Жылқыға байланысты әдет-ғұрыптар мен наным-сенімдер

Көшпенділердің діни-мифологиялық дүниетанымындағы жылқының алатын орны археологиялық және этнографиялық әдебиеттерде көптен бері зерттеліп келе жатқан мәселелердің бірі, жылқыға қатысты қазақтың әдет-ғұрыптарының кейбірі этнографиялық әдебиеттерде қарастырылғанымен, бұл тақырып жеке зерттеу обьектісі болған емес. Этнографиялық экспедицияларда Қазақстанның әр аймағынан жиналған деректер, қазақтың ХІХ ғасырдың аяғы мен қазіргі кезге дейінгі жылқыға байланысты әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерінің жағдайын көрсетеді.
Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне төрт түлік малдың ішінде ерекше қастерленетіні – жылқы. «Арыстан – аң патшасы, жылқы – мал патшасы», «Ер қанаты – ат», «Жігіттің сорлысын, аттың жолдысы теңестіреді» дейді халық мақалы. «Дүние ойлап тұрсаң бір сергелдең, жалғыз атың жоқ болса өлгенмен тең» деп айтылады халық өлеңінде. Жылқыны «есті жануар», тілсіз адам», «адам мінезді», жақсы көрген баласын «құлыным», жақсы көрген адамын «арғымағым» деп, тіпті жылқының өзін де «қарағым», «шырағым» деп адам сияқты қастерлеу қалыптасқан. Жылқының бұлай дәріптелуі көшпенді мал шаруашылығымен айналысқан халықтың өмірінде жылқының орасан зор маңызында болса керек.
Жылқыға қатысты әдет-ғұрыптар адам өмірінің кезеңдерімен (туу, балалық шақ, өсіп-ер жету, үйлену, жерлеу) астасып жатады. Әйел толғағы қатты болғанда, босана алмай қиналғанда, үйдің сыртына әкеліп ат байлайтын немесе атпен тасырлатып шауып өткен. Үйдің маңынан дүркіретіп жылқы айдаған. Сейтқали Иманбаев (95 жаста) мұңдай оқиғаны көзімен көрген: «...1911-1912 жылдары Ажар дейтін әйелді марту басып басып, толғата алмай жатқан кезі еді. Босанатын үйге бір үйір жылқыны айдап әкелді. Ішінен айғырды ұстап алып, жүгендеп, үйге кіргізе алмаған соң, есіктің маңдайшасын алып жіберіп, киіз үйге кіргізіп, айғырдың тұмсығын Ажардың көкірегіне еңкейтті.
        
        Жылқыға байланысты әдет-ғұрыптар мен наным-сенімдер (10 бөлім)
Көшпенділердің діни-мифологиялық дүниетанымындағы жылқының алатын орны
археологиялық және этнографиялық әдебиеттерде көптен бері ... ... ... ... ... қатысты қазақтың әдет-ғұрыптарының
кейбірі этнографиялық әдебиеттерде қарастырылғанымен, бұл тақырып ... ... ... ... ... ... ... аймағынан жиналған деректер, қазақтың ХІХ ғасырдың аяғы мен қазіргі
кезге дейінгі жылқыға ... ... ... ... халқының тұрмыс-тіршілігіне төрт түлік малдың ішінде ерекше
қастерленетіні – жылқы. «Арыстан – аң ... ... – мал ... ... – ат», ... ... аттың жолдысы теңестіреді» дейді ... ... ... тұрсаң бір сергелдең, жалғыз атың жоқ ... ... деп ... ... ... Жылқыны «есті жануар», тілсіз ... ... ... ... ... ... жақсы көрген адамын
«арғымағым» деп, тіпті жылқының өзін де «қарағым», ... деп ... ... ... Жылқының бұлай дәріптелуі көшпенді мал
шаруашылығымен айналысқан ... ... ... орасан зор маңызында
болса керек.
Жылқыға қатысты әдет-ғұрыптар адам өмірінің кезеңдерімен ... шақ, ... ... ... ... ... жатады. Әйел толғағы
қатты болғанда, босана алмай қиналғанда, үйдің сыртына әкеліп ат ... ... ... ... ... Үйдің маңынан дүркіретіп жылқы
айдаған. Сейтқали ... (95 ... ... оқиғаны көзімен көрген:
«...1911-1912 жылдары Ажар дейтін әйелді марту басып ... ... ... кезі еді. ... үйге бір үйір ... ... ... Ішінен
айғырды ұстап алып, жүгендеп, үйге кіргізе алмаған соң, есіктің маңдайшасын
алып жіберіп, киіз үйге ... ... ... Ажардың көкірегіне
еңкейтті. Айғырды үйден шығарғанда, бір жігіт әйелді алдына отырғызып,
атпен ... ... ... үйге ... содан босанып ұл тапты...». (V)
Жазушы С.Сейфуллин бала кезінде, босана алмай жатқан бір ... ... ... деп, ... ... ... жал-құйрығы, кекілі жерге
төгілген, тоқпақ жалды ақ қара бас айғырын алып ... ... ... ... ... ... келгенде, әйелді қолтықтап алып үйден
шығарып демін иіскетеді. Қыза шауып келген ... ... демі ... (CLXIII) ... ... шашына қараған бұтаның тікендерін
шаншып, өзін қазанның ... ... ... ... ... ... ... үйдің қасына алдымен қой, одан соң cиыр мен жылқы ... ... ... ... ... ... күштерден тікенекті бұта, өзін
қылыш, найза сияқты суық қарулар қорғап, маңайындағы ... ... ... қой, ... сиыр, кісінеген жылқыдан қорқып қашады,
сөйтіп толғағы жеңіл болады деп ... ... ... – ежелден көшпенділерде
қасиетті ыдыс – баланы сақтайды. Кей жағдайда әйелдердің өздері ... ... тұр: ... ... ... бура, жылқыдан айғыр әкеліңдер –
деп сұрайды. [Т.Г. 1986.№73]
Босанған әйелдің жолдасы түспей қиналған кезде ... ... ... көкірегіне тұмсығын тосатынын Ибрагимов те көрсетеді. [5.49-
б.] Мұндай жағдайды өз ... ... ... ... айта келіп, табыннан
жылқының көзі ... ... ... ... [6.43-б.]
«...Толғақ тез жеңіл және жолдасының уақытында түсуі үшін әртүрлі шаралар
қолданылады. ... ... ... ... жылқыны алып келіп, міндетті
түрде Ыстықкөл жылқысы болу ... үйге ... ... ... ... Жын-шайтандар шағыр көзді жылқыдан қашып, ... ... деп ... ... ... жылқымен емдейтін бақсылар болған. ХІХ ғасырдың
аяғында Семей облысында өмір сүрген ... ... ... емдеу үшін неше
түрлі қимылдар жасап, жындары мен аруақтарын ... ... жете ... ... ... ақбозатын шақырған.
Ақтай Ақтай, Ақтай келді, құру-құру!
Ақ шағыр ат жақтай келді құру-құру!
Төккен терін сатпай келді құру-құру!
Пәле дертті ... ... ... ... ... ... ... бүгіп, киіз үйге сып етіп кіріп келген
ақбозат аурудың басын иіскеп, кеудесіне алдыңғы екі ... ... ... ... минауй жануар
Жумсаки, жумсаки, жануар,– деп дауысын бірте-бірте бәсеңсітеді. Бір
информатордың айтуынша ат үйге ... ... ... ... ... ... ... ат сып беріп үйге кіріп, жағалай ... ... ... ... ... толғатып отырған әйелді тауып алады, екі
алдыңғы аяқтарымен тарпиды, ал адамды жатқызып қойса, ... ... ... ... ... ... кеудесіне жылқының аяғы тиген
науқас ауырлықты сезбей, ... бойы ... ... тарқай
бастағандай қалыпқа келген. [8.53-54б.] Әйелдің ... ... болу ... мініп дүбірлетіп шабу ежелден келе жатқан дәстүр екенін «Қобланды
батыр» (ІІ-варианты) жырында көрініс ... ... ... ... кел ... ... киіңдер,
Қырығың атқа мініңдер.
Жауды келіп қалды деп,
Айқайды сендер салыңдар.
Қырық тұлпарды дүбірлетпей,
Туа ... бұл ... ... ер деді,
Қырқың атқа мін деді.
Қырық тұлпардың дүбірі
Көтеріп ... ... ... ... енді ... ... фактілерден мынадай жағдайларды іріктеуге болады.
Әкелетін жылқы міндетті түрде нысаналы, айтулы айғыр ... ... ... шағыркөз, жал-құйрығы төгілген айғырлар жарамды деп ... ... ... ... ... ... үй сыртынан дүбірлетіп
шауып өтеді, одан соң жылқыны ... ... ... ... ақырында
үйге кіргізіп толғата алмай жатқан әйелге алып келеді.
О.А.Сухарева жылқы (айғыр) әйелді әртүрлі ... ... ... рөл ... деп дұрыс жорамал жасайды. ... ... ... ... ... ... ... қазақ мақалы.
Қамшы қолға ұстайтын қару және оған жылқының тері сіңген, жын-шайтан
жоламайды деп жас келіншектердің тұсына іліп ... Оның ... ... ... жез ... сары ала қамшының мәні айрықша болады деп сенген.
Тувалықтар «қызыл сап қамшы ұстаған кісіден шайтан безіп қорқады» ... ... ... ... ... сайтан жоламайды» деген сөз
бар. Қазақ ұғымында жез тазалықтың белгісі ретінде саналған. [12.289-б.]
ХІХ ғасырдың басында ... өмір ... ... ... ... ... ... тұсына іліп, болмаса толғақ қатты қысқанда ... ... ... әдет ... ... «ел мені сыйламаса да
қамшымды сыйлайды» деп айтып жүреді екен. Қамшы үйіріп ... тек ... ... жай ... мен ... де ... ... жүз (Жетісу) жұртшылығында бала туғанда: «қойшы ма?», «жылқышы
ма?», – деп ... әдет бар. Бұл «ұл ма?, қыз ба»? деп ... ... ... ... – ұл, яғни қой ... ұл ... мағынада. Жылқышы –
қыз. Қыздың ... малы салт ... 47, 37, 27, әрі ... 17 не 9 байтал
болып беріледі. Сонда әке-шешесіне ... ... ... ... шығады.
(І.ХХХІ.ХV) Ат қосшылы болдың ба? Қырық жылқылы болдың ба? – деп тұспалдап
сұраудың астарында не ... ұл ма, қыз ба? ... ... тұрады. Ат қосшы –
ұл, ... ...... ... малы.
Орта жүзде «Ұлың бар ма?», «Ат байларың барма еді?» «Құйрық-жалың бар
ма еді» деп топшылап айтады. Баланың ... ... ұл ... ... ... не ... мүйізіне түйіп байлап жібереді. ... ... мал ... ... білдіреді. Қыз баланың кіндігін кесте тігетін
ісмер болсын деп сандыққа сақтайды. (ХХІІ) Бесікке саларда жылқының ... ... қыл ... ... ... іліп ... Бесіктің екі
жағынан қамшы үйіріп, егер бесікке салатын ұл болса: «Тақымыңнан тұлпар
кетпесін, бәйге ... ... бол» ... ... ырымдап салады. Қыз
балаға айна-тарақ қояды. Қыз қуыршақ дейді, бала ... ... ... Сәбиді бесікке бөлегенде күміс жүген, күміс белбеу, сарыала ... ... ... ... ... ... деп – ... атын жүгендеп мінсін
деп – қамшы, күміс – тазалықты білдіреді. (LXXXXII) Баланы бесікке бөлеп
болған соң жасы ... кәрі ... ... шал) ... ... ... мінгендей шу-шу деп ойын көрсеткендей болады. (С) Орынбор қазақтарында
бесікке салатын әйел бесіктің ... атша ... ... ... аттың жүгенін
орап, қолына қамшы алып, шауып келе жатқан адамды бейнелеп, ел арасында
қазірге дейін ... ... өлең ... ... ... ... басындай алтыным бар
Құс сатамын кім алады?
Немесе:
Айдын судан келемін
Айыл мініп келемін
Теңіз судан келемін
Терек мініп келемін – деп ... егер жас ... ер ... ... ... ба?» егер қыз ... «қыз ... аласың ба» деп баланың ата-
анасынан сұрайды. Баланың ... ... ... деп өз ... ... ... (СLХІХ) Қазақтың бесікке салу ... ... ... шығыста сонау Моңғолия мен Қытай қазақтарынан бастап,
Жетісу, батыста Орынборға дейін біркелкілігіне таңданбасқа лажың жоқ, бірін-
бірі ... ... бір ... береді. Ал, бесік жырының әуені
Қазақстанның әр жерінде әртүрлі болғанымен ... ... ... ... ... ... жылқы қайырып,
Жаудан жылқы айырып,
Жігіт болар ма екенсің.
Баланы қырқынан шығысымен атақты ... ... ... ... өткізіп алады. Атқа мініп ... адам оң ... ... ... ... сол ... үзеңгіден өткізеді.
Баламен қатар тұқымы асыл тазы, төбет ... ... де ... ... «Ит – жеті ... бірі» дейді қазақ мақалы. ... ... ... ... өткізу Шығыс Қазақстанда, Алтай,
Тарбағатай ... ... ... салыстырғанда жиі кездеседі және
айырықша мән беріледі. Бала өсіп, ер жеткенде «Бәленнің ... ... бар» деп ... ... ырым ... Қазақстанда, Жетісуда кездеседі,
бірақ шығыстағыдай дәріптелмейді, ал Батыс Қазақстанда мүлдем жоқтың ... ... ... адам бір ... ... ... аттанар алдында
үзеңгіге ақ жағу салты бар. (CLXV) Біздің ойымызша бұл ... шығу ... ... ... тікелей байланысты. Түркілердің біздің
заманымыздың V-VІ ... ... салт атқа ... ... атты ... ... анағұрлым арттырды. [16.16а] Ал Шығыс
Қазақстанда бұл ырымға ерекше мән берілуінің ... ... ... тұңғыш рет Алтай түркілері пайдаланған. [17.131-б]
«Періштенің ізі» деп жылқы тұяғының ізі түскен ... ... ... ... ... ... Кейде ізінің орта шетінен бір шөкім ... оны ... ... бесіктің басына жастайды, не сол топырақты суға
қосып, баланы шомылдырады. Бала ... да ... ... ... Қандай аттың ізін тәу етеді деген сұраққа мәлімет берушілердің бір
тобы тек жақсы аттың, кейбірі аса ... ... ... аттарының, көпшілігі
кез-келген аттың ізі жарай береді деп ... ... ... ... ... тек жақсы аттың ізі ғана қасиетті саналған келе-келе бұл ғұрыптың
ұмытылуына байланысты кез-келген жылқының ізін ... ... ... әр ... ... ... ізі» деп ... жылқы тұяғының
тас бетіне ойылып ... ... ... рәсімі бар. Ә.Марғұлан
Сарыарқадағы Беғазы тауында «Манас ... ... ... ізі бар»
деген жергілікті қазақтар ... ... ... ... 1818 жылы шыққан еңбектерінде Ертіс өзенінің жағасындағы
жартастағы ... және ... ... бедерінің суреттерін береді.
[20.4.19-б.] «...Қарақаралы тауы мен Сарысу жазығында, Арғанаты ... ... адам ... мен ... ... ... ... Жылқы
тұяғының іздері бейнеленген тастарды жүйріктің тасы – ... ... ... Масат-ата мешітінің жанында ұлутасты қырат бетінде
жалаңаяқ ... ... ... ... әдемі бейнеленген. Аңыз бойынша
Масат түркімендерге қадірлі, ... адам ... ... ... ... ... ... оқып отырған кезін пайдаланып сырт жағынан келіп
басын шауып жібереді. Кектенген Масат етегіне ... ... орап ... қуа жөнеледі. Иесінің қайғылы халін көрген құлынды ... де ... ... ... құрбаны болған Масат қазасына қара тас та балқиды.
Содан былай тас бетінде Масаттың, құлынды биенің ... ... ... ... ... әлі күнге дейін бала көтермеген әйелдер келіп, тәу
етеді, ... ... ... ... бар деп, алақандарымен сипайды.
«Тұлпардың ізі бітпейді, ... ... ... ... ... ... өте қатты, салған ізі өшпейді ... ... ... ... жылқы іздеріне табыну, ат тұяғының ізін ... ... ... ... Егер ... ... баласы болса, әкесінен қалған
жалғыз тұяқ еді деп, ... ... ... ... қою, ... жамбыны тұяқ
формасында (тайтұяқ) құю, тұяққа магиялық сенімнен туған.
Жылқының құйрық-жалы жын-шайтаннан, ... ... ... болған. Бесіктің арқалығына жылқының жал-құйрығынан алып байлайды.
Баланың мойнына ... ... ... қыл жұлып алып, шүберекке тігіп
тұмар етіп ... ... ... ... ... ... ұстаған әйелдерге
иіскеткенде, жылқының өзі келіп, ... деп ... ... ... ... ... да анық көрінеді. Қозы-Көрпеш – Баян-сұлу
жырындағы Қозының атына тіл бітіп ... бір ... ... пайда болармын мен өзіңе [24.84-б.]
«...Аттың құйрығынан және жалынан жұлып алынған қыл ... ... ... ... құр ... отқа ... қылға дұға
оқығанда сол сәтінде атқа айналады...» деп көрсетеді, Түркі-моңғол
эпосындағы ... мен оның ... ... зерттеуші Р.С.Липец. [24а.137-б.]
Бала апыл-ғұпыл аяғын баса ... ... ... жылқының қылымен
байлап ауылдағы белгілі бір жақсы адамға қайшымен қылды ... ... ... деп аталады. Тұсау кескен адам бата береді: Тұлпардай жүйрік
бол, Сұңқардай ұшқыр бол! Бата ... ... ... ... ... жасайды. 2
жастан аса бастағанда ер бала шыбықты ат қылып мініп, өзі ... ... ... ... ... Одан әрі ... не атасы баланы ердің алдына
алып салт атпен жүргізе бастайды, ауылды аралатады, ... ... ... ат қылып жүрген бала, енді ердің үстіне мініп маңайындағы әлемді
көргенде көңілі өсіп, ... екі ... ... ... ... атқа ... жылап өзін аттың алдына алуын өтінеді.
Созақ елінде жомарттығымен аты шыққан Ерубай бай ... ... ... атын
бір досына беріп жіберіп, Көшек әкесіне ренжіп көрмейтіндей ... ... ... киіз ... ... ... ... Бегұлы деген баласын алдына мінгізіп суатқа келген ... ... ... көзі түседі. Сонда Ерубай әдейі дауысын көтеріңкіреп сөйлеп,
кемпіріне: «Суат басында жүрген кім?» – деп ... ... ... ме, ... ... ... мінгізген Көшек балаң ғой» деген кезде
Ерубай: «Бұл неменің өзін де ... ... ... бе ... ... екен.
Мұны естіген Көшек өзінің қателескендігін сезіп аттан құлай домалап түсіп
әкесінің аяғына келіп ... ... ... ... ... [24б.187-
б.]
Ер бала үш жасқа толысымен, атқа ашамай салып, үстіне мінгізіп ... ... – атқа ... ... үшін арнайы істелген ердің қарапайым
түрі. Ашамайдың ер сияқты екі қасы ... және ... екі ... ... ... ... текпішек қолданылады. Текпішек – киізден
тігілген шағын ат қоржын. Текпішек ... болу үшін оның екі ... ... ... ... тағы бір ... ...
қолтырмаш. Қолтырмаш – ашамайдың алдыңғы қасы мен артқы қасын қосып тұратын
жіңішке сүйеніш ағаш. [27] Баланы атқа ... күні ауыл ... ... Аттың жал-құйрығына, бастан аяқ жаңа киім киген баланың бас
киіміне, шапанының арқасына ... үкі ... «Үкі – ... құс» деп ... ... қастерленеді. Баланың атына да салмақты
шарт қойылатын. Ол әрі ... әрі ... ... әрі ... жарасқан
болуы керек. Әсіресе ол аттың жас шамасы баланың ... ... ... не
дөнен болуы есте сақталатын. Бұл кезде балаға аталған бәсіре аты үйретіліп,
мінуге ... ... онда ... ... ... ... атқа ... шабандоз, саңлақ жігіттердің бірінің үлесіне тиетін. Баланы атқа
мінгізіп, аяғын тепкішекке сұғып, ... ... жұқа ... ... ... денесін ауыртпайтындай етіп тартып таңады. Осы тұста
той-думанға ... ... ... ... шығып:
Мықтап тарт ашамайдың қолтырмашын,
Жас бала жол үстінде болдырмасын, – ... Ат ... бала ... жайып, ауылдың батагөй
ақсақалдарынан бата сұрайды. Ақсақал былайша бата береді:
Асқар-асқар таудан өт,
Ағыны ... ... ... тұмсығы батпайтын,
Іргесі бітеу нудан өт.
Айдын-шалқар көлден өт.
Жеті ықылым елден ... ... ... ... ... өт.
Жолсыз жерде жол баста,
Жаугерлік болса қол ... сай ... осы ... ... ... (LXVII)
Атқа мінгенде берілетін батаның тағы бір түрі ... ... ... жолың болсын,
Жолдасың Қыдыр болсын,
Маңдайың ашық болсын
Бәлекетің қашық болсын
Аллаһу әкпар! (LXXXXVI)
Бата беріліп болған соң, ... сол ... ... ... оң қолына
қамшы ұстатады. Шашу шашылып, тілектер айтылады. Шашу шашқандарға баланың
ата-анасы туыстары бір-бір ... ... ... атқа ... ... ... көрші-қолаң, ауылды аралатады. Бала есігінің алдына келген үйдің
бәрі шашу шашып ... ... ... үкі, ... ... ... ... Бала шаршады-ау деген кезде ауылға қайтып оралады. Мал ... ... ат ... той ... Ашамайға баланы мінгізіп, аттың
басын жетектеген ... бата ... ... әке-шешесі сыйлық береді.
Баланың атқа міну қуанышына ... той, бала ... ... ... бірі ... ... ... ашамайға мінген балаларын көштің
алдына салтанатпен жүргізген.
Ашамайға мінгізіп,
Көш алдына жүргізіп,
Әжептәуір құрбының
Алдына алып сүйгізіп,
Алашқа атын білгізіп,
Ұл қызығын ... ... – деп Ер ... ... ... ... өңірінде Дүйсенғали деген кісінің баланы ашамайға мінгізіп,
атқа үйрету салты ... ... ... ... баласы Жолдас 5
жасынан бастап шабандоз болып ... ... ... атқа ... тәжірибесі де басқаша. Өзі жылқышы болған соң ... ... ... ерге ... отырғызып, көп жылқымен бірге айдап атты бос жіберетін
көрінеді...» [18.49б.]
Ашамайға міну баланың үлкен өмірге алғаш аяқ ... ... ... ... ... ... К.Л. Задыхина балаға жылқы атау
мен атқа мінгізуді ересек өмір ... өту ... ... ... ... [29а.161-164-б.] Қазіргі таңдағы психологиялық зерттеулер жылқы
тек мініс құралы ғана емес, баланың тәрбиешісі ... ... ... ... А.Т.) ... тыңдайды оған сезімталдықпен ілтипатпен
қарайды, ... ... ... ашып ... [15] ... ата-бабаларымыз
баланы атқа үйрете отырып, жылқының да баланың қамқоршысы тіпті екінші ата-
анасы бола білетінін көрегендікпен білген.
Сүндетке отырғызу салты, ... ... ... ... өтеді.
Сүндетке отырғызардан бір апта бұрын баланы арнаулы сүндет атқа ... үкі ... ... ... құрт-ірімшік салып, әкесі не бір
жақын ағайыны ере жүріп елді аралатады. Мұны ... ... ... ... шақыруды баланың өзі айтады.
Ашамайға мінгенім,
Елді аралап жүргенім
Жөн-жоралғы жөн сұрап,
Ауыл үйге кіргенім,
Ал, ... ... ... тойға шақырам
Бәрің тойға келіңдер (І)
Бала келе жатқанда ел баланың қоржынынан бір уыс ... ... не ... ... бір-екі метр мата байлайды. Елді аралап
шыққанда ат пен ... үсті ... ... ... ... ... қиындыларынан баланың басы ғана ... ... ... Жетісуда жиі тараған салт, Орталық, ... ... ... ... ... ... тағу кездеседі. Баласы атқа ... ... ат ... ... азамат болды» деп, сүндетке отырғанда ... ... ... деп ... ... ... ... ғұрпын баланың бір өмір кезеңінен екіншісіне аяқ ... түрі деп ... ... ... ... ат ... ... атап қою салты болған. Оны ұлы
жүз қазақтары мен қырғыздар ... ... ... ... деп ... жүз бен кіші ... балаға мал атадық, балаға ат болсын деп ен ... ... ... ... ... термин мүлдем жоқ. [25.57-б.] ... ... түрі ... бірде баламен бірге туған құлын болса соны
бәсіре атаған, енді бірде ек-үш жасында ... ... ... ... ат ... тартып, міне бастағанда 7-8 жасында белгілейді. Оның өзінде
мүмкіндігінше жүйрік, жорға сияқты тәуір тұқымды құлынды таңдайтын. Бәсіре
тек жылқыдан ... және ол көп емес ... ғана ... ... ... ата-
анасы, туған-туысқандары бәсіре малды ешқашан есінен шығармай, оған қатты
көңіл бөледі. Оның ... өсуі ер ... келе ... баласымен қатар
бақылап отырады. Бәсіре малдың басына түскен ауырпалығы (ауруы, ақсауы, тау-
тастан құлауы) арқылы баланың ілгеріде ... ... ... ... ... оны ырым ... ... баласы құлын күнінен бірге
өскен аттар, иесі ... ... ... ... ... ... ... жас алып, қайғырып тұратын болған. «Мал иесіне тартады» дейді қазақ
мақалы. (LXXXIV.25.57-б)
7-8 жасынан баланы жылқышылардың ... ... ... ... әке-
шешесінен жырақта бала өзін ұстай білуге, өз бетімен күнелтуге, ең бастысы
қалың жылқыны қайырып-бағып, құрық ... ... ... асау ұстау сияқты
шабандоздық өнердің қыр-сырларын өз көзімен көріп, шыңдалады. ... ... ... ... қосына жіберіп өзінің бас жылқышысы Естемеске
тапсырады. Естемес шын мәнінде болашақ батырдың тұңғыш тәрбиешісі.
Жылқыда жатып Қобыланды
Екпіні оттай ... ... ... болса, жылқы бақсын
Балаң тентек болса қой бақсын» деген ... ... жуас ... ... өжет ... тіл ... ... болса қой жынын қағып алып жуас
етеді деп халқымыз бала тәрбиесіндегі төрт-түлік малдың ... ... ... ... Бала ... ... рөлін ақын тілімен айтсақ:
Бала күннен тартып мінсең ат жалын,
Онда сенің көкірегің от- ... ... ... бозбала тұңғыш бір сапарға аттанарда туған-туыс, көрші-
қолаңдарын шақырып тамақ пісіріліп, дастарқан жайылып, тоқымқағар жасаған.
Жігіттің тоқымы жерде ... ... аман ... – деп бата беріледі. [50.15-б] Сапардан аман-
есен қайтып келгенде тағы да кісі ... ... ... Мұны
«тоқым салар», «тоқым қағар», «тоқым сілкер» деп атайды. [31/71-б] Қазақта
«ат қойып айдар тағу» деген салт бар. Ат қою ... есім беру сәби ... ... ... «...Айдар – жылқының құйрық-жалына алтындаған
зер қосып жіңішке қылып өрілген бау. Оны осы бір ... күні ... ... айырып, айқындап көрсету үшін жігіттің кежегесіне тағады... Ал,
кежеге – ... ... ... ... жуан бір өрім ... ... қазақта ер адамдардың шаш қоюы, кежеге жіберуі мұсылман ... ... ... XIV ... ... болған. Сал-серілер күні
кешеге дейін ХІХ-ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... қою
Моңғолия қазақтарында кездеседі. «Кежегесі кейін тарту», «кежегесі кейін
кету» деген сөздер ісі ... ... ... ... 13-14 жасқа толысымен ер қаруы бес қаруды( соқтырады. Қару
соғылып біткен соң жігіт ... киіп ... ... ... көрсетеді. Бата беретін батыр адам болмаған жағдайда атақты
адамдардың бірі береді, мұны қару ... ... ... ... мініп желгейсің.
Қиядан жауың көрінсе,
Көрген жерден ілгейсің.
Ел иесі болған ерлерім,
Құтты қоныс болған жерлерің.
Көсегең сенің көгерсін
Басыңнан бағың кетпесін
Беделің артып өрлесін
Аллаһ ... иесі ... ... Қару соққан шеберлерге сыйлық береді. [50.16-17-
б]
Некелесу мен үйлену тойында жылқының ... рөлі ... ... қалыңдығының ауылына тұңғыш барғанда ат байлар деп аталатын кәде
орындалады. Күйеу ... ... ... ... не ... атын мініп,
серіктерімен қыздың ауылына келеді. Бұдан соң қалыңдықтың өзі ... ... ... ... ауыл ... ... мен ... күйеуді қарсы
алуға шығады. Бұл әдет-ғұрыптың мәнін В.Фирсов былай деп түсіндіреді: «Бұл
рәсмият түсіндіруді керек ... ... ерте ... ... ... бітімгершілікке барарда, өзінің сенімділігін білдіру үшін
астындағы атын ... ... ... ... адам атын кепілдікке
беріп, өзі жаяу қалса, ... ... ... одан ... ... ... [32.55-б]
Күйеу баланың атын, жалпы күйеу қайын жұртына келіп-кетіп ... ... ... ... ... ... «Күйеу атымен күл тасы»
деген мақал содан қалса керек. (ХХХХ) Күйеу жігіт ... алып ... ... ... ... бір тай ... – ол «жеңгетай» деп ... Қыз ... ... ... ... ... ... кетуге жинала
бастайды. Қыздың шешесі қызына қымбат ... ... ... ... ... атқа ... Күйеу, қалыңдық, қыздың шешесі, кейде
қыздың ағасы еріп, жастар күйеудің әкесінің үйіне аттанады. [101.32-б]
Қызды ұзатқанда ... ... ... өретін болған. Ұзатылған қыз
күйеу алдында ұятты болса, ... атқа ... ... ... ... ... түсіп, отаудың табалдырығын оң ... ... ... келіннің басына аттың жүгенін кигізіп, ... ... ... бір рет ... Бұл келешекте келін жүгенсіз кетпесін
тәртіпті, инабатты болсын деген ырым. [50.118-б] Құда шақырудан соң келесі
күні ... ... ... ... ... ... Қойдан бастап,
түйе, аяғында жылқыны байлай бастайды. Малды әкеп байлаған ... ... ... мұны ... бау» ... ... Қалың малға
қазақ дәстүрінде қырық жетінің бүтіні, жақсылы отыз жеті, отыз жетінің
бүтіні, отыз ... ... ... жеті, он жеті, домалақ қалың беріледі.
Сандардың бәрі ... ... ... ... ... 47 ... 37
байтал, т.с.с. болып келеді. Мұның үстіне берілетін қосымша алымдарда жылқы
болады. «Жанама ат» – ... мал ... тыс ... қыз ... мал. «Түс ат» – ... малдың сыртында құдаға берілетін қалаулы
ат, түс атқа ең ... ... ... ... ... ... ат» – ... мал
сыртында қыздың алыс туысқандарына берілетін мал. [5б.31.71-б.18.528-б]
Бұдан басқа қыз алатын жақ қалың мал берерде ... ... ... ... ат не бір тай ... ... Қыз үлкен болса, керісінше қыздың әке-
шешесі жігіттің әке-шешесіне қызымды үлкен көрме деп бір ... ... ... ... үйге ... ... келу көргенсіздіктің,
тәртіпсіздіктің ең жаман түрі. Кісі өлген үйге ғана атпен «ой бауырымдап»,
дауыс қылып, ат қойып ... ... ... ... адамның атын тұлдау,
қазақтың ... ... ... ... ... туралы Құрбанғали
Хамидтің, В.В.Радловтың еңбектерінде, әсіресе М.Әуезовтың ... ... ... ... ... ... ат ... (обряд
посвящения коня) Х.Арғынбаевтың белгілі монографиясында, ... ... ... ... ... ... ... [36.112-
б.38.33-37-б.41.137-138-б] осы тұрғыдан алғанда біздің материалдарымыз
белгілі жағдайларды толықтыра түседі. Ат тұлдаудың ... «Бұл ... ... ... жаны о ... ... марқұм өмірінде не нәрсе пайдаланған
болса, ол жақта соны қажетсінеді деп жорыған. Сондықтан ... ... ... ... ... үшін ... қамтамасыз еткен...» [38.33-б]
деп көрсетеді Б.А.Калоев.
Грек, парсы және ... ... ... ... кесу қайғы-шердің
белгісі. Кейде қолбасшы өлген жағдайда барлық мініс, жеке жегіс аттарының
құйрық-жалы күзелетін. [104.50-б] Аттың ... қаза ... ... жай ... ... ... жақтың атының жал-құйрығын кесу
өте үлкен масқарашылдық саналып ат ... кек ... ... билер сотына
жүгінеді. 1906 жылдары ... мен ... ... ... ... билер ат құйрығын кесуге арналған жазаны ... ... ... ... Бұл ... ... ... ашу-ызасын
тудырады.(Зайсандықтар, павлодарлықтардың бір жылқысының ... ... А.Т.) ... биі ... бұл ... қарсы шығып былай деген
екен: «Павлодардың ... қылы ... ... мен ... ... ... . ... жиналғандардың бәріне бұл сөзге атылған оқтай тиіп, ештеңе
тіс жарып айта алмапты. [103]
Қайтыс болған адамның атын ... ала ... ерін ... ... ... ... қару-жарағын жайып қояды. Ең үстіне бас киімін
қойып, өз ... ... ... ... буып ... ... айтып жүріп
аттың құйрық-жалын күзеп тастайды, оны тұлданған ат, тұл ат, ... ... деп ... Бұл атқа ... ... бір жыл ... ... қоя береді.
Бір жылдан соң марқұмға берілетін аста сояды. Атты соярда жоқтау ... ... ... ... деп ұры да ... барымтаға да алмаған.
(ХХХХІІІ) Атты тұлдап қою, ... ... ... ... ... ХІХ ... ... түскен Тәти би елімен қоштасып:
Менен сәлем айтарсың
Ақжолдың ұлы Арғынға
Орта жүздің ішінде
Атымды менің тұлдасын [39.191-б] –
деп өсиет еткен.
Атақты батырлардың ... ... қыл ... найзалар қойылатын.
Көшкенде батырдың атын ерттеп, киімдерін ердің үстіне, бас киімін ... ... ... ... ... ... атын жетектеп көштің алдында
келе жатады. Ал, қыздарының бірі ... ... ... ту ... ... ... оңтүстік өңірлерінде және қарақалпақтарда [40.14-б.41.117-
б] қайтыс болған кісіні салып ... ... ... ат» деп атайды. (І)
Халық ... қал ... ... ... жоқ ағаш атқа ... ... ... міндім де салдым өрге,
Сай өрлеген шығады сары белге.
Ағаш атқа бір мініп жөнелген ... ... ... ... елге ... о ... ат мініп барады деген ұғымды білдірсе ... ... ... ... топырақты ұзыншақтау етіп төрт қырлап шығарып үюді
«ат ... ... ... ... ... ... ... нақты түсіндіріп
бере алмайды. Дегенмен бұл факт тарихи эпостарда да, атап айтқанда «Алпамыс
батырда» кездеседі. Алпамыс батырдың ... ... ұл ... ... ... ... етуге келгенде:
Ол күндері Баба-Ата,
Томпайып жатқан жер еді.
Ат бесік салып басына
Қабірін бұлар ... ... ерте ... жерлеу салты бойынша адамдарды ағаш
табыт ішіне, болмаса жалпақ тақтай тастардың ішіне салуды «ат ... ... ... ... ... ... ... болған соң қабір басында
құран оқылады:
Мінгенің ... ... ... ... тілектер айтылады. [50.19-б]
О дүниеге барғанда
Ұжымақтың мінер пырағын
деп тарихи жырларда да айтылып ... ... ... ... ... оспақтап «әкемізді атқа мінгізіп жібердік» деп те ... ... ... ... ... өлік шыққан үй жылқы соятын болған.
Егерде біреулер сиыр сойса «әкелерін сиырға мінгізіп жіберіпті ғой» деп ... ... ... ... атқа ... ... салтының Қазақстанның басқа
жерлерінде кездеспейтін кейбір рәсімдері бар. Мәйітпен бірге қабір басына
марқұмның атын ер-тұрманымен бірге ... ... ... ... ... соң атты ... басына байлап кетеді. Қабірдің басына келген кез-
келген адам құран оқып атты ... ... бай ... ... аты шығады. Бірде Қоянды
жәрмеңкесінен сата ... ... 10-15 ... ... ... ... бар күн ... болса керек кешқұрым, жалғыз сиырын сауып жатқан бір
қараша үйге түседі. Үйге ... ескі киіз ... ... аққан, 7-8
шиеттей бала отырады. Үй иесі жөн ... соң ... ... ... сойып алдына әкелгенде Нұрлан: Жалғыз сиырыңның бұзауын ... ... мына ... қыста не жейді, – деп сұрағанда үй иесі сіздей
адамның келіп менің үйіме ... өзі ... ... емес пе, ... не бар ... Ертеңінде Нұрлан аттанар кезде ...... кісі мені ... деп балаларының аузынан жырып жалғыз сиырының бұзауын
сойғанын ... – деп 10-15 ... сол ... үйге ... ... 40 ... ... болып жерлеп, қабірінің басына Көкжорға атын күміс
ертоқымымен ... Ел ... ... жүре ... ... ... атты біреу-міреу алды ма екен, деп сұрайды. – Әлі
ешкім алған жоқ, – дейді кісілер. ... ... «– ... ... малды,
дүниені көрінгенге шашасың деп ұрсушы едім дүние-бақтың ешкімге ... ... екен ... – деп ... жас алады... (CLXXI)
Қайтыс болған адамның жылын беру дәстүрі бәйгемен аяқталады. Мұны «құр
бәйге» деп ... Құр ... одан соң ... ... ... бәйгені қайтыс болған адам, аттың дүбірін естіп жатсын деп ыңғайы
келсе ... ... ... ... ... ... Орта ... ХVIII
ғасырдың соңында өмір кешкен керей Бұланбай батыр өлерінде «Аттың дүбірін
естіп жатайын, мені ат келетін шоқының басына ... деп ... ... Сөйтіп, қазақ жас нәресте дүниеге келгенде «құнан бәйге» шаптырып ... ... ... «құр бәйгемен» аяқтаған. Дала жылқысын көп зерттеген
А.Шмаков ... ... ... бәйге сән-салтанатының шарықтау шегі,
бәйгемен тұңғыш баланың дүниеге келуін атап ... ... ... ... түсіреді, бәйгемен жоғары лауазымды қонақты қарсы алады...» [44.с1.]
Егіншінің дәнді топыраққа көмгеннен бастап, өсімдіктің ұзарып, өсіп
толып піскенінше ... ... ... ... мал десе ... ... ... қазақ, әсіресе жылқысын аялап өсірген. «...Көне замандардан
малшылықпен шұғылданған қазақтар өздерінің төрт түлік малының ... ... ... атап ... деп ... ... Қазақ сиырдың бұзаулағанына, қойдың қоздағанына қарағанда ... ... ... Жаңа ... жас ... ... ... деп
көрер көзге көрсетпейтін, басын үкілеп, мойнына қоңырау тағатын. Құлын
туғанда: Не жорға бол! Не ... бол! Не ... бол! ... ... ... ... үш рет ... Әрбір қазақ құлынның жүйрік, жорға болғанын
қалар еді. Жылқының жүйрігі мен жорғасын қазақ өте ... ... ... ... қымыз мол болсын деген ... Кіші жүз ... және ... да асыл ... ... құлынын, аңдып отырып,
кілемге туғызып алу әдеті кездеседі. Күзетіп отырған адам ... ... ... ... ... келешекте жақсы қасиеттерінен айырылып қалады
деген сенім ... ... ... ... ... қыс бойы жемей сақтап, құлын аяқтанғанда
жылқышыларды шақырып, етпен қосып асып береді. Қой қоздап, түйе ... мен ... ... асып берген. Ертеде қазақ «құтым кетіп
қалады деп биенің артын (көтенін) жепті ... деп аңыз ... ... тай ... аузының алдыңғы жағынан кішкене тіс өсіп ... ... тіс – деп ... ... ... өсіп ... оттатпайды-мыс» – деп ұры
тісті қағып тастайды да ... ... ... ұры ... ... деп тісті құйрықтарына тығып алып, жүгіріп ... ... ұры ... ... тік ... (көтеніне) тығып жіберетін болған.
[48.]
Көктемде жылқыға жаппай ен салып, таңба басқанда, құлақтың ... алып ... ... ... ... ... ... жылы төл
құмырсқадай қаптасын деп ырым еткені. (ХХХV.47.221-б)
Күз, қыс айларында жылқышылар жылқыны отарлап бағып, ... ... ... бір мықты айғырды, немесе мініс атын бауырынан жаратып
ерттеп мініп, не жетекке алып, таңдаған бір үйге серне ... ... ... ... деп ... соң ... мал сойып, мол етіп ет асады.
Астың қамы басталғаннан-ақ жаңағы жылқышылар сайлап ... ... ... ... ... көтерген үйдің иесінің немесе ... ... ... ... ... атын ... ... аттанғанша қалай қинап мінем десе де,
қайда барып келем десе де еркінде. Әдетте жылқышылар түскен ... ... ... атын ... алып, қыр көрсетіп, бір мәз болып қалады.
Жылқышылар тамақ ішіп болған соң, ... етті ... ... ... ... атын өздерімен бірге ала кетеді. (LXXIII) Бұл дәстүрдің ат
майымен байланысты болуға ... ... бай ... ... аты ... ... бір мерзімге (бір қыс, бір жаз, 10-15 күн т.б А.Т) ... алып ... ... ат майы ... Ақысыз, пұлсыз атты
пайдаланып, иесіне қайтаратын. ... мен ат майы ... ... байланысты туған болу керек.
Жылқы бауыздағанда ырысым кетіп барады деп бауыздау ... ... ... ... ... ... соң, басын кесіп, етін бұзарда таза
болу үшін қанын жуып ... Асқа ... ... ... ... ... асады, малдың басы бұзылады ел бүлінеді деген ырым буряттарда ... Бас ... ... ... ... ... деп биік жерлерге
қораның төбесіне, жартастың үстіне қоятын, ағаштың бұтағына ілетін. Орталық
Қазақстанда асқа сойылған аттың ... ... ... қою, ... ... ... шошайтып қарақшы қылып тігу кездеседі, егінге
залал тимейді деп санайды. ... ... ... жорға аттардың,
батырлардың аттарының басын биік таулардың, дара шыңдардың басына ... шиге орап ... ... ... басын кебіндеу деп атайды. ХVІІІ ғасырда өмір сүрген
Қабанбай батырдың Қубас ... басы ... ... Ақсуат ауданындағы
Барлық тауының басында сақталған. Сонымен қатар қазақта ... ... ... ... күні кеше ХХ ... ... да орындалып келген. Орта
жүздің биі Шоң Қаралатының, Ақансері Құлагердің ... ... ... ... ... ... ... бұлтартпас фактілер бар. [63.210-215-
б.62-126-б.LXI.XXXXVIII] Атақты күйші Құрманғазының Күреңаты өзінен бұрын
өлген, белгісі ... ... ... ... ... бір-екі
шақырым жерде деп айтады. ХІХ ғасырдың басында өмір ... ... ... ... ... ... жерлеген. Моласы Маңғыстау облысы,
Бейнеу ауданы Қожалақ мавзолейінің жаныңда. Бұл факті Кіші жүздегі адай руы
мен ... ... атқа ... ... ұқсастығын көрсетеді.
Түркімендерде жақсы атты арнайы көр қазып жерлеу дәстүрі ХХ ... ... ... ... ... ... келе ... айдалада
қонғанда аттың қу басын жастанып жату қауіп-қатерден сақтайды, жын-
шайтаннан ... ... ... бар. ... ақын ... ... Қара Ертіс
бойындағы, Арығанаты жайлауына келіп, «Арғанаты» сөзінің арыған ат қалған
дегеннен шыққанын естігенде:
Арғанатының басында арыған ... ат жоқ ... әкең де ... қу бас ... ... жат, – деп ... бір ауыз өлең
шығарыпты. Қазақта кейде қу ...... жеке ... ... ... [65.LXII] Махамбеттің:
Темір қазық жастанбай
Қу толағай бастанбай [66.54-б]
деген өлең жолдары Естайдың айтқанын дәлелдей түседі. Бақсылар есі ... ... ... жылқының қу басымен емдеген.
«...Безгек (лихорадка) болып ауырған адам малдың қу ... алып ... бояп ... ... да, кім ... ... жөн ... кімсің, қайда
барасың деп, қу басты жолаушының аяғының астына тастап, өзі атының ... ... алып ... ... шаба ... Кейде қу бастың орнына ағаш, не
қуыршақ алып басқа адамның аяғының астына тастаса, осы ... ... да ... – деп ... ... [ТГ.1910.№ 10] Қу басты қазанға
салып қайнатып, шиге орап ... ... ... ... ыстық суға
орамалды малып алып, шиді ұратын, ... ... ... Мәлімет
берушілердің айтуынша жылқының басы ... су ... ... ... суды ... ... ауру ... басып тұрған жын атқа қызығып
мініп, науқасты тастап ... ... қу ... ... ... әдемі
жүйрікке) мініп жүретінін Миропиевте көрсетеді. [67/19б] Қу ... ... оқу ... ... ... жатады. Ауырған адамның жанына, тұғырға
қу басты қойып, оны әртүрлі ... ... де, ... ... ... ... ... айтсаң, әлемденген қу бас – ер-
тұрман салынған атты, қуыршақ – ат үстіндегі ... ... ... ойнаған
уақта ұшып жүрген жын қуыршақ (қыз) мінген атқа көшеді. Мұны «көшіру» – ... ... ... ... ... және ... қу ... қуыршақты жол үстінде көргенде қазақтар ... ... ... айналып өтетінін, әйтпесе қуыршаққа көшкен жын-шайтандар ... ... ... деп ... ... ... Ф.Поярков өз
жұмысында жындардың ұшып жүретін аттарға мінетінін, оны «ұшпалы жындар» деп
мәлімдейді, оны тек бақсы ғана ... ... ... ... екі
түрінде де біздің ел арасынан жинаған материалдарымыз бен ... ... ... ... ... ... ... көне замандарда
қалыптасқан, ертеден келе жатқан салт-дәстүрлердің ... ... ... ... ... ... көрсетсе, екінші
жағынан жылқы ... әлем ... ... ... ... ... ... фактілер, бірталай наным-сенімдердің тек қазаққа
ғана тән ... ... ... архаикалық көрнектілігі және
жалпы сипаты, ... ... ... Е.Е.Кузьмина сияқты зерттеушілердің
Орталық Азия тайпалары қолға ... ... және ... ... (культі)
үндіеуропалық халықтардан алды деген пікірінің қате екенін көрсетеді.
Кезінде Л.П.Потапов ... ... ... ... ... айта ... жылқыға байланысты салт-дәстүрлер бұл халықтарда ХХ
ғасырға дейін ... ... ... ... [99/28-52.100.165-б] Қазақ
материалдары бұл пікірдің ... ... ... Қазақтың салт-
санасындағы, өмірге көзқарасындағы мифологиясындағы жылқының ... бұл ... ... ... деуден аулақпыз.
( Бес қару: садақ, қылыш, қалқан, дулыға сауыт пен найза
( Нұрлан ХІХ ғ. аяғында өмір ... ... ... батырдың
ұрпағы. Моласы Қарағанды обл., Шет ауданы, Кеңшоқы деген жерде.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тұлпарлар театры17 бет
Дәстүрлі өнердегі діни нанымдар мен сенімдердің көріністері27 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы32 бет
«Зиянды әдеттерден аулақ бол!». Тәрбие сағаты7 бет
«қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша мүліктік қатынастарды құқықтық реттеудің ерекшеліктері»103 бет
Герман тайпаларының діні мен әдет-ғұрыптары7 бет
Герман тайпаларының наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптары4 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Зороастризм және қазақ халқының наным-сенімдері113 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь