Антоним, омоним, синоним сөздердің қолданысы. Антоним сөздердің қолданыс ерекшелігі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
I.Шығарматілініңлексикалықерекшелігі
1.1. Антоним, синоним, омоним сөздердің қолданысы ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2.Қос сөздердің қолданысы ерекшілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
1.3. Фразеологизмдердің стильдік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
II. Шығарма тілінің көркемдік ерекшелігі
2.1. Көркемдегіш тәсілдердің этнолингвистикалық сипаты (теңеу, эпитет,) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76
2.3. Портрет пен пейзаждың шығарма тіліндегі көрінісі ... ... ... ... ... ... .92
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..97
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...98
Тіл – өмір бойы даму үстінде болатын жанды жүйе. Ол ғасырдан ғасырға ұласу барысында молығып, шыңдала түседі, жаңарады. Әрине, бұл жайдан-жай болатын құбылыс емес. Тілдің дамып-толығуына, өзгеріске ұшырауына қоғамда болып жатқан өзгерістер тікелей әсер етеді. Демек, қоғам мен тіл өзара бір-біріне тәуелді. Қоғамдық жаңарусыз тіл де дами алмайды, ал тіл жоқ жерде «қоғам» ұғымы өз мәнін жояды. Басқаша айтқанда, тілдегі лексикалық қор мен сөздік құрам, түрлі стильдер әр кезеңнің қоғамдық – әлеуметтік ахуалының айнасы болып табылады. «Демек, қоғамда болып жатқан кез келген оқиға тілде өз көрінісін табады және ол тілдік бірлік бұқаралық ақпарат құралдары арқылы орнығып жалпыхалықтық қолданысқа түседі»
Лексикология – сөз байлығын қарастыратын тіл білімінің бір саласы. Тілімізде қанша сөз болса, солардың жиынтығы лексика немесе сөздік құрам делінеді. Лексикология тілдің сөздік құрамын тексеретін ғылым. Лексикологияның зерттейтін обьектісі – сөз. Белгілі бір заттың, оқиға, құбылыстың, қимыл, түр-түстің және тағы басқа ұғымның атауын сөз дейміз.
Сөздердің лексикалық жүйеде алатын орнын, шығу төркінін, қолданылу қабілетін, күнделікті қарым-қатынастағы көрінісін, сан қилы стильдік мәні мен сипатын тексеретін ғылымды лексикология дейді. Қазақ тілінің сөз байлығын лексикология ғылымының заңдылығына байланысты зерттегенде, біріншіден, мән-мағынасын, екіншіден, шығу тегін, үшіншіден, қарым-қатынас жасаудағы қолданылу аясын, төртіншіден, экспрессивті-стильдік қызметін жан-жақты тексереді. Сондықтан да лексикология «сөз туралы сөз», сөздердің бүтін жайындағы ғылым деп түсінеміз.
Қазақ тіл білімінің лексикология саласы 1950 жылдан бастап зерттеліп, осы салада көптеген ғылыми еңбектер жарық көрді. Қазақ лексикасының диахронды-синхронды жай-күйі қазақ тіл білімінде тілші ғалымдар І. Кеңесбаев, Н. Сауранбаев, С. Аманжолов, Ғ. Мұсабаев, К. Аханов, Ә. Болғанбаев, Р. Сыздық, Т. Жанұзақов, Ғ. Қалиев, Б. Хасанов, К. Хұсайын, Б. Қалиев, Н. Уәлиев, Ф. Оразбаева, Ж. Манкеева тағы басқа ғалымдардың еңбектерінде негіз болғандығы белгілі.
Курстық жұмыстың нысаны – Әбдіжәміл Нұрпейісовтың «Соңғы парыз» романы тілінің лексика-фразеологиялық ерекшеліктері.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың мақсаты – шығарма тілінің лексика – фразеологиялық ерекшеліктерін анықтау Шығарма тіліндегі антоним, омоним, синоним сөздердің қолданыс ерекшелігін анықтау;
- Шығарма тіліндегі қос сөздердің стильдік қолданысын ашу;
1. Темірешова А. Тіл біліміне кіріспе. Оқулық. Астана: Фолиант 2008, 800 бет
2. Қанапина С.Ғ. Қазақ тіліндегі мақал – мәтелдердің танымдық бейнелілігі (Ғ.Мұстафин, С.Мұқанов шығармалары негізінде). – Қостанай. ТОО ‟Центрум”, 2010. – 180 бет.
3. Ғ. Қалиев Ә. Болғанбаев «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы». – Алматы: «Сөздік - Словарь» баспасы, 2006. – 264 бет.
4. К. Аханов «Тіл біліміне кіріспе» - Алматы: 2002. -664 бет.
5. Оразбаева Ф.Ш., Сағидолда Г., Қасым Б., Қобыланова А., Есенова Қ., Исабекова Ұ., Қасабек Қ., Балтабаева Ж., Мұхамади Қ., Рахметова Р., Көпбаева Ж. Қазіргі қазақ тілі: Оқу құралы. – Алматы: ‟Print-S” баспасы, 2005. – 535 бет.
6. Айғабылұлы А. Қазақ тілінің лексикологиясы – Алматы:“Зият пресс”баспасы, 2004. – 64 б
7. Әдішева А.Ө. Қазақ тіліндегі гомогенді омонимдердің әдеби – диалектілік варианттары (этнолингвистикалық зерттеу). Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация авторефераты, Алматы – 2002. – 29 бет.
8. Бизақов Сейдін Синонимдер сөздігі. – Алматы: ‟Арыс” баспасы, 2007. – 640 бет.
9. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы: ‟Мектеп” баспасы, 1988. – 147 бет.
10. Оразбаева Ф. Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдер. – Алматы: ‟Мектеп” баспасы, 1988. – 128 бет.
11. Нұрмағамбетов Ә. «Қос сөздердің құпиясы», Алматы : «Жалын», 1991 ж., 300 бет.
12. Ысқақов А. «Қазіргі қазақ тілі» - «Ана тілі» баспасы, 1991 ж. – 107 бет.
13. Мамаева Мәкен Қасымбайқызы «Фразеологизмді сөз тіркесітері» автореферат. Алматы 2004 жыл.
14. Анар Салқынбай «Қазіргі қазақ тілі» Алматы «Қазақ университеті» 2008. 337 бет.
15. Смағұлова Г. Қазақ фразеологиясы лингвистикалық парадигмаларда: монография. – Алматы: ‟Арыс” баспасы, 2010. – 280 бет.
16. Р. Ә. Авакова «Фразеология теориясы». – Алматы: Қазақ университеті. 2009. -292 бет.
17. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – Алматы: ҚазАқпарат, 2007. – 356 бет.
18. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. – Алматы: ‟Мектеп” баспасы, 1978. – 192 бет.
19. Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. –Алматы, 1969. -243 бет.
20. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: ‟Қазақ университеті”, 1992. – 352 бет.
21. Байтұрсынов А. «Әдебиет танытқыш».
22. Есіркепова К.Қ. 1960 – 1980 жылдардағы әйел – ақындар поэзиясының тілі (Ф.Оңғарсынова, М.Айтқожина, А.Бақтыгереева, К.Ахметова шығармалары негізінде). – Қостанай. ТОО ‟Центрум” , 2010. – 153 бет.
23. Мақпырұлы С. Адамтану өнері. Алматы: ‟Арыс” баспасы, 2009. – 214 бет.
        
        Мазмұны:
Кіріспе ..............................................................................................................3
I.Шығарматілініңлексикалықерекшелігі
1.1. Антоним, синоним, омоним сөздердің қолданысы ..............................5
1.2.Қос сөздердің қолданысы ерекшілігі................................................... 16
1.3. Фразеологизмдердің стильдік ... ... ... ... ... ... Көркемдегіш тәсілдердің этнолингвистикалық сипаты (теңеу, эпитет,)............................................................................................................76
2.3. Портрет пен пейзаждың шығарма тіліндегі көрінісі.........................92
Қорытынды ... ... ... ... - өмір бойы даму ... болатын жанды жүйе. Ол ғасырдан ғасырға ұласу барысында молығып, шыңдала ... ... ... бұл ... ... құбылыс емес. Тілдің дамып-толығуына, өзгеріске ұшырауына қоғамда болып жатқан өзгерістер тікелей әсер етеді. Демек, қоғам мен тіл ... ... ... Қоғамдық жаңарусыз тіл де дами алмайды, ал тіл жоқ жерде ұғымы өз ... ... ... ... тілдегі лексикалық қор мен сөздік құрам, түрлі стильдер әр кезеңнің қоғамдық - әлеуметтік ахуалының айнасы ... ... ... - сөз ... ... тіл ... бір ... Тілімізде қанша сөз болса, солардың жиынтығы лексика немесе сөздік құрам делінеді. ... ... ... ... ... ... Лексикологияның зерттейтін обьектісі - сөз. Белгілі бір заттың, оқиға, құбылыстың, қимыл, түр-түстің және тағы ... ... ... сөз ... ... ... жүйеде алатын орнын, шығу төркінін, қолданылу қабілетін, күнделікті қарым-қатынастағы көрінісін, сан қилы ... мәні мен ... ... ... ... ... ... тілінің сөз байлығын лексикология ғылымының заңдылығына байланысты зерттегенде, ... ... ... шығу тегін, үшіншіден, қарым-қатынас жасаудағы қолданылу аясын, төртіншіден, экспрессивті-стильдік қызметін жан-жақты тексереді. ... да ... , ... ... жайындағы ғылым деп түсінеміз.
Қазақ тіл білімінің лексикология саласы 1950 жылдан бастап зерттеліп, осы ... ... ... ... ... ... Қазақ лексикасының диахронды-синхронды жай-күйі қазақ тіл білімінде тілші ... І. ... Н. ... С. ... Ғ. Мұсабаев, К. Аханов, Ә. Болғанбаев, Р. Сыздық, Т. ... Ғ. ... Б. ... К. ... Б. Қалиев, Н. Уәлиев, Ф. Оразбаева, Ж. Манкеева тағы басқа ғалымдардың еңбектерінде ... ... ... ... ... ... - Әбдіжәміл Нұрпейісовтың романы тілінің лексика-фразеологиялық ерекшеліктері.
Жұмыстың ... мен ... ... ... - ... ... ... - фразеологиялық ерекшеліктерін анықтау Шығарма тіліндегі антоним, омоним, синоним сөздердің қолданыс ерекшелігін анықтау;
* Шығарма тіліндегі қос сөздердің ... ... ... ... шығарма тіліндегі стильдік қызметін, кейіпкер тіліндегі қолданылу аясын анықтау;
* Мақал-мәтелдердің, авторлық афоризмдердің ұлттық - танымдық ... ... ... тіліндегі қолданылуын айқындау;
* Көркемдегіш тәсілдердің этнолингвистикалық сипатын (теңеу, эпитет) көркем шығарма тіліндегі мысалдармен нақтылап, мәнін ашу;
* Портрет пен ... ... ... көрінісін анықтау;
Жұмыстың жаңалығы. Бұл жұмыста жазушы Ә. Нұрпейісовтың романы тілінің лексика - ... ... ... төмендегідей нақты нәтижелер қорытындыланды:
* Шығарма тілінің антоним, омоним, синоним сөздердің қолданыс ерекшелігін ... ... ... ... жеке топтарға бөлінді;
* Шығарма тіліндегі қос сөздердің стиьлдік қолданысының мағынасы ашылды;
* Фразеологизмдердің ... ... ... ... ... ... ... аясы анықталып, жеке - жеке стильдік қабаттарға бөлінді, талдауға түсті;
* Мақал - ... ... - ... ... ... ... ... айқындалады, барлығы талдауға түсті;
* Көркемдегіш тәсілдердің этнолингвистикалық сипаты (теңеу, эпитет, метафора, метонимия, синекдоха, қайталама сөз) көркем шығарма тіліндегі мысалдармен нақтыланып, мәні ... ... пен ... ... ... ... анықталды.
Курстық жұмыс құрылымы - кіріспеден, ІІІ бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1.1 Антоним, ... ... ... ... ... ... ерекшелігі
Антоним (гр. аnti - қарсы, ynyna - ат, атау ) - ... ... ... ... ... ... заттардың, құбылыстардың сын-сапасын, артық-кем қасиетін, мөлшер-көлемін салыстырып, бір-біріне қарама-қарсы қоюдан шығады.
Антонимдер өзара алшақ қарама-қарсы ұғымды ... ... әр сөз ... ... нақ ... ... ... Бір сөз табы антонимге соншама бай да, енді ... ... ... не ... ... антоним кездеспеуі де мүмкін [ 1,44 бет].
Қазақ тіл білімі ғылымында ... ... ... ... ... Ғ.Қалиев т.б.ғалымдардың еңбектерінде антонимдер әр түрлі зерттеу саласында көрініс тапқан.
дейді зерттеуші ғалым С. Ғ. Қанапина өзінің > еңбегінде [2, 7 ... ... пен ... атты ... ... ... анықтама береді: [3, 117 бет].
Ғалым К.Аханов ‟Антонимдердің ... ... өте ... ... - ... ... ... оларды бір - бірімен қатар ... ... және осы ... ... ... ойды ... ... басқандай етіп түсіндіруде антонимдер айрықша қызмет атқарады. Антонимдерді шебер қолданудың нәтижесінде айтылатын ой мейлінше ашық - айқын, ... ... ... ... ... [4, 29 - 30 бет].
Ғалым Ф.Оразбаеваның жетекшілігімен шыққан ‟Қазіргі қазақ тілі" оқулығында: ‟Антонимдер дүниедегі заттардың, құбылыстардың сын - ... ... - кем ... ... - ... салыстырып, бір - біріне қарама - қарсы қоюдан шығады. ... ... - ... қапа - ... ... - шат, тұнық - ылат, тірі - өлі, паң - мүлайым, ... - ... т.б." [5, 117 ... тіліндегі антонимдерді топтастыру жайында екі түрлі көзқарас бар: бірі - ұғымдардың ... бір ... ... ... - ... негізделген тіл бірліктерінің қарама - қарсылығын білдіретін антонимдік жұптар тұрғысынан топтайтын Ж.Мусиннің пікірі. ... ... ... ... психолингвистикалық қатынастарға негізделген универсалды құбылыс деп қарайтын А.Жұмабекованың пікірі. Оның ... осы ... ... тіл ... ... - ... ғана антонимдік жұп құрауға негіз болған, енді логикалық, психологиялық, тілдік ұғымдарды кең көлемде кешенді бағытта ... ... ... ... бойынша топтастыру қажет. Антонимдерді топтастыруда дәстүрлі тәсілмен бірге, кешенді бағытта оппозиция әдісін қолдану ... ... ... ... мүмкіндік берері сөзсіз [5,120 - 121 бет].
Тілдегі антонимдер қарама - қарсы құбылыстарды біріне - ... ... ... ... күшті стильдік мән тудырады. Сол себептен антонимдер өте - мөте ... - ... жиі ... Антонимдерді қолданудың негізінен төрт жолы бар деп лексиколог - ғалымдар Ә.Болғанбаев пен Ғ.Қалиев былай көрсеткен:
1.Антонимдер бір сөйлемнің өз ... ... ... ... ... ... ерлік өлім артық.
2. Антонимдер іргелес сөйлемде қарама - қарсы қойылып шендестіріледі. Мысалы: Ер бір рет өледі, қорқақ мың рет ... ... ... ... ... ... Мысалы: Арымақ, семірмек көңілден.
4. Фразеологизмдер нақты мәтіндерде бір - біріне қарама - ... ... ... ... ... түсе алады. Мысалы: Қол жүйрік - тіл қысқа, қарға адым жер - ит ... жер [5, 120 ... ең бай сөз табы - сын ... Ал, етістіктерден, зат есімдерден, үстеулерден азды - ... ... ал ... сөз ... өте ... ... [5, 49 ... кезде зерттеушілер қазақ тіліндегі антонимдерді градуалды, привативті және эквиполентті антонимдік оппозицияларға ажыратып жүр.
Градуалды оппозициялардың мүшелері белгілі бір ... ең ... ... ... ... ...
Привативті антонимиялық оппозициялар мүшелері арасында аралық элементтің болуы мүмкін емес. Бұл қатарға әр түрлі (бар - жоқ) және ... ... - ... ... - ... лексемалар енеді.
Эквиполентті антонимиялық оппозициялар мүшелері арасында тіл тәжірибесі арқылы орныққан ассоциативті қарама - қарсылық бар. Олардың ... іс - ... ... туындаған қарама - қарсылықты лексемалар, лексикалық конверсивтер, ... ... ... ... және ... туыстық нышандары, тәулік уақыты, әлеуметтік қатынастары т.б.мағыналық жағынан ажыратылмайтын жұптарға топтастыруға болады.
Қазақ тілі антонимдерінің ... ... ... ... ал ... ... жиілігі төмен де, эквиполентті оппозициялар өнімсіз қатарға енеді [5, 51 бет].
Жазушы Қ. Жұмаділовтің "Көкейкесті" романындағы антоним сөздердің қолданысы мынадай:
Зат ... ... ... Өңі ме, түсі ме, ... (, 5 ... Жақсылықтың да, жамандықтың да қыл мойынға тақалған шағы ауыр тиеді адамға (, 10 бет).
* Жаннада ... ... ... ... ... ... қатігез қайсарлық, кейде жіп тағуға болмайтын әсіре еркелік басым еді (, 14 бет).
* Рақаттың дәмін ... ... ... де зарын татып көр (, 16 бет).
* Бұл өмірдің жақсысын да, жаманын да бір кісідей ... ... (, 21 ... Күн мен ... қыс пен ... ... айырмасы жоқ (, 41 бет).
Үстеуге байланысты антонимдер
* Бірде жел ... ... сәл ... ... ... ... да, енді бірде мата жыртып жатқандай дар-дар айрылып, қатқыл естілді (, 6 бет).
* Мұның шешесі зираттың шетінде сияқты еді, қазір ... ... (, 40 ... ... ... бір ... ... олардың орнын жаңа жолаушылар басқан (, 6 бет).
Етістікке байланысты антонимдер
* Тіпті бір ... ... ... ... жылжымай тұрған тәрізді де, тек мына кең жазира дала ғана жел айдаған күзгі ... әлде ... ... көшіп жатқан сияқтанды (, 7 бет).
* Біреу тыңдаса, біреу тыңдамайды (, 20 ... Мәди ... ... ... үйге еніп кетті де, кідірмей қайта шықты (, 31 бет).
* Дереу үйге қайтадан ... ... бір ... да, ... ... (, 55 ... ... көлік кездесер, кездеспесе биемді жеге салып, өзім апарып тастармын (, 119 бет).
* Жер қозғалса қозғалмайтын кісі екен (, 119 ... ... ... ... Сым ... ... қанатындай дірілдеп, кейде бебеу, кейде сыңқыл үн шығарады (, 9 бет).
* ... ... ... сол бір сыр бүкпес шыншыл жүзімен, әр алуан ерке, ұяң жымиыстарымен, жалт ете ... ... ... ... ... ... айтар сезіне астар беріп, мән-мағынасын асыра түскендей болады (, 14 бет).
* Біреу сотталып, еркінен айрылды десе, аза ... қаза ... (, 16 ... ... ... ... ... жайдары, кейде қабағынан қар жауып түйіліп шығады (, 22 ... ... ... ... ... ... мен ... көріп, жапа шеккен шақтарын есіне алса, алыстан бұлдырап, әр түрлі адам тұлғалары көлең-дейді... (, 45 бет).
* Жәнібек осының бәрін ... ғана ... ... (, 218 ... ... жазушы Қ. Жұмаділовтің шығармасынан 21 антоним сөз теріліп, талдауға түсті.
Шығарма тіліндегі омоним сөздердің қолданысы
Қазақ тілінде сөздің құрамы ... ... - ... ... ... ... ... бірі - омонимдер.
Омонимдерді қазақ тілінде қарастырған К.Аханов, Т.Қордабаев, ... Сөз ... ... ... жалпы сөз еткен ғалымдар: Ғ.Мұсабаев, Р.Барлыбаева, Б.Ш.Мұхамеджанов, Ш.Жалмаханова. А.Османова, А.М.Құрманалиева.
Омонимдерді алғаш зерттеушілердің бірі ... ... ... жан - жақты қарастырып, оның сырын ашудың зор ... бар. ... ... мен полисемия құбылысының бір - бірінен жігі ажыратылмай, теріс берілуі жиі ... ... ... ... ... омонимия құбылысы мен полисемия құбылысының зерттелінбей келгендігімен байланысты. Омонимдерді жан - жақты толық зерттеп, олардың ... ... ... сөз мағынасының шегін дұрыс ажыратып беру әр уақытта мүмкін мүмкін бола бермейді" - дейді.
Омонимдер мәселесі жайында орыс ... ... ... ... Е.М.Галкина - Федорук, А.И.Смирницкий т.б. көп салалы зерттеу жұмыстарын жүргізді. ... ... ... мен омонимдердің сыртқы формасы жағынан бір - біріне ұқсастығы бар. Сөздердің ... ... ... ... ... ... ... Омонимдер мен көп мағыналы сөздердің бір - бірінен өзгешелігі түр - ... ... ... ... Көп ... ... екі, я одан да көп мағынасы болады.
Омонимдер біркелкі дыбысталып айтылатын, бірақ ұғымы әр басқа сөздер тобын білдіреді. ... ... ... бір сөз ... әр сөз ... да дара - дара ... бөлініп жарылып тұра береді. Кейбір омонимдердің түп - төркіні жағынан белгілі бір ... ... ... ... бір - ... ... алшақ екендігі аңғарылады. Шығу тегі, жасалу тұрғысынан полисемия құбылысымен белгілі бір байланысы бар омонимдер ғана көп мағыналы сөздермен өзара ұштасып, бір - ... ... ... келгенде қиындық тудырады. Тіл білімінде полисемантизмді омонимдерден ажыратудың бірден - бір жолы - мағыналық байланыстың сақталуы мен ... ... ... ... ... Егер ... ... семантикалық байланыс үзілмей, қалай да сезіліп тұрса, онда мұндай мағыналар бір сөздің әр түрлі мағынасы ретінде қаралып, көп мағыналы сөз деп ... ... ... ... ... ... әр ... өзінше дараланып, бір - бірінен ажыратылған болса, ондай сөздер омонимдес сөз деп қаралады.
Тіліміздегі сөздердің мағыналық дамуы - ... ішкі ... ... ... заңдылықтары мол күрделі құбылыс. Бұл құбылыстың бір көрінісі - гомогенді (бір текті) омонимдердің пайда болуы.
Гомогенді омонимдер - ... о ... шығу тегі бір, ... де, ... да бір ... ... дамуы нәтижесінде бір - бірінен алшақтай түсіп, ... екі ... екі ... ... ие ... ... ... тілінде қарастырған К.Аханов, Т.Қордабаев, М.Бельбаева. Сөз мағынасын қарастыру барысында жалпы сөз еткен ғалымдар: Ғ.Мұсабаев, ... ... ... А.М.Құрманалиева.
Алайда, омонимия құбылысы қаншама зерттеліп келе жатса да, оның күрделі табиғатына тән заңдылықтардың қыры мен сыры ... ... деп ... ... ... ... табиғатын қарастыратын еңбектерде көбінесе дау туғызатын және өз шешуін айқындауды қажет ететін мәселелердің бірі - ... ... ... болу ... бір ... ... ... деп танылу үшін омонимдік қатарға енетін сөздер ... шығу тегі ... ... (әр текті), яғни тұлғалық ұқсастығы мен сәйкестігі кездейсоқ болуы керек деген принципті ұстанса, енді бір топ зерттеушілер тілде ... (бір ... ... ... да ... деп ... жалпы тіл білімінде, сондай - ақ жеке тілдердің фактілері бойынша омонимия құбылысы туралы қалыптасқан пікірлердің үш - төрт ... ... ... ... тіл - тілдердің бәріне тән, ... әрі ... ...
2. ... тек әр ... ... ... және күтпеген жерден (спонтанно) пайда болатын құбылыс.
3. Омонимдер сонымен қатар, бір текті (гомогенді) сөздерден де пайда ... ... ... ... екі ... жолмен:
- Гетерогенді (әр текті) сөздерден және (бір текті) гомогенді сөздердің іштей жіктеліп алшақтай түсуі арқылы пайда болатын құбылыс.
Тілші, лексиколог ... ... ... ... ... ... " ... Омоним өз ішінде толық(лексикалық), жартылай (лексика-граммтикалық) аралас омонимдер болып үшке ... 1) ... ... деп бір сөз ... тән және ... түрленетін, дыбысталуы бірдей сөздер айтылады.
2) Жартылай омонимдер деп дыбысталуы бірдей болғанымен, әр түрлі сөз ... ... ... ... әрқайсысы өзгеше формаға ие болатын сөздер айтылады. 3) Аралас омонимдер деп кемінде үш сөздің ... ... ... ... толық және жартылай омонимдер түрінде келетін сөздерді айтады [6, 16 - 18 ... - ... ... ... ... 2002 жылы қорғаған ‟Қазақ тіліндегі гомогенді омонимдердің әдеби - диалектілік варианттары (этнолингвистикалық зерттеу)" атты кандидаттық ... ... ... ... отырып, танып - білудің әдіс - ... ... ... 1) ... ... 2) ... ... 3) логикалық таным; 4) этнолингвистикалық таным.
1.Визуальді (көрнекілік) таным. Гомогенді омонимдердің мағыналық қатарына жататын ұғым - ... ... ... құраушы заттар мен құбылыстар арасында көзге көрінетін, көңілмен түсінетін бір ұқсастық, ортақ қасиет болуы шарт.
2. ... ... ... о ... ... ... мен одан ... даму барысында ұмыт болған омонимдік мағыналарының ортақтығын дәлелдеудің бірден - бір ғылыми жолы - ... ... ... ... да, ... осы ... ... түрде сақталуы тиіс.
3. Логикалық таным. Ой, түсінік, ұғым сияқты абстракты құбылыстар адамның жан ... тән ... ... ... болып саналады және олар тіл әлемінде семасиология ... ... ... ... ... ... арасындағы байланысты, астарлы да айқын ұқсастықты таразы басына салып анықтау ... ... ... ... ... ... Ол тіл өмір ... қоғамның өзіндік болмысын, адамдар табиғатын, психикасын, ондағы сан алуан қарым - ... ... ... ... ... білуді қажет етеді.
4. Этнолингвистикалық таным. Тіл фактілерін біз сол тілді дүниеге келтіріп, сол тілде сөйлеп, жан ... тән ... паш етіп келе ... ... рухани - материалдық болмысын сол тілмен баяндап, танытып, сол тіл арқылы келесі ұрпаққа мұра етіп қалдырып келе ... ... ... ... өз ... ... біз екі тұрғыдан: 1) тіл шындығын айқындаудан, яғни зерттеп отырған құбылыстың болмыстағы бар - ... ... ... өмір ... не ... ол ... ... сөз қорында, әдеби тіл байлығында және жергілікті тіл құрамында сақталу, ... және 2) ... ... ... ... біте қайнасып кеткен жақын құбылыс ретінде қалыптасуынан біле аламыз [7, 13 - 15 ... ... ... өз ішінен үшке бөліп қарастырамыз: лексикалық омонимдер, лексика - грамматикалық омонимдер және аралас омонимдер.
1.Лексикалық омонимдер. Бұл топқа ... ... бір ғана сөз ... қатысты болып келеді.
2. Лексика - ... ... ... сөздер әр сөз табына қатысты болып, түбір тұлғасында ғана омоним болады да, қалған уақытта әр сөз ... тән ... ... ... ... жататын сөздер көп сыңарлы бола отырып, жоғарыдағы екі түрін (лексикалық және ... - ... қоса ... [5, 45 - 46 ... Қ. ... "Көкейкесті" романындағы омоним сөздердің қолданысы мынадай:
Лексикалық омонимдер
* Жәнібек темекісін сора ... ... ... көз жіберді (, 11 бет).
Көз 1) зат. Көру ... 2) зат. ... ... ең ... ... ... ыдыс [ҚТОС, 113 бет].
Лексикалық-граматикалық омонимдер
* Өзіңді дарқан ұстa (, 23 бет).
Ұста 1) зат. темірден түйін түйетін шебер.
Ұста 2) ет. ... ал, ... ... ... ... балғын жүзі мен жұмыр мойнында бір сызық жоқ (, 11 бет).
Жүз 1) Адамның беті - ... ... 2) ... ... ... сияқты заттардың өткір жағы
Жүз 3) Қазақ халқының жер аумағын ... ... - ... ... 4) ... тоғыздан кейінгі сан
Жүз 5) Суда малту, жылжу, қозғалу
* Күн ыстық қой, шөлдеген шығарсыз (, 15 бет).
Қой 1) зат. ... ... ... ... уақ ... 2) ет. ... ... бір жерге орналастырып қою.
Қой 3) ет. бір нәрсені тастау, істемеу.
Қой 4) мод. ... ... 5) шыл. бір ... ... ... ... ... көмекші сөз [ҚТОС, 139].
* Қыс артынан жаз келеді қашанда (, 23 бет).
Жаз 1) жыл ... 2) ет. ... ... ... ... 3) ет. жазу жазу.
* Сұлу суретті Қарлығашқа көрсеткісі келіп, қасына барып еді, ол әлі тәтті ұйқының құшағында екен (, 25 ... 1) зат. жау ... 2) зат. ... ... ... ... алды ... сүйекте орналасқан түкті қабат.
Қас 3) үст. маң, жуық жер.
* Қарным ашып отыр (, 69 бет).
Аш 1) сын. қарны ашқан, ... ... 2) ет. ... көзге көрсету, танымға жеткізу.
Аш 3) ( - у) сын. ... 4) (-у) зат. ыза, ... ... ... Қ. ... ... 7 ... сөз теріліп, талдауға түсті.
Шығарма тіліндегі сининим сөздердің қолданысы
Тұлғасы басқаша болғанмен, мағынасы бір-біріне ... ... ... бірі ... ... лексикалық бірлікті синонимдер деп атаймыз. Синоним сөздігін грек ... ... ... ... білдіреді. Тілдегі синонимдер - сөз қорының асыл ... ... бай да ... оның ... ... ... ... дамып жетілгені көп ретте синонимдер арқылы көрініс табады. Қай тілдің болса да көне ... ... даму ... ... грамматикалық жағынан жетіле түсуі оның сөздік құрамындағы синонимдік ... ... ... ... де ... [6, 19 ... ... табиғатын айқын сезініп, синонимдерді таңдап, талғап пайдаланып, сөйлем ішінде дұрыс қолданудың күнделікті қарым-қатынаста айрықша маңызы бар. Лексиконы синонимге бай адам сөз ... ... ... дөп ... ... ... ... шешен сөйлеп, ойын анық та тартымды жеткізе біледі. Демек, синонимдер - тіл байлығы дегенде біз сөздердің жеке ... жай ... деп ... ... кең қолданысқа түсіп, көңілдегі көрікті ойды мүлтіксіз шебер жеткізудегі мәнді қызметін ... ... ... ... ... ... зерттеу, оның сөздігін құрастыру, өткен ғасырдың елуінші жылдарының ортасынан басталды. Содан кейінгі жарты ғасырлық кезеңде ... ... ... ... ... докторлық диссертация қорғалды. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты қазақ тілі лексикологиясы мен лексикографиясын зерттеуге арналған филология ғылымының докторы Әсет Болғанбаевтың атты ... ... ... тіл ... іргелі ғылыми еңбек ретінде бағаланды[8, 617-618 бет].
. Оның құрастыруымен 1962 жылы тұңғыш рет ... ... Бұл ... 1975 жылы ... рет басылып шықты. Ғалым өз еңбегінде қазақ тіліндегі синонимдік қатардың бәрінен гөрі етістікте, сондай-ақ зат есім мен сын ... ... ... атап ...
Синонимдерге тән өзіндік белгілері болады:
Мағыналық синонимдер әрқайсысының өзіне тән мағыналық реңкі бар, стильдік ... ... ... ... салада талғаусыз қолданыла беретін синонимдер. Мысалы: абырой - ... - ... - ... - атақ - даңқ - ... ... синонимдер мағынасы жағынан ұқсас болса да, стильдік жағынан бір - ... ... ... ... ... - ... - ... - өкпелеу - бұртию - ... ... - ... синонимдер әрі мағыналық, әрі стильдік белгілер арқылы ерекшеленетін синонимдер. Мысалы: мақтаншақ - бөспе - ... - ... т.б. [9, 40 ... ... мақсаттарда қолданылады, оның қандай тәсілдері бар дегенде мынадай мәселелер назарда болуы тиіс:
1.Қатар келген сөйлемдерде бір ... ... үшін ... ... ... ... бір ... жан - жақты белгілерін сипаттауда мәндес сөздер бір - ... ... ... та, ... та, ... та келе ... ... бір ұғымды толық сипаттау үшін қатарынан 2 немесе 3 - 4 мәндес сөз қатар жұмсалады.
4. ... ... екі сөз ... ... ... ... ... күшейтіп, анықтап тұрады. Мұны әдетте плеоназм дейді. Бұлай плеонастикалық тәсілмен ... ... ... ажар ... ... ... шығады. Мәндес сөздердің бір-бірімен қабаттасып, өзара тіркесіп айтылуынан ... сөз ... ... ... ... синтагма деп аталынады.
5. Тілдегі синонимдер қосарланып та қолданыла береді.
6. Синонимдер жеке сөздерден ғана емес, фразалық тіркестерден де бола ... ... ... ... жағымсыз естілетін сөздерді жұмсартып, тыңдаушыларға жеңілдетіп айту тәсілін эвфемизм дейміз. Осындай тәсілді пайдалану да синонимдерді қолданудың бір жолы ... ... ... бір ... ... ойды ... яғни бір ... белгілі бір қасиетін айрықша атап өткісі келгенде немесе соған ерекше назар аударту мақсатында парафраза тәсілі қолданылады.
9. Синонимдерді жеке сөз бен жеке сөз, қос сөз бен қос сөз, ... мен ... ... ғана емес, араластырып та жұмсай беруге болады [5, 35 - 37 бет].
Қазақ тіл ... ... сын есім ... ... ... ... Оразбаеваның ‟Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдер" еңбегін айрықша атауға ... Бұл ... ... сын есім ... ... түрлерге бөліп, қарастырады:
1. Мағыналық (семантикалық) сын есім синонимдер.
2. Экспрессивтік - стилистикалық сын есім ... ... - ... сын есім ... [10, 78 бет].
Жалпы сын есім синонимдерді білдіретін мағыналарына байланысты бірнеше топқа бөлуге болады.
1. Адамға қатысты айтылатын сын есім ... ... ... - ... ... ... мейірімді - қайырымды - ... ... - ... - ... ... - ... ... - бұзақы - тентек, т.б.
ә) Адамның жеке басындағы қасиеттеріне байланысты синонимдер: шешен - сөзшең - ... ... - ... ... - талантты - талапты, табанды - тұрақты - орнықты, т.б.
б) Адамның қоғамдық ... ... ... ... ... - абыройлы, атақты - ... - ... - ... епті - ... әлді - ... - бай - ... көнтерлі - көнбіс, т.б.
в) Адамның табиғатпен және қоғамдық - әлеуметтік өмірмен қарым - ... ... ... азат - ... - ... - тәуелсіз, діншіл - құдайшыл, тілектес - тілеулес, адал - ақ - пәк, ... - ... ... ... денсаулығы мен мүшелік кемшіліктеріне байланысты синонимдер: науқас - аурушаң, кемтар - жарымжан - ... - ... ... - ... - сылтыма, соқыр - әз - көрсоқыр, т.б.
2. Адам мен жан - ... ... ... сын есім ... арық - ... - көкбақа, мешкей - жалмауыз, тойымсыз - ашқарақ - қомағай, бұралқы - ... ... - ... т.б.
3. Барлық жанды - жансыз заттарға қатысты айтылатын сын есім синонимдер: ... - ... - ... ... - ... - зәру - ... ... - тұңғиық - шыңырау, ескі - көне - ... - ... - ... - ... ... - ... ... - тапал - кішкене - қысқа, т.б [10, 12 - 13 бет]. ... - ... ... - ... ... - ... тілдік құбылыстар. Синонимдер бір ұғымды білдіретіндіктен, олар тек бір ғана сөз табына қатысты болады. Синонимдер ... ... ... ... қарай топтастырылады.
Мағыналық синонимдер
* (, 13 бет).
* Бұрын түсіне де кірмеген өзгеше өмір, мүлде оқшау ойлар ... бір ... ауыр ... ... (, 16 ... Бәрі де ... ... жайлар (, 16 бет).
* Өзінің киімі ретті, мұнтаздай (, 19 бет).
* Біреуден өш алып, кек қайтаруды ойламай-ақ қой (, 23 ... ... ... ... сырлас, жақын адамдарша, өздерін еркін ұстап қайтты (, 24 бет).
* Ол жоқта ... ... ... айтып шағынады (, 40 бет).
Стильдік синонимдер
* Бүкіл ғалам төменде, аяғының астында қалды (, 5 бет).
* Кейде өршелене ... ... үнін ... ... та кетеді (, 10 бет).
* Әлдеқашан ада болған, ... іс қой, -- деді ... (, 13 ... ... ... өрге ... ... кезде екен - айтқаныңның бәрі алтын боп, көкейге қона кететіні (, 20 бет).
* Көп кем-кетігі есіне енді түскендей, ... ... ... ... (, 28 ... ... Өне ... жер тартып, сүйегі ауырлап, ұйқы ма, талықсу ма, бір меңіреу тыныштық ... ... ... бара ... сезіледі (, 218 бет).
Қорыта келгенде, жазушы Қ. Жұмаділовтің шығармасынан 13 ... сөз ... ... ... ... ... қос ... қолданыс ерекшелігі
Қос сөздер табиғаты жөнінде академик Ә. Қайдардың, профессор
А. Ысқақовтың, профессор Нұргелді Уәлиевтің, ғалым Әбілбек Нұрмағамбетовтің және т.б. ... ... ... сөз
етілгені белгілі.
Түбір сөздердің қосарланып айтылуынан жасалған күрделі сөздің түрі -- қос сөз деп аталады. Қос ... ... ... орны aca үлкен. Олар, негізінен, екі сөзді бірге қосақтау, бір сөзді қайталау арқылы, я оның бір ... ... ... жасалады.
Қос сөздердің мағыналық ерекшеліктері мынадай топтарға бөлінеді:
1. Кейбір қос ... дара ... ... ... жинақтық я жалпылық мағынаны білдіреді. Мысалы: аяқ-табақ, ыдыс-аяқ, бала-шаға, қыз-келіншек, кемпір-шал, т.б.
2. Кейбір қос сөздер белгілі бір ... дәл ... ... етіп ... ... береді. Мысалы: бүгін-ертең, кешелі-бүгінді, жеті-сегіз, қырық-отыз, алпыс-жетпіс т.б.
3. Кейбір қос сөздер ... ... бір рет ... ... рет ... ... ... сөйлей-сөйлей, жүре-жүре, бара-бара, айтып-айтып т.б.
4. Кейбір қос ... екі ... ... ... немесе қарым-қатынастың тікелей болатынын білдіреді. Мысалы: көзбе-көз, жүзбе-жүз, қарама-қарсы, қолма-қол, т.б.
5. Біралуан қос сөздер, бір жағынан, аталатын ... ... ... ... білдірсе, екінші жағынан, тағы сол тәрізді бірдеме деген сияқты белгісіздікті қоса қамтиды. Мысалы: сүт-мүт ішіп алайық ... ... ... ... ... өзі ... сол ... бірдеме деген белгісіз нәрсені айтумен қатар, сол затты кемітіп, қомсынып айтқандықты білдіреді. Мысалы: ат-мат, ешкі-мешкі, кісі-місі, т.б.
6. Қос ... ... ... ... я ... ... күшейту үшін де қолданылады. Мысалы: қып-қызыл, сап-сары, күп-күрең, үлкен-үлкен т.б. [11, 76 ... ... ... Ысқақовтың жасаған классификациясы бойынша қос сөздерді былай қарастыруды жөн көрдік.
1. Қайталама қос сөздер - дыбыстық және ... ... ... 4 ... ... Қосымшасыз түбірдің қайталануынан құралатын қос сөздер, мысалы: қайта-қайта, тілім-тілім, тырс-тырс, дір-дір, күбір-күбір т.б.
2. Қосымшалы түбірдің қайталануынан ... қос сөз. Қос ... бұл ... ... жұрнақтар да, жалғаулар да жалғанып қайталанатын қос сөздер жатады. мысалы, жүйе-жүйесімен, ауыл-ауылға, қолма-қол, ... ... ... ... Түбірдің бір дыбысы өзгертіліп құралатын қайталама қос сөздер. мысалы, кісі-місі, қағаз-мағаз, жарбаң-жұрбаң, айқай-ұйқай, ... ... ... Түбірі ықшамдалып құралған қос сөздер. әп-әдемі, жап-жақсы, ... ... ... ... ... түп-түзу т.б.
2. Қосарлама қос сөздер - мағынасы жағынан ыңғайлас, морфологиялық жағынан тектес, синтаксистік жағынан теңдес сөздерден құралады.
Қосарлама қос сөздер 3 ... ... Екі ... де ... мағыналы қосарлама қос сөздер, мысалы: сақал - мұрт, аяқ - қол, туып - өскен, т.б.
2. Бір компоненті мағыналы, бір ... ... ... қос ... ... ... қатын-қалаш, темір-терсек, т.б.
3. Екі компоненті де мағынасыз қосарлама қос сөздер, мысалы: некен-саяқ, жапыр-жұпыр, пыс-пыс, т.б. [12, 20 бет].
Жазушы Қ. ... ... ... қос ... ... ... қос ... түбірдің қайталануынан құралатын қайталама қос сөздер:
* (, 6 бет).
* Жүрегі зу-зу етіп, құзға қарай құлдырап барады (, 6 ... ... іліп ... ... жүрегінің басына балдай тәтті бірдеңе тамып-тамып кеткендей болады (, 10 бет).
* - ... қол үзу ... ауыр ... адам ... ... бәріне де көндігеді екен (, 19 бет).
* ... ... ... он ... күн ... мынадай ой келді (, 21 бет).
* Әлсіз алақанымен қолымды қайта-қайта қысып, мәз-майрам болып, бір жасап қалды (, 23 бет).
* Тық-тық ... бір көк ... ... ... де, ... келе алмай біраз жатты (, 23 бет).
* Мен ең ... ... боп ... ... ... қия ... артыма қарай-қарай кете бардым (, 24 бет).
* Сонау түстік жақта көк пен ... ... ... ... ... ... да, ... ақ бас шыңдары айқындалып, арса-арса қарт Алатау мен мұндалап көсіле берді (, 25 бет).
* Салқын сумен ... қыз ... ... ... ... ... бота көзі ... қалған (, 26 бет).
* Бір жаққа аттанарда ... ... ... ... ... ... ... жарқ етіп алдыңнан шығатын сағынышты ыстық дидар, бәрі-бәрі керек екен ғой адамға (, 28 бет).
* ... соң ... ... ... ... да, үюлі жатқан топырақты ордың үстіне бұрқыратып лақтыра бастады (, 35 ... ... ... бар мұның да (, 38 бет).
* Сабалақ тал-теректер арасында іртік-іртік боп ұйып қалған көк тұман сарғайыңқы ... ... жаңа ... бара ... ... ... шынында да ұқсас еді (, 39 бет).
* ... ... ... бұрқ-бұрқ етіп, жас топырақ ытқып шығады да, күректің күнге шағылып жарқ еткен қалағы шалынады (, 43 бет).
* ... іші ... ... гу-гу етеді (, 43 бет).
* - ... ... ... (, 54 бет).
* Сені күте-күте шаршап ақыры қайтып барам (, 55 ... ... ... ... ... ауырғанының өзінде бір тәттілік бар (, 65 бет).
* Егер ... ... ... ... ... тастауға мүмкін болса, Жәнібек кейбір жылдарын қуана-қуана қияр еді (, 66 бет).
* ... ... ... ... тасырлатып жүгіре жөнелу жоқ, аяғын тық-тық еткізіп сәнмен басатын болған (, 67 ... Ақ ... ... ... ... ... ... атпал азаматтар көрші қоныпты (, 69 бет).
* Бет құбылысынан селт еткен сезім ... ... ақ ... арық ... келте-келте сұрақтары балғамен ұрғандай зілді шығады (, 79 бет).
* Кезек-кезек заңға жүгініп, пікір таластыратын адам ... соң, ... жақ та ... қоймады (, 80 бет).
* Қысылғаннан жүрегі аузына тығылып, маңдайынан ... тер ... (, 81 ... - Уһ, ... ақыры, - деді тәмпіш танауы желп-желп етіп, - мейманханада артық-кемі жоқ бір ... ... (, 95 ... ... ... омырауы дір-дір қағып, буырқана тепсінген жас қайратты паш етеді (, 102 бет).
* Бұдан кейін әркім жеке-жеке өнер ... (, 103 ... Бір ... су ... быр-быр ұшқан жолаушы ернін жалап, тамсанғандай болады (, 103 бет).
* - Дұрыс-дұрыс (, 115 ... ... ... ... қатты шаршағанын сезді (, 119 бет).
* Мойныма бұршақ ... сол ... бір ... деп, ... зарланып ем бейуақта (, 125 бет).
* Амалым қайсы, ел көшкен ескі жұртқа барғандай болдым да, жылап-жылап ауылға қайттым (, 130 ... ... ... ... бір ... қара ... суырып алды да, бұп-бұйра күрең насыбайды екі танауына ... ... (, 132 ... - ... оған ... ... ме, - деді Құрмаш шыр-шыр етіп, - кесіп тастаған талым бар еді (, 137 бет).
* Пыш-пыш ... ... ... ... сол ... (, 137 бет).
* Қалай-қалай сөйлейсіз өзіңіз?! (, 140 бет).
* ... ... ... ... ... (, 140 бет).
* Жұлдыздар мөлт-мөлт етіп, баданадай боп, жерге тамып кеткелі тұрғандай (, 141 ... - Е-е, ... (, 143 ... - ... ... (, 144 ... Сары сақтиян саусақтары бұж-бұж боп шорланып біткен (, 144 бет).
* Балапан басына, тұрымтай тұсына, бір күні тартып-тартып жөнелеміз ғой, - деді ... ... ... ... (, 145 ... ... ... көз ілеспей әрнеге торс-торс соғылады (, 162 бет).
* Бүкіл төңірек май шыжғырып жатқандай ... (, 162 ... . ... ... май ... ... ... қалғанда, әлдеқашан күңгірт тартқан көмескі суреттер қызыл шоқтай жайнап шыға келеді (, 167 бет).
* деп балалық базынасын білдіреді (, 40 ... ... - ер ... ... ... ... үйретпей.
* Анасы қайтыс болғаннан кейін молаға еті үйрене бастады (, 41 ... ... - бойы ... ... Әне, сен ... ол ... сөз жоқ, бір аунап түсті... (, 42 бет).
Бір аунап түсті - рухы риза болды.
* Жазмыштан озмыш жоқ (, 43 ... ... жоқ - ... дегені болады [ҚТФС, 99 бет].
* Кейде опыр-топыр бірдеңе боп кетсе, осы шалымның қасына жете алмай, көз жазып қалам ба деп ... ... (, 43 ... ұшты - қатты қорықты, жүрегі ұшты, үрейі қашты, көзі тас ... ... ... 127-128 ... деп ... ... та ... (, 130 бет).
Қуырып та алды - ұрсып алды.
* Жүздері жайнап, ... ... ... маржандай тізіліп отыр (, 135 бет).
Жүзі жайнап - бойын қуаныш кернеді.
* Соның бәрін шақ келтірмей, шегірткедей қырып жеп ... (, 136 ... ... - ... Сен тұр, мен ... өзі (, 139 ... тұр, мен атайынның өзі - бұл жерде келсең кел, әзір жауап кісі деген мағынада [ҚТФС, 254 бет].
* ... ... ... ... ... ... ба? -- деді ... бәйбішесі босаға жаққа тізесін бүгіп (, 142 бет).
Көзайым болды - жолаушылап кеткен, зарыға ... ... ... келіп қуану, масайрады, көңілі тыншыды [ҚТФС, 140 бет].
* Осы күнде бүкіл ауыл боп төбесіне көтереді (, 147 ... ... - ... ... ... құлақ сал (, 148 бет).
Құлақ салды - көңіл қойып тыңдады, зейін қойды, елеңдеді, ... ... ... құйып алды [ҚТФС, 198 бет].
* Екеуі түске дейін жұбын жазбай бірге жортады да, төңіректі соқыр ... ... ... ... ... ... соң, ... бөлініп, пешенеге жазғанды өз беттерінше көрмек болады (, 148 бет).
Жұбын жазбады - ... ... ... бірге жүрді, ынтымақта болды, бөлінбеді [ҚТФС, 117 ... ... - ... ... [ҚТФС, 245 бет].
* Інісі сай-саланы тінтіп, ақыры жолы болмай кейін айтыпты (, 148 бет).
Жолы болмады (байланды) - бағы ... ... ... ... ... ... 115 ... Құдай қара бастырғанын қасына келгенде бір-ақ біледі (, 149 бет).
Қара басқан - ... ісі ... ... 178 ... ... екен деп, тері ... ... өз ағасын атып алғанын түсінгенде, есіл ер ... ... ... ... ... ... екен (, 149 бет).
Бармағын шайнады - өкінді, аса қатты қынжылды [ҚТФС, 54 бет].
* Жәнібек бұл хикаяны өңі сұрланып, көз ... ... селт ... отырып тыңдады (, 149 бет).
Селт етпей - ешбір белгі білінбеді, міз ... селк ... ... 254 ... Баланың алды ержетіп, әжетке жарап қалды (, 156 бет).
Әжетке жарап қалды - өсті, ер жетті [ҚТФС, 47 бет].
* ... ... ... ... үш атқа ие бола ала ма? (, 159 ... ... - ... жанын жеді, жұлқынды [ҚТФС, 41 бет].
* Көрдің бе, күннің шайдай ашылып кеткенін (, 160 бет).
Шайдай ... - ... ... деген мағынаны білдіріп тұр [ҚТФС, 309 бет].
* Сенсеңіз осы күнде сіңбіруге мұршамыз жоқ (, 160 ... ... жоқ - ... ... болды [ҚТФС, 266 бет].
* Кемел жарым сөзден жай ... ... ... ... ... қарсы келмей, ығына жығылып, жұмсақ мінез танытуы Жәнібекке ұнады (, 160 ... ... - ... ... ... сөйледі [ҚТФС, 319 бет].
* Буыны қатып, қуаң тартқан бетеге мен ... изен мен ... ... ... ... тіктеп алды (, 162 бет).
Буыны қатты - әлденді, ... ... 72 ... ... ... май ... қоламтасын көсеп-көсеп қалғанда, әлдеқашан күңгірт тартқан көмескі суреттер қызыл шоқтай жайнап шыға келеді (, 167 ... май ... - ... ... [ҚТФС, 233 бет].
* Тәшенғали мен Дудар күшік пен мысық сияқты екен (, 170 ... (ит) пен ... ... - ... өш, ... аңдысып өтер жау мағынасында айтылады [ҚТФС, 133 бет].
* Бір уақытта басын көтеріп, көзінің жасын сүртті де, -- ... ... ... шілше бұрап алайын ба, қоян жүрек қорқақ? (, 171 бет).
Қоян жүрек - ... ... ... 194 бет].
* Құсекеңнің қолы қысқа ғой (, 175 бет).
Қолы қысқа - ... ... ... жұқа [ҚТФС, 191 бет].
* Әжесінің алдында жерге кірердей ұялып кетті (, 190 бет).
Жерге кірердей ұялды - ... оты ... ... ... өзін ... жер ... [ҚТФС, 111 бет].
* Жамал бәйбіше бұл қылығын Жәнібектің бетіне басып ... ... (, 190 ... ... - айыбын алдына көлденең тартты; ұялтты [ҚТФС, 65 бет].
* Оған шыдағалы тұр ма, мына арам қатқыр (, 195 ... ... - ... ... ат ... ... болмаса, тынысың тараяды (, 202 бет).
Ат шаптырым - қашықтық, өлшем ретінде айтылады [ҚТФС, 36 бет].
* Төрт ... сай ... жоқ екен (, 205 ... ... сай - ... Өзің ғой бүйректен сирақ шығарған, -- деп күңк еттті (, 206 ... ... ... - болмашы нәрседен шатақ шығарды, орынсыз сөйледі, езулеп кері ... ... 73 ... ... жуа біткір, әлгі салдақынық қасында жайы жарасып отырған ... -- ... ішін ... өрт ... жатқаны байқалды (, 208 бет).
Жолыңа жуа біткір - ... ... ісің оңға ... [ҚТФС, 115 бет].
* Сатыбалды сол кеткеннен мол кетті (, 209 ... ... мол ... - ... ... Тісің шыққан баласың ғой, -- Сақыш көзін күлімдетіп, ғаярлана күлді (, 211 бет).
Тісі шыққан - ... ... қу, ... бар ... 296 ... ... жіпсіз байланған ауыр міндет барын сезеді (, 213 бет). ... ... - ұзап кете ... ... ... ... ... қойды [ҚТФС, 125 бет].
* Бұрын өрісте қақшаңдап тоқтамайтын тұрлаусыздығы үшін байқұстарды иттің етіндей жек көруші еді (, 213 бет).
Иттің етіндей жек ... - өте ... жек ... ... ... сүймеді, тым сөлекет, сүйкімсіз көрді [ҚТФС, 133 бет].
Шығарма тілінде кездесетін сомантикалық атаулар негізінде ... ... - ... ... ... арқа етің ... ... етің борша (, 121 бет).
Арқа еті арша, ... еті ... ... - ... ... ... ... тұрмыстың қаққы-соққысын көп көрген адам туралы айтылады [ҚТФС, 29 бет].
* Жұрттың қолы босап, арқасы кеңитін бір мезгіл осы (, 189 ... ... ... ... - ... ... жайбарақатқа салынды.
Ауыз
* Қара терге түсіп, жүрегі аузына ... ... тұр (, 5 ... ... тығылды - қатты толқыды, қорыққанда, я ... ... ... ... ... сәті ... айтылады [ҚТФС, 120 бет].
* Үріп ауызға салғандай ... бар (, 20 ... ... ... - аса ... ... [ҚТФС, 305 бет].
* Қапияда ауыздарына сөз түспей, бірінің бетіне бірі қарап күле ... (, 28 ... сөз ... - ... ... сөздің табылмай қалуы.
* Ауызды аққа тигізетін жалғыз сиырдың бетіне қарағандай, Күлзипа Ғалиеваны да тағаты таусылып біткен... (, 50 ... аққа ... - ... ... майлайтын.
* Кеше жұмыс уақытында құр ауыз кетіп едік (, 57 бет).
Құр ауыз кетті - дәм татпады, ... ... ... 201 ... Арыз жазушылар аузын алып қоя ма деп қорқам (, 85 ... алды - ... ... пара ... ... ... [ҚТФС, 39 бет].
* Әкесінің аузынан түсіп қалғандай сары үрпік бала орнынан күле ... (, 97 ... ... ... - ... ... ... терісін қаптап қойғандай [ҚТФС, 39 бет].
Аяқ
* Әркім жаңа жерге аяқ басар алдындағы елегізген көңілмен тынып отыр (, 26 ... ... - ... ... беттеді, бет қойды [ҚТФС, 45 бет].
* Манадан тұяқ ... ... ... енді аяқ ... ... оянған алпамсадай жұмбақ жігітке купедегілер үдірейісе қарап, көз қиықтарымен шығарып салды (, 6 бет).
Аяқ астынан - ... ... ... ... жоқ жерден [ҚТФС, 45 бет].
* Аяғын санап басып, қақпаның алдына келді де, босағаға сүйеніп тұрып қалды (, 36 ... ... ... - әр қадамын есептеп, немқұрайлық танытып, жайбарақат жүрді.
* Сәрсен жаны қамай, аяғының ұшымен жүріп күтеді (, 51 бет).
Жаны ... - ... ... бар ... ... ... 104 ... ұшымен жүру ( ұшынан басу) - тайсалу, қаймығы, имену, қорқу мағынасында айтылады [ҚТФС, 45 бет].
* Кемел мұның ... ... ... емес (, 159 бет). ... ... ... емес - ... көтере мақтады.
Бармақ
* Құлан екен деп, тері жамылып отырған өз ағасын атып алғанын түсінгенде, есіл ер бармағын шайнап, өліктің үстіне өкіре ... екен (, 149 ... ... - ... аса қатты қынжылды [ҚТФС, 54 бет].
Бас
* Әр нені басын шалып, көп сөйлеген де сол (, 104 ... ... - ... ... ... хабар берді [ҚТФС, 60 бет].
* Үйде қалған Жәнібектің де шаруасы бастан асып жатқан (, 53 бет).
Бастан асады - өте көп, ... ... ... ... ... [ҚТФС, 57 бет].
Бет
* Өзінің беті бүлк етпей ... ... ... ... (, 38 ... бүлк етпеді - ұялмады, бедірейіп тұрды, арсызданды [ҚТФС, 66 бет].
* Жәнібектің беті ду ете ... (, 109 ... ду ете ... - ... ... ... қаны ... ойнап шыға келді; ұялды [ҚТФС, 66 бет].
* Ол қош айту үшін Мәдидің үйіне баруға бет алған (, 112 ... алды - ... ... ... ... ... ... жүзін көрсетті [ҚТФС, 65 бет].
* Тіпті бет қаратар емес (, 116 бет).
Бет қаратар емес (қаратпады) - қаһарына шыдамады, ... ... сөз айта ... ... 66 ... ... ... Дулаттың тауы шағылып, беті қайтқан шақтары да болып тұрады (, 22 бет).
Беті қайтты - ... ... тауы ... ... басылды [ҚТФС, 66 бет].
* Жә, дәуде болса диссертацияның беті бері қараған екен ... (, 117 ... бері ... - оңала бастады [ҚТФС, 66 бет].
* ... ... бұл ... Жәнібектің бетіне басып ештеңе демеді (, 190 бет).
Бетіне ... - ... ... ... тартты; ұялтты [ҚТФС, 65 бет].
Бел
* Ақыры шешесінің басына барып қайтуға бел ... (, 33 ... ... ... - бір ... ... шындап кірісті, тәуекел етті [ҚТФС, 63 бет].
Білек
* Мақтағаным емес, еңбекке ... ... ... ... (, 19 бет).
Білек сыбанды - белсен түсті, барынша ынталанды [ҚТФС, 74 бет].
Бүйрек
* Өзің ғой ... ... ... -- деп күңк ... (, 206 ... ... ... - болмашы нәрседен шатақ шығарды, орынсыз сөйледі, ... кері ... ... 73 ... Қыз мұның шошыған адамдай оқыс бұрылғанын мысқылдап, сәл езу тартқандай болды (, 9 ... ... - ... сәл ғана ... ... 88 ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 98 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүніс Сахиевтің «Жасампаздық қиырында» шығармасы тілінің лексика−фразеологиялық ерекшеліктері62 бет
Сөздің анықтамасы. Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер5 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері. Көп мағыналылық. Омонимдер. Синонимдер. Антонимдер6 бет
Сөздің анықтамасы.Сөз мағынасының өзгеру себептері.Көп мағыналылық. Омонимдер.Синонимдер. Антонимдер9 бет
Ш.Құдайбердиев лирикасы тілінің лексика-фразеологиялық ерекшеліктерін, кейбір аффикстердің қызметін, бейнелегіш амал-тәсілдерін анықтау және талдау жасау64 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Антонимдер4 бет
Гитлер туралы жалпы мәлімет10 бет
Қазақ тіл біліміндегі антонимдердің зерттелуі18 бет
Абай шығармаларындағы кірме сөздердің қолдану ерекшеліктері:37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь