Азаттық жырының ақтаңгері

АЗАТТЫҚ ЖЫРЫНЫҢ АҚТАҢГЕРІ
(Дулат Бабатайұлы шығармашылығындағы дәстүр мен
жаңашылдық хақында)

Қазақтың ұлттық Ренессансының басы Абай Құнанбаев, оны дамытқан әрі қалыптастырған ХХ ғасыр басындағы Алаш қайраткерлері дейтін болсақ [1,5], оның пайда болу процесіне ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында ғұмыр кешкен кемел ақын Дулат Бабатайұлы бастаған «Зар заман» дәуірі әдебиеті өкілдерінің әсері бар екенін жоққа шығара алмаймыз. Дулат ақынның Абайға дейінгі поэзияда көркем ойлау жүйесінің жаңаша үлгісін тудырып, ұлттың әлеуметтік үнін, халқының азаттығын жырлауда замандастарынан даралық танытқаны туралы Қ.Жұмалиев, Х.Сүйіншәлиев, Р.Сыздықова, Қ.Өмірәлиев т.б. сияқты көрнекті әдебиет зерттеушілері Кеңестік идеологияның екпіні басылмай тұрған кездің өзінде толымды пікірлерін жазды. Өткен заманның озығынан үйреніп, тозығынан жиренген, тарихтың тұнығынан қанып ішкен талғампаз Алаш қайраткерлері Семей жеріне туларын тіге отырып, сол өлкеде ұлы Абайдың алдындағы бүтіндей бір әдеби дәстүрдің бастауы болған, азаттықты аңсаған саф алтындай бағалы жырлар тудырған Дулат Бабатайұлының шығармашылығын мүлде білген жоқ десек қателескен болар едік. Оның кестелі көркем жырлары сол кезеңдегі азаттықты аңсаған көзі ашық зиялы қауымның айнымас темірқазығы болғандығы анық. Пікіріміздің дәлелі ретінде Дулат ақынның шығармашылығындағы идеялық жаңалықтар мен көркемдік ерекшеліктер турасында азырақ сөз қозғамақпыз.
Дулат ақын шығармашылығы біз «Зар заман әдебиеті» деп бөліп қарастырып жүрген әдеби ағымның көш басында тұр. Ол жасы жағынан да, әдебиетке келуі жағынан да осы ағымның өкілдері Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Әбубәкір Кердері, Албан Асан, Нарманбет Орманбетұлы сияқты марғасқалардың алдында болып есептеледі. Сондықтан оны ең бірінші ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамын өз билігінен айырған Ресей патшалығының отарлаушыларына қарсы, қазақ даласындағы әлі де болса дербес хандық биліктің жойылуына қарсы алғаш үн көтерген, патша билеушілерінің шылауындағы аға сұлтан, ұлықтарды оңдырмай сынаған, сол дәстүрді қалыптастырушы жаңашыл ақын ретінде тануымыз қажет.
Әдебиеттегі дәстүрдің қалыптасуының бір парасы мазмұн мен пішінге байланысты. Кейде дәстүрді өлеңнің сыртқы пішініне сәйкестендіріп жалғастыратындар болса, көбіне ішкі мазмұнға байланысты да дәстүр жалғастығы жаңғырып жатады. Ал екеуі бірдей тонның ішкі бауындай үйлессе онда әдебиетте жаңа бір арна пайда болады. ХІХ ғасырдағы қазақ поэзиясының ішкі мазмұнына алғаш реформ
Пайдаланылған әдебиеттер:

1. Тілешов Е. «Алаштың» жолы //«Алаш қозғалысы» жинағы, Алматы, 2008. 324 б.
2. Сыздықова Р. Дулатты танып болдық па? // Қазақ әдебиеті, 1992, 25 желтоқсан.
3. Әдеби мұра және оны зерттеу. Алматы: Қазақ ССР ғылым академиясы баспасы, 1961. 374б.
4. Бабатайұлы Д. Шығармалары мен тағылымы. Алматы: Раритет, 2003. 288 б.
5. Әдебиеттану терминдерінің сөздігі. Семей-Новосибирск: Талер-Пресс, 2006. 398 б.
6. Өмірәлиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры және стилі. Алматы: Ғылым, 1983. 240 б.
        
        АЗАТТЫҚ ЖЫРЫНЫҢ АҚТАҢГЕРІ
(Дулат Бабатайұлы шығармашылығындағы дәстүр мен
жаңашылдық хақында)
Қазақтың ұлттық Ренессансының басы Абай Құнанбаев, оны дамытқан ... ХХ ... ... Алаш қайраткерлері дейтін болсақ [1,5],
оның пайда болу процесіне ХІХ ... ... ... ... кешкен
кемел ақын Дулат Бабатайұлы бастаған «Зар ... ... ... ... бар ... ... шығара алмаймыз. Дулат ақынның Абайға
дейінгі поэзияда көркем ойлау ... ... ... тудырып, ұлттың
әлеуметтік үнін, халқының ... ... ... ... туралы Қ.Жұмалиев, Х.Сүйіншәлиев, Р.Сыздықова, Қ.Өмірәлиев т.б.
сияқты көрнекті әдебиет зерттеушілері Кеңестік идеологияның ... ... ... ... ... ... ... Өткен заманның озығынан
үйреніп, тозығынан ... ... ... ... ішкен талғампаз Алаш
қайраткерлері Семей жеріне туларын тіге ... сол ... ұлы ... бүтіндей бір әдеби дәстүрдің бастауы болған, ... ... ... ... жырлар тудырған Дулат Бабатайұлының шығармашылығын
мүлде білген жоқ ... ... ... ... Оның ... ... ... кезеңдегі азаттықты аңсаған көзі ашық ... ... ... болғандығы анық. Пікіріміздің дәлелі ретінде Дулат ақынның
шығармашылығындағы идеялық жаңалықтар мен көркемдік ерекшеліктер ... сөз ... ақын ... біз «Зар ... ... деп бөліп қарастырып
жүрген әдеби ағымның көш басында тұр. Ол жасы ... да, ... ... да осы ... ... ... ... Мұрат Мөңкеұлы,
Әбубәкір Кердері, Албан Асан, Нарманбет Орманбетұлы сияқты ... ... ... ... оны ең ... ХІХ ... қазақ
қоғамын өз билігінен айырған Ресей патшалығының ... ... ... әлі де ... ... ... биліктің жойылуына қарсы алғаш
үн көтерген, патша билеушілерінің шылауындағы аға ... ... ... сол дәстүрді қалыптастырушы жаңашыл ақын ретінде тануымыз
қажет.
Әдебиеттегі дәстүрдің қалыптасуының бір ... ... мен ... Кейде дәстүрді өлеңнің сыртқы ... ... ... көбіне ішкі мазмұнға байланысты да ... ... ... Ал ... бірдей тонның ішкі бауындай үйлессе
онда әдебиетте жаңа бір арна пайда болады. ХІХ ғасырдағы ... ... ... алғаш реформа жасаушылардың бірі ретінде Дулат ақынның
қазақ поэзиясына енгізген жаңалығы ... ... биік ... ... Ол сол жаңалықтары арқылы өзінің дәстүрін қалыптастырды. ... ...... ... ... ... мектепті күшейткен
суреткер», – дей келіп, «Дулаттың өлеңдері бұрынғы жырауларды ... ... ... ... ... одан қалды өзімен тұстас
ақындардың туындыларынан ... ... ... [2,3], – ... ... ... алдыңғы қатарлы ғалымдарымыз осындай үлкен
баға беріп ... хас ... ... ... үлгілер,
әлеуметтік үн, көркемдік шындық, көркемдік тәсіл, өлең құрылысындағы
жаңалықтар өзінен кейінгі Абай ... ... ... ... ... ... ... қазық іспетті болды. Сөз жоқ, ... ... ... ... қайнарынан қанып ішкен, өзінен
кейінгі ақындық дәстүрді дамытушыларға тыңнан ... ... ... ... Егер «жаңашылдық деп кешегі ... ... ... ... бай, дәрежесі жоғары заман талабына жауап
беретін, бұрынғы-соңғының шеңберінен шығып, болашаққа кең жол ... ... ... ... ... ... Дулат поэзиясы осы қалыптасқан
қағидаға толығымен жауап бере алатыны анық. 1959 жылы ... ... ... ... ... конференцияда баяндама
жасаған ғалым М.Базарбаев: «Әрине, Абайда алуан түрлі жаңалықпен қатар,
халық поэзиясынан алынған, онан ... ... бар, ... ол ... ... ... ... онда да мүлде басқаша контекске келеді. Мәселен,
әлгі ... ... ... ... ... басын ұзартып» өлеңінде:
Адасқан күшік секілді,
Ұлып жұртқа қайтқан ой.
Өкінді жолың бекінді,
Әуре болма оны қой! –
дейді.
Мұнда ... ... ... ... қазақтың өлеңінде болсын, жай
сөзінде болсын бар нәрсе. Бірақ тынымсыз, мазаң ойдың, ... ... ... алынуы – жаңалық» [3,47] ,– дейді.
Осы конференцияда «Дулат ақын ... ... ... баяндама
жасаған ғалым Х.Сүйіншәлиев ақын шығармалырының ... ... ... ... жаңалықтарын толығымен ашып көрсете
алған жоқ. Дегенмен біз тіл мен жаққа тұсау салған цензура заманында ... ... ақын ... ... ... жасқанбай қадам жасаған
ардагер ғалымды орынсыз кінәлаудан аулақпыз.
Әдебиеттанушы ғалым С.Негимов: «Ақын ойының осы бір дәні ... өсіп ... ... ой ... ... ... ... секілді
Ұлып жұртқа қайтқан ой.
Халықтың көркемдік-эстетикалық ойлау ... ... ... ұлт
тілінің негізгі сөздік қорын сарқа пайдаланған санаткерлер осылайша ... ... ойға ой ... мысқалдап дамытады. Яғни, халықтың
поэзиялық ой-өрісін, дүниетанымын тереңдеткен сұңғыла ... ... ... қорытындылары мен тұрлаулы тұжырымдары Абайдың ақындық
көрігінде құрыш ... ... ... ... ... ...... М.Базарбаев айтқан «тынымсыз, мазаң ойдың, жабырқау көңілдің
суретін беретін» жаңалық Абайға дейінгі ... бар ... ... Абай ... ... ... ... жаңғыртушы ретінде өз биігінен көріне
білген. Кез келген жаңалықты кемел ... ... ... Абай ... ... өзінше түрлендірген, кемелдендірген. Ойымыз дәйекті болуы
үшін ... ... ... мына бір пікіріне назар ... ... ... ... ... ... поэтикалық тіл
кестесіне, түрлік, бейнелік үлгілерге, кейбір ...... ... құбылыстарға назар аударыңыз – Абай ... ... ... ... ... ... ... өз замандастарынан ерекшелендіріп тұратын
жаңалығы – образ жасаудағы шеберлігі екендігі белгілі. Мәселен, ... «Жас ... ... ... талпынған шығар айға алыс» немесе
«Жүрегім менің қырық жамау, қиянатшыл дүниеден», «кірлеген жүрек өзі ... ... әсте ... ... ... «жүректің саусағы», «қырық жамау
жүрек», «кірлеген жүректің жуынуы» сияқты қиыннан қиыстырылған тіркестер
Кеңес ... орыс ... ... ... ... ... ... Пушкин, Лермонтов сияқты көркем ... ... ... немесе орыс әдеби тілінің белгілі бір деңгейде ұлы ... әсер ... ... ... ... ... ... құлағына сіңісті ана тілінде арда жырлар тудырған ... ... ... ... ... ... образдардың барлығын неге
ескермеуге тиіспіз? Дулаттағы «Әкеңнің айтқан аз сөзін, ... ... ... ... ... ... күлкі бермеген, түнде ұйқы бермеген,
көзінен төкті арманды» немесе « Кеудеме қайғы толған соң, ... ... ... шумақтардағы «көңілдің құтысы», «көзінен арман төгу», «тұнық
жырмен жуыну» сияқты түрленген көркемдік тәсілдер ақын ... ... тұр. Осы ... оқи отырып, қазақ поэзиясының ұлы
реформаторы Абай ... үлгі ... ... ... ... ... ... екендігіне тағы бір көз жеткіземіз. Осы ретте, «Жаңашылдық –
әрқашан асқан шығармашылық ізденістің ... ол өнер ... ... Өнердің бұрын қол жеткен табысына, ұлы суреткерлердің тәжірибесіне
сүйенбей шығармашылықта ілгерілеу ... ... ... пен ... ... ... да сондықтан» [5,156], – деген әдебиет теоретигі
М.Базарбаевтың пікірін басты назарға аламыз.
Академик Қ.Жұмалиев Дулатты ... ... және ... ... ... ... ... ақын ретінде атай келіп, екі
ерекшелігіне баса назар аударады. Бірінші ол ... ... ... ... ... өлең ... жолдары тек ұйқастары арқылы
емес, логикалық ішкі мазмұнымен де нық байланысып ... ... ... дейінгі ХІХ ғасырда өмір сүрген ақындардың ішінде қазақ поэзиясына
жаңа түр кіргізген ... ақын ... ... ... Дулаттың
«Тырнақтай меңі болған соң» деген өлеңін мысалға ... ... ... а-а-а-б-а, в-в-в-(в)-а болып – келетін он тармақты шумақтан
құралатын өлең ... ... ... ақын ... ... ... Ал дулаттанушы Қ.Өмірәлиев а-а-а-б, ә-ә-ә-б, в-в-в-б түрінде ұйқас
құрайтын жеті-сегіз ... өлең ... ХІ ... ... ... Махмұт
Қашғаридың «Диуани лұғат ат-түрік» сөздігінде кездесетінін айта келіп дәл
осы өлшем-үлгі ХІХ ... ... ... «Атаны бала алдады» ... ... ... одан әрі Абай ... ... талай
жерге енді» деген өлеңінде жалғасын табатынын тілге тиек етеді [6,88]. ... ... ... ... Дулатты өлеңнің сыртқы пішініне ... ... ... ... қатар орта ғасырда пайдаланылған өлең
үлгісі мен әдеби дәстүрді жаңғыртушы тұлға ретінде танимыз.
Қ.Жұмалиев атап көрсеткен екінші ...... ... Ол ... ... ойға ... басы артық сөз кездеспейтінін,
сөздері мағыналы, әрі ... ... сөз, ... ... ... айтады. Ақын поэзиясының бағалы жағы өзіне ... ... ... ... ... ... мен ... сөз
тіркестері, инверсия мен эллипсис т.б. поэтикалық тілдердің түрлері мол
кездесетінін атап ... ... ... ... ... Дулатты
әдебиеттің дамуына, оның поэтикалық тілінің ... ... ... ... ... ... [4,164]. Маңдайалды ғалымдардың пікіріне сүйене
отырып, Дулат Бабатайұлының қазақ ... тілі мен ... ... осы ... ... жаңалық енгізуші әрі дәстүр қалыптастырушы
ақын ретінде танимыз.
Дулат ақынның тағы бір ... ... ...... ... Оның
шағын сюжетке құрылған «Еспембет» дастаны ілгерідегі ғалымдарымыздың
зерттеуінде қазақ поэмасының алғашқы үлгісі ... ... жүр. ... эпикалық шығармада ой шұбалаңқылығы, артық тіркестер, сол ... ... ... жырлардағыдай көпірген көп сөзділік жоқ.
Оқиғаны қысқа әрі нақты түрде баяндайды. Формасы жағынан ... ... ... жанрға өте жақын келеді. Ол жайында академик Қ.Жұмалиев: ... көп ... ... ... суреттелетін көп оқиғаны аз
жолға сыйғызып, көрсетейін деген образын, ... ... ... шебер
түрде, ойдағыдай етіп бере білген» [4,155], – деп атап көрсетеді.
Жетім баладан ел қамын жейтін дулығалы ... ... ... өмір ... ... арналған поэманың бастан-аяқ айтылатын
идеялық мазмұны соңғы түйінді екі жолға сыйғызылған. Мәселен,
Еспембеттей ер қайда,
Ер күтетін ел ... ... ... ХІХ ... ... ... ең озық үлгілерінің бірі
ретінде бағаланады. Өйткені Дулат заманына дейін ... ... ... екі ... ғана ... ... деген ойға қатыссыз жолдар ... мен ... ... ... ... басы артық тармақтар өте ... ... ... жоқ ... ... ... шиеленіс пен
тартыс, батырлардың ұрысы кезіндегі суреттеулер өте шебер сомдалып, бояуы
қанық ... ... ... ... аты ... ... өлең ... – жібек жіп, жыр – кесте,
Айшығы айқын көрінбес,
Өрнексіз қылып баттаса, –
деп өлеңге жоғары талап қоя ... ... ... ... ... жырлары қашанда келешек ұрпақтың рухани қажеттілігін ... ... ... Е. ... жолы //«Алаш қозғалысы» жинағы, Алматы, 2008.
324 б.
2. Сыздықова Р. Дулатты танып болдық па? // Қазақ әдебиеті, 1992, ... ... мұра және оны ... ... ... ССР ғылым академиясы
баспасы, 1961. 374б.
4. Бабатайұлы Д. Шығармалары мен тағылымы. Алматы: Раритет, 2003. ... ... ... сөздігі. Семей-Новосибирск: Талер-Пресс,
2006. 398 б.
6. Өмірәлиев Қ. Қазақ поэзиясының жанры және ... ... ... 240 ... жолы – ... ... ... құрылған шақтан бері қазақты қазақ
етіп келе жатқан, оның ... ... ... асқақтатқан орасан оқиғалар
мен киелі күрестердің ішіндегі ұлы жолы, дәстүрі кемел даңғылы, ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Ер бағынан ат бағы артық20 бет
Халықтың азаттығын көксеген күрескер Махамбет Өтемісұлы24 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары41 бет
Айман - шолпан жырының типологиясы34 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Батырлар жыры5 бет
Батырлық жырлар, батырлар жыры12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь