Ғұндардың атпаздығы мен жылқышылдығы

Ғұн (хун гун) көшпенді тайпаларының тарихы
Жылқы шаруашылығы
Атты әскер құру
Әскери тактика
Ғұндардың Қытайды жаулап алуы
Әдебиеттер
Ғұн (хун гун) көшпенді тайпаларының тарихы б.з.д. IV – III ғасырдан белгілі, қытай деректері мен қазіргі археологиялық қазбалардан шығып жатқан табыдыларға қарағанда қытай жерлерінің солтүстігі мен солтүстік батысындағы далалы және таулы Ордос пен Иншан аймақтарында өмір сүрген. Осыдан жиырма екі ғасыр бұрын ғұндар Еуроазияның апайтөс далаларында тұңғыш қаһарлы әскери империя құрып, Қытай мен Орталық Азияның басқа елдеріне үнемі қауіп төндіріп, басқыншылық соғыстар жүргізіп отырды. Ғұндар мен қытай халықтарының саны қандай болды дегенде қытай деректерінде оған нақты жауап табуға болады. «Ғұндардың (сюну) саны қытайдың бір облысының санына жетпейді, бірақ олардың киімі мен тамағы күшті, бұл жағынан Қытайға тәуелді емес» [201. 45б.]
Бұрынғы ақпарлар мен соңғы зерттеулерді қарастыратын болсақ гұндардың саны ең көп дегенде 1,5 млн артық болмаған, қытайлардың саны 60 млн-ға жетіп тұрған [202 104б.]
«Ғұндар өздерінің салттары бойынша тәкәпарлық пен күшті бәрінен жоғары қояды, біреуге міндеттенуді, борышқорлықты намыс көреді, олар ат жалында мемлекет құрды, сондықтан басқа халықтардың арасында беделді, даңқы зор». [201. 34б.]
Бұған ешқандай түсініктеменің қажеті жоқ шығар. «Қытайдың солтүстігінен әрі қарай өмір сүреді, бір жайылымнан екіншісіне малдарымен көшіп жүреді. Төрт түлік малдан ең көп өсіретіндері жылқылар, ірілі, ұсақты мүйізді малдар әрәдік түйе, есек, қашыр және асыл тұқымды жылқылар. Бір жерден екінші жерге көшу шөппен судың молдығына орай. Қаласы жоқ, отырықшылық, егіншілік дегенді білмейді, бірақ әрбіреуінің жеке жері бар. Жазуы жоқ заңдары ауызша айтылады. Бала кішкентайынан қойға мініп садақпен ұсақ құстар мен саршұнақтарды атады, өсе келе түлкі мен қоян аулап азық етеді. Садақты жақсы тартатындар сауытты атты әскерге алынады. Мал жаюға шыққанда аңшылықпен қоса әрекеттеніп оны азық қылады, қажет болғанда әркім шапқыншылық жасау үшін әскери жаттығулармен айналысады. Туғандарынан олардың қасиеттері сол. Ұзын қарулары (алыстан ататын А.Т.) садақ пен жебе, қысқа қарулары (қоян қолтық соғысқанда А.Т.) семсер мен найза. Шабуыл сәтті болса алға ұмтылады, сәтсіздік болса шегінеді, шегіністі ұят санамайды. Көсемдерінен бастап барлығы малдың етін жейді, терісін киімге жаратады, тері және жүннен киімдер киеді» [2011. 34б.]
1 Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). Вып.I Введ., пер. коммент. В.С. Таскина. - М., Наука, 1968.
2 Крадин Н.Н. Империя хунну. - М., Логос, 2002.
3 Масанов Н.Э. Кочевая цивилизация казахов (основы жизнедеятельности номадного общества). А., Социнвест. - М. Горизонт, 1995.
4 Бахаддин Өгел. Ұлы Хун империясының тарихы. Том I. - А., Хант, 1998.
5 Худяков Ю.С. Вооружение центральноазиатских кочевников в эпоху раннего и развитого средневековья. - Новосибирск, 1991.
6 Худяков Ю.С. Вооружение средневековых кочевников Южной Сибири и Центральной Азии. - Новосибирск, 1986.
7 Борнс А. Путешествие в Бухару. Ч. ІІІ. - М., 1850.
8 Засецкая И.П. Культура кочевников южнорусских степей в гуннскую эпоху (конец IV – V вв.). - СПБ., 1994.
8ª Засецкая И.П. Золотые украшения гуннской эпохи . По материалам особой кладовой Гос. Эрмитажа. - Л., 1975.
9 Бернштам А.Н. Очерк истории гуннов. - А., 1951.
10 Великая степь в античных и византийских источниках. Сборник материалов. Составление и редакция А.Н. Гаркавца. - А., 2005.
11 Никоноров В.П. Военное дело европейских гуннов в свете данных греко-латинской пмсьменной традиции // ЗВОРАО. Н.С. Т. І (ХХVI). 2002.
12 Ахметжан Қ. Қазақтың дәстүрлі қару-жарағының этнографиясы. - А., Алматыкітап, 2006.
13 Кляшторный С.Г. Гуннская держава на Востоке ( ІІІ в. До н.э. – ІV в. н.э.) // История древнего мира. Изд. 3-е. Упадок древних обществ. - М., 1989.
14 Vedet. ДАМ. ІІІ. 7, 1. Jbid. ІІІ. 6.5.
15 Добросмыслов А.Н. Коневодство и его значение для киргизского населения Тургайской области. - Оренбург, 1845.
16 Werner J. Beitzage jur Archaologie des Attila – Reiches Munchen. 1956.
        
        Ғұндардың атпаздығы мен жылқышылдығы
Ғұн (хун гун) көшпенді тайпаларының тарихы б.з.д. IV – III ... ... ... мен ... ... қазбалардан шығып жатқан
табыдыларға қарағанда қытай жерлерінің солтүстігі мен солтүстік батысындағы
далалы және ... ... пен ... ... өмір сүрген. Осыдан
жиырма екі ғасыр бұрын ғұндар Еуроазияның апайтөс далаларында ... ... ... ... Қытай мен Орталық Азияның басқа ... ... ... ... ... ... отырды. Ғұндар мен
қытай халықтарының саны қандай болды дегенде қытай деректерінде оған нақты
жауап табуға ... ... ... саны ... бір облысының санына
жетпейді, бірақ олардың киімі мен тамағы күшті, бұл жағынан Қытайға тәуелді
емес» [201. ... ... мен ... зерттеулерді қарастыратын болсақ гұндардың
саны ең көп дегенде 1,5 млн артық ... ... саны 60 ... ... [202 ... ... ... бойынша тәкәпарлық пен күшті бәрінен ... ... ... ... ... көреді, олар ат жалында
мемлекет құрды, ... ... ... арасында беделді, даңқы зор».
[201. 34б.]
Бұған ешқандай түсініктеменің қажеті жоқ шығар. «Қытайдың солтүстігінен
әрі қарай өмір сүреді, бір ... ... ... ... ... түлік малдан ең көп ... ... ... ұсақты мүйізді
малдар әрәдік түйе, есек, қашыр және асыл тұқымды жылқылар. Бір ... ... көшу ... судың молдығына орай. Қаласы жоқ, отырықшылық,
егіншілік дегенді білмейді, бірақ әрбіреуінің жеке жері бар. ... ... ... ... Бала кішкентайынан қойға мініп садақпен ... мен ... ... өсе келе ... мен қоян ... азық
етеді. Садақты жақсы тартатындар сауытты атты әскерге ... Мал ... ... қоса әрекеттеніп оны азық қылады, қажет болғанда әркім
шапқыншылық жасау үшін әскери ... ... ... ... сол. Ұзын ... ... ататын А.Т.) садақ пен жебе,
қысқа қарулары (қоян қолтық ... А.Т.) ... мен ... ... ... алға ... сәтсіздік болса шегінеді, шегіністі ұят санамайды.
Көсемдерінен ... ... ... етін ... ... ... жаратады,
тері және жүннен киімдер киеді» [2011. 34б.]
Ғұндардың отырықшы қытайлардан басты ... сол, ... ... ... ... көп жылқы өсіруінде және соған сәйкес ... атты ... ... ... ... ол ... ... жылқы болды,
бірақ барлық отырықшы халықтардың бір кемшілігі олар табынды ... ... жоқ. ... ... көп ... үшін ... айғыр үйірлеп көбейту, әр үйірден 15–20 ... ... ... ... өзі ие, өзі ... өзі ... сөйтіп мал тілін
білген халық жылқыны өзіне-өзі бақтырған. Бұған біз қазір зер салмаймыз,
кезінде мал ... ... ... ... еді. ... ... ... жылқысын тұрақты жерде (стойловое содержание) бағатын,
сондықтан жылқы көп өспейтін. Төрт түліктің ішінде ... ... ... ... ... және ... күш ... табылды. Индустриальді
өркениеттерге дейін ... ... ... ... әскери және
саяси тарихта ең маңызды рөл атқарды.
Н.Э. Масанов жылқының төмендегідей қасиеттерін атап өтеді: үйір, ... ... ... ... тез ... күші мен ... ... бірқалыпты ұстауы, өзіндік ... ... ... ... ... ... да ... жайылымның
кең де мол болуы және жиі ауыстырып отыру қажеттілігі, ... ... ... ... мерзімі 48–50 апта) жыныстық қабілетінің 5–6 жаста, күш-
қуатының 6–7 жыл ... ... ... ... (30 %), су мен азықты
талғап жеуі ... ... ... ... ... ... ... тырысатын. Жылқы басының әлсіздері ауу табиғи сұрыпталу райының
қаталдығына шыдамай өзінен-өзі жойылып ... ... ... ... ... ... мәдени өзгерістер кең
етек алды. Солтүстіктегі көшпелі тайпалардің тікелей әсерімен, олардан
жылқы сатып алу ... ... ... өркендеді. Дәл сол кезде пайда
болған әскери арбалар ірі жаңалық болды. Арбалар жаңа ... ... ... қолы ... ... әлеуметтік топтардың игілігі еді.
Әскери арбасы барлар басқаларға үстемдік көрсетіп, өздерін жоғары санады,
нәтижесінде ... деп ... ... топ ... [204. ... ... Улян 307 жылы ... мен лэуфань тайпаларын талқандап
Иньшанан бастап «Ұлы қытай қорғанын» сала бастады. Ғұндардан қорғану үшін
қамал салу ... еді, ... ... ... түбірлі
өзгерістер, реформалар жасау қажеттілігі туды.
Жылқы өсіру тек Орталық Азия ... тән ... ... ... египеттіктер сияқты атты міну үшін емес, тек ... жегу үшін ғана ... ... ... ... барлық
отбасы баласынан кәрісіне дейін атқа мінетін жағдай жоқ еді. Ғұндарға ... атқа ... ... ... ... жебе ... ... анық болатын.
Қытайдың отырықшы халыққа тән көлбеңдеген кең киімі атқа ... ... ... ... ... Шы ... өз ... философтарын аяусыз
сынағанда былай дейді: – Мен мұнан былай ғұндардың киім үлгілері ... ... ... және ат ... келе ... ... оқ ... бүкіл халқыма үйреткім келеді [204. 63б.]
Осы фактіден ... ... ... ең ... ... ... Қытайлар ғұндардың киімін кие бастағанда ... ... ... ... еш ... бұрынғы мағыналары бойынша атап
қабылдады. Кейін аздап өзгеріске ұшырағаны болмаса, қазірге ... ... ... ... ... ... ... этикет пен жаңа
форма әскерлерді түгел қамтып, ... ... ... ... ... ... ... ұзын киімдерін тастап тоғалы белдігі бар ... тон, атқа ... ... киді. Атты әскерге алынғандар,
аяғына жеңіл іле салатын шоқайларын тастап ... ат ... үшін ... ... жазда қалың матадан шалбар киді. Әскерлер металдан жасалған
ғұнның қару-жарағымен жарақтана бастады. Екі бағытта ... киім ... тез ... да ... бұқараға кең тарау үшін бірнеше ұрпақ ауысты.
Өте консервативті деген қытай ... да ... ... киім үлгілерін
қабылдап алды, қытайларша оңнан солға қарай емес, ғұндарша ... ... ... ... Қытайдағы киім реформасының қалай жүргенін
зерттеген «Ғұндардың киім-кешектері жөніндегі бір ...... ... Ванг ... ... ... [205]
Ендігі кезекте армияны, мемлекетті атпен жабдықтау ... ... ... ... аймақтарда жаппай жылқы базарлары ашыла
бастады. Қытайдың негізгі стратегиялық ... ... ... ... ... жылқы еді. Сауда жүргізген екі жақ та ... ... ... ... ... арқасында Қытай ғұн жылқыларына қол жеткізіп,
ауыр қаруланған жаяу әскерімен соғыс ... ... ... ... ... ... бастады. Ғұндардың жас ... ... ... ат құлағында ойнайтын қасиеті, атқұмарлығы, жауынгерлігі
дәріптелді. Мұны бір қытай генералының ғұн ... ... ... ... ... белінде садағы жүретінін ерекше ... ... ... болады. Ал әйгілі қолбасшы–генерал Ма Иуан болса
«Әскери ... түп ... ат ... ... – деп дәлелдей түседі.
[201.205]
Ғұндарша киініп, ғұндарша қаруланып қоймай ғұндарша ... оң, ... ... бөліп үш бағытта шабуылға шығатын соғыс жүргізу тактикасын
қолдана бастады. ... ғұн ... ... болып қоймай, ғұндардан
құрылған жалдамалы әскер бөлімдерін құру ... ... ... алғы шарты
еді. Тарихи деректерде ғұн армиясы 400 ... ... ... деп ... алып ... ... 10 ... 24 түмен басы басқарды, әскерде қатал
тәртіп ... ... ... өлім ... кесілді.
Жеңісті әскери қимылдардың негізгі күші соғысқа жақсы үйретілген шыдамды
аттар болғанымен шешуші рөлді әрине ғұндардың нысанаға дәл ... ... бар ... ... ... ... еді. Ағаш садақ өте күрделі
желіммен бірнеше жапсырылған бөлшектерден, екі ұшы мен ... ... ... ... ... ... мүйіз көбінесе темір ... ... ... ... үш қатты бөліктен: ортасы, екі
шеті және екі серпінді бөліктен тұрды. Қазіргі археологиялық ... ... ... ... ұзындығы 1,5 метрге дейін жеткен
[206.29б.] Бұл өз ... ... ... жоқ, ... қару ... ... қола ... темір оқтар қадалады және үш тесігіне сүйек шар
кигізіледі. Жебе ұшқанда сүйек өз осінен айналып өте ащы ... ... ... ... бір ... ... ысқырма оқтарды атқанда жау
әскерлерінің аты үркіп, өздерін ғаламат қорқыныш сезім билейтін ... ... ... ... ... ... ... 30-ға жуық
түрлері белгілі [206.207]
Ғұндар қытайларға жылқы ... қару ... жоқ. ... ... ... ... ... даңқы жоқ, әлсіреген кезінде Қытайға вассалдығын
мойындаған Уч жулью-жоди – Шаньюй баласын кепілдікке береді. Қытайлар ... ... ... ағаш өсетін және ол ... ұшып ... ... ... қанаттар барын біліп, біраз ғана жер
участогын сұрайды. Шаньюй ... ұлын ... ... ... ... ... тастайды, ол ғұн жауынгерлерінің басты қаруы ысқырма
оқты садағынан айрылған соң соғыста жеңе алмайтынын білген еді. ... ... құны ... құнынан артық болды.
«Мыңнан тұлпар жүзден жүйрік» – атақты ... ... аты ... ... ... Ғұн ... ... есепте тұрған. Дәл
осындай сәйгүлік Мөденің әкесі Тұманның мың мильге (шақырымға А.Т.) ... ... ... ... жөнінде аталып өтіледі [204.131б.] Тұманның
бұл жүйрігі түркі- моңғол эпостарындағы батырлардың жан ... ... ... ... ... ... ... бергі замандардағы әйгілі бәйге
аттарын еске ... ... ... ... жылқыға қанша бай
болғанымен мұндай жылқыларды ерекше қадірлеп, көздің қарашығындай сақтап,
атақ-дәреже берген. ... ... ... Абылайдың Алшаңбозы,
Қобыландының Тайбурылы т.с.с.
Қазақта Отан деген нақты ұғым ол жермен байланыстырылады, Жер – ... ... ... ... қолына алғанда дунхулар(( күшті болып
тұрған кезі, әлгі мың ... ... ... ... Мөде ақылшыларын,
ел басшыларын шақырып алып не істейміз дегенде: «Мың ... ... ... бетке ұстар аты еді, сондықтан ат ...... ... ... – Бір ат ... ... па, – деп ... дунхуларға
бергізеді. Дунхулар атты алып Мөденің қатындарының бірін сұраттырып ... ... ... мен ел басылары бұған қатты ашуланып, енді
дунхулармен ... ... ... Мөде ... болып, бір қатын
көршілерден артық емес, – деп тағы да ... ... ... ... екі ... ... ... шөпсіз кең дала болушы еді,
соны сұратады. Мөде елдің бетке ұстарларымен ақылдасқанда, ел ... ... ... иен ... ... ... жоқ, ... де,
бермеуге де болады. Бұл сөзге Мөде ... ... ...... ... ... және түп ... сондықтан қалайша бере
саламыз, – деп ... ... ... ... ... дунхуларға аяқ
астынан шабуыл жасап, дунхулардың жеріне басып кіреді. Кенеттен жасалған
шабуылды ... ... ... ... ... бұйрығымен
дунхулардың барлық басшылары өлтіріліп, қалғандарын өзіне қосып, мал-
мүліктерін олжаға түсіреді.
Айлакер, ... ... Мөде ... ... «екі ... бір ... атып
алғандай» болды. Біріншіден қарсыласының қырағылығын бәсеңдету ... ... ... ... ат пен ... ... екіншіден өзінің
айналасындағы кейбір кеңесшілерінен, ел басшыларынан құтылады.
Дунхуларды ойсыратып жеңген Мөде кезінде өзі аманатта болған ... ... ... ... Ордоста лоуфондар мен байян тайпаларын
Тянь-Шань тауларына дейін барып динлиндер мен ... ... ... ... ... ... ... орналасқан хунье, кюлше, цайли
елдерін толықтай қосып ... ... 9 жыл ... ... ... ... нәтижесінде Ордостан Тянь-Шаньға, Алтай–Саянға, Байқал
сыртымен ... ... ... ... көптеген Орта Азия халықтары
кірген шығыста тұңғыш рет алып ... ... ... ... Мөде ... ... көшпенділерді бір тудың астына біріктіргеннен кейін ата жауы
Қытайдан бұрынғы кеткен жерлерін қайтарып алу үшін 201 жылы жорыққа ... ... ... ... бір ... бірден талқандау үшін үлкен
армия жасақтап, оған өзі басшылық етеді.
Мөде Қытай императорына өз әскерінің ... ... ... арқылы оны
алдаусыратып, өзі торуылда қалып, шабуылға шығар ең қолайлы сәтті асықпай
күтті. Қытай императоры Мөденің өзінің және ... ... қай ... ... еді. ... ... ... әскерінің қарсы алдынан
шыға келеді де, соғыстан жеңілгенсіп қаша жөнеледі. ... ... ... ... тұрғанда, ғұн қосындары солтүстікке қарай сырғи берді,
ғұн сайлауыттары қалай болғанда да императорды Мөденің ... ... ... ... атты ... ғұндарды қуып жүргенде, жаяу
әскерлері артта қалды, әрине бұл әскери ... ... ... ... ... ... 320 мың болғанда, жеңіспен қуып ... ... ... 10 мың яғни бір түмендей әскер еді. ... ... өте ... ... жайлауын басып өтпекші болғанда Мөде ... аса ... ... ... тіке ... ... ... Гао-ди
жеті күн бойы қоршап, тыпыр еткізбейді. Қытай армиясы нағыз қақпанға түсті,
не іштен не сырттан ... ала ... ... ... ... ғұндардың атты әскерлері (қытай армиясының ... ... ... қатар тұрды. Кілең ақбоз аттылар батыс бағытта сап түзеді, көк
аттылар ... ... ал ... қара ... ... ... сап ... торылар оңтүстікте тізіле сап түзеп тұрып еді. Аттың түр-түсіне орай
әскер қосындарын жасақтау қазақ-қырғыз халықтарында ... ... ... Ол ... жеке ... айтылады.
Ғұндардың қоршауынан құтылмасын білген император Мөденің қатынына қымбат
сыйлықтар жіберіп көмек сұрайды. Мөде қатынының ... алып ... ... ... ... жібереді. Осы факті жөнінде қазірге ... ... көп. [205] ... зерттеушілер көшпенділерді
ашкөздік, дүниеқоңыздық құртты, жеңіліп тұрып қытайлар ... ... ... ... ... [201] Алып ... ... дүниежүзілік
масштабтағы қайраткер Мөде Қытайдың тарту-таралғысына қызықты ма, бүкіл
Қытайды жаулап алса ... ... ... ... қазынасымен
қосып өзінікі емес пе? Қазақта «алдыңа келсе ... ... ... «жығылған
адамды жұдырықтама» т.с.с. қанатты сөздер бар. Атилланың дін басы ... ... ... ... Трир қаласын алмай, папа Лев рахымшылық сұрап
келгенде Римді ... ХІ ... ... Рим ... Алексейді
босатуы кеңпейілділік танытуы көшпенділердің ... ... ... ... ... ... ... жауына қанша қатал болса
да, жаны нәзік, жомарт, алаңғасарлау келетініде рас.
Қытайлар өмір бойы қай жерде жақсы жылқы бар, сол ... ... ... дипломатиялық жолмен, соңынан қоқан лоқы күш ... ... ... Ғұндардың табынды жылқыларына қол жеткізген соң
Орта Азияның сұлу арғымақтары ... ... ... еліндегі «жоңышқа
жейтін қан терлі аттар» туралы әңгімелер өте қызықтырды. ... ... ... ... ... Чжан Цзян ... ... арнайы елшілік
аттандырып сый-сияпатымен (1000 лань алтын, тағы да ... асыл ... асыл ... ... ... Ферғана ханы Хань патшасы алыс, бұл
жерге келе алмайды деген оймен, асыл тұқымды жылқыларын бергісі ... Ли Туаң ... ... 100 мың ... ... ... жыл ... жүріп 3 мың жылқы алады. [209] Ферғана ханы әр жылы екі
тұлпар беріп тұруға ... ... Осы жолы ... ... жылқылармен
қосып жүзім мен жоңышқаның ұрығын ала кетеді. [209] Сөйтіп Қытайға ... ... ... да ... ... әсері болды. Зерттеушілер көпке
дейін «қан терлі жылқылар» аңыз деп ... ... ... А.Борнс
түркмен жылқылары жайында былай дейді: «Егер ... өте ... ... ... ... ... аттың мойнындағы қан тамырлары ашылып қан кетеді. ... өз ... ... ... ... ... Орта Азия ... тұқымдарында мұндай физиологиялық процесс ертеден болған. [210]
Азиялық хундармен еуропалық гундер ... ... бар ма ... ... ... ... қазіргі кезде бір арнаға ... ... ... И.П. ... көп ... ... бұл ... нүкте
қойды деуге болады. 1) садақ жебелерінің ұштары – оқтары Солтүстік ... ... ... – аландардікіне ұқсамайды. Бірінші ғасырлардағы хун
және ортаазиялық көне ... ... 2) ... ... ... ... атақты
хунн-гунә қола қазандары ІІ – IV ғасырларда Солтүстік Қытайдан Оңтүстік
Шығыс Еуропаға ... ... ... 3) ... ... [212. ... Бұл белгілердің үстіне ғұндардың өзіндік жерлеу
салтын және ... ... ... ... ... екі
халықтың бір екеніне шүбә келтірмейді.
Ғұндардың Еуропаға жылжыған ... ... ... б.з. І – ... Қытайдан жеңілген атты әскер шабуылдай ... ... ... тайпаларды қосып алып отырды.
Қытай қорғаны солтүстіктен және солтүстік батыстан үздіксіз шабуылдаған
хундардан қорғағандай, армян тарихшыларының ұйғарымынша ... ... ... ... тығылу үшін салынған. [208.135б.] Евсевий
мен Иероним ғұндарды «ерсілі-қарсылы атпен ұшып жүргендер» – деп көрсетеді.
[208. 138б.]
«... оның есесіне ... ... ... ... ... ... өте
көнбісті... Күн мен түнді олар ат үстінде ... ... ... ... ... тамағын жеп ішеді, аттың иір мойнына жабысып алып
ұйқыға беріледі және қатты ұйықтайтыны соншалық, тіпті ... ... ... істер туралы кеңесуге тура келген жағдайда оларды ат үстінде ... ... ... ... тіптен аяғымен жерде тұра алмайды, ат үстінде
өмір кешеді, ат үстінде ұйықтайды [21.491б.]
Бойлары аласалау етті, шапшаң, атқа ... ... ... кең ... тартуға жақсы үйренген, мықты тоң мойындарының арқасында денесін тіп-
тік ұстайды, – деп жазады ... ... ... ... ... ... кезінде ашығып бара жатса жылқыларының
тамырын тесіп, қанын ішіп аштығын басады», – деп жазады Исидор [118.1286б.]
Өте жылдам атты ... ... ... жаудың ішіне сыналап кіріп
кетіп отырады, қайтадан тағы да сондай ... ... ... шығып
жаудан қашқан болып, қуған жауды алдап түсіріп ... ... бір ... ... ... 409 жылы( ғұндардың
300 сарбазы Пизы қаласының түбінде готтарға тұтқиылдан ... ... ... 1100 ... ... ... ... 17 адам ғана
шығын болады. Өздерінен ондаған есе көп ... ... түсу ... ... Ровенна қаласына қайтып келеді. [213] Әсіресе алысқа атылатын
ғұн садағынан нөсерше бораған жебелер, ғұндарға ... ... ... ... ... ... жеңіспен ұрыстан шығып кететін.
Конструкциясы күрделі ұзындығы ... см ... «ғұн ... ... ... ... түбінде сүйектен жасалған ысқырығы бар
сарнама оқтары жауға үрей туғызды. [214. ... ат ... ... алға, артқа ату, ат үстінде болмаса жаяу
тұрып шауып бара жатқан адамға шалма тастау ... ... ... шабу ... ... сол ... ... жетістіктері –
қамалбұзғыштар, лақтырғыштар қолданылды. [215. 253-254б.] Төрт доңғалақты
арбаларды қатар-қатар бірнеше қабат қойып ... ... ... ... жылы ... ... ... Солтүстік Қара теңіз аймағына басып
кіріп, аландарды соңынан ... ... Дон мен Азов ... ... ... түгел өздеріне қаратты. Аландар мен ... ... ... ... остготтардың (шығыс готтардың) кеңбайтақ
иелігіне кірді, остготтардың королі Германарих ... ... бір ... ғұндарға қосылды қалғандары вестготтарға (батыс
готтарға) кетті. Ғұндар енді ... ... ... ... ... шабуы тізбекті реакциядай ақыр аяғында 378 жылы
готтардың ... ... Рим ... ... император Валенттің
ұрыста қаза табуымен аяқталды. [216]
Готтардың құрамында шығыстан келген ғұндарда ... ... ... ... ... ... де, кейінде римдіктерді талқандауға
ғұндарды шақырып тұрғаны тарихтан белгілі.
Ғұндар IV ғасырдың аяғы мен V ... ... ... тайпалар одағын
құрды, остготтар, аландар, гепидтер, скирлер, герулер словяндар ғұндарға
салық төлеп, кез келген уақытта ғұн ... ... ... ... ... ... [216]
Атилла 451 жылы әскерімен Галлияға кіріп Орлеан қаласын қоршайды. Рим
қолбасшысы Аэций мен оның ... ... ... Теодорих І мен
аландардың королі Санжипанның әскері келіп жетеді.
Атилла 451 жылы атты әскерімен Галлияға ... ... ... ... ... ... мен оның ... вестготтар королі Теодорих І мен
аланадардың королі Санжипаннның жеріне ... ... ... ... ... ... Каталуын жазығына келіп орналасады. Осы ... ... ең бір ұлы да ... ... ... Екі жақтан шамамаен 300
мың атты әскер ... ... ... ортасына өзінің ең таңдаулы
бөлімдерін шоғырландырып, оған өзі ... ... оң ... ... ... гепидтер, сол жағына остготтар тұрады. Қарсы жақта оң қанатта
Аэций, сол қанатта ... ... ... Аэций аландарды ортаға
қояды. Екі армияның орталығындағы ... ... ... ... басқарған, вестгот атты әскерлері күні бұрын стратегиялық ... ... ... қаншалықты маңызын білген Атилла атты әскер
қосындарын шабуылдатып алмақшы болғанда Торисмундтың жоғарыдан ... ... ... тап ... шегініп кетеді. Сол кезде Атилла басшылықты ... алып ... ... ... ... ... ... қартайған
Тоедорих ғұндардың оң жағынан шабуыл жасап, өзіне лақтырылған найзадан,
аттан құлап, өз ... ... ... ... Бұл ... сондай, жолындағының бәрін қиратып, оңға ... ... ... ... ... ... шығады. Екі флангыда
ойсыраған, ортасын жау айналып өткен Атилла ... ... ... ... ... ... ... артына бекіндіріп, қуған жауды
садақтан оқ жаудырып тоқтатады. Келесі күні ... ... ... жау
шабуылын күтіп, табанды түрде тайсалмайтын қарсылық көрсетпекші болады. Екі
жақта аңдысып бір-біріне бата ... оның ... ... ... ұрыс ... ... Галлияға кете барады. Мұны байқап қалған
Атилланың жігері оттай жанып, қалған әскерлерін ... ... ... мақсаттар туралы ойлайды. Бүкіл дала ... мен ... қан ... Екі ... 165 мың адам қаза тапты деп көрсетеді
тарихшылар. Сөйтіп екі жақта бір-біріне ... ... ... ... ... ғұн ... өнерінде көптеген өзгерістер болды, әскер
құрамында жаяу әскер пайда болды. Каталун шайқасында ғұндар дәстүрлі әскери
тактикаларын қаша ... ұрыс ... ... ... сүйеніп қарша оқ борату
т.с.с. қолдана ... Гот ... ... ... бұл ... әскери қулық болған жоқ, екі армия ашықтан-ашық бетпе-бет кездесті
дейді [21.1266б.] Шайқастың көптеген тұстары әлі де ... екі ... ... ... Аэций жас кезінде үш жыл бойы ғұндарда аманатта
болып, Атилламен ... ... ... ... ... Аэций ғұндардың бүкіл
соғыс тактикасын жатқа білді, Римнің атты ... ... ... ... ... ... ғұндар осы жолы керісінше шабуылдан гөрі
қорғанысқа көшті. [217]
Қайтар жолында Атилла Трирді талқандады, 452 жылы жоғарғы Италияға басып
кіріп ... ... ... ... ... ... ... Рим
империясы өте ауыр жағдайға ... ... ... ... ІІІ–ке
Италиядан қашуды ұсынды. Атилла әскерімен Римнің ... таяп ... ... Лев І ... ... ... Римді ғұндардың талқандауы мен
тонауынан аман алып ... ... дін ... ... ... рахымшылық
жасауы туралы өтінішін Атилланың қанағаттандыруы бірінші рет емес еді. 451
жылы Галлия ... Труа ... ... ... қаланың дін басшысы
Қасиетті Луп Атиллаға басын иіп, ... ... ... ... ұсынысты
қабылдайды.
Азиядан Еуропаға ғұндар қандай жылқы мініп барды?
Аммиан Марцелиан ғұн жылқыларын ұсқынсыздау бірақ шыдамды десе, [10,
1214 б] ... ... ... ... ... ... деп, оны Рим аттарына
қарсы қояды, бірақ ғұн жылқыларының ... ... ... ... Ғұн жылқылары жайында анық, ең бастысы маман ретінде ... Рим мал ... ... Вегеций мал емдеу туралы еңбегінде
шыдамдылығы мен ... ... ... суық пен ... ... соғысқа ең керекті ғұн жылқысы, – деп көрсетеді.
Еңбектің маңызы сол ғұн ... ... ... ... ... емес ... іс пен маман ветеринардың тұжырымдамасы.
«Ғұн жылқылары үлкен орақбас, томаға көз, тар танау, қалың жақ, қайратты
бұлан мойын, ... ... ... ... ... жалы , жуан ... бел, ... құйрық, өте мықты жіліншікті, қысқа аяқты, қалың және
үлкен тұяқты, кең ... ... ... ... ... ... бұлшық еттерінде ешқандай дөңестік байқалмайды, тұрпаты биік емес
ұзынырақ, қарны жарау, сүйектері ... ... өзі ... ... ... дегенінің өзінен әсемдік байқалады, байсалды, ақылды, жараны,
мертіккенді жақсы көтеретін жануар». [27]
Арада 1500 жыл ... ... атты ... ... ... ... ... А. Добросмыслов 1891 жылы жазған қазақ жылқысы туралы жан-жақты
еңбегінде ... ... ... ... қарағанда үлкен, қалың жақты, ... ... ... А.Т.), көзі ... ... көз А.Т.), құлақтары
кішкентай қайшыланып ... ... ... А.Т.), ... ... ... ... мойны жуан болады. Шоқтығы биік, шабы қысқа, кең
сауырлы, арт жағы өте ... ... ... ... ... бойы аласалау көрінгенімен, дене мүшелері кішкене емес, иілген
қабырғалы, арқасы қысқа да қайратты ... бел А.Т.), ... ... ... ... етті. Бүкіл тұрпаты тастай қатты жуан жіліншікті
қысқа ... ... ... ... ... қатты кесе тұяқ,
жіліншігінен тарамысы анық байқалып тұрады.» [70.4б.]
Екі маманның айтқандарына зер ... ... көп ... жоқ. ... ... өтсе де дала жылқысының өсіп-өнген ортасы, жыл он екі ай
табиғатта қыстың сықырлаған сары аязы мен шіліңгір ыстығында өз ... ... жеп ... ... өзгермеген. Еуропа авторларының жазуынша ғұн
жылқылары 50 жасқа дейін ұзақ жасайды. Бұрынғы қазақ жылқыларының 30 ... ... ... атбегілер айтады, жүйріктер 18-20 жасқа дейін
бәйгеге шаба берген. 20-дан ... ... ... астында болғаны
туралы әңгімелерде айтылады. Еуропалық авторлардың ... ... ... ... ... бұл ... зерттеуді қажет етеді.
Ер-тұрмандарының ерекшелігі қандай? ... және ... қасы ... ... ... былғарымен қапталған әртүрлі темір, алтын, күміс
қапсырмалар орнатылған мықты ерлер ... ... ... ... ... ... ... ағаш ерлер б.з.д. ІІІ ... ... ... ... ойлап тапқан, бұл ерлердің бір артықшылығы
жауынгерлердің аттан түсе қалып жазық далада, бірінің ... ... ... ... да ... еді. ... ... (қазақта мұны керей ер дейді
А.Т.) ерге отырған адам алдындада, артындада ... бар, ... ... ... ... да, ... шабуға да, шауып келе жатып алдығада,
артқада жартылай бұрылып садақ атуға ыңғайлы. Тағы бір ... ... ... ылдиға шапқанда аттың алдына кетпей, өрге шапқанда аттың
артына кетпей, жаумен жанаса келгенде жантая бұға қалып, оңға да ... ... ... ауып ... ... ... заман авторлары ғұндардың қолындағы қамшысын атап өтеді. [219.545]
Авторлар ғұндардың аттарын қамшымен басқаратынын және сонымен қатар ... ... ... команда беретінін көрсетеді (шегінуге, айналып өтуге
т.с.с. А.Т.) Қамшы ежелден қазақтарда қарудың бір түрі, әсіресе жау ... ... ... қару жоқ. ... туралы бөлек айтамыз.(А.Т.)
Ер-тұрманның мүшелерінен аттың аузында ойнап ... ... ... ... ... ... мундштук іспетті аттың езуіне қатты тұтас
темірден жасалған ауыздықтар ғұн қорғандарының қазбаларынан кездеседі. ... ... ... ... ... езуіне көп зиян келтірмей-
ақ басқару жағынан тиімді әрі заманындағы айтулы жаңалық.
Тарихи ... ... ... ... ... асыл тастардан көз орнатып әсемдеуге құмарлығы айтылады. Есімі
ғұн заманында Еуропаның зергерлік өнерінде қару-жарақ пен ат ... ... көз ... алтынмен қаптап, күміс шаптырып ... ... етек ала ... [8ª].
Көшпенді халықтардың басқалардың жеріне соғыс ашып, шапқыншылық
жасауының негізгі ... бірі мал басы ... өз ... болса жаңа жайылым іздеуден басталады. Көшпенділерде әскер –
халық, ...... ... ұғым бірдей, ел басына қауіп төнгенде барлығы
бірдей атқа ... ... ... ... ... болсақ малдың етін жеп қымызын ішкен халық, делебесі қозғыш, қызба,
есерлеу, ... ... ... ... тұра алмайтын халге жетеді.
Еуропалық ... мал ... ... ... ... рөлін әлі есепке алмай келеді. Ғұндардың он мыңдаған
шақырымды артқа тастап, сонау Ұлы ... ... Ұлы ... ... келуіне осы факторлардың тікелей әсері бар. Ғұндар Еуразияның
апайтөс далаларында жүргенде шапқыншылықты жазда не ... ... ... бұл ... ат ... кез. Ат бабына келгенде көшпенділердің
жортуылы басталады.
Ғұндар ілкіде табынды жылқы жайылымына қолайлы ... Қара ... ... ... Ұлы ... жазығын, Паннонияны өздеріне қаратып
алғаннан соң, басқа жерлерді басып алып тұрақтап ... ... ... 451 жылы Галлияға, 452 жылы Италияға жорықтары бұл елдерді тонау,
олжа түсіру бағытында ғана ... ... бұл ... ... жүз ... атты әскерге азық болатын жем-шөп жоқ еді. Жылқыға мейлінше қолайлы
Ұлы ... ... ... ... ... Көшпенділер сонымен қатар қандай
қиын жағдайға болсада көндіккіш, ... жаңа ... ... ... ... салттарына берік болды. Мысалы Ұлы Венгер
жазығына қоныстанған ғұндар енді шапқыншылығын ... ... ... ... ... ... ... Азияның суық-ыстық континентальді
климатына қарағанда Оңтүстік Шығыс Азия ... ... ... ... Дунайдың мұзы қатып атты әскерді көтере алатын жағдайға
жеткенде қыс ... ... ... ... енді ... Дунай табиғи қорған болмай қалды.
Ғұндардың шабуылдары ешқашан аяқ астынан ... ... ... мен ... арқылы мейлінше мол ақпарат ... ... ... іске ... Атилла кезінде германдардан және басқа
тұтқынға түскен және қашып келген көп тайпалардан ... ... ... ... күш атты ... ... азайтты. Жаяу әскер
қамал бұзуға, көпір салуға, әртүрлі соғыс машиналарын алып жүруге ... ... ... ... ... ... шебер жасай білді. Византияға
өзінің талаптарын орындату үшін Атилла оның шекарасында ... ... ... үлкен аңшылық жасады. Приск мұндай шараны ... үшін ... ... ... ... келді дейді. Шынында да
солай, мемлекеттік ... ... ... ... ... тұрған заманнан
әскерді машықтандырып ұрысқа үйретудің амалы болатын.
Аммиан Марцелиан ғұндар шабуылға сыналап, сына құсап ... еді ... ... және ... қазақтардың үшбұрыш сияқты алды сүйірленіп
шабуылдауын немен түсіндіруге болады. Қатты боранға, ... ... ... ... ... табынын басшы айғыр мен мама бие бастайды да,
үшбұрыштың алдында үнемі үлкен жылқылар жайылып келе жатады, ұсақ құлындар,
жабағылар, ... ... ... ... ішінде болады. Сондықтан
ғұндарда, қазақтарда атты ... ... ... ... ... ... жайылымынан алған деп түйіндейміз. (ХХVІІ.LХІV)
Ғұндар алдап қашқанда ұрыс даласын тастап кетпейді, жау әскерінің ... орап тиіп ... ... ... ... ... деген жауды шалма
лақтырып, аттан аударып алып семсермен шауып ... ... ... салу ... ... ... ... сөйтіп бетпе-бет қоян-қолтық
соғысқа дағдыланған жау не істерін білмей дағдарып ... ... ... ... кавалериясы өте-мөте ұтымды болды. Иордан: «Күші тең болып
тұрған аландарды ... ... ... ... ... ... қатырып
жеңді», – дейді. [21.216.1262б.]
Бетпе-бет ұрысқа ғұндар садақ оғын қарша боратып, жау ойсыраған кезде
барып екі ... ... бір ... ... ... ... кіргенде жауынгерлердің рухын көтеру үшін керней тартып, дабыл
қағып у-шу азан-қазан болатын. Керней ... ... ... ... командасы басқа командирлерге жететін. Аммиан ... ... ... дыбыстар» шығаратын. [21.1215б.] Қамшыны алға
артқа сілтеу арқылы бір-біріне белгі беріп не ... ... ... ... ... ... ... «үнсіз» бір-біріне сигнал
беретін. [16] Қазақта қамшы арқылы белгі беру дәстүрлі түрде осы уақытқа
дейін ... ... ... ... заңы ... ... болды. Жауынгерлердің соғыс
кезінде қаза табуы ерлік саналды. Иордан Атилланың ұлы ... ... қаза ... ... ... «Бәріне белгілі ол (Эллак) көптеген
жауды жер жастандырып, аса ерлікпен қаза тапты, егер ... тірі ... ... де ... даңқты өлімді тілеуші еді». [118.217.1279б.] Ертеде қазақ
батырларының үйде өз ... ... ... ... ... ... ... – ол жау қолынан соғыста өлу. ... үйде ... ...... ... ... ерлігін жырға қосып, елге әсіресе жастарға айтып отыру түркі-
монғол халықтарында батыршылдық дәстүрді ... ... ... ... о дүниелік болғанда жоқтау айтылады. Жоқтауда батырдың
ерліктері ... ... ... ... Үмбетей жыраудың жоқтауы,
Кенесарыны Нысанбай ... ... ... Приск Атилланың бір тойында
оның құрметіне екі күн ... ... ... шығарған жырды айтып бергеніне
куә болғанын жазады. [21.476б.]
Атилланы жерлегенде мәйіт ... ... ... ғұн ... айнала жүріп ерлігін жырға қосады. Бұл қазіргі тілмен айтсақ
жоқтау айту салты. [21.1272б.]
Ғұндардың тарих сахнасынан найзағайдай жарқылдап тез ... бір ... саны ... аз бола ... сан ... сан ... діндегі халықтарды
біріктіруге ұмтылды. Бұл мақсаттарына жетті деуге де болады. Ғұндар оятқан,
ғұндар ... ... Рим ... құлатып тынды. Осы тұрғыдан
Атилланың( әлемдік тарихи рөлін ешкім жоққа ... ... ... есімі тарихта адамзат ұлылары Александрмен, Цезарьмен қатар
тұрады», - деп А. Тьери бекер ... ... ... ... ... ... Ф.Энгельстің бейнелі сөзімен ... ... ... ... жаңа ... ... [208. 182б.]
Әдебиеттер:
1. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). Вып.I Введ.,
пер. коммент. В.С. ... - М., ... ... ... Н.Н. ... хунну. - М., Логос, 2002.
3. Масанов Н.Э. Кочевая ... ... ... ... ... А., ... - М. Горизонт, 1995.
4. Бахаддин Өгел. Ұлы Хун империясының тарихы. Том I. - А., Хант, 1998.
5. ... Ю.С. ... ... кочевников в эпоху раннего
и развитого средневековья. - Новосибирск, 1991.
6. Худяков Ю.С. Вооружение средневековых кочевников Южной ... ... ... - ... ... ... А. Путешествие в Бухару. Ч. ІІІ. - М., 1850.
8. Засецкая И.П. Культура ... ... ... в ... ... IV – V вв.). - СПБ., ... Засецкая И.П. Золотые украшения гуннской эпохи . По материалам особой
кладовой Гос. Эрмитажа. - Л., ... ... А.Н. ... ... ... - А., ... Великая степь в ... и ... ... ... Составление и редакция А.Н. Гаркавца. - А., 2005.
11 Никоноров В.П. Военное дело европейских гуннов в свете данных греко-
латинской ... ... // ... Н.С. Т. І ... ... ... Қ. ... дәстүрлі қару-жарағының этнографиясы. - А.,
Алматыкітап, 2006.
13 Кляшторный С.Г. ... ... на ... ( ІІІ в. До н.э. – ІV ... // ... ... ... Изд. 3-е. Упадок древних обществ. - М.,
1989.
14 Vedet. ДАМ. ІІІ. 7, 1. Jbid. ІІІ. ... ... А.Н. ... и его значение для киргизского
населения Тургайской ... - ... ... Werner J. Beitzage jur Archaologie des Attila – Reiches ... ... ... на ... ... и ... ... войн и военное искусство гуннов, вооружение и конское снаряжение.
Автор приводит удивительное сходство ... ... и ... ... делается попытка раскрыть этимологию слова «Аттила». Автор
на основе ... ... ... ... ... ... является вторичным именем происходящим от тюркского ... ... ... ... ... ... статус либо указывает на
обширные завоевания (частые военные походы).
Summary
In the artiche there is considered the history of wars and art of ... the Huns, arnament and harness on the basis of Chinese and ... The author presents the ... likeness of exterior of Hun ... horses. For the first time there is made an attempt to ... of the word ... On the basis of Kazakh ... tne autnor ... the ... ... is the second ... from Turkic «ottyly» - horseman which reflects the high ... or poin5s to ... ... (often war ... Ордос – Ішкі Моңғолиядағы жер аты, ... ... ... – деп
атайды, үстіріт деген мағынада қазір біраз ... ... мен ... ... деп ... ... ... – Қытай жылнамаларында Пекиннен бір күншілік Қытай ... ... ... ... ат ... мініп, атша кісінеп ойнауы, қой, қошқар
мініп, ... ... иіп ... ... ... ... балаларында күні
кешеге дейін болды емес ... ... ... ... ... ... ... әдісімен жебелерге бүркіт
қауырсынын қолданады.
(( дунхулар – Бахаддин Өгелдің пікірі бойынша моңғолдардың арға атасы.
( Ғұндардың басты кәсібі жауынгерлік, сондықтан кім ... ... ... ... ... Бұл оқиға Рим императоры Гоноридің готтарға қарсы
300 ғұн ... ... ... ... өткен оқиға. Ғұндардың басқа елге
жалдануына Атилла тиым салған.
( Кәзіргі таңда «Аттила» - ... мәні ... ... пікірлер бар,
мысалы аттила – еділ сөзінен шыққан, яғни ... ... ... ... мәні қазақтың «аттылы», яғни «всадник» ... ... ... ... ... «аттылы», «түйелі» деген сөз «жаяулы» -
дегеннен өзгерек «ат мінген», «түйе мінген» - дегенді білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... Аттила – саны көп,
жойқын атты әскердің басшысы, бас қолбасшысы – ... ... ... ... ... ... ғұндардың отаул (аthaul) – деген тайпасы туралы
деректер кездеседі. Академик Б.А. Рыбаков сөздің төркініне қарағанда ... ... ... ... ... ... ставка») – деп
жорамал жасайды. ... ... Б.А. ... древней Руси. М.: Наука,
1987. 30-35 бб.) Қазақта күні кешеге дейін мінерге ат, ат майын ... ...... жылқылы көп ауылды – жылқылы аул, түйесі ... ... қойы көп ... – қой ауыл – деп ... еді.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сақтар мен ғұндардың әскери өнері мен мемлекеттік ұйымы: салыстырмалы талдау11 бет
Әлем тарихындағы ғұндардың тарихы10 бет
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы397 бет
Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар9 бет
Еуразиядағы халықтардың Ұлы қоныс аударуы14 бет
Көшпелілер туралы түсінік21 бет
Көшпенді түрік тілдес халықтар өркениеті зерттелу дәрежесі4 бет
Тарих бастауының сақ дәуірі5 бет
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері туралы4 бет
Ғұн көсемі - Атилла7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь