауымдық және ... ... ... ... ... және ... сипатқа ие болар еді.
Олардың дамуы тұрғысынан ... ... ... ... әлеуметтану деп атайды. Ұғымдық антиномия принципі – қолданбалы
әлеуметтанудың әдісі. ... ... ... ... ... ерік пен сананың диалектикалық өзара әрекеттесуі сана
басымдылығы ... ... ... яғни қоғамдық даму ұтымдылықтың өсу
процесін білдіреді.
Теннис әлеуметтануында алдыңғы дәуірге тән ... ... ... саудаға салудан алынған ұшқары ұстанымдар, саяси нұсқамалар
және моральдық үрдістер ... ... жат ... ... ... ... жасауда алға жылжу байқалады. Әрине, Теннис
әлеуметтануының “ғылымилығы” ғылымның белгілі, позитивтік ... ... ... ... ... ол,
біріншіден, объективтілікті, екіншіден, өзіне тән натуралистік ... ... ... және ... ... іс-
әрекетке тәуелді еместігін жатқызды.
Теннис ХХ ғасырдағы ... ... одан әрі ... ... бірқатар идеяларды алға тартады. Бұл, ең алдымен әлеуметтанудың
талдамалық құрылымы (тарихи құрылымға ... ... ... ... ол ... ... ... деп тануында, өз орнын тауып, қоғамды талдауға
өзіндік әдіс ойлап ... ... ... алғашқылардың бірі болып
батыс әлеуметтануында сол заманнан бері таза ... ... ... ... ... алға ... ... зерттеу идеясымен кейіннен Г.Зиммель де айналысты. ... ... ... бірі ... ... ... ... ХХ ғасыр әлеуметтанушылары кейіннен оның ... ... ... ... ... әлеуметтануына Ф.Теннис қосқан үлестің ішіндегі
бастысы - қауым мен қоғам ұғымына ие ... ... ... ... екі түрі. Бұл идеяны Э.Дюркгейм жалғастырып, ... және ... ... деп ... Бұл ... ... ... қарастырылған түрінде қазіргі таңда көптеген
әлеуметтанушылар, философтар мен тарихшылар осы ... ... ... ... ... үшін ... ... Зиммель (Georg Sіmmel) (1858-1918) - неміс философы ... ... ... ... ... “өмір
философиясының” алдыңғы қатарлы өкілдерінің бірі.
Қысылтаяң жағдайға ерте ұшыраған ... ... ... ... университетінде білім алып, кейін онда оқытушылық қызметпен
айналысты ... ... ... ... ... ... шығармашылық қызметінің барысында Зиммель ... ... ... ... позитивизм, И.Кант пен К.Маркстің ықпалынан
бастап өмір философиясы мен мәдениет философиясының проблемаларына ... ... ... ... ... кең ... ... пен
күштеу; әлеуметтік саралану; оқшаулану; қоғам мен жеке адамның ара
қатынасы; ... ... ... мен ... әлеуметтануы; жанжал
әлеуметтануы; дін әлеуметтануы. ... ... ... ... (1892), ... философиясы” (1900), “Әлеуметтану” ... ... ... ... ... маргиналдылығы (әлемге танымал болса да кедейлігі ... ... ... ... ... оның ... ... - әлеуметтану, көркемдік салондар әлеміне деген қызығушылық),
сонымен бірге ... ... ... жоқ, ... ... ... бейнелерінің үзінділері мен үзіктерінен тұратын еңбектерінің
басым көпшілігінің ... ... ... ... ... ... әлеуметтанудың қажеттілігін негіздей ... ... ... ... ... ... таза нысандарын ажырата білуде
деп есептеді.
Зиммель ... ... ...... жалпы
астарынан (“кедей”, “бөтен”) “шеттетілгендер” нысандарын зерттеуге көңіл
аударуы ... ... ... мен ... ... Зиммельдің
айырмашылығы - ол әлеуметтік қақтығыста да, күресте де бар қақтығыс жалпы
өзара іс-әрекеттің кез ... ... ... және оның ... рөлі көп ... ... деп ... Зиммель тұжырымдамасының
мазмұндық жағы оның әдіснамалық зерттеуімен тікелей байланысты. ... - ... ... үдей ... мен ақша ... ... ... тарихы. Ақша мен ... ... деп ... ... ... терең қайшылықтарына, мәдени
нормалардың құлдырауына, тұлғаның бірегейлігі мен ... ... ... алып ... ... ... ... деп есептеді. Зиммельді интеракционизмнің негізін салушы деп ... ... ... ол ... ... құбылыстардың мәнін байланыс
пен өзара әсерден көрді. Оның көптеген идеялары еуропалық әлеуметтануда да,
американдық әлеуметтануда да ... ... кең ... ... ... ... әдіснамалық
ұстанымын релятивизм, ал оның көзқарастарының ... ... ... өту ... ... ... ... заманғы релятивизм,
Зиммельдің айтуы бойынша, “жекелік пен субстанционалдықты ... ... ... ... ойға қатысты айтатын болсақ, ... үшін ... адам ... ... ... орын ғана, ал
тұлға - оның орындалу әдісі ғана ... ... ... қатысты
релятивизм “заттардың мәнін әрдайым білдіріп отыратын, ... ... тек қана ... ... ... мәні ... табылатын реттеуші
заттарға өтеді”.
Зиммель “Шағын әлеуметтанудағы” жалпы, таза ... ... ... ... ... ... әдіс ... көрсете отырып, ол тар мағынада әлеуметтану деп ... ... ... ... ... ... ... жағдайларын, барлық оқиғаларын
“қоғамдық өмірдің”, оның бастаулары мен ... ... ... ... Қоғамдық дамудың “заңын” немесе ... ... саты ... ... ... ... өту мәселелерін,
әлеуметтік жіктелу заңдылықтарын зерттеу, т.б. осы сарында. Бұл арада сөз
қоғамдастыру процесі туралы ... ... ... ... ... ... жататын қоғам тағдыры” туралы болып отыр. Басқа
саладағы сұрақтар да осыған ... ... ... ұжымдық және
тікелей жеке-дара мінез-құлық құндылықтарының арақатынасы туралы, өйткені
бұл жерде де қоғамның ішкі ... ... ... ... өмір ... күйінде қарастырылады. Бұл мәселелердің барлығын ... ... ... ол өзі үшін ... ... ... егер қоғам жеке адамдар
арасындағы өзара іс-әрекет болса, онда бұл ... ... ... - ... ... міндеті” дейді. Қоғамдастырудың өмір
құбылыстарынан алынған бұл ...... таза ... ол ... өмір ... отырған мазмұннан” ажыратып алып отыратын грамматика
сияқты әрекет ететін ... ... деп ... ... ... ... ... еліктеуді, әлеуметтік таптар мен топтардың
қалыптасуын, иерархияның пайда болуы мен ... ... ... ... ... үшін ... өшпенділік рөлін т.б. жатқызады. Бұған
неғұрлым күрделі және ерекше сипаты бар құбылыстар да ... ... ... ... ... ... мен қоғам үшін кедейшіліктің
мәні, т.б. Бұдан да күрделі процестерге ол әлеуметтік топтардың ... ... ... ... ... ... ... жатқызады.
Үшіншіден, философиялық әлеуметтану саласы анықталады. “Үлкен
Әлеуметтануды” Зиммель ... ... ... ... ... бағытталған басқа да нақты ғылымдардың барлығы сияқты философиялық
екі ... ... деп ... ... ... ... ... ұғымдарын, шарттарын қамтиды. Бұлар оның негізіне
алынатындықтан, бұл тұрғыда оларды түпкілікті ... ... ... ... ... ... ... байланыспен соңына дейін ... ... мен ... ... ... ... жоқ ... және
ұжымдармен ұштастырылады. Біріншісі - таным теориясы, екіншісі - ... ... ... пайымдауы бойынша, әлеуметтік өзара іс-әрекеттің бірінші
долбары ... ... ... ол ... айқын болып көрінетін
типтеуден тұрады. Неғұрлым жалпы типтендіру - адамның жалпы адам ... ал бұл ... ... оның ... ... ... та, сонымен қатар, бір топқа жататындар бір-бірін дәл осы ... ал әр ... ... ... дәл осы ... ... ... келіп екінші долбарға өтуге болады, дәлірек айтсақ, қоғамның
әрбір элементі оның тек бір ... ғана ... ... ... одан жоғары
тұратын нәрсе. “Жеке-дара жан” қандай да бір байланыстың ... ... ... үшін, ол сонымен бірге бұл қатынастан немесе байланыстан ... ... ... ... ... ... мынадан тұрады: өмір
толығымен әлеуметтік емес, біз өзіміздің арақатынасымызды тұлғамыздың оған
кірмейтін бір ... ... ... тек ... ... ... бұл бөлік жалпы психологиялық байланыстар ... ... ... ... әсер етіп қана қоймай, сонымен бірге бұл
бөлік осы соңғылардан тыс тұрады деген формальды деректің дәл өзі, ... ... ... ... ... ... жеке адам мен ... арасындағы “принципті
үйлесімділік” жорамалына келіп саяды, өйткені әрбір жеке адам дәл ... (топ, ... ... ... ... болып табылады және сол
себепті ол үшін қажетті қандай да бір позицияны ұстанып отырады. ... ол ... ... ... бұл ... іске асуын көрмесе,
яғни өзінің жеке-дара болмысын оны қоршап тұратын шеңберлердің толассыз
арақатынасын, сондай-ақ ... ішкі ... ... ... ... жеке-
дара ерекшелігінің өмір сүруі үшін ықпалдасу қажеттілігін іске ... бұл оның ... ... ал ... ... айтылғандай, бірыңғай, үзілмейтін іс-әрекет емес.
Сонымен, өзара түсінісусіз, жеке адамдардың бірқатар ... ... ... іс-әрекетке әлеуметтік күштердің қуыршақтары емес,
біртұтас ... ... көз ... және ... ... ... ... адам мен қоғамның принципті ... ... ... ... ... ... бір мезгілде оның танымына қажетті шарт
та, әлеуметтіліктің нағыз мүмкіншілігінің шарты да ... ... ... ... шығады.
Әлеуметтік өмірді қарастыру Зиммель үшін пайымдаудың жинақтаушы
белсенділігі болып табылады. ... ... ... ... бола тұрса да,
жаратылыстану мұратынан алыс. Кейде ол саналы түрде Зиммель арқылы көркем
шығармашылықпен ... ... онда ... ... де, ... ... ... нышандары байқалады. “Эстетикалық талқылау мен
бейнелеудің мәні біз үшін ... ... - тип, ... ... - ... және ... ... - заттардың мәні мен маңызы болып табылады”.
Дәл осы эстетикалық бағытқа, нысандардың әр ... ... ... ... ... - ... қоюға Зиммель қарсы ... ... ... ... ... ... Зиммельдің бас тартуы қазіргі таңда
әр түрлі тұрғыдан түсіндіріледі. ... ... ... ... жоқтығы үшін сыналып отырды. Өзгелері бұл жерден жазғыратын
сылтау емес, біршама принципті дәлелдерді ... ... ... ... ... мен оны Зиммельдің
талдауын қай жағынан алып қарастырсақ та: мейлі ... ... ... ... ... ... ... арқылы болсын, қалай
дегенмен де, Зиммельдің жиынтықтың ... ... еш ... ... ... ... ... Оның реконструкциясы әр түрлі
жолмен жасалуда. Кең таралған әдістердің бірі, Зиммельдің ... ... ... әлеуметтік нысандардың тізімделуі болып
табылады.
Нысандардың көп ... өзі ... да бір ... кем ... реттейтін принципті немесе принциптерді талап ... ... ... туралы сөз қозғауға болмайтындықтан, тек оның
әлеуметтанушылық пайымдауындағы ... ... ғана ... ... біз Зиммельдің көптеген еңбектерінен байқай аламыз және дәл ... бұл ... ... мүмкіндік берді. Д.Левин Зиммельдің осындай
төрт принципін бөліп көрсетті: нысан принципі, аралық принципі, ... және ... ... ... ... ... бес құрылымдық
принципін бөліп көрсетеді. Біріншіден, проблемаларды ... ... ... қою принципі. Соның арқасында Зиммель күрделі
феномендердегі ... үшін ... бар ... оқшаулауға қол
жеткізді. Басқа жағынан алғанда, әлеуметтанушылық талдау үшін әлеуметтану
сипаты белгісіз феномендер ашылады. Екіншіден, сан ... бұл ... ... саны және ... ... ... ... тигізетін
әсері. Үшіншіден, бұл ... ... ... ... ... шектеулілігі. Төртіншіден, дуализм принципі: қоғамдастыруда
қарама-қарсы үрдістер кездеседі - келісім мен үйлесімділікті бәсекелестік
пен қашықтық арқылы толықтыр-майынша, ... ... ... ... бұл
серпінді талдау принципі: Недельманның жазуы бойынша, нысандарды ... үшін оны ең ... ... ... яғни осы ... әлеуметтік процестер қалай жүретіндігін зерттеудегі алғашқы
еңбек болды.
Сонымен екі немесе одан да көп жеке ... ... ... ... ... мүмкіншілік ашылады. Шындығында, шектеулі жағдай - бұл
бір адам, ... ... ... бір ... тек ... болып
көрінетін жерде де бар. Адамның қандай да бір әлеуметтік өзара іс-әрекеттен
тыс қалғандығы – бұл қоғамдастырудың ... ... ол ... ... де ... ... жеке адам, бір жағынан алғанда, өзіндік сапа
анықтамасы, белгілі бір өзіндік мән болып табылады. Екінші жағынан ... ол ... ... ... ... болсын, ең кең мағынада
бір ... ... ... болып табылмайтын, яғни екі немесе бірнеше
адамның ... ... ... ... кең ... тәуелді
болатын оның дербестілігінің бірде-бір сыртқы анықтамасы жоқ.
Өз тарапынан екеудің өзара іс-әрекеті қоғамдастырудың ерекше ... ... ... ол екі ... таза ... ... ал өзара іс-әрекет олардың қысқа мерзімділігін сезінумен қоса
жүреді. ... ... жеке ... ... жеке ... ... жетпейді,
ол ерекше жақындықтың базисі қызметін атқарады. Алайда екілік - тек ... және ... ... қана емес. Ол сонымен қатар бірінші келісім
және антитеза.
Өзара іс-әрекетке түсуші үшінші ... ... ... ... ... Бірде-бір жаққа жатпайтыны үшінші болады, ол
сонымен бірге делдал немесе “tertіus gaudens” (“үшінші қуанушы”), яғни ... ... ... ... табушы болуы мүмкін; ... ... ... ... өзі жасай алады - бұл “dіvіde et іmpera”
жағдайы (“бөліп ал да, билей ... ... ... сипаты үшін қатысушылар санының маңызы бірлік,
екілік, үштікпен шектелмейді. Тиімді басқару үшін топты бірдей ... ... ... ... ... ... бөлген пайдалы. Сонымен,
біз өзара әрекеттесушілердің мөлшері қоғамдастырудың сипатын анықтайтын
бірнеше ... ... ... ... ... пен ... үлкен
әлеуметтік контекст болып табылады, екеудің жалпылануы - жақындықтың,
әлеуметтілікте жеке адам ... мен ... ... ... ... әрі ... толық мағынадағы қоғамдастыру басталады, оған қоса
оның ұйымында сан эстетикасы маңызды рөл атқарады. Топтың үлкеюі - ... ... пен ... ... саны - ... бірінші формальды белгісі. Одан әрі
қатысушылар бір-біріне қалай қарайтындығын ... ... ... ең
жоғарғы деңгейі - бірін-бірі жақсы көретін екі адамның жақындығы. Бұл жерде
өзара іс-әрекеттегі екі жеке-дарашылдық ... ... ... ... ... ... ... тасталған. Оның үстіне, әрине, “Ақша
философиясында” арнайы дамытылған Зиммельдің әрбір өзара іс-әрекет айырбас
ретінде ... ... ... ... атап өту ... ... ол әңгіме,
махаббат немесе ойын болсын, бәрібір. ... ... - ... ... кең. ... ... көп ... айырбас нысанының дәл өзінде
адамдардан көрінеді. Айырбас дегеніміз “suі ... ... жеке ... ... бастапқы нысаны мен функциясы”.
Үстемдік пен бағыну жайы мүлдем басқаша. Ең алдымен өз еркін ... ... ... ... да өзгенің мүдделілік кейпін
білдіреді, бұл жай ғана біреудің өзгеге тигізетін ... ... ол ... ... Оның ... бұл жерде де сандық айқындық керек болады. Бір ... топ, ... ... да бір ... немесе жетілген, объективті
күш басшылық ете алады. Сонымен бірге кіші топқа ... ... ... ету ... да жеңілірек: біріншісінде дарашылдықтың айырмашылығы
өте қатты әсер етеді, екіншісінде ол басқарылатын бұқараға айнала отырып
теңгеріледі. ... ... ... ... де, ... да көрініс табады.
Кез келген әлеуметтік өзара ... ... да бір ... Бұл ... сипатына әсер ететін және “кеңістік
әлеуметтануының” зерттеу пәні ... ... тағы да бір ... ... ... ең алдымен канттық бағыттағы философ ретінде
қарастырды. Оның ... ... ... ... ... ... ... асырылу “нысаны” болып табылады. Көбінесе осындай үстірт
жағдайларға, ... ... ... табының” әсері туралы
айтылғандағыдай, кейбір себепті әрекеттер жатқызылады. Кеңістік мәселесі ... ... ... ... ... ... қате ... көрсетті. Кеңістіктің
өзі әрекет етуші фактор емес. Оның айтуы бойынша, әрине ... ... ... үлкен бола алмайды, ал адамдардың бір-
біріне деген кез келген ықыласы міндетті ... ... ... ... ... бұл ... ... мазмұн кеңістікке емес, мүлдем өзге
мазмұндарға байланысты болады.
Зиммель кеңістікте шекара жүргізудің принципті маңыздылығын ... ... топ алып ... ... біз тұтастық ретінде
қабылдаймыз, оған қоса ... ... ... ... ... ... ... бірлігі топ бірлігін соншалықты білдіреді.
Табиғатта кез келген шекара ... ... ... табылады, дәл сол себепті
саяси шекараның маңызы осындай. “Шекара - ... ... ... ... ... ... кеңістік күйінде қалыптасатын
әлеуметтанушылық нәрсе де емес”. Зиммель белгілі бір ... ... мен орын ... ... ... ... айырмашылықтарын да қарастырды. Ол адамдардың арақатына-сындағы
кеңістіктік қашықтықтың ... ... ... ... мен ... ... ... тән тұжырымдауға ... ... ... Одан ... ... ... “алшақтатылғандықты”, шеттетілгендікті
көре аламыз.
Мысалы, өзара іс-әрекеттегі жеке адамдар арасындағы ... ... ғана ... ... бірге бірін-бірі білу қатынасы ... ... онда ... ... жағымсыз арасалмақ қатынасы – ақпаратты
жасыру, білмеу қатынасы болады. Ақпарат емес, ... қол ... ... ... мүмкін, бұл дегеніміз “әлеуметтік шектеу” деп ... ... ... ... зерттеу арналған.
Қоғамның өз ішінде жеке адамды қоғамға қоса отырып, одан тыс ... ... ... ... ... қайыршылардың жайы осындай: әдетте қоғам
қайыршыларға қол ұшын беріп, ... ... ... Сол ... қайыршы
қалған қоғамның барлығына қарама-қарсы қойылады, бірақ та оның мүшесі болып
қала береді. Бұл жағынан келгенде Зиммель ... ... ... та қайыршыны қоғамның өзі жаратқан ғой.
Ал бөтен болса - ол ... ... ... Топ өзін ... бір
кеңістікпен, ал кеңістік “негізді” өзімен теңестіретіндіктен, ол, демек,
кеңістіктегі бөтен ... ... ... та ... бола ... ол бөтен
болып қала береді. Топ пен бөтен әр текті, бірақ та ... ... ... кең ... ... ... ... екі жағын да назарға алу
қажет болады. Тарихта бөтен адам ... ... ал ... - ... адам
ретінде көрініп келді. Бөтенге объективтілік тән, өйткені ол топ ... ... жоқ. ... та ол сонымен бірге еркін, яғни күдікті. Көп
жағдайда ол топпен бірге оның ... мен ... ... ... және сол ... ... тәртіпті бұзуға қабілетті болып
көрінеді де, үстемдік ... ... ... тұрушылар жағына қарай
шығып кете алады. Көптеген ... ... ... ... ... үшін ... ... болып табылады деп есептейді, өйткені
әлеуметтанушы ... ... ... ... ... ... - бөтеннің” өзі.
Бөтен дәстүр ой-өрісін сана мен объективтілікті - сезімге, қарқын мен
серпінді - ... ... ... қарсы қояды. Ол осы заманды
қазіргі заман ететін “модерннің” дәл өзін бейнелейді.
Зиммель барлық ... ... ... ... ... ... ... белгілерінің арасынан Зиммель ең алдымен
ақша шаруашылығының орнығуын атады. Ол үшін бұл тек ... ... ... Ақша – ... мақсатқа айналған құрал. Ол әлеуметтік өмірдің
бүкіл сипатын өзгертті. Егер де бұрын қажеттілік пен оны ... ... ғана ... ... ал ... ақша ... жанамалылықтың тұтас
тізбегін, ұзын теологиялық қатар жасады. Натуралды шаруашылық таңдау ... ... ... Ақша таңдауға жол ашады: біріншіні, екіншіні,
үшіншіні, т.б. ... ... ... ... ойша бағалауға, өлшеуге,
есептеуге мәжбүр ... ... ... түсетін пайымның рөлі арта ... ... ... айқын мінез-құлықтың орнын тым икемді ақыл-ой
басады. Қазіргі заман адамының ерекшелігі мінезсіздік болып шыға келеді.
Қазіргі дәуір - ірі ... ... ... өсіп келе ... сараланудың және соның салдары ретіндегі дарашыл-дықтың заманы.
Өйткені адам шағын топтардың тығыз әлеуметтік байланыстарына ... ... ... ... әлеуметтік топтардың мүшесі болып
табылады. Бұл адамның өзінен көп бұрын жасалған мәдени ... ... тап ... ... Бұл “мазмұндар” ерекше “ғарыштарда”
тұйықталған: шаруашылық, ғылым, өнер және т.б. ... оның ... ... ... жеке ... ... және адам бақылай
алмайтын қарқынмен жүреді. Жаңа заман адамы ... ... ... ... қана ... оны ... ... құндылықтық міндеттемелер
қақтығысы жағадан алады.
Зиммель әлеуметтануының ... ... оның ... ... ... ешқашан да өзінің құндылығын жоғалтқан емес, алайда ... ... ... ... бірдей мойындалмады. Кейде идеялар автордың
беделіне қатыссыз өмір сүрген жағдайлар да ... ... ... ... оған ... қызығушылық төмендеп отырды. Жақындап келе жатқан
және ... ... ... дәуірінде ол қайтадан өзекті болып отырды.
ХХ ғасырдың соңында он жыл бойы Батыста “зиммельдік ... ... жылы Г. ... шығармаларының толық жинағы, ал 1991 жылдан бастап
- “Sіmmel - Newletter” журналы жарық көрді.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Социология ( оқу құралы )501 бет
Адамның ішкі дүниесінің бірегейі10 бет
Аллама Мұхаммад Икбал (1877-1938)6 бет
Вильфредо Парето16 бет
Георгиннен фруктоза алудың тиімді жағдайын анықтау4 бет
Мұңайтпасұлы Қажымұқан9 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
А.байтұрсынов пен ә.бөкейхановтың әлеуметтанымдық ойлары3 бет
А.С.Макаренконың педагогикалық ойлары мен тәлімі5 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь