Жылқы және ту

Түрік халықтарының барлығына ортақ, түрік қағанаты заманынан қалған тамаша мұра - тас бетіне қашалып жасалған тұлпар мен ту бейнесі. Желбірете ту ұстаған, салт атқа мінген жауынгер бейнесі сонау Байкал көлі маңынан бастап, Шығыс Еуропаға дейін, яғни түріктердің аттары су ішіп, түрік қылышы жарқылдаған жердің бәрінде кездеседі. Көрнекті археолог Алан Медоев Алматы маңындағы Таңбалытас сайынан табылған салт атты түрік жауынгерінің бейнесін “бұл сурет көне түріктердің даңқын әлемге паш еткен сол заманғы саяси плакат”, – деп баға берген-ді. Бұл Еуразия белдеуіне салынған бейнелердің көне түріктердікі екеніне күмән туғызбайтын айғағы. Ол ту бейнесі. Көне түрік жазба деректерінде ту – ру, рулық одақтардың, ұлыстардың, әскери жасақтардың, қолбасшылардың белгісі ретінде кездеседі. Әлі күнге дейін түрік халықтарының лексиконында ту, тұғ, байрақ деген сөздер сақталған.
Ұзын ағаш сапқа орнатылған тулар тік төртбұрышты немесе шаршы тәріздес болып келеді де, бүйірінен желмен желбірейтін екі-үш шашақты болады. Суреттен тудың ұзындығы 1 метрдей көлемін және матадан жасалғанын байқауға болады.
Шығыс Еуропадағы скиф мәдениетінен бастап, сол заманғы қатарлас өмір сүрген Орталық Азиядан бастап Ордос пен Солтүстік Қытайға дейін жайлаған дала тайпаларының туларының басында қола мен мыстан жасалған жануарлардың бейнелері ұшырасады1.
Орхон түріктерінің тулары, қытай деректері бойынша алтыннан жасалған бөрібасты болып келген. Қытай деректері бойынша түріктердің билеуші руы Ашинаны қасқыр асырап өсірген. “Ерекше қабілетті ол билеуші болған, өзінің сарайының қақпасының аузына, шыққан тегін білдіру үшін бөрібасты ту іліп қойған. Көне түріктердің бөрі басты тулары, сасанидтік Иранның айдаһарбасты, римдіктердің бүркіт бейнеленген туларын еске түсіреді.
Сүйінбай ақынның:
Бөрі басы ұраным,
Бөрілі менің байрағым
Бөрілі байрақ көтерсе
Қозып кетер қайдағым, –
деп аталатын белгілі өлең жолдары – көне түрік заманынан қалған ескі дәстүрді еске түсіреді1. Әлі күнге дейін көнекөз қариялар: “Көкбөрінің тұқымымыз”, – деп қасқырдың терісін жерге салмай, аяққа бастырмай төрге іліп қоятыны сондықтан.
Енисей қырғыздары “соғыста жақ пен садақ және ту қолданады”, – деп қытай деректерінен көрсек2 , тағазғаздардың туының түсі жасыл деп жазады араб саяхатшысы Абу-Дулеф3.
1. Ростовцев М.И. Скифия и Боспор СПб., 1918, с. 20;
1а. Тоқтабаев А. Тұлпар мен ту // Білім және еңбек 1980. №11;
2. Бичурин И. Собраниие сведений о народах, обитавших в Серединий Азии в древние времена, ч 1, с. 257;
3. Григорьев. Об арабском путешественнике Х в. Абу Дулефе и странствованиях его по Средней Азии. ЖМНП, 1872, сентябрь, с. 32-34;
4. Бичурин И. Собрание сведений ..., с. 380;
5. Мин А., ПетровР., Черный Иртыш, А., 1991, с.105;
6. Өр Алтай жырлары //Біздің Отан 1982. 6-март.
7. Иванов В.С. Гамкерелидзе И.Г. Индоевропейцы и индоевропейский язык. Тбилиси, 1985, 220 бет;
8. Дулат Бабатайұлы. Ер Еспембет // Жұлдыз. 1957. №5.
9. Левшин А. Описание киргиз-кайсацких орд и степей, Спб., ч. ІІІ, с. 52-54;
10. Орталық ғылыми кітапхана, 381 -папка.
11. Жуковская Н.Л. Ламаизм и ранние формы религии. М., 1977. с.109-110;
12. Халиди Қ., Тауарих-хамса-ат-шарки. Қазан. 1910. с. 110; Құрбанғали Халид Тауарих хамса (бес тарих). Алматы, “Қазақстан”. 1992, 137-138 б.б.
13. Шыңжан қазақтарының әдебиеті мен өнері, Үрімші, 1985. 12 том, 222 б.
14. Омский гос. архив. Ф.6, опись 1, связка 36, ивн № 164, с. 3-4;
15. Янушкевич А. Күнделіктер мен хаттар. Алматы, 1979. 66 бет;
16. Орталық ғылыми кітапхана. 5-папка, 12 б.
17. Орталық ғылыми кітапхана. 822-папка, 29 б.
18. Үш ғасыр жырлайды. Алматы, 1965, 64 б.
19. Жанқожа батыр, Орталық ғылыми кітапхана, 820-папка. 11 б.
20. Қайдаров А.Т. Доспеки и вооружения воина – батыра в казахском эпосе и их этно-лингвистические объяснение // Известия. АН Каз ССР, серия общественная, 1973, №6, с. 28;
21. Гирс Е.Г. Об арабских знаменах // Записки ИРГО, 1890, с. 501;
22. Султан Кенесары Касымов в борьбе с каракиргизами 1845-1846г.г. // Русский Туркестан, 1900, № 2;
23. Хидоятов Г.А. Моя родная история, Ташкент, 1990, с. 178;
24. Гусеинов Р.А. Сельджукская военная организация // Палестинский сборник, вып. 17/80/. История и филология стран Ближнего Востока в древности и средневековье. Л., 1967. с. 131-147;
25. Короглы Х.Г. Из истории древнетюркской поэзии, по материалам “словаря тюркских наречий Махмуда Кашгарского” // Средневековый Восток. История, культура, источниковедение. М., 1980. с. 162-172;
26. Массон М.Е. Мавзолей Ходжа Ахмеда Ясави. Ташкент, 1930, с.16;
27. Мұқанов С. Халық мұрасы, Алматы, 1971, 193 б.
27а.Үш ғасыр жырлайды. Алматы, 1961.
28. Махамбет. Жыр-семсер. Алматы, 1979. 64 б.
29.Граф Гуттен - Чапский, История лошади // Журнал коннозаводства. 1891.№9, с. 54.;
        
        А.У.Тоқтабай
ЖЫлқы жәНЕ ту
Түрік халықтарының барлығына ортақ, түрік ... ... ... мұра - тас бетіне қашалып жасалған тұлпар мен ту бейнесі. Желбірете
ту ұстаған, салт атқа ... ... ... ... ... көлі маңынан
бастап, Шығыс Еуропаға дейін, яғни түріктердің аттары су ... ... ... ... ... кездеседі. Көрнекті археолог Алан Медоев Алматы
маңындағы Таңбалытас сайынан табылған салт атты түрік жауынгерінің бейнесін
“бұл ... көне ... ... ... паш ... сол ... саяси
плакат”, – деп баға берген-ді. Бұл ... ... ... ... түріктердікі екеніне күмән туғызбайтын айғағы. Ол ту бейнесі. Көне
түрік жазба деректерінде ту – ру, ... ... ... ... ... белгісі ретінде кездеседі. Әлі күнге дейін
түрік халықтарының лексиконында ту, тұғ, байрақ деген сөздер сақталған.
Ұзын ағаш ... ... ... тік ... немесе шаршы тәріздес
болып келеді де, бүйірінен ... ... ... ... болады.
Суреттен тудың ұзындығы 1 метрдей көлемін және матадан ... ... ... скиф ... бастап, сол заманғы қатарлас ... ... ... ... Ордос пен Солтүстік Қытайға дейін жайлаған
дала тайпаларының туларының басында қола мен мыстан жасалған ... ... ... ... ... деректері бойынша алтыннан жасалған
бөрібасты болып келген. Қытай деректері ... ... ... руы
Ашинаны қасқыр асырап өсірген. “Ерекше қабілетті ол билеуші болған, өзінің
сарайының қақпасының аузына, шыққан тегін білдіру үшін ... ту ... Көне ... бөрі ... тулары, сасанидтік Иранның
айдаһарбасты, римдіктердің бүркіт бейнеленген ... еске ... ... басы ұраным,
Бөрілі менің байрағым
Бөрілі байрақ көтерсе
Қозып кетер қайдағым, –
деп аталатын ... өлең ... – көне ... ... ... ескі
дәстүрді еске түсіреді1. Әлі күнге дейін көнекөз қариялар: “Көкбөрінің
тұқымымыз”, – деп ... ... ... ... ... бастырмай төрге
іліп қоятыны сондықтан.
Енисей қырғыздары “соғыста жақ пен садақ және ту ... – деп ... ... ... ... түсі жасыл деп жазады араб
саяхатшысы Абу-Дулеф3. 
Ықылым ... көне ... туды ... ... ... туға
түріктердің өздері табынумен қатар, басқа елдің, мемлекеттің ... өз ... бас ... ... ханы Гэлэ ... “өзінің
күшін көрсету үшін, әскерлерін ... ... ... елшісі Дзыиді
бөрібасты туға тағзым етуге алып жүрді4.
Қазақ халқының ту ұстау ... оның әр ... ... ... ... ... ... анық көрінеді. Жоңғар басқыншыларына қарсы ұлт-
азаттық соғыстың қолбасшыларының бірі керей Жәнібек ... ... жылы Сыр ... туып 1793 жылы ... (Шар) бойында қайтыс болған,
бейіті Семей облысының Георгиевка селосының жанында ... ... биік ... ... Жәнібектің туы осы заманға дейін сақталып
жеткен қазақ батырларының туларының бірі ... ... ... ... ... соның ішінде Молқысында “батыр ұрпақтарының
бірінен-біріне беріле отырып 1940 жылы Шыңжаңдағы ... ... ... ... ... ... Жәнібектің туын көтерген.
Жәнібек батыр шыққан бұл абақтан,
Ту алып тұлпар мініп даңқы шыққан.
Cондықтан Абақ-керей жауға ... - деп ... көз ... ... туды ... желбірете көтергенде,
халықтың қуанышында шек болмай, ерекше бір рух пайда болғанын “Қара Ертіс”
романының авторлары ... ... ... туы ... оны ... ... жылдардағы Шыңжаңдағы соғысқа ... ... және ... ... ... “...1930 жылдары ту жеке арнаулы үйде сақталыпты. Ту тұрған үйге
жылына екі рет ... ... ... ... туы 2 м-ге жуық ... қай ... ... ешкім білмейді. Үйдің төріндегі сандықтың ішінде
сақталыпты. Ту салынған сандықтың алдында ешкім отырмайды, ту тұрған үйдің
жанынан ешкім айғай шу ... ту ... үйді ... ... ... жеңіспен аяқталатындай болса, сандықтың ішіндегі ту қозғалып
дүрілдейді, сол уақытта ғана оны алып ... Туды ... ... қос көк ... жол бастайды. Жәнібектің көк қос бөрісі жай уақытта
екі ... ... ... ... ... ... Жәнібек жылқы күзетуге шығады,
жылқы түнде ешқайда ... ... ... ... ... ... ... екі бөрі екі езуін жалап отыр екен. Әкесі шошып мынаның бөрісі ... деп ... ... ... ... қорықсаң Арғын жаққа нағашыларына
жібер, ... ... ... ... дейді6. Жәнібектің қос ... ... ... ... ... Гери және Фреки деп
аталатын екі қасқыр қорғап жүретіні туралы индоевропалық мифпен шендестіре
қарауға ... Бұл ... ... ... ... соғыстың табиғаты мен
сипатын көрсетеді.
Кәріқұлақ қариялардың айтуынша, соғыс кезінде ту ... ... бірі ... ол ... бас ... кейін екінші адам
болып есептелінген. Жекпе-жекке шығарда ту ұстаушыдан рұқсат пен бата ... ұшын ... ... ... ... туды сүю ... болмаған
А.Т.). Мысалы, Қабанбай батыр туралы тарихи жырларда алдымен ол бас батыр
емес ту ... ... ... ту ... ер ... шешірелерінде Төртқара руының ту басшысы Таудай батыр, Адайдікі
Амантұрұлы ... ... ... ... Соғысқа алғаш кірген жас Абылай да
ту көтеріп көзге түседі.
Найзаға орамалын ту көтерді,
Батырдың біреуіне оны ... атын ... деп ұран ... ... қырқып ұрысқа енді.
“... Әрбір тайпаның өзінің үлкен туы, әрбір бөлімшенің (рудың --А.Т.) өз
белгісі болған. Ту бейбітшілік ... ... ... сақталып, оны
барымтаға емес, тек соғыс уақытында алып шыққан. Жауынгерлер өз туларының
түсіндей белгі жасап, жеңдеріне ... ... туды ... үшін беделді
сұлтандар мен батырлардың біріне берілетін, ол ... ... ... адам ... ... ... масқарашылық, опат деп есептелінген…” -
деп көрсетеді А.Левшин9.  Ұрыс басталғаннан ... ... ... ... ... тұрса, жауынгерлер рухтанып соғысты қыздыра түседі, жеңіске
жетелейді. Тудың жоғалуы, әскердің ... ... ... ... ... қаласының тұрғыны тоқсаннан асқан Тойбазар Аухауов
ақсақал мынадай бір әңгіме айтты: “…Тоқтамыс Самарқандты ... ... ... ... ... ... Ұтыс пен ... сәл нәрседен ғой,
Тоқтамыстың туы өзі жығылыпты, кейде Ақсақ Темірдің ... ... ... сөз бар. ... пен ... ... бірнеше рет кездескен
ғой, бізге Самарқанд түбіндегі шайқас қай жылы ... ... ... ... айтпағы тудың қаншалықты маңызды болғанын көрсетеді.
“Олжабай батыр” дастанындағы мына өлең ... ... ... толықтыра
түскендей.
Олжабай Орта жүзде ту ұстаған,
Балапан тұйғын құстай құныстанған.
Қолының қоспасынан оқ тисе де,
Ту ұстаған жерінен ... ... ... ... тек ... ғана емес, бүкіл бір жүздің
ту ... ... ... ... ... оқ тисе де ... ерекше ерлік
көрсеткені мақталып тұр.
Атақты қолбасшының, мемлекет қайраткерінің туы иесі қайтыс болған күнде
де ерекше қасиеттеліп, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп ... ...... ... ата ... ... халқындағы Шыңғыс ханның ... ... ұлы хан ... ... оның-даңқын шығарып, ғұрыптық культін
қалыптастырған. “Сульдэ великого человека становилось ... ... ... ... ... ... Чингис-хана стало знаменем всех
объединенных им монголов. Культ ... ... ... один ... ... ... Он идентифицирует со знаменем, гений
которого стал ... ... и ... в ... ...... ... войска синонимы. Пока сульдэ – знамя цело, народ процветает.
Если же с ним ... ... ... и ... грозят несчастья.
Именно поэтому обряды посвящения знамени и его бунчуков (супников ... ...... ... ... и ... им в ... военными походами носили устрашающий, кровавый характер, включавший ... ... ... әбден жүдеп-жадаған адамды, құр сүлдері
қалыпты – деп ... ... ... жырларды зерделейтін болсақ жоңғар шапқыншылығына
қарсы ту ұстаушы, тубегі, ту басшы ретінде көрінген батыр, ... ... ... ... ... ... оған (Қабанбай туына) қазақпен
тағдырлас басқа халықтардың табынып сыйынғанын тарихи фактілерден көреміз.
1864 жылы ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысы басталады. Бұл
Алтай мен Тарбағатай аймағын да қамтиды. Кезекті бір ... ... ... ... қолы ... ... ... шымпыңын (қамалын)
қоршап ала алмай, бөгеліп қалады. Сонда дүңген ... ... Бор ... әскерінің қолбасшысы Әділбек батырға: “Маған Қабанбайдың туын ... бер, ... ат бер. ... ұран сап ... ту жығылса
онда өздерің біліңдер, жығылмаса артымнан шабыңдар”, – ... Сол ... ... алады. Бұл фактіден Қабанбайдың туы ... ... ... дәрежеге ие болып бүкіл мұсылман қауымының
азаттық туына айналғанын байқаймыз. Сонымен ... бұл ... ... ... ... ... түскен факті деп айтуға болады12. ... ... ... жыр ... мифологиясында соғыс боларда сандықтың ... ту ... ... ... ... тоқ, құз жоқ нақ тал түс ... туы Қабанбайдың дүрілдеді.
(Т.Мағзиевтің варианты, өз үйінде сақтаулы).
Ту жаудың жақындап, ұрыстың боларын білдіреді. Омбы архивында сақталған
бір деректе ... 1844 жылы ... ...... шапқандағы әдіс-айлаларының туға ... ... бар. ... ... ... шабуылмен ала алмайтынын білген есаул Рыбин
Кенесарының туындай ту желбіретіп, ортасына ... ... ... ... қазақтармен қоршап ауылға беттейді. Кенесары ... ... деп ... ауыл ... төлеңгіттер мен жасақтар барлығы 500-дей
адам отрядқа жақындап келгенде ... ... ... ... ... алынады.
Алданғанын білген ауыл адамдары, қаша ұрыс салып ... ... ... ... ... ... ауылды қырып-жойып,
көптеген өліктерді қалдырып, ... қоса 23 ... ... ... ... ... түсі ... тудың елдің, жердің символы
ғана ... көз ... ... ... қарсыластары бірін-бірі туларының
түсіне қарап айырады.
Тулардың түсі елдің, тайпаның, ... ... ... ... ... ... орай т.б. факторларға байланысты әр түрлі
болып ... ... туы – ақ, ... туы – ... ... ... Сары ала туы ... тастай түйіліп.
(Қамбар батыр)
Бағаналы Барлыбай
Шұбар тулы Жаулыбай
(Шақшақ ұлы Ер Жәнібек)16.
Ала шұбар ту байлап,
Қорлықтап салды ұранды
Айшық туды өңгердім17.
Батырлар жауға шапқанда
Қолына ... ту ... туын ... ... ... ... ... айшықты ту, айшықты ала ту, ақ қара бас ту, ала ту, ... ... ту, ... ту, ... ту, сары ала ту, ... ту, қара ... қыл
жалау20. Қазақ батырлары туларының барлық түр-түсінің семантикасын ... жоқ. ... өзі ... ... ... етеді, тек ішінара кейбір
түстердің ... ... ... Мысалы, жасыл ту мен айшықты ту (жарты ай
бейнесі – А.Т.) сөз жоқ ... ... ... ... ... ... мағынасын зерттеген көптеген ориенталистер бір ... ... құм мен ... ... ... ... ... келген көшпелі
бәдәуилер жұмақтың төріне ... ... ... ... ... ... тұту ... осыдан пайда болады21. Біраз информаторлардың айтуы
бойынша, қазақ ... ... оның ... ... ... түсімен
түстеседі.
Шұбар ту, ала шұбар ту – шұбар түсті жылқыдан ... ... ... ... да ерекше ардақтаған түсі – шұбар. Тіпті әлі күнге
дейін зерттеушілер Кенесары мен қырғыздардың арасындағы ... ... ... шұбар түсті жылқылар екеніне көңіл аудара бермейді.
Арқадан шаршап-шалдығып Балқаш ... ... ... ... ... қырғыздың тынай және бөлекпай руларының басымтамшылары
жүздеген шұбар жылқыларын айдап әкетеді. Мұны ... ... ... ... ... кек алатынын айтып ант етеді22.
1402 жылы Анкара түбінде Баязитпен болған шайқаста Ақсақ Темір ... бар торы ... ... ... қыл ... ... ... түрік халықтарында қызыл тулардың пайда ... ... ... ... ... ... ... қандау” –
деген әскери ғұрып (военный ритуал) бар. Жер ... ел ... ... ... ... ... ақбоз атты құрбандыққа шалып, ақ туға
оның қанын жаққан. ... ... ... және ... ... тілдес тайпалардың тулары қызыл түсті болып келеді.
Тулар арнаулы ту ұстаушы ... ... ... ... ... ... халықтарының арасындағы діни соғыстар
туралы сөз болғанда, тағы да қызыл туды ... ... бір ... дініне кіріп /анығында Х ғ. Қараханидтер/ мұсылмандар болып,
мұсылман болмай қалған бұддалық ... ... ... ... ... ... жүйрікке.
Қызыл туды жайнатып
Күлін көкке ұшырдық.
Ұйғырлар мен сарттардың –
Ұрылар мен иттердің.
Жетті огрек ұрыс қып
Сәл тартынып ... ... ... тайпалардың туларынан халықтық ту шығады.
Қазақ халқындағы елдік, ұлыстық, халықтық тулары ірі ... ... бір ... ... ... ... ... құрған кезеңде
шыққан. Дәл осы кезеңнің заттық айғағы, материалдық белгісі ... ... ... – Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Яссауи
мавзолейінен көрініс береді. Архитектуралық ... ... ... ... ... адам бойымен пара-пар ... ... ... алып ... ... құлағы да – он қыл жалаулы
тулар да – он. Осы он ... ... ... ... ... Ташкент
өңірлерінде тұратын қариялардан сұрағанымызда, жауаптар негізінен екі топқа
бөлінді. Біріншілер: Ахмет Яссауидің он шәкірті болған, тулар соның ... ... ... ... ... Қожахметтің нақты он шәкірті болды
деген ақпар жоқ. Шопан-ата, Сүлеймен Бақырғани, Қараман-ата деген ... аты ... ... ... ... ... он рудың –
он туы дегенді айтады. Әсіресе Ташкент қаласының ... ... ... бала күнімде әкем мені (Шамасы 1915 ж. болса керек. А.Т.). ... ... ... ... ... ... қоршай бастары түйісіп
тұрған туларды көрсетіп, мынау бәлен рудың туы, ... ... ... туы ... еді. Содан жадымда сақталып қалыпты. Тулар мына ... ... ... Дулат, Арғын, Найман, Қоңырат, Керей, Қыпшақ, ... ... ... ... ... жауапты оңтүстік өңірінде
тұратын тағы да бірнеше қарттардан естідік. Енді ғылыми ... М.Е. ... ... деп ... ... в ... ... в рост человека бронзовый котел “казан” давший наименование
всей ...... ... ... ... с пушистыми
волосняными хвостами, тряпками, а ... с ... ... ... обступают котел, прикрепленные
к его десяти массивным петлям...”26. 1982 жылы Төле бидің мавзолейіне
барған сапарымызда Михаил Евгеньевичтен ... он ... ... ... ... ол кісі он ... атына байланысты
қойылғанын айтып берді. Рулардың аттары да ... ... ... ... ... болған өзбек ағайындар
кітап шығарда алып тастаған көрінеді. Көне жазба ескерткіштерінде:
ұйғыр, қырғыз, табғаш, ... ... ... “он оқ ... ... десять стрел)” көрінеді. Кейінгі түркологиялық зерттеулер –
“он оқ бұдұнның” - он рулы ел ... ... ... ... он ... “он сан алашқа”, Ноғай хан билегенде “он сан ноғайға”, ... ... ... ... бекітілген он ту фольклордан анық
көрініс ... ... ... ... ... ... туды
оңыңнан,
Жан біткен еріп соңыңнан.
Он сан алаш баласын –
Аузыңа ... ... сан алаш ... ... ... Исатай өлген күн!
Он сан байтақ бүлген күн!28
Тәуке ... ... ... ... сан алаш ... ... ... бұл Тәуке хан туралы алтынның сынығындай болған өлең жолдарын 1983
жылы ... ... ... ... зерттеу
жөніндегі экспедициясы құрамында Орынбор облысы, ... ... ... ... ... алған едік. Халық қанша ғасыр өтсе де
халқы үшін тер төккен, шыбын ... ... ... еcіне сақтаған ғой.
Тәукенің билік қылған уақытын қазақ “қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған”
заман деседі. ... ... ... ... Жеті Жарғыны шығарды, елдің
тентегі мен терісін тыйды. Тәукеге Орта ... көп жері мен ... ... төлеп тұрды. Батыста орыспен, шығыста ... ... ... тең ... ... ақ туы ... 1930 жылдарға дейін
Шымкент ... ... ... ... ... сақталыпты.
Қызылқұм ауданы, Балтакөл совхозының тұрғыны Алтаев Адасхан туды ... ... ... Ұзындығы 1,5 м сарғыш жібек мата болыпты. Алтаевқа
көрсеткен адам ... он қыл ... ... атап айтады. Жоғарыдағы он сан
алашпен Абылай туындағы он қыл шашақ үндеседі. Кешегі ... ... қыл ... ... ... ССР Орталық музейіне түскен жұрнақтары
дәлелдейді. (Музей қызметкері ... ... 6-қыл ... ... ... ... ... келіп жеткен тулардың саны саусақпен санарлық. Жәнібек
Бердәулетұлының туы Қытайдағы туыстарының қолында ... анық ... бар. ... руының атақты батыры Тоқтамыстың туы – Абай ауданы,
Қызылту совхозындағы туыстарының иелігінде, көлденеңі мен ... ... х 50 см. ... үш ... ... ... ... өте көнергендіктен,
түстерді ажырату қиын, сарғайып оңып кеткен. Олжабайдың туы мен найзасы
Омскі музейінде деп ... соң, ... 300-ге жуық ... ... тексеріп көріп едік, табылмады. Абылайханның серігі Жауғаш
батыр ... ... ұшар басы ... ... ... ... жыраудың туы Моңғолиядағы туыстарында екен. ... ... ... дәстүрді күні кешеге дейін сақтаған Адай ... түсі ақ ... ... түбегінің көптеген көнекөз қарияларынан
сыр тартқанымызда ту жайында ... ... да ақ ... ... ... ... ... шапты додалап”, - деп айтылатын жыр
жолдарындағы атақты Қожалық батырдың туы – ақ, ортасында Адай ... үш ... ... ... қарап қазақтың басқа руларының туларында да ру
таңбалары кескінделді ме деген заңды сұрақ ... XVIII ... ... ... өмір ... Абақ – ... белгілі палуаны Бұланбайдың
туында арқыраған ақбоз аттың суреті бейнеленіпті. ... ... ... ... кездеспегенімен, жалпы әлем халықтарында бұл ... ... ... ... ... ... келе жатқан ақбозаттың
бейнесі бар ту ұстаған29.
Қожахметтегі қазанға бекітіліп бастары түйісіп отырған он ту баға жетпес
тарихи мұра, ... ... ... ... ел таңба (герб). Мәселе қазанның
үлкендігінде, оның жеті металдың қоспасынан жасалған ... ... ... ... ел ... ... ... деректеріміз бойынша
екі жылқының еті сиятын, ішін жуғанда басқышпен түсетін арнаулы “асқазан”
деп ... алып ... ... ... әр ... ... болған,
олар әрине бізге жеткен жоқ. Қазанға ... ... ... тұту
халқымыздың ықылым замандардан келе жатқан қасиетті дәстүрі. “Бір ... бір ... ... ... ... ... ... “Қойнына қатын
салып, бауырына қазан орнаттым” ... ... ... ... ... ... - атты әдет-ғұрыптар бар.
Қара қазан сар бала,
Қамы үшін қылыш сермедік.
(Махамбет).
Қазақ жерінде толып жатқан топонимдер: Омскі облысындағы – ...... ... ... ... ... ... қоршап тұрған он ту он ру-тайпа елдің береке-берілігін
аңғартады.
Көшпенділерде, оның ішінде қазақтарда тудың, ту ... ... ... ... әскери мақсатқа пайдаланудан туған. Оған дәлел қазақ
батырларының ... ... ... қыл ... ... оны ... ... шапқаны. Тіліміздегі “қыл жалау”, “қыл жалаулы найза”, “қыл
шашақты ту”, “қыл құйрық ту” т.б. сөздер осы көне ... ... ... ... “Ту құйрығы қандай екен?”. Жақсы семіз биені - “ту бие” -
деп жатады.
Ту құйрығы бір тұтам,
Тұлпар міндім өкінбен.
деп ... ... ... Яғни ту ... замандарда жылқының құйрық
қылынан жасалғандықтан қазақ ... ... мен ту” сөзі ... ... жүз ... ... руының аты да халқымыздың ту көтерген салтын
айқындай түседі.
Қорыта ... ... ... халықтарының ту ұстау, туды қадір-қасиет
тұту дәстүрі, ерте заманнан келе жатқан бай дәстүр. Бұл түрік ... ... ... ... ел, еркін мемлекет болғанын бейнелейтін
мұрағат. Сондықтан да ... ... ту ... дәстүрін жеке-жеке ұлтқа
(қазақ, қырғыз т.б.) бөліп зерттемей, тұтастай ... ... ... ... М.И. Скифия и Боспор СПб., 1918, с. 20;
 1а. Тоқтабаев А. Тұлпар мен ту // Білім және еңбек 1980. ... 2. ... И. ... ... о ... обитавших в Серединий Азии
в древние времена, ч 1, с. 257;
 3. Григорьев. Об ... ... Х в. Абу ... ... его по ... Азии. ЖМНП, 1872, сентябрь, с. 32-34;
 4. Бичурин И. Собрание сведений ..., с. 380;
 5. Мин А., ПетровР., ... ... А., 1991, ... Өр ... жырлары //Біздің Отан 1982. 6-март.
 7. Иванов В.С. Гамкерелидзе И.Г. ... и ... ... 1985, 220 бет;
 8. Дулат Бабатайұлы. Ер Еспембет // Жұлдыз. 1957. №5.
 9. Левшин А. Описание киргиз-кайсацких орд и ... Спб., ч. ІІІ, ... ... ғылыми кітапхана, 381 -папка.
 11. Жуковская Н.Л. Ламаизм и ранние формы религии. М., 1977. с.109-110;
 12. ... Қ., ... ... 1910. с. 110; ... Тауарих хамса (бес тарих). Алматы, “Қазақстан”. 1992, 137-138 б.б.
 13. ... ... ... мен өнері, Үрімші, 1985. 12 том, 222
б.
 14. Омский гос. архив. Ф.6, опись 1, связка 36, ивн № 164, с. ... ... А. ... мен хаттар. Алматы, 1979. 66 бет;
 16. Орталық ғылыми кітапхана. 5-папка, 12 б.
 17. Орталық ғылыми кітапхана. ... 29 ... Үш ... ... ... 1965, 64 б.
 19. Жанқожа батыр, Орталық ғылыми кітапхана, 820-папка. 11 б.
 20. Қайдаров А.Т. Доспеки и вооружения ...... в ... ... их этно-лингвистические      объяснение // Известия. АН Каз ССР, ... 1973, №6, с. ... Гирс Е.Г. Об ... знаменах // Записки ИРГО, 1890, с. 501;
 22. Султан Кенесары Касымов в борьбе с каракиргизами 1845-1846г.г. //
Русский ... 1900, № ... ... Г.А. Моя ... ... ... 1990, с. ... Гусеинов Р.А. Сельджукская военная организация // ... вып. 17/80/. ... и ... стран Ближнего Востока в
древности и средневековье. Л., 1967. с. ... ... Х.Г. Из ... ... ... по ... тюркских наречий Махмуда     Кашгарского” // Средневековый Восток.
История, культура, источниковедение. М., 1980. с. 162-172;
 26. Массон М.Е. ... ... ... ... Ташкент, 1930, с.16;
 27. Мұқанов С. Халық мұрасы, Алматы, 1971, 193 б.
 27а.Үш ғасыр ... ... ... ... Жыр-семсер. Алматы, 1979. 64 б.
29.Граф Гуттен - Чапский, История лошади // ... ... с. 54.;

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Автолиздің ерте мерзімдегі жылқы және қой еті өнімдерінің технологиясын дайындау62 бет
Ауыр жүк тартушы жылқы тұымдары15 бет
Ерте темір дәуіріндегі жылқы ауыздығының зерттелу тарихы (б.з.д. VIII-V ғасыр)5 бет
Жылқы аурулары19 бет
Жылқы емдеу12 бет
Жылқы етін консервілеу технологиясын жетілдіру және рецептурасын құрастыру82 бет
Жылқы және түйе сүтін алғашқы өңдеу10 бет
Жылқы және түйе сүтін алғашқы өңдеу жайлы7 бет
Жылқы және түйені азықтандыру84 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь