Аттың сыны мен бабы, жүйрік, бәйге аттардың түрлері

1. Аттың сыны мен бабы. Жүйрік, бәйге аттардың түрлері
2. Сыншылық өнер
3. Аттың сыны
4. Бәйге атын баптау мен жарату
Қазақстанның қай аймағында болмасын жүйріктерді жақын жерге және алыс қашықтықтарға – аламанға шабатын деп екіге бөліп айтады. Кейде жақын жерге шабатындарды тыз етпе – ұшқыр десе, алысқа шабатындарды – қыза шабатын аламан-бәйге жүйрігі деп жатады. Ал Баян Өлгий қазақтарында жүйріктерді түрге бөлудің бірнешеуі ежелден қалыптасқан, кейде жеке сыншылардың да өзіндік жүйесі болады. Бірнеше атбегілердің сөзіне қарағанда: жалпы жылқыны үш түрге бөледі:
1. Ақалақ жылқы – жауға мінетін ат шығады, жауға мінетін жылқы бұқпа болады.
2. Ақсақал жылқы – жүйрік, тұлпарлар осы топтан шығады.
3. Бақал (мұзбүйрек) жылқы – ең төменгі топ, шабан, шобыр аттар. Мал қайырып мінуге, жүк тасуға, тартуға, шаруаға пайдаланылады. СІХ.
Ақсақал жылқы 10 түрге бөлінеді:
1. Арқар жүйрік – ой-қырға бірдей жүгіреді.
2. Жайран жүйрік – ой-қыр демей шабады.
3. Қоян жүйрік – өрге шабады, арты биік, алды аласа келеді.
4. Түлкі жүйрік – жазыққа шабады.
5. Күдір жүйрік – күшті өрге шабатын жүйрікті тауға-тасқа жүгіретін күдір аңға ұқсатқан. Екі мықын – жая мен қабырғаның ортасы бір сүйем ғана болады (сүйем бас бармақ пен сұқ саусақтың арасы), ал жазыққа шабатын жүйріктердің жая мен бұғанасының ортасы бір қарыс (бір қарыс шамамен 20 см). Күдір жүйрік құйрығын көтеріп шабады.
6. Шаңтимес – бірден шаба жөнеледі, зу етіп алға шығады, тыз етпе, ұшқыр.
7. Аламан жүйрік – алдыңғы атты қуып жетіп, басып озып отырады, алысқа шабады.
8. Төңірек жүйрік – бұрқырап шабады. Төңіректі кейде тесік өкпе деп те атайды. Екі өкпесінің тұсындағы орайының ортасындағы тесіктен, аяз күндері бу шығып тұрады. Информаторлардың айтуынша ХІХ ғ. аяғында Семей аймағына атағы шыққан Көкшағырдың, Аягөзде атақты Ақбайталдың өкпелерінде тесік болған. (LХVІІІ.LХІV)

Ат қосты бәйгекөк деп тесік өкпе,
Жайылды тесік өкпе талай көпке.
Қараса өкпесінің тесігі бар,
Рас қой, тесік өкпе екендігі. (СІХ.)
9. Желбегей – алдыңғы екі аяғы ширатылған арқан тәрізді елестейді, артынан қарағанда шабынған бураның артындай төңкерілген тұрпаты ұзын, шойыннан құйғандай келісті келеді.
10. Қызбел (босбелбеу) – жайран бас, көзі отты, мінезі ұшқалақ, жеңілтек. Жал-құйрығы жұқа, құндыздай жылтылдаған жұмсақ жүнді. Ұшасы мен төбе сүйегі биік, түлкі тұмсық, теке мұрын, танауының ауқымы тар. Қызбелдер бәйгеге келмейді, нағыз көкпардың аты.
        
        Аттың сыны мен бабы
Жүйрік, бәйге аттардың түрлері
Қазақстанның қай аймағында болмасын жүйріктерді жақын жерге және алыс
қашықтықтарға – ... ... деп ... ... ... Кейде жақын жерге
шабатындарды тыз етпе – ұшқыр десе, алысқа шабатындарды – қыза ... ... деп ... Ал Баян ... ... ... ... бірнешеуі ежелден қалыптасқан, кейде жеке сыншылардың да
өзіндік жүйесі болады. ... ... ... ... ... ... түрге бөледі:
1. Ақалақ жылқы – жауға мінетін ат шығады, ... ... ... ... Ақсақал жылқы – жүйрік, тұлпарлар осы топтан шығады.
3. Бақал (мұзбүйрек) ... – ең ... топ, ... ... ... ... мінуге, жүк тасуға, тартуға, шаруаға пайдаланылады. (СІХ.(
Ақсақал жылқы 10 түрге бөлінеді:
1. Арқар жүйрік – ой-қырға ... ... ... жүйрік – ой-қыр демей шабады.
3. Қоян жүйрік – өрге ... арты ... алды ... ... ... ... – жазыққа шабады.
5. Күдір жүйрік – күшті өрге ... ... ... ... күдір
аңға ұқсатқан. Екі мықын – жая мен қабырғаның ортасы бір сүйем ғана
болады ... бас ... пен сұқ ... арасы), ал жазыққа шабатын
жүйріктердің жая мен ... ... бір ... (бір қарыс шамамен 20
см). Күдір жүйрік құйрығын көтеріп шабады.
6. Шаңтимес – бірден шаба ... зу етіп алға ... тыз ... ... ... ...... атты қуып жетіп, басып озып отырады, алысқа
шабады.
8. Төңірек жүйрік – бұрқырап шабады. Төңіректі ... ... өкпе деп ... Екі ... тұсындағы орайының ортасындағы тесіктен, аяз
күндері бу шығып тұрады. Информаторлардың айтуынша ХІХ ғ. ... ... ... шыққан Көкшағырдың, Аягөзде атақты Ақбайталдың
өкпелерінде тесік болған. ... ... ... деп ... ... ... өкпе ... көпке.
Қараса өкпесінің тесігі бар,
Рас қой, тесік өкпе екендігі. (СІХ.)
9. Желбегей – алдыңғы екі аяғы ширатылған арқан ... ... ... ... ... артындай төңкерілген тұрпаты ұзын, шойыннан
құйғандай келісті келеді.
10. Қызбел (босбелбеу) – жайран бас, көзі отты, мінезі ... ... ... ... жылтылдаған жұмсақ жүнді. Ұшасы мен төбе
сүйегі биік, түлкі тұмсық, теке ... ... ... тар. ... ... нағыз көкпардың аты. (СІХ.LХХХV.СVІІІ)
Созақ елінің (Оңтүстік Қазақстан) атбегілері бәйге ... үш ... ... – шүу ... ... алға ... көзге тез көрінеді.
Оны ұшқыр деп те атайды. Арынды жүйріктердің бағы ... ... ... ... сол арынды жүйріктер тобына жатады.
Ағынды жүйрік – бірқалыпты, ағып ... ... Ол ... ... ... ... аламан бәйгеде көзге түсіп, ... ... ...... ... ... естігенде, дүбірлі шабыс
тақалғанда еліре-екілене шабатын, құлағын ... ... ... ... дуда ... ... ... жүйріктер қолға сирек түседі.[418.149б.]
Қазақстанда жылқыны пайдаланылуына және жүрісіне қарай түрге бөлу
кездеседі. Мұны ең ... ... ... М.Бабаджанов. Автор қазақ жылқылары:
берік, жүрдек, жүйрік (жүйрікті үшке бөледі: ұшқыр, қарғыншыл, ... ... ... [86] Бұл ... ... ... Моңғолия
қазақтарының шаңтимесімен, қарғыншылды қызбелмен шендестіруге болады. Күні
бүгінге дейін жүйріктердің топқа жіктелуі әлі толық қалыптасқан жоқ ... ... ... өнер
Қазақтың ат жарату өнерінде сыншылардың орны ерекше. Сыншы жылқының
сыртқы тұрпатынан, ішкі ... ...... ... ... ...... бір қарағанда білетін, қазіргі тілмен
айтсақ, интеллектуалды ... ... ... ... сыншылардың
әлеуметтік мәртебесі де жоғары болған. Сыншыларды шартты ... екі ... ... 1) Көбінесе мұндай кәсіпті мансұқ ... ... ... ... ... ... қадірлеген атқұмарлардың ұрпақтары. 2) ... ... туа ... ... ат ... таза атқа баға беріп
қана ел арасында атағы шыққандар. Қазақстанның әр ... ат ... ... ... атау ... көп жерлерінде, әсіресе Орталық, Шығыс Қазақстанда
«атбегі», Батыс ... ... ... А.Т.) ... ... «сейіс»,
Оңтүстік Қазақстанда «бапкер», Шыңжаңда (ҚХР) ... ... ... ... ... (CLVI). ... ... қазаққа мәшһүр
Толыбай, Күреңбай, Шоқай Шөңкеев сияқты сыншыларды халық әлі жыр ... ... ... атбегілердің бірнешеуінің өмірінен эпизодтық
әңгімелерді келтіре кетейік:
Қазақ пен ... ат ... ... ... ел ғой, ... екі ... аста қырғыздың Ақмоншақ, Көкмоншақ, Сармоншақ деген атақты
жүйріктеріт мен Мақұлбектің ... бақ ... ... 20 ... қырғыз еліне келіп түседі. Келе киіз үйді ... ... ... ... ... ... қояды. Киізін түріп, керегені ... ... ... ... атын ... деп ... шықса, бір қария кісі
киізі түрулі керегеден жігіттің ... ... ... жүр ... Оу, ... ... ... – дейді Мақұлбек.
– Уа, туған, жақсыны көрмекке деген, атыңды көрейін деп жүрмін,– дейді
әлгі қария. ... ... бір ... ... ... дәу де ... ... соңына түс не дер екен?» – деп тапсырма береді. ... ... ... ... үйге барып:
– Қазақ ағайындардан келген аттардың ішінде бір жүйрік қара ат бар
екен, бірақ ... ... ет пен ... ... бір ... май ... сондықтан, бәйгенің алды сіздікі, – деп Ақмоншақ атты ... ... ... Осы ... ести ... Мақұлбек атын бір сор
батпаққа әкеліп байлайды. Таңертең ойнап шыққан қара атты ... ... О, ... қазақтар біліп қойыпты. Енді, қара ат жеткізбейді, – деген
екен. [3]
Айтқандай-ақ Қарат Көкмоншақты, Сармоншақты ... ... ... ... қалғанда біресе Қарат, біресе Ақмоншақ озып, екеуі бір-бірін
жібермей келе жатқанда Мақұлбек «Е, құдай, ... ... – деп ... ... ... ... оза ... Мәреден өткенде Қарат
Ақмоншақтан арқан бойы озып кетеді.
Атың келіп ... ... ... деп ұран ... ерлік жасады.
Мақұлбектің қарасы, – деп шулап жатады. Қырғыздың мына ... ... деп ... ... безеген жыршы-ақындары кезекпен жырға қосады.
Мақұлбектің осы екі ат ... бір ... – атын ... ... ... ду ... ... нар көтереді», – дейді атақты
атбегі Қадыл Айдаубайұлы.
Көп ... ... ... ... атын тіл-көзден сақтап ешкімге
көрсетпей әсіресе ат ... ... екі ... ғана ... ... ... ... тастайтын.
ХХ ғасырдың басында Жамбыл өңірінде өмір сүрген, әйгілі Қаратымен атағы
шыққан, Мақұлбек атбегі ... ... ... ... күн ... ... ... көрсетіп, ол сыншы не айтар екен деп «жансыз» ... ... ... соң әлгі ... күн ... атының кінәратын жөндеп
жібереді екен. Бірде бір ат бәйгесіне Мақұлбек Қаратын алып ... ... ... дейтін жүйрігін алып барады. Әділбек: ... ... ... ... ... сынап келіңдер»,– деп сыншы жіберсе керек,
Мақұлбек те: «Кім келеді, атқа ... сын ... ... мін ... ... – деп аттың қасына адамдар қойған екен. Мақұлбектің қасынан,
Әділбек ... ... соң, ... ... адамдар: «Әділбектің
сынағыштары атты көріп, ешнәрсе демей кетті»,– дейді ... ... ... ... Әділбекке не айтар екен, тыңдап
келіңдер»,– деп бір ... ... ... ... «Қараттың екі
құлағының түбінде тер қалыпты, сол кінәрат ... ... ... ... түрі бар. Ерен ... жылқы екен», – дегенін айтып келеді.
Мұны естіген Мақұлбек, ақылдаса келіп, екі қарияның екі тер ... алып отқа ... ... да, ... екі құлағына қайта-қайта басып,
құлақ шекесіне таңып, атты жабулап, қамап тер алдырады. Сыншы айтқандай
Қарат пен ... ... оза ... ең алдынан қатар шауып келе
жатыр екен. Жүйріктер тұсынан өте берген кезде ... бар ... ... ... ... атамның аруағы, қолдай гөр, айт, жануар!», – деп
айқай ... ... ... ... оқ бойы алға озып ... екен».
[3]
Жүйрік болатын атты бірнеше жыл қоя беріп, ... ... ... ... ... Арқа жаққа тән. ХХ ғасырдың басында Керекуде өмір
кешкен Бежу ... ... ... ... құла торысы...
дөнен екен. Әуелгі кезде көнектен сүт беріп әлдендіріп ап, кейін жанына 3
дөнен қосып ... жеке ... Жыл ... қыс түсе бір ... ... Сонда бірінші жылы сойған дөненнің жілігі қаракемік май,
үшінші жылғы сойылған ... ... ғана таза ақ май ... екен.
Осыдан кейін ғана етін ширатып жаратуға, бәйгеге қосуға дайындайды. Бежу
қайтыс болған соң Құлаторы ... ала ... ... ... елге
оралғанда Бежудің екі келіні қара ... жаяу ... ... ... ... айтқан торы атпен екі келіннің көрісуінің бір ... ... ... ... ... ... ... болғаны,
Жан атамның жоқтығы-ай». [50]
ХХ ғасырда Баян Өлгийде өмір кешкен Көбеш батырдың ат жаратуға келген
жас баланы ... ... Өзің ... ... білуші ме едің?
– Білем ғой, аға. Білмесем, сізге келем бе?
– Білсең айтшы, кәне?
– Сұраңыз айтып көрейін, білгенімше.
... ... қай ... болады?
– Алкеудеде болар.
– Сергектіктің нысаны ше?
– Қос жанардан білінер.
... ... ... ... байқалар.
– Жүйріктіктің белгісі ше?
– Төрт тағаннан көрінер.
– Ал, жарағанын қайтып білесің?
– Құмағынан (құмалақ).
– Құмағынан деймісің? Құмақсыз мал бола ма ... ... ... болып шықса, дегенім ғой.
– Жүйріктің белгісінен сәл хабарың бар екен, бүгіннен бастап ... ... ... ... бермеген Қарашұнақ ат бір бәйгеде
дағдысынша ... ... ... ... жата ... Иесі атты ... сыншыға көрсеткенде Мұса Қарашұнаққа қол салып, екі қу ... ... ат ... зәр ... ... ... тұрады: «Мына екі қу
құмалақ алғаш жаратқан күннен бастап түспей, ... ... ... Жануар
соған қарамастан бәйгеден келді ғой. Аттың атағына мәз болып, жаратуынан
түк білмейсің деп сыншы қатты ... ... ... ... ағып келе ... ... ұстай алып, мынау
жүйріктің құмағы сопақша емес, домалақ болады екен. ... өзім ... ... ... ... ... жылқыны құлын кезінен таңдаймын, –
деп өтірік айта алмаймын. Мен тай кезінен ... ... ... бір ... қалпы, кейпі, тұрпаты, бітімі тышқаннан тартып ... ... ... ... ... бір ... бір елесі
байқалады, бір белгісі болады. Кейбіреуінің шабысы қасқырдың ... ... ... енді ... ... аңға, басын шалқайтып
алған құлжаның ... ... Бір ... тірсегі таутекеге ұқсас,
тағы біреуінің басы бұғының басындай, немесе екі алдыңғы аяғы қасқырдың
аяғындай, қасқырдың ... ... яғни ... ... кең,
жіліншігі қосылған болады. Төрт аяғын бауырына ... ... қоян ... ... ... ... ... кішкене жылқылар да
жүйрік болады...». [ CXXXXI.]
ІІІ. Аттың сыны
Құлынның белгісін салған айғырына, енесінің ... ... ... туатынын алдын-ала болжап білетін сұңғыла атбегілер болған. Қобланды
батырдың жары Құртқаның Көкала биені көргенде айтқаны:
Көкала бие ішінде
Көкбурыл ... ... ... сол деді. [353.23б.]
Құлынның белгісі: Енесінен туа бастаған ... ... ... ... келешекте жүйрік болады деп саналады. []
Туғанда төрт аяғымен жерге дік ете ... бұл да ... ... ... төбешік жерге туса, тұяғы асыл болады. Мұндай құлын өте
сирек, ... ... ... ... ... әрі сұйық, әрі қысқа, жүні
бұйра, кірпік-қасы мол, астыңғы, үстіңгі ... екі жағы ... ... «Айғыр үнді келеді, құлын жүнді келеді» делінеді моңғол мақалында.
(СХХХХІІ)
Құлағы ... ауыз ... ... Ту ... ... ... ұқсайды. Момақан, үнемі жерге қарап құйрығын бұлғақтатып сеңделген
сыңай байқатады. Желіге алғаш байлағанда алғашқы үш күн ... ал ... ... ... жеті күн ... ... ... алады. [V] Үнемі
маңдайын күнге қаратып тұрады да әбден күн бата ... [І] ... ... ... атып ... қозғалып тұрса, үркек, қашаған болмай
адамға үйір, ойынпаз жетекке жүргіш болса, [ХІХ] екі алдыңғы аяғы ... ... екі аяғы қоса ... – жүйріктіктің белгісі. [LX]
Әредік ұрғашы құлындардың ішінде ... ... ... ... ... жатып ұйықтағаннан, жылқы өргенде де ұйықтап, жылқышы не ... не ... ... алады екен... Құлын ұйқышыл келеді, сұлап жата
береді. [LІ]
Арабтардың жаңа туған ... ... ... батыр» эпосындағы
Құртқаның Тайбурылды тәрбиелеуін еске ... ... айда ... сүтімен қоректенеді, бұдан соң 5 айға дейін ішкенінше ешкінің
сүтін қоса ... ... ... 6 ай бойы түйе сүті мен суға 15 ... ... ... Бір жасқа толған құлын ешқандай сүт ішпей тек бидай
мен шөп жейді.
2 жасында жұмысқа сала бастайды, үлкен ... ... ... ... түс ... міндетті түрде ботқа беріп тұрады. Ботқа – екі уыс ... сүт ... ... суға ... ... алып ... ... бастап күн жақсы түсетін жерде тұруы керек, көлеңке ... ... ... ішсе де су ... Осы ... ... иесі өзімен бірге қайда
барса да алып ... ... ... ... ... ... ... қозғалыста
ұстайды, жем жейтін астаудың алдында ... ... ... ... 3 ... ... ат ... қатыстыруға жарата бастайды».
[354.79-81б.]
«Ақан серінің нағашысы бай ... ... ... ... ... ... ал ... бір құлынды сипай беріпті. ... ... ... жоқ, осы ... берсең болады», – дейді Ақан. Бір айғырдың
үйірін бермекші болып түспесі түсіп ... ... «Бір ... ... ... болғаныма», – депті. Сонда Ақан: «Осы құлыннан басқа ештеңе
алмаймын», – деп ен салып, ... жылы ... деп ... ... ... ештеңе алмаған Ақанға ренжіп ... Екі ... ... алған сол құлын атақты Құлагер екен». [XXXXII] Атбегілер мұндай
құлындарды мәпелеп бағып, теліп бірнеше енеге емізген, мұны тел ... ... ... ... ... мен ... енеге тел едім.
Тайымда мен тағы емдім,
Құнанымда арда емдім. [355.183б.]
Тел құлындар әдемі, дене бітімі көркем ... ол ... ... ... деп ... ... тел емген.
Бұзылмайды жас тұлпардың саурысы. [356.170б.]
Қазақы жылқылардың бір қасиеті, биеге қандай айғыр салсаң да енесіне
тартып туады.
«Құлын жатырына,
Бала ... ... ... ... ... байлауда тұрғанда үнемі жұлдызға қарап, (СХІІ)
киіз ... ... ... басын жоғары ұстап, басы уық пен керегенің
қосылатын жерінен асып тұрады. ... ... киіз ... белдеуіне
байлағанда келе жатқан адамға доғаша иіріліп тұрады. [LХІV]. Жылқының
шетінде оқшауланып, ... ... ... ... үнемі алысқа
қарайды, маңайына көз салмайды. Үнемі күнге қарап жайылады. Маңдайына ... ... ... ... ... жайылса, кешке күнбатысқа
қарап жайылады. Күн батар алдында күнбатысқа қарап (күнмен қоштасқандай)
селтиіп тұрады. Күн ... ... әсте ... ... ... ... жусайды. [154.14б.]
Күн бұлттанып, жел соғып тұрса, желге қарсы жайылады, ағынды суды
ағысты өрлей ... ... ... ... ... күш ... ... көз алмай тесіліп қарайды. Кейбір жүйріктер қылықты
келіншектердей үзіліп қарайды, болмаса беті ... ... ... ... ... бір ... тез үйреніп, тез қабылдайды, тез ұмытады,
ұғымтал, елпек. [СLVІІ]
Бәйгеден келетін жүйрік есінейді, ... ... ... ... атбегілер: бір рет есінесе бірінші орын, екі рет есінесе ... ... ... – деп кесіп айтқан, иесіне иегін артып еркелейді, бәйгеге
баруға ... ... ... ... жүреді, дамыл-дамыл боқ ... ... ... мұрнымен кісінеп дыбыс шығарса – нашар, жыртқыш
аңдар сияқты ... ...... деп ... ал ... үні ... деген бозторғайдың үніндей немесе құлынның
даусындай сыңғырлап шығады [СLVІІІ], жылқының дыбысын үйде ... ... ... ... ... ... жақын шырылдаған бозторғайдың
дыбысынан айнымайды. [CLVIII]
Жалпы, ат шапқанда екі ... ... ... ыққа ... шапқанда
ырсылдап қалады. Мұны бие тынысты деп атайды. Оны шаң ... топ ... ... ала ... ... ... ыққа да, желге қарсы бірдей шабады. Бұл
жақсы қасиет ұзаққа талмай ... ... ... ... ... бас, Шал бас, ... бас, Құлан бас, Қу
бас, Үйрек бас, Сүйрік бас, Ұзын бас, Қысқа бас, ... бас, Ешкі бас, ... ... бас, ... бас, Қоян бас, Бақа бас, Орақ бас, т.б. ... аса
сынға бөлінеді. Негізінде басы етсіз үлкен емес, кең танау, жалпақ маңдайлы
келеді. Қабағының үстінде (немесе көздің үстінде саусақтың бір ... ... ... болу қажет, себебі ат ... келе ... ... ... тер тура ... ... шұңқырға тұрып қалады. [ХІІІ]
Моңғол атбегілері бақа бас пен қоян басты айрықша бағалайды. [154]
«Қазақ жылқысының басы ... ... және ... ... ... тұмсықты (бөкенбас А.Т) болып келеді». [164.197б.585.11б.]
Мойын сыны: ... ... ... ... ... ... Қысқамойын, Ұзынмойын. Ұзын мойынды алысқа
шапқанда мойны талады деп қазақ ... ... ... ... озған
мойны қысқа құлжа мойынын, қой мойын, т.с.с. бағаланады.
«Мойнының ... ... ... ... қысқарақ, бірақ биелердің
желкелері қысқа деп айта ... ... ... мойындары
қартайғанның өзінде жақсы сақталады, үнемі далада жүрген кәрі айғырлардың
мойындары түспейді». [357]
Қой мойынды, қоян жақ, бөкен ... ... ... ... шапқан тарланым. [353.300б.]
Құлағының пішініне қарай: Қамыс құлақ, Жебе құлақ, Ұзын құлақ, Құлан құлақ,
Мүкіс құлақ, Дорба құлақ, Түлкі құлақ, Құрғақ ... т.б. ... ... түрге
бөлінеді. Жүйріктің құлағының түбі құланның ... түбі ... ... Жүйрік шапқан кезде, құлақ желкеге қарай жымияды да, ... ... ... Тік құлақтары үнемі қайшыланып, кекілден жоғары селтиіп
шығып тұрады, терісі жұқа, іші жүнді.
Мойының алтын ... екі ... ... сені ... ... ... деп. [340]
Көзінің пішініне қарай: Қара көз, Бота көз, Томаға көз, Ақ көз, Тауық көз,
Соқыр көз, Шегір көз, Қой көз, ... көз, ... көз. Көз ... отты және
байыпты, үнемі елеңдеп алысқа қарап тұрады. Көз еті ... ... ... ... Көзі ... ... ... көзі кішкене
жылқылардан жүйрік шығады. Көзі қоңыр, отты болады. Бота көзден жүйрік аз
шығады, егер шыға ... ... ... ... (ХІХ)]
«Бота көздің мыңынан бірі жүйрік,
Шошқа көздің бәрі ... ... ... ат ... ... ат қосып.
Екі көзіңе болайын,
Қорықтан жанған шырақтай. [353.289б.]
Мұрнының (танау) пішініне қарай: Теке ... Теке ... ... ... ... Арна ... Тоғыс танау, Делди танау, Тар танау, Бұғы танау.
Жүйріктің мұрны бөкеннің текесінің мұрнындай кең ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Нағыз жүйріктерде 7
тесікке дейін болады. (LXIII) Мұрынның іші қылшық жүнді ... ... ... ... ... [353.289б.]
Танауының тесігі,
Таудағы үңгір тесіктей. [355.181б.]
Ернінің пішініне қарай: Саптыаяқтай ерін, Салпы ерін, ... ... ... ерні ... ... үлкен, салбыраңқы. Еріннің астына қылшық жүн
мол бітсе, солғұрлым ат жүйрік болады. Ерні үлкен адамды ... «ат ... ... ... ... ер мұрынды келеді». (Мақал)
Саптаяқтай ерінді,
Қидасын кәрі жілікті. [356.111б.]
Тісінің ... ... Сиыр тіс, Қой тіс, ... тіс, ... тіс, ... Құлан тіс, Тауық тіс, Жайран тіс, Алыс тіс деп ... ... ... ... төрт тіс – ... тісі ... тістерден ерекшеленіп бөлініп
тұрса, бұл жүйрік жылқының белгісі, мұны жайран тіс дейді, ... ... ... ... ... тіс ... деп есептейді. Жай жылқыда
күрек тістер асты-үсті 12 тіс болады. Ат азу ... екі ... азу, ол ... ... ... ... ешкім байқамаған тістің ерекшелігін
тапқан: «Үстіңгі жақ маңдай ... дәл ... ... ... ... ... Таң кұланиектене берген сәтте жүйріктің аузын
ашып, маңдай тісін күнге қаратқан сәтте жарқ етеді. ... ... ... ... осы ... керек». [154] Жалпы жылқыда 12 күрек тіс (асты-
үсті), азу тістері 24, оң жақ азу ... ... 12, сол жақ азу ... 12. ... 36 тіс. Еркек жылқыда асты-үстінде 4 ұры тіс болады,
тай кезінде бұл тістерді қағып тастайды. ... ... ... 6 ... ... тістерінің мөрлері өшіп кетеді, жақсы асыл
жылқылардың 40 ... ... тіс ... ... ... пішініне қарай: Терең сағақ, Бөкен сағақ, Үңгір ... Алма ... ... ... ... Екі жақтың арасы алшақ, ... ... ... Егер ... ... кең ... сағағы тар болып
бітсе, онда ол кең тыныстай алмайды. Сағағында без болмайды. (VІІ)
Қос жұдырық ... ... ... жеріңе болайын,
Піскен алма сағақты. [353.289б.]
Омырау – кеуде бітіміне қарай: Кең омырау, Терең омырау, ... ... ... ... деп сипатталады. Омырауы кең, салқы төс, кеуделі ат
ұзақ бәйгелерде ентігіп шаршамайды. Жүйріктің омырауы алдынан артына ... ал ... ... ... ... ... ... Жүйріктің омырауының
кеңдігін былай анықтайды: жүйрікті оның алдыңғы екі ... ... ... тұрғызып қарағанда, екі тізенің арасы, кем дегенде, ... (6-7 см) ... ... ... ... саңылаудың
Арақашықтығын кіші жүздегі әйгілі атбегі Шоқай Шөңкеевтен жазып алған ... ... (6,6 см А.Т.) деп ... ... ... (салпылығы) мына жолмен анықталады: алдыңғы аяқтың
тұяғының алдыңғы ... ... ... аралықтың ұзындығы мен шынтақтан
шоқтықтың жоғарғы қырына дейінгі аралықтың ұзындығы өлшеніп, салыстырылады.
Егер ... ... ... ... онда бұл ... ... ... жылқысы тұқымының айрықша ерекшілігі кеудесі кең, ерекше алшақ
(салпы омырау А.Т.) кең ... ... ... ... ... [287] ... ... жылқыларының Еуропа жылқыларынан өзгешелігі күші
алдына бітеді.
Омырауыңа болайын,
Еділден шыққан аңғардай. [353.289б.]
Омырауы есіктей,
Ойынды еті бесіктей. [355.181б.]
Арабтар ... ... ... мән ... ... ... аяқтарын
қатарластырып, тұяқтарын тигізіп тұрғанда тізелерінің ... ... ... кеудесі қушық, нашар ат саналады, ол тізелердің арасы 2-вершоктай (8,8
см А.Т.) болса, бұл жақсы ат. [83.499б.] ... аяқ, бас осы үш ... асыл ... ... ... дейді арабтар, қалған мүшелердегі
кемшіліктері екінші дәрежеде саналады.
Шынтақ бітіміне қарай: Кең шынтақ, ... ... ... шынтақ, Айналма
шынтақ, Қылаңқыраң шынтақ. Қолтығы ашық, шынтағы ... ... ... Егер ... ... ... ... онда ол шапқан аттың қолтығынан
соғып, өкпенің еркін тыныстауына кедергі жасайды. (L) Шынтақ ... ... ... Ұзын ... ... ... Келте шоқтық. Шоқтық
құйымшақтан аласа болуы керек.
Жаурын бітіміне ... ... ... Тақтай жауырын, Жазық жауырын, Кең
жауырын.
Жон бітіміне қарай: Қоян жон, Жұмыр жон, ... жон, ... жон. ... күдістеу болады. «... Арқасы (жоны А.Т.) ерекше мықты және ... ... ... ... маңы ... ... Қазақтардың
өзі бұл дөңесті күш пен шыдамдылықтың белгісі деп санайды...». [558. 8-
9бб.]
Жал ... ... ... жал, Құлан жал, Сирек жал, Сұйық жал, Майда жал,
Қайратты жал.
Жалыңа сенің ... ... ... ... ... Қоян сауыр, Кең сауыр, Дөңгелек сауыр, Тостаған
сауыр, Құлын сауыр. Сауырына қақ ...... кең, ... ... ... ... ... жортты Ер Қосай. [355.49б.]
Құлын сауыр, құлан жал. ... ... қара ... ... бітіміне қарай: Жамбасқа жататын ортан жілік пен қабырғаның арасы
неғұрлым жақын болса, сонда қасиет болады. [LX] ... ... ... ... ... деп ... Шын ... шын жүйріктерде 13-ші
шолақ қабырға болады – ... ... ... ... ... белдемемен жарыса
бітеді. [LXV] Қабырғалары құстың қанатындай сүйірлене ... ... ... ... ... тегісті. [355.295б.]
Ерін сыпырған аттың тектісі ғана жата қалып ... ... ... қыр ... ... ... ... асып түседі. [20.79б.]
Жаясы Жақсы аттың алдынан келіп қарағанда екі жаясы көрініп тұрады.
Жануардың екі көзі ... ... ... жатағандай.
Жаясы жануардың жазық екен,
Жас бала жата қалып ұйықтағандай. [355.331б.]
Құйрық бітіміне қарай: Қанжар құйрық, Ит құйрық, Сымпыс құйрық, Топ ... ... ... ... ... ... Күлте құйрық, Қисық құйрық.
Жүйріктердің құйрығы көбінесе ұзын ... ... қылы ... бас жағы ... ... соңы сұйықтау, сымпыс болады. Ту
құйрықтың қылшықтары қайратты қатты ... ... ... ұяңданып
жіңішкереді, одан әрі салаланып айрылады. Атты ... ... ... сыймай тұрады. (LX)
Құйрығыңа болайын,
Қынаптан шыққан қанжардай. [353.289б.]
Шаша: шашасы мол, жерге жетіп тұрады. Шаша – тек ... ... ғана ... ... ... ... Қубас атын алғаш көргенде сыншылар олай-
бұлай қарап әсіресе несеп шаптырысына ... ... шын ... қойып,
нағыз тұлпар ғой» депті. Тұлпардың несеп ... ... ... шашасына
дейін жетеді екен.
Ауылым Ащыбұлақ ашасында,
Белгісі қас тұлпардың шашасында.
Белдеуде қос ... ... ... түн ... еріп қашасың ба. (CXXVI)
Атырау аймағында өмір сүрген Дүйсенғали сыншы атты сынағанда төрт ... ... мен екі сүбе ... ... ... ... А.Т.) ... [20.49б.]
Жілік майы (кемік). Халық тәжірибесінде бәйге ... ұзақ ... ... ... ... Екі енені тел емген арда құлынды
дөненінде жанына 3 дөнен қосып жеке ... ... Жыл ... ... бір ... ... ... Бірінші жылғы сойған дөненнің жілігі
қаракемік, екінші жылдағы жылқынікі қаракемік май, тек ... жылы ... ... таза ақ май ... ... Сөйтіп үш жыл өткен соң ғана,
яғни 7 жасар атты бәйгеге жаратуға кіріседі. [LXVІ] ... ... ... ... ежелден бар. «....Сары жілік», «қанды жілік» деген атаулар
осыдан шыққан. ... ... ... ... май орнына түйіршіктеліп қап-
қара қанды кеуік жиналады. Ондай май бәйгеде ... ... деу ... 40-45 күн дерлік жаратамын. Аттың майын сүйегіне сіңіріп, ... ... ... бітіміне қарай: Болат тұяқ, Қазан тұяқ, Жұмыр тұяқ, Биік тұяқ, Қалың
тұяқ, Ай ... ... Ет ... ... ... Сарлық тұяқ, Құс бақайлы
тұяқ. Тұяғы төңкерілген кеседей, жайылмай ... ... ... әрі ... ... биік тұяқ қанша ұзаққа шапса да еш ... Жұқа ... тез ... ... тез ... ... ... қашықтықтарға
ғана шаба алады. Жұмыр, болат тұяқтылар, қаншалық алыс жерлерге шапса да,
тұяғы қызбайды. Тұяғының ортасы ... ізін ... ... дөңгелек
ізі ғана түседі. Бапкерлер ұзын өсіп кеткен тұяқты кескенде, есеп жасаған,
тұяқтың әрбір ... ат ... ... ... ұтып ... деп тұжырымдаған.
Жүйрік аттың тұяғы өсіп кетсе, жаратудан [LІ] бұрын ... екі ай ... ... ... аты тұяғын шекілдіріп, кетіктендіріп алса арнайы
сазды жермен жүргізіп, жетілдірген. Моңғолия қазақтары сарлық тұяқ ... ... ... ... тым жалпақ емес, өте жұмыр, өкшесі кетік
болады.
Жүйрік аттың табанында бедер, ажым ... деп ... бар ... ... бар ... аттың табанында. (CXXХVI])
Арғымақтың тұяғы тасты басса кетілер,
Сазды ... ... ... ... ... кесе ... ... қамыс құлақты,
От орнындай тұяқты. [355.181б.]
Тұяғына қарап сыншылар: «Пай-пай жануардың төрт ... ... ... ... ... «жануардың тұяғы төңкерілген қазандай екен» деп
жатады. Сыншылар аттың барлық мүшесін де ... ... ... ... ... шұқшияды десек, иесі аттың екі көзін, төрт ... ... ... ... ... жабулап тастайтын кездер де болған.
Жұқа тұяқты ... ... ... ... ... ... ... Бұндай жылқы жақын, жазық жерлерге ғана шаба алады. Жұмыр,
болат тұяқтылар жер ... ... ... ... ... ... ... оңды. Құм жылқысының тұяғы жалпақ болады. (LХХІV)
Зерттеушілер ... ... ... ... ... ... жетілген» деп көрсетеді. Сыншылар ертеде өліп қалған жылқының тұяғын
қамшымен соғып көріп, «болат тұяқ ... ... ... ... деп
баға берген. (ХІV) Грек тарихшысы Ксенофонт: ... ... да ... ... ... сыңғырлап тұрса жақсы[1]», – деп жазады. [361.15б.]
Ізін анықтап қарағанда ... ... ізі ғана ... ... мен
майтабанның бедері ізден білінбейді. Жүйрік жылқының тұяғы
тікбақай қысқа. Төрт тұяқ (таңсоғар) әрі бақай сүйегіне жалғасып добалданып
кетпей, ерекшеленіп ... ... ... ... ... жоқ адам ең
құрығанда аттың тұяғына көңіл аударуы керек. [ХХХІ.]
Жоғарыдағы белгілердің барлығы бір ... ... ... өте ... ... ... ... бірі, құрығанда төрттен бірі болса ол жаман ... ... ... Бәйге атын баптау мен жарату
Көптеген орыс, еуропа зерттеушілері: «Қазақ жүйрік болатын ... ... ... ... ... құнанында құнан бәйгеге
қосып үйретеді. Мұндай ат баптау жас ... ... ... ... ... ат ... ... деп жазады. Шын мәнінде ... ... ... ... ... сүйегі жасымайды, қан жілік қылып
бұзбайды, жаншып мінбейді, бабымен ... ... ... 5-10 ... ... ... ... жер таныту» деп атайды. Ең бастысы тай,
құнаннан ... 10-20 ... ... ... 15-25 кг 7-12 ... отырады. Бұған қарағанда 80-100 кг еуропалықтардың мейлі жақын
қашықтыққа болсын атқа шабуы ... ... ... 5-6 ... атты
қойып, құнанның өзі қаңбақ құрлы көрмейді. Сондықтан салмақ аз ... ... ағып ... ... тірілтіп мін.
Дөненінде қоя бер,
Бестісінде жаратып бәйгеге қос.
Келмесе басымды кес», ... ... ... сыншының сөзі бүкіл қазақ жылқысының «спартандық
тәрбиесін» көрсетеді.
Атты жарату мерзімі Қазақстанның әр ... ... ауа ... ... байланысты. Ерте замандарда ат жарату мерзімі ұзақ
болған. Дерек берушілердің айтуынша атты ... ... ... ... ... жылқыға қоя береді, оның себебі көп жылқының ... ... ... ... ... ... ақпан, наурыз, көкек айларында
атты қолға алып баға бастайды. Бұл уақытта жейтін қорегі сұлы мен жұмыр шөп
. Сұлыны ... ел ... бір рет, ... түс ... бір рет 3–4 ... ... мұны бір ішек ... бағу деп атайды [СLIХ.], 3–4 айға
созылатын атты ... ... ... ... ... көрсетіледі. «Қазақтар
атты бәйгеге 3-4 ай бұрын дайындайды. Осы ... ... бие ... ... ... ... айы туғанда атты киізге орап тастап, күніне бір
рет терлетіп 5-10 шақырымға шауып ... Күн ... ... «көбік
терісі» шығып, ащы тері шыққанда тоқтатқан. Терлетіп келген соң, ... ... ... жөн. Ащы тері ... тіл ... ... Терлетіп келген соң кешке дейін мамаағашқа байлап тастаған дұрыс.
Ал терлетудің алдында үш қос уыс сұлы ... ... ... ... мамырдың
аяғына таман 2 күнде бір желе ... ... ... Бұл ... ... айға ... ... бапкердің айтуынша, ішек пен майдың бәрі кеуіп,
темірдей болып қатады. Бәйгеге ... күні таң ... ... ... ... алғашында шөпті орып жіберіп, артынан шөптің басын ... ... суға ... ... ... Егерде суды екі рет сіміріп
жіберіп, жан-жағына қараса, бабына келгені. Ал судан басын алмай сіміре
берсе, онда ... ... ... ... ішінде күйлері әртүрлі (семіз және арық)
жылқыларды ... ... ... бір ... келтіруге болатынын
көрсетеді. «...Семіз күйлі жылқыларды ... бір ай ... ... үш апта қалғанда дайындайды....».
Күйлі атты алғашқы екі апта уақыт күнде ұзындығы 7 ... (15 м ... ... ... ... ... ... дейін және кешқұрым екі
рет жайылтып отырады және күніне екі рет ат ... ... ... ... ... 2-ші ... ат су ішіп ... судан басын 1-ші рет
көтергенде, суаруды тоқтатады. Күн ... күн ... тері ... ... ... арқандайды. 2-ші аптадан бастап бір гарнц сұлы (3,5-
4 кг шамасында А.Т) сұлы беріледі, сұлысы жоқ қазақтар ... ... ... ... ... 10 ... арқанға арқандап (22м А.Т.) қу ... ... екі рет ... бір ... (3,5-4 кг сұлы А.Т.) ... кешке желдіртіп, аздап жеңіл терін шығарады. Ат тым арық болса күн
ара, ... екі ... бір ... Желдірту кезінде сұлыны екі гарнцке
дейін көбейтеді. Сұлысы жоқтар ¼ шелек бие сүтін береді. Ат ... ... ... ... бие ... ... 3-ші аптада семіз ... ... ... ... арық ... ... ... жемдеуге байланысты
екеуінің күйі теңеледі... Семіз арықтайды, арық ... ... км ... ... аттарды 15 күннің ішінде жаратып бәйгеге
қосатын атбегілер бар. [ХХІ.] Мәлімет берушілердің айтуынша атты ... күні жай ғана ... ... қояды. 2-ші күні құмға 4-5 ... ... ... ... 7-ден ... сағат 8-9-ға дейін таң
асырып байлап тастайды. Сағат 9-дан ... ... ... алады. 3-
ші күні құмға 15 км ... алып тағы да таң ... ... ... 9-да 2 кг ақ ... ... жуылған сұлы береді. 3-ші күні өтіп, 4-
ші күні 15-20 км жерге жарысқа салады. Содан соң аттың ... ... ... ме, ащы ма ... Ащы тері ... ауыр киіз текеметпен орап тастап,
күніне 8-10 км жерді желіп, шоқырақтатып алып, таң ... ... ... ... 2 кг жем ... ... түнде таң асырғанда текеметті ... ... 12-13 ... ... ... соң ... тері ... Бәйгеге
екі күн қалғанда ешқандай жем берілмейді. Ертең бәйге болады деген күні
түнімен ат ... ... деп ... отырады. Түнімен 1 бау қу ... ... ... ... қос уыс таза ... сұлы ... ... Дерек берушілердің айтуынша, ат жаратудың бұл әдісі ат жарысы ... ... ... аз ... атты ... ... «Бесті атты бетінен сақта», «Мінсең
бестіні мін, аянбай тас басады» деген мәтелдер ... ... ... ... ... келген жылқы жасы екенін айғақтайды.
1-ші рет жарату ... одаң соң ... ... ... жүрген аттар
өрістен келген күннен бастап ... көше ... (ХІІ) Осы 1-ші ... болу керек, осында қателік болмаса, қалған жылма-жылғы жаратулар
оңайға түседі. ... ... ... ... ... екі түрге бөледі:
қара етті аттар және қызылаш аттар. Қара етті аттарды жиі таң ... тым ... да ... желе ... күн асқан сайын қашықтықты
алыстатып суытады. Ащы көбігі шыққан соң тіпті баяу ғана ... ... соң түн ... ... ... қояды да, артынан тықырлау бетегелі
жерге арқандайды. Таңға жуық қайта байлайды. Күніне бір уақыт екі уыс ... де ... ... Ал ... ... ... өте ұқыптылықпен
бақылауға алынады. Ондай атты бос кезінде жетісіне 2-ақ рет таң ... ат ... таң ... соң ... ... ... ... түгі
майланып ұзаққа дейін кеппей тұрады. Демек әлі іш майы толық кепкен жоқ
деген сөз. ... оның ... ... қара етті атқа ... ... болады. Оны суғарудың орнына көбінесе қар жалатады, не ... ... ... ... ... күні ... ... жуық бір шай қайнатымдай
шылбырынан ұстап жүріп жаяды. Бұл шапқалы тұрған аттың ... ... ... үшін өте ... ... ... атқа біраз ғана жем, болмаса аз ғана
жайылдырып алуды Қазақстанның қай ... ... ат ... ... ... да қостайды. Бұл жәйт жазба деректерде кездеседі:
«Жылқы сергек және жылдам болмаса жарысқа 3 күн ... ... ... мүлдем ұйықтатпайды». [78.118]
Бәйгеге шығарарда сабынмен сабындап тұрып, суық сумен жуып шығарады.
Әбден ... ... ... аты ... ... су құя бастағанда сүйсініп
тұрады. (ХVІІ)
Жоғарыдағы фактілерден ат жаратудың мерзімі 3-4 ай, 2 ай, 1 ай, ... ... ... көреміз. Тәжірибелі атбегілердің көбі нағыз ат
жарату үшін 2-2,5 ... аз ... ... деп ... ... (ҚХР)
қазақтары атты сәуір айынан бастап 30-70 күн арасында жаратады.
Баян ... (МХР) ... (ҚХР) ... ... ат ... өте
қысқа мерзімді түрі де кездеседі, атты ұстап алып тілін бұрап өріске ... Бұл ат аз ... суды ... ... тоқ жарайды. Информаторлардың
көрсетуінше мұны соғыс қаупі төніп әскерге жүздеген, мыңдаған ... ... аз ... аттарды соғысқа осылай дайындаған. ... ... ... ... ... де уақыт алмай, әлектенбес үшін осылай
дайындаған. (СLVІІІ.LXXXV)
Аттың терін алу, өз алдына ұстараның жүзіндей ... ... «Ащы тері ... ат сорлы» дейді атбегілер. Баян Өлгий ... өзін ... ... ... тер, ащы тер, ... тер, көбік
тер, қара тер, май тер, моншақ тер, мөлдір тер, су тер, ... тер, ... ... Қазақстан атбегілері көбінесе ащы тер және тәтті тер деп
екіге бөледі, кейде лай тер, ... тер, ... тер деп айту да ... тер (лай тер) атты ... ... ... рет 10-15 шақырымдық
қаражарысқа шоқытып, желдіртіп салғанда шығады. ... ... ... ... ... лай су ... ағады. Батпақ тері шыққан аттың жүні
мен терінің беті тазарып, тері тесіктері ашылып серги ... ... ... ... ... (ат тарақ) сүзіп тарап, денесіндегі
батпақ терді атқырғышпен (ағаштан, мүйізден де ... А.Т) ... 3-4-ші ... тер ... ... домаланып аттың
жүгеніне, сауырына, жаясына жабысып тұрады. ... ... ... ... майлы жерлерінен шығады, дәмі кермектеу келеді. Аттың несебі
ақшылданып ... ... ... мұны ... түс ... ... күйінде түседі, қолға қысып көргенде болар-болмас тамшы шығады, бұл
ат жаратудың дұрыс келе жатқанын көрсетеді: 5-6-шы ... соң ... дәмі ... су тер шығады. Бұл тер аттың қоңды жерлерінен, ... ... ... су ... болып, құмағын алақанға сап қысқанда,
аздап қана дым шығады. Ат баптау барысы бітіп, дайын ... ... ... тер ... мұны ... тер» ... Атбегілер мұны ет пен терінің
арасы темірдей болып қатты деп атайды. Тері ... ... ... ... ... ... жүні жібектей жалтырайды. Несебі мөлдірленіп,
құмағында су болмайды. Кейбір атбегілер: батпақ тер – теріден, көбік тер –
майдан, су тер – ... ... тер – ... ... деп ... ... тері шыққан атты қайта терлетсе ат шаршап әлсірейді, мұны жануарды
қара терге ... ... Ат ... айрылады, салмағы азаяды, несебі
қоюланып, қара шайға ұқсайды, боғы сұйылып тышқақтай бастайды. Аттың ... ... ... ... ... ... деп ... Әрине
тәжірибелі атбегілер атты ешқашан қара терге түсірмейді.
Шауып келе жатқан аттың ең бір ... ... ... екі ... ... ... ... Сондықтан балалар аттың көзін орамал шытымен,
болмаса қамшыға арнайы орамал байлап алып ауық-ауық сүртіп ... ... ... ... соң ... баланы ала салып, көзінің шаңын
сүрткенде, топырақтан, терден аршылған аттың көзі жайнап кетеді. (ХLXІІ)
Аттың терін алуда ... ат ... ... мән ... Қазіргі
кезде атты киізге, текеметке орап тастайды. Бұрыңғы заманда ат ... ... ... бес ... бау ... ... ... бес доғадан
жырымдап аттың бауырынан байлайтын, Шыбын, маса жемес үшін ... ... ... тек екі көз ашық ... ... ... ... жапқыш болған, мұны «жалпуыш» деп атаған. (LVIІ) Жалпы тәжірибелі
атбегілерде ат жабудың қалың ... және ... қозы ... ... ... ... ... деп аттың тек құлағы мен көзі көрінетіндей етіп бүкіл
денесін жауып қоятын жабулары болған.
Арабтың ат жарату ... ... ... жүйрік атқа жемді күн сайын
үстемелеп беріп тыңайтып алады. Бұдан соң 40 күн ... күн ... ... ... ... атты шаптырып және басқа жаттығулар ... ... Осы ... ... атқа 7 ... жабу ... әр 6-күн сайын ... алып ... Ең ... ... ... ... денесіндегі бүкіл май
қабатынан ада болып, қаны тазарып, күші мен қуаты артады. [364.58б.]
Жүйрікке бие сүтін беріп баптау ... атам ... келе ... бие ... қоса қара сұлы ... ... да ежелгі дәстүр. Себебі дәні
кішкене, ал түсі қарақошқылдау болып ... қара ... ... ... егіп, өздері бастыратын. (Х) ХІХ ғасырдың орта шенінен
орыс қоныстанушылары әкелген дәні үлкен ақ сұлыны ... тез ... ... қара ... егу ... ... бастайды. Кәріқұлақ
қариялардың: «қара сұлыны» қазақ ертеден бәйге аттары үшін егуші еді, аттың
асқазанына жеңіл болатын, ішкертін жақтан келген ақ сұлы атқа ... ... ... ... ... ... біздің алып-қосарымыз жоқ, себебі
қазір «қара сұлының» тұқымы ... ... ... ... ... сұлы ... ... кейінгі заманның мәзірі деу де ... ... ... ... ... обл), жаз бойы 2 айдан астам уақыт түйе
сүтін ... ... ... ... ... ... болған. ([L) Шыңжаң (ҚХР)
атбегілері күні бүгінге дейін жас ... бір ... ... 10-15 ... ... береді. (СVІ) Жетісуда аламан бәйгеден әбден шаршап
келген атты дамылдатқаннан соң бір тегене қымызға ... ... ... ... (ХХ) ... өз ... ... дәрі» дегендей, биенің
сүті жүйріктерге ерекше дәру ... ... ат ... алып су ... ... қақтырған,
Қайыңнан астау шаптырған,
Қаптатып жылқы жаптырған, (ХХХХІ)
деген өлең жолдарындағы шылаушын – кәдімгі жауын құрты. Жайлауда ... ... ... атты ... ... ... алып, екі танауына екі құртты салып,
сулап жұтқызып жібереді. Жауын құрты ... ... ... ... ... еті мен майы шыңдалып, бірталай уақыт қоңынан айырылмайды.
Кейбір атбегілер жарғанатты ... алып ... ... ... ... ... ... түйіп, ұнтақтап жемге қосып ... ... деп ... ... ... мен ... қазақтары қолдарындағы асыл тұқым арғымақ
жылқыларына жүнін құлпыртып, көзін жайнатып мініп шығу үшін ... ... ... ... қосып берген. (ХХХХ) «Алтын күкірт» жайында Вилькинс
былай деп жазады: «Бұны саудагерлер ... ... ... ... Күкірт сияқты ақ ұнтақ зат қосып апиынның басын ... ... ... ақ ... зат пен ... ... арасалмақта қосылатыны
белгісіз. Аттың жеміне таңертең екі қасық ... ... ... ... бір түрі ... ... нәжісін жемге қосып берсе, аттың жүнін
жайнатып тұрады». [8]. Бұл фактіге қосар пікіріміз ... ... Орта ... ... жергілікті қазақтар пайдаланған нәрсе.
Қазақтың ат баптау өнері – білімділік пен ... ... ... ... ... ... ... Құлын, тай кезінен жүйрікті тану.
2. Құнанында үйретіп құнан бәйгеге қосу.
3. Дөненінде пішіп, табынға қоя беру.
4. Бестісінде жарату. ... өзі үш ... ... ... ... ... дәрілер қосылған жеммен күш-қуатын молайтып жемдеу;
ә) жаттығулар жасау (аяң, қара жарыс, ... ... ... алу.
Қазақстанның түкпір-түкпіріндегі, шетелдерде (Моңғолия, ... ... ... ... ... ат ... жайлы
ерекше ықыласпен әңгімелеседі, бірақ ішінде ... көп ... ... Енді ... өзіме ғана тән небәрі бір-екі сөзден тұратын ... ... бар, ол ... ... ... әрі-беріден соң, ол құпия –
менің наным, оны айта ... деп ... ... ... ат жаратудың
елдік, аймақтық табиғи, климаттық ерекшеліктері қазақ ішінде өте көп. Соған
қосымша әр атбегінің өзіндік ат ... ... ... Ол «кілт» – құпиясы.
-----------------------
[1] Цимбал – көне грек музыка аспабы

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы397 бет
Жылқы мінезінің кейбір қырлары4 бет
Жылқы спорты мен ат ойындары22 бет
Қазақ әдеби тілінің тарихындағы ат сынының тілдік көріністері76 бет
«Бабыр – наме» прозалық шығармасы.5 бет
Бабыр9 бет
Бабырдың үндістанда билігін орнатуы12 бет
Бәйге8 бет
Бәйге ойыны бағдарламасын жасау15 бет
З.М.Бабырдың «Бабыр-наме» шежіресі әдеби туынды67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь