Қ.Жалаири, М.Х.Дулати, Өтеміш қажы – алғашқы қазақ тарихшылары

1. Кіріпе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.6 бет
• М.Х.Дулати, Қ.Жалайыри, Өтеміш қажы. Қысқаша өмір баяны.
2. Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.16 бет
• М.Х.Дулатидың “Тарих.и Рашидиі”;
• Қ.Жалайыридың “Жылнамалар жинағы”;
• Өтеміш қажының “Шыңғыс намесі”;
3. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17.18 бет
4. Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... 19 бет
Тарих ғылымында деректану деген сала бар. Біздің халқымыздың тарихын зерттеуде бұл бағытта осы деректанудың негізін ауызша тарих айту дәстүрі және шежіре құрайды. Шежіренің құндылығы сол, онда халықтың, рулардың және тайпалардың, сондай-ақ оларды басқарған қайраткерлердіңшығу тегі өсіп-өніп өрбуі және таралуы жүйелі түрде сипатталады. Сондықтан да ол тарихи шығармаға жатады. Атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа ауызша және жазбаша жеткізіліп отырған шежірені бүгінгі ғалымдарымыз негізінен екіге бөледі. Оның алғашқысы – белгілі бір рудың, тайпаның немесе халықтың шығу тегін нақты тарихи оқиғамен немесе қайраткермен байланыстыра баяндайтын шығармалар. Бұлар тарих үшін аса құнды. Екінші топқа “жекелеген рулардың шығу тегін аңыз түрінде: адамды жынуармен немесе жерден тыс нәрселермен байланысты түсіндіретін” рулық аңыздар жатады.
XYI ғасырда өмір сүрген тарихшы ғалым, мемлекет қайраткері, ақын қазақ халқының перзенті - Мұхаммед Хайдар Дулати (1499-1551 ж.). Мұхаммед Хайдар Дулатидың “Жағаннама” және “Тарих-и Рашиди” атты 2 еңбегі бар. 1449 жылы Ташкентте туып, 1551 жылы Кашмир өлкесінің билеушісі болып тұрған шағында қайтыс болды. Ол өз ғұмырында қатардағы әскер басы қызметінен мемлекет билеушісі, хандардың кеңесшісі 25 жастан бастап, мемлекеттік маңызды қызметте болып үлкен құрмет пен сенімге ие болады. 9 жасынан бастап тағдырдың айдауымен Орта Азия, Ауғанстан, Иран, Тибет, Үндістан және қазақ жерін аяқтай аралап талай тарихи оқиғаларды көзімен көріп, куә болған.
1. “Қазақ даласының жұлдыздары” – Алматы,1995ж.
2. Байұзақ Қожабекұлы Албани, “Мұхаммед Хайдар Дулати” - Алматы, 2000ж.
3. “Ақиқат” журналы - 1999жыл №4. Профессор Т.Омарбеков
4. “Қазақтар*Казахи” 2-том.”Тарихи тұлғалар” – Алматы, 2003ж.
5. Байұзақ Қожабекұлы Албани “Тарихи таным” – Алматы, 1994ж.
6. “Қазақ даласының ойшылдары” 2-кітап. – Алматы, 2001ж.
7. “Дала даналары” – Білік баспа үйі, 2001ж.
        
        ТАҚЫРЫБЫ: “Қ.Жалаири, М.Х.Дулати, Өтеміш қажы – алғашқы
қазақ тарихшылары”.
Ж О С П А Р :
1. ... ... ... ... Қ.Жалайыри, Өтеміш қажы. Қысқаша өмір баяны.
2. Негізгі бөлім ________________________________________7-16 бет
• М.Х.Дулатидың “Тарих-и Рашидиі”;
• Қ.Жалайыридың “Жылнамалар ... ... ... ... намесі”;
3. Қорытынды ________________________________________17-18 бет
4. Қолданылған әдебиеттер ____________________________19 бет
2
Тарих ғылымында ... ... сала бар. ... ... ... бұл ... осы деректанудың негізін ауызша тарих айту дәстүрі
және шежіре ... ... ... сол, онда ... рулардың және
тайпалардың, сондай-ақ оларды басқарған қайраткерлердіңшығу тегі өсіп-өніп
өрбуі және таралуы жүйелі түрде сипатталады. Сондықтан да ол тарихи
шығармаға жатады. ... ... ... ұрпаққа ауызша және жазбаша
жеткізіліп отырған шежірені бүгінгі ғалымдарымыз негізінен екіге бөледі.
Оның алғашқысы – белгілі бір рудың, тайпаның немесе ... шығу ... ... ... немесе қайраткермен байланыстыра баяндайтын
шығармалар. Бұлар тарих үшін аса құнды. Екінші топқа “жекелеген ... ... аңыз ... ... ... ... ... тыс нәрселермен
байланысты түсіндіретін” рулық аңыздар жатады.
XYI ғасырда өмір сүрген тарихшы ғалым, мемлекет қайраткері, ақын ... ... - ... ... ... ... ж.). Мұхаммед Хайдар
Дулатидың “Жағаннама” және “Тарих-и Рашиди” атты 2 еңбегі бар. 1449 жылы
Ташкентте туып, 1551 жылы ... ... ... ... ... ... болды. Ол өз ғұмырында қатардағы әскер басы қызметінен ... ... ... 25 жастан бастап, мемлекеттік маңызды
қызметте болып үлкен құрмет пен сенімге ие болады. 9 жасынан бастап
тағдырдың ... Орта ... ... ... ... Үндістан және қазақ
жерін аяқтай аралап талай тарихи
3
оқиғаларды көзімен көріп, куә болған. 1533 жылы жазылған “Жаханнама” еңбегі
Орта Азия мен Жетісудағы Моғолстан ... ... ... ... ... ... ... әңгімелейді. Осы шығарма сол кездің өзінде
түрлі тілге аударылып, әлемге тараған әлгі күнге дейін бір нұсқасы Берлин
қаласында сақталған. Ал, екінші шығармасы ... ... ... ... ... ... ... сол мемлекеттің
билеушілері мен халқын толық сипаттайтын аса құнды дерек.
Орта ғасырлық ғұламалардың тағы біреуі, әрі бірегейі – Қадырғали
Жалайыри. Кейбір деректерде оның аты ... ... ... ... Али боп ... ... ... тайпасының перзенті екендігін
білдіретін Жалайыри атты ныспысы өзгеріске ұшырамаған. Сонымен, Қадырғали
Жалайыри Бабыр қайтыс болған 1530 жылы Оңтүстік Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... бері
үздіксіз хан нояндары, уәзірлері, қолбасылары болып қызмет атқарған. Әкесі
Қосынбек, атасы Тепшік батыр ... ... ... хан ... жас
бекзадалардың ақылгөйі-тәрбиешісі, ханның қарашасы (ақылшы, кеңесші) болды.
Қадырғали ана тілімен ... ... ... ... ... игеріп, Шығыстың
классикалық озық әдебиеті мен мәдениетін, ғылымын терең білген... “Мен
дүние жүзіндегі неше түрлі мемлекеттерді аралаған, әділ үкім, нақыл ... ... ... ... ... - деп ... ол “Жылнамалар
жинағында
4
Өтеміш қажының “Чингиз-намесін” жазуда алға қойған міндетін автор
былай түсіндіреді: “...Чіңгізхан оғланларыдан ол Дәшт ... кім ... соң // кім хан ... вү ... соң нә ... тәгру нә тәртіб
бірлә кімләр хан бола кәлділәр // вә буларның арсынгда нә түрлік уруш ... ... ...... // ... кәмаһәкқа білсәм...” Яғни
автор өзінің еңбегінде Шыңғыс хан ұрпақтарынан кімдердің Дәшті қыпшақта
хан болғанын, және олардың қандай уақытқа дейін және ... ... ... ... араларында қандай соғыстар мен қақтығыстар болғанын
осылардың бәрін білгісі келгенін, сондықтан да осы жұмысын жазып отырғанын
атап көрсетеді.
Дәшті Қыпшақ аталған кең ... ұлы ... сол ... ... ... ... Ертіс өзеніне дейінгі аймақты яғни көп бөлігі ... ... ... ... ... ... Олай болса әңгіме, біздің
бұрынғы төл тарихымызға тікелеі қатысты деп айтуымызға толық негіз бар.
Алайда, ... ... бір ... - Өтеміс қажы өзінің бұл еңбегін
ауызша деректер негізінде жазған. Кім ... ... ... ... ол ... барған және естігендерін ақылға салып таразылап, ой елегінен өткізіп
қағазға түсірген. Өзі XYI ... өмір ... ... ... ... ауытқулар орын алуы әбден мүмкін екендігін ескереді. “Мәшһүр
турур кім, қулақ ішіткән сөзнің көпрәкі ... ... ... әгәр хәта
//сы йа кәләті вакіз болмыш ... ... ... ... раст ... автор естіген әңгімелерде қателер кеткен жағдайда, ақиқатын
5
білетіндер оны түзетер деп үміттенеді.
Еңбектің “Шыңғыс хан туралы дастанның басталуы” деп ... ... ... хан ... ... бір шеті Боғдадқа, екінші шеті
Хиндустарға, үшіншісі Дәшті қыпшақ пен Еділ өзеніне дейін созылып жатқаны
айтылады. Осы ... ... ... ... ... бергені атап
көрсетілген.
6
Тарихта біз Шыңғыс хан жаулап алған көзі тірісінде ұлдарына бөліп
бергенде, Алтайдан Атырауға дейінгі ... ... ... ... ... қайтыс болған соң Мәуреннахр мен Қазақстан жерлерін одан ... ... ... да кезегімен билеп келгенімен, XIY ғасырдың
ортасына таман Шғатай мемлекеті екіге бөлініп, Орта ... Әмір ... ... иемденді де, Моғолстан (Жетісу мен Шығыс Түркістан) жағы, қазіргі
Қырғызстан мен ... ... ... ... ... ... қолында
қала берді. Өзі тұрақтап қалған мемлекеттің шекарасы жайлы Мұхаммед Хайдар
Дулати былай дейді: “Моғолстанның шығыс шеті қалмақ жерімен шектесіп,
Барыскөл, ... ... ... ... оған ... теңіз (Балқаш), Бұм,
Қаратал қарайды. Батыста Түркістанмен, Ташкентпен, оңтүстігінде Ферғана
уалайатымен, Турфанмен шектеледі”.
“Тарих-и Рашидиді” Хайдар мырза 1544-1546 жылдар шамасында
Кашмирде жазған. Ол екі ... яғни екі ... ... ... ... ... ... мемлекетінің XIY ғасыр ортасына таман
біржола ыдырап, екіге бөлінуі, Моғолстан деген атпен белгілі болған шығыс
бөлігіне ... ... ... ... ... де белгілі тайпа –
дулаттардың күшімен дербес мемлекеттің негізі қаланғаны жайлы
баяндайды. 1348 жылы осы мемлекетке дулаттардың қолдауымен Тоғылық ... хан ... ... ең ірі ... ... бірі болған 7
және едәуір жерді алып жататын. Дулаттардың шонжар ... табы XIY ... ... ... ... ... де иелік етті. Мырза
Мұхаммед Хайдар дулат руының шонжарлары Шығыс Түркістандағы өз ... XIII ... ... - деп ... ... хан өз ... бөлгенде, ол өртөбеге (Өрте Бараққа) , Әмір Полатшының атасына
Маңлай Сүбені берді... Оның шығыс шекарасы Құсанмен Тарбүкір, батыс
шекарасы – Шаш, Ғаз бен ... оның ... ... солтүстік шекарасы – Ыстықкөл, ал оңтүстігінде Жарқан
мен Сарыұйғыр. Әмір Полатшы ... осы ... жер ... Сүбе ... Сол ... бұл елде ... қалалар болды. Олардың ішіндегі ең
үлкендері Қашғар, Қотан, Жаркент, Қашан, Ақшыкент, Әндіжан, ... ... Осы ... ... Әмір ... ... өзінің ордасы етіп таңдап
алды”.
Хайдар мырза жазбаларының ішіндегі ең қызықтысы, әрине,
халқымыздың тарихына қатысты шығармалары. Ғалым нағашы атасы Жүніс хан мен
Уәйіс ... ... ұлы ... ... ... ... ... сөз
еткен. Дешті Қыпшақ әміршісі Әбілқайырдан көп қысым көрген Жәнібек хан мен
Керей ханның одан бөлініп, Моғолстандағы Шу мен ... ... ... жылы ... ... соңынан Әбілқайыр қайтыс болған соң,
оның ұлысынан үдере көшкен елдің Жәнібек хан мен Керей ханға келіп қосылуы
жайлы ... да ... ... ұзын саны екі жүз ... ... Олар ... ... атқа ие
болды. Қазақ сұлтандарының билік құра бастауы 870 (1465) жылдан басталады.
Алла ... ... - деп ... ... ... ... ... тарих сахнасына көтерілген кезі 1465 жылы
екенін Хайдар мырза шегелей көрсеткен. Одан әрі ол: ... ... ... ... ... Өзбекстанның (Көшпелі өзбек мемлекетінің) көпшілік
бөлігін тұтастай биледі. Керей ханнан кейін ... хан ... ... ... ... Қасым хан болды. Ол һз билігін Дешті Қыпшаққа да
жүргізді. Оның әскері миллионнан да көп еді. Жошы ... ... бұл ... ... хан ... емес. Қасымнан соң оның баласы Мамаш хан болды. Одан
кейін... Таһир хан болды. Осы Таһир хан тұсында қазақтар көп қиыншылықтарға
ұшырады. Одан ... оның ... ... хан ... ... айтқанда,
Есенбұға ханнан бастап, Рашид ханға дейінгі аралықта Моғолдар мен қазақтар
тату-тәтті, тыныштықта өмір сүрді, бірақ оны Рашид сұлтан бұзды”, -
деп ... ол. Ол рас та еді. ... ... ... қазақтардан гөрі
шайбандарға көп мойын бұрған, солардан одақ іздеген.
Ал екінші ... ...... сипаты бар. Мұнда ол өз
өмірбаянын тілге тиек еткен, әрі оның бірінші дәптерден, бұрын ... ... өзі ... ... ... ... өткен немесе естіген жәйттар
мен оқиғаларды қаз – қалпында баяндаған.
9
Қадырғали Жалайыри шығармасының “Кіріспесінде” әуелі Борис Годуновты
“айналасы алты хан, төгірэгі төрт хан, ... төрт ... ... хан.
Халайиқын әділдік білән сурған хан. Йетім лерге рахим қылыб, чығай лар ны
тойдурған хан, Қыш уа йаз, ай уа йыл ... да бар ... хақ ... ихсам
қылған хан. Йеті иқлим қашур ны алған хан, тахт Қазан, тахт Хажы Тар хан,
тахт Тура, тахт Сарайчиқ муссалам хан. ... ... ... ... ...... ... хан. Мажар бачқыр, рум уилайаты барыш-келіш қалған
хан...Қырым білә түрікні һәм уәһидын йапырақ дек тітіреткен хан”, - деп
отырып, оны ... ... ... ... ... теңізге, бұлтқа,
дарияға теңей келіп, “Кіріспе” сөзін: “Кім сенің шафағатың ге ... ... деп ... ... “Жылнамада” Шығыс елдеріне, оның шаһарларына
шолу жасап, қазақ ... ... ... Арғын, Қыпшақ, Қаңлы,
Найман, Қоңырат, Керейіт, Алшын секілді т.б. түркі тайпаларына анықтама
береді...Қазақ хандарының өмірбаянына тоқталады. Ол ... ... ... т.б. ... аса ... тарихи деректер қалдырды. Шежіре кітаптың
әсіресе XIII-XYI ғасырлар аралығында қазақ жеріндегі оқиғаларға арналған
бөлімнің ғылыми ... ... ... XYI ғасырдың басынан бергі қазақ
хандықтарының ішкі-сыртқы жағдайы, қазақ тайпаларының халық болып
қалыптасуы, оның халықаралық жағдайлары, қазақ хандарының саяси-әлеуметтік
жағдайлары, Қазақстанда ... ... ... хан ... мен ... ... мен хафиздер, әлеуметтік топтар жойында
аса құнды тарихи деректер мол. Шежіреде Қазақстанның ежелгі және орта ғасыр
тарихынан өте бай мағлұматтар көп.
“Жамиғ ат-тауарихтың” ... ... Оғыз хан ... баяндайтын
бірінші тарауын және “Ғазан”, “Орыс хан”, “Дастан Хажы ... хан ... ... ... Хажы Керей хан”, “Дастан Ораз Мұхаммед хан”
секілді қазақ тарихына тікелей қатысы бар таруларын орыс тіліне
тәржімалаумен қатар, Шығарманың тілі жайында ... ... ... ... ... шағатайша, ауыз-аулақ түсініксіздеу сөз
тіркестері болмаса, қазаіргі қазақ тіліне өте жақын тілде жазылған. Баяндау
жағынан да ол тамаша. Мұнда Абулғазы мен ... ... ... де ... ... үшін Жошы хан ... деректер бағалы. “Жошы хан,- деп
жазады Өтеміс қажы – оның барлық балаларының үлкені еді. Ол (Шыңғыс ... көп ... ... ... аймағына жұмсап жібереді. “Аттарыңа жем
болсын”, - деп Хорезм аймағын да берді”. Мұнан ары оқиға былай өрбиді:
Дәшті-қыпшаққа ... Жошы хан ... ... ... ... аңға
шығады. Өтеміс қажының өзінің сөзімен айтар болсақ, оған тауда “бір бөлек
// марал-кейікләр йолиқды. Аны ... ... ... ... ... ... //
вәфәт болды”. Яғни Жошы хан аттан жығылып, оның мойын омыртқасы ... ... ... ... ... ... 45 ... таріскейде Кеңгір
өзенінің сол жақ жағасында орналасқан Жошы хан күнбезіне археологтар
жүргізген зерттеулердің негізінен анықтап ... ... ... ішінен
тақтай табытқа жерленген адамның сүйегі шықты. Сүйектің оң қолы ... ... Оның ... ... ... ... киім ... сафиян етіктің қалдығы, тұт жібегінің шіріп жатқан сілемдері, аң
сүйектері мен ... бас ... ... ... ... ... Бұл
“Жошының аң аулап жүргенде құланның айғыры шайнап өлтірді” деген халық
аңызына үндес келеді. Рас, Өтеміс қажы Жошының қолын құнан шайнағанын
айтпайды. ... ... ... ... Жошының ежелгі даламызда
аң аулап жүргенде өлгенін растайды.
Еңбектің “Ежен хан, Сайын хан” деп аталатын екінші тарауының да ... ... үшін ... зор. ... ... ... ... атпен
12
белгілі болған, Жошының үлкен ұлы Ежен ханның өзінің бір шешеден туған
(Жошының ... ... ... інісі Батыймен аса тату болғанын,
алғашқысының кейінгісін Алтын Орда тағына хан етіп ... ... ... ... ... ... хан деген есіммен беріледі.
Сондай-ақ, мұнда жоғарыдағы деректер негізінен расталады. Бірақ Батыйдың
Ежен емес, ... ... өзі хан етіп ... атап ... мазмұнын қысқыртып айтар болсақ былай өрбиді.
Жошы хан өлген соң оның тағына кім отыруы керек деген ... ... ... ... ... Ежен мен оның ... Сайын
(Батый) оны біріне-бірі ұсынды. Бұл әңгімені Өтеміс қажы өте нақты
баяндайды. Еженге тақты ... ... ... жасы, жолы үлкендігін тілге
тиек қылса, ал Ежен Сайынды көзі тірі кезінде әкесінің, яғни Жошы ханның
өте жақсы ... ... ... ... сондықтан Сайын хан болуға
лайықты екендігін айтады. Ал Сайын болса ... ... ... ... ... жасы үлкен адам хан болуы керектігін айта келіп, ақырында
осы мәселені шешу үшін Шыңғыс ханның озіне жүгінуді ұсынады. Осылайша ... ... екі ұл және ... ... әйелінен туған 17 ұл ханға аттанды.
Келген соң Шыңғыс хан бұларға үш орда ... ... ... ақ ... ... ... ... босағалы// көк орданы Еженгә болат босағалы боз
орданы // Шәйбәнға, салды”.
Сондықтан да кейініректе, - деп атап көрсетеді. Өтеміс қажы – ... ... ... ... Темір Құтлының және Ұрыс ханның
ұрпақтарына “Біз сендерден үстем тұрмыз”, - деп мақтана келе ”Атамыз Жошы
хан өлген соң ұлы ... ... ... ... ... ... ол ... Сайыннан соң біздің атамыз Шәйбан ханға орда салды.Сіздердің
аталарыңызға теләгән (жабу) да салмады” деп мақтанады екен.
Немерелерін қабылдаған Шыңғыс хан бектерін он екі ... ... ... (маслихатта) Ежен мен Батыйдың хан тағын біріне-бірі ұсынған
үлкен адамгершіліктеріне қатты разы болып, өте толқиды. Түпнұсқадан
қазақшаға тікелей ... бұл ... ... қажы ... ... бұл сөздерге көңілі бұзылып, ұлы Жошы есіне түсіп, көздері жасқа
толады, ... тағы көп ... ... Осыдан соң Шыңғыс хан таңертең
бектерімен кеңескен соң Еділ жағасындағы оң қағанаттардағы аймақтарды ... ал сол ... ... ... ... ... береді.
Тарихи деректер Батыйдың Венгер жорығынан кейін Шайбан ұлысына
иеліктер бөлгенін растайды. Алайда, мұнда иеліктердің Шайбанға сыйға
тартылғанын ... жөн. ... ... Боз ... оның ... ... ... жерде болды. Бұл Сібір-Сібір жері деп айтуға негіз бар.
Әйгілі саяхатшы Плано Кармини Қарақытайлар жерінің солтүстігімен ... ... ... ... кезінде осында Батудың інісі Сыбанның яғни
Шайбанның келіп ... ... орда ... кезде Шайбан ұлысы бөлініп шығып, сол негізде XY
ғасыр аяғында Сібір хандығы құрылған болатын. Олай болса Шайбанның ... ... ... ... дейін созылып жатқан Сібір аймағы болып
шығады. Шайбан ұрпақтарының кейіннен Орта Азияға ойылып, осында Шайбани
әулетін ... ... ... орыс ... ... ... ... алғаны
айтылады. Мәселенің мазмұны қысқаша айтқанда төмедегідей: Батый хан Шайбан
ханның қарауына отыз мың ... ... ... ... өзі оның ... ... ... жүріп отырады. Жаудың келе жатқанын естіген Мәскеудің
билеушісі жүз елу мың адаммен оған ... ... ... жерден батыл
шабуыл жасаған Шайбан Мәскеу билеушісінің өзін қолға түсіріп, үлкен жеңіске
жетеді.
“Чингиз-намеде” Шайбанның Қырым аймағын және ... ... Ер ... ... ... және жан-жақты баяндалған. Сондай-ақ онда Батый
ханның ұлдары Сартақ, Туған және ... хан ... ... ... мәліметтер
бар. Алтын орданы билеген Батыйдың туғаннан туған немересі Мөңке ... ... ... ... ... хан Тогрул
Тоқ-Бұға тәрізді тұлғалар тағдыры жан-жақты баяндалады.
Өзбек ханның ісләм дінін қабылдауына байланысты және оның баласы
кейіннен қазақтар әз-Жәнібек ханның және оның ... ... ... ... ... ... ... бар. Бұл жерде әңгіме
болып отырғандардың бәрі Жошы ... ... ... білу
15
қиын емес. Мысалы, Тоқтамыс Жошының ұлы Тоқа Темірдің ұрпағы, Жошы ... ... Ал ... ... да осы Тоқа ... тарайды. Жалпы
алғандаТоқа Темірдің өзі Жошының 13-ші баласы делініп жүр.
Тарихымызда Ұрыс хан қазақ хандары әулетінің негізін салушы ретінде
сипатталады. Бірақ бұл пікірді ... ... ... ... ұғыммен
шатастырмағанымыз жөн. Тарихшылардың зерттеулері Ұрыс ханды да Тоқа
Темірден таратады. Алайда, Ұрыс хан ... ... әлі ... қоймаған
кезеңде біраз уақыт Алтын ордада және Жошы ұлысының солтүстік қанатында
яғни Аұ ордада хан болды (1369-1379). Ұрыс ханның кезінде ... ... ... ... ... да, “Чингиз-намеде” “қазақ”
деген түсінік қолданылады. Түпнұсқада бұл былай жазылған: “Әлқиссә,
Тохтамыш-оғлан қазақла //б йүрүб ханның елідің йылқы сүрәр әрділәр вә ... ... тағы бір ... ... қажы ... ... айта ... Бұл жерде “қазақ” деген ұғымның М.Х.Дулатидың “Тарих-
и Рашидиіндегі” түсіндіруімен сәйкес келіп жатқаны назар
аудартады.М.Х.Дулати кезінде Шу мен Талас аралығына Әбілқайыр
мемлекетінен қашып ... ... ... ... ... Жәнібек пен Керейдің
соңына ілескен адамдар туралы “алғашқы кезде олар ... ... ... және ... уақыт қайыршыланып, сондай-ақ босып
жүргендіктен оларды қазақ дап атады.Осы атау ... ... ... ”, - ... Қазақ хандығының пайда болуы мен тыныс-тіршілігі өмір сүрген
ортасы Һәм көршілермен болған қарым-қатынасы ... ... ... ... де ... ... қаламгерлер кемде-кем-ақ. Әйітсе де, “Жылнаманы”
оқыған адам шығарма тілінің өзге түркі халықтарына қарағанда, ... ... ... ... ... Сол ... бұл дүниені ескі қазақ тілінің
алғашқы жазба ескерткіштерінің бірі әрі бірегейі деп ... ... ... ... ... ... заманымызға шамалы ғана
айырмашылықтары бар екі нұсқасы жеткен. Біріншісі, ... ... ... тағы бір ... ... Қазанда сақтаулы.
Өтеміш қажының “Чингиз-намесіне” келер болсақ Шоқан айтқандай
түсініксіз араб, парсы сөздері шынында баршылық. Осы мәселеге тоқтала
келіп, “Жамиғ ат-тауарихтың” ... ... ... ... ... : ... алынған сөздер дастан лексикасының 41
процентін құрайды”, - деген қорытындыға келген. Себебі шығармада араб-парсы
сөздерінің сонша процент болуы заңды да. ... ... ... ... XYI-XYII ... ... ... тілдерінң түркі дүниесіндегі ықпалы
әлі сақталған-ды. Өкінішке орай, қолымызда түрік тіліндегі түпнұсқа және
орыс тіліндегі аударма бола тұрса да “Чингиз-наме” әлі күнге ... ... ... яғни қалың қазақ оқырманына жетпей отыр. Осы олқылықтың
орнын біршама толтыру үшін біз ... ... ... ... ... алғанда, бұл еңбек – тек кәсіпқой тарихшыларға ғана емес, өзінің
өткенін білгісі келетін қазақ атаулына түгелдей қажет ... ... шығу ... ... ... ... беретін және әлі күнге дейін
қазақша аудармасы қолымызға тимеген бұл шығарманың төл ... ... ... Оны орта ғасырлардағы тарихи шығармалармен салыстыра
қарау және талдау көптеген тарихи шындықтарды анықтап алуға көмектеседі.
Енді ... ел ... ... ... халқымыздың, еліміздің
шежірелік тарихынан терең сыр тартатын рухани қазыналардың ... де ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1. “Қазақ даласының жұлдыздары” – Алматы,1995ж.
2. ... ... ... ... ... ... - Алматы,
2000ж.
3. “Ақиқат” журналы - 1999жыл №4. Профессор Т.Омарбеков
4. “Қазақтар*Казахи” 2-том.”Тарихи тұлғалар” – ... ... ... ... ... “Тарихи таным” – Алматы, 1994ж.
6. “Қазақ даласының ойшылдары” 2-кітап. – Алматы, 2001ж.
7. “Дала даналары” – Білік баспа үйі, ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ хандығы дәуіріндегі тархи шығармалар қазақ тарихының дерек көзі ретінде25 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
Ақыт қажының «Жиһаншаһ» дастанындағы Шаһзада бейнесі6 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Ибн сина, фирдоуси, қ.жалаири еңбектеріндегі педагогикалық идеялар, тәрбие және еңбек туралы4 бет
М. Х. Дулатидың өмірбаянына шолу6 бет
М.Х. Дулати атындағы ТарМУда өткен педагогикалық практика бойынша магистранттың есебі76 бет
М.Х. Дулати – қазақ мемлекетінің алғашқы тарихшысы77 бет
М.Х.Дулати4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь