Ғұндардың атпаздығы мен жылқышылдығы


Ғұн (хун гун) көшпенді тайпаларының тарихы
Жылқы шаруашылығы
Атты әскер құру
Әскери тактика
Ғұндардың Қытайды жаулап алуы
Әдебиеттер
Ғұн (хун гун) көшпенді тайпаларының тарихы б.з.д. IV – III ғасырдан белгілі, қытай деректері мен қазіргі археологиялық қазбалардан шығып жатқан табыдыларға қарағанда қытай жерлерінің солтүстігі мен солтүстік батысындағы далалы және таулы Ордос пен Иншан аймақтарында өмір сүрген. Осыдан жиырма екі ғасыр бұрын ғұндар Еуроазияның апайтөс далаларында тұңғыш қаһарлы әскери империя құрып, Қытай мен Орталық Азияның басқа елдеріне үнемі қауіп төндіріп, басқыншылық соғыстар жүргізіп отырды. Ғұндар мен қытай халықтарының саны қандай болды дегенде қытай деректерінде оған нақты жауап табуға болады. «Ғұндардың (сюну) саны қытайдың бір облысының санына жетпейді, бірақ олардың киімі мен тамағы күшті, бұл жағынан Қытайға тәуелді емес» [201. 45б.]
Бұрынғы ақпарлар мен соңғы зерттеулерді қарастыратын болсақ гұндардың саны ең көп дегенде 1,5 млн артық болмаған, қытайлардың саны 60 млн-ға жетіп тұрған [202 104б.]
«Ғұндар өздерінің салттары бойынша тәкәпарлық пен күшті бәрінен жоғары қояды, біреуге міндеттенуді, борышқорлықты намыс көреді, олар ат жалында мемлекет құрды, сондықтан басқа халықтардың арасында беделді, даңқы зор». [201. 34б.]
Бұған ешқандай түсініктеменің қажеті жоқ шығар. «Қытайдың солтүстігінен әрі қарай өмір сүреді, бір жайылымнан екіншісіне малдарымен көшіп жүреді. Төрт түлік малдан ең көп өсіретіндері жылқылар, ірілі, ұсақты мүйізді малдар әрәдік түйе, есек, қашыр және асыл тұқымды жылқылар. Бір жерден екінші жерге көшу шөппен судың молдығына орай. Қаласы жоқ, отырықшылық, егіншілік дегенді білмейді, бірақ әрбіреуінің жеке жері бар. Жазуы жоқ заңдары ауызша айтылады. Бала кішкентайынан қойға мініп садақпен ұсақ құстар мен саршұнақтарды атады, өсе келе түлкі мен қоян аулап азық етеді. Садақты жақсы тартатындар сауытты атты әскерге алынады. Мал жаюға шыққанда аңшылықпен қоса әрекеттеніп оны азық қылады, қажет болғанда әркім шапқыншылық жасау үшін әскери жаттығулармен айналысады. Туғандарынан олардың қасиеттері сол. Ұзын қарулары (алыстан ататын А.Т.) садақ пен жебе, қысқа қарулары (қоян қолтық соғысқанда А.Т.) семсер мен найза. Шабуыл сәтті болса алға ұмтылады, сәтсіздік болса шегінеді, шегіністі ұят санамайды. Көсемдерінен бастап барлығы малдың етін жейді, терісін киімге жаратады, тері және жүннен киімдер киеді» [2011. 34б.]
1 Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). Вып.I Введ., пер. коммент. В.С. Таскина. - М., Наука, 1968.
2 Крадин Н.Н. Империя хунну. - М., Логос, 2002.
3 Масанов Н.Э. Кочевая цивилизация казахов (основы жизнедеятельности номадного общества). А., Социнвест. - М. Горизонт, 1995.
4 Бахаддин Өгел. Ұлы Хун империясының тарихы. Том I. - А., Хант, 1998.
5 Худяков Ю.С. Вооружение центральноазиатских кочевников в эпоху раннего и развитого средневековья. - Новосибирск, 1991.
6 Худяков Ю.С. Вооружение средневековых кочевников Южной Сибири и Центральной Азии. - Новосибирск, 1986.
7 Борнс А. Путешествие в Бухару. Ч. ІІІ. - М., 1850.
8 Засецкая И.П. Культура кочевников южнорусских степей в гуннскую эпоху (конец IV – V вв.). - СПБ., 1994.
8ª Засецкая И.П. Золотые украшения гуннской эпохи . По материалам особой кладовой Гос. Эрмитажа. - Л., 1975.
9 Бернштам А.Н. Очерк истории гуннов. - А., 1951.
10 Великая степь в античных и византийских источниках. Сборник материалов. Составление и редакция А.Н. Гаркавца. - А., 2005.
11 Никоноров В.П. Военное дело европейских гуннов в свете данных греко-латинской пмсьменной традиции // ЗВОРАО. Н.С. Т. І (ХХVI). 2002.
12 Ахметжан Қ. Қазақтың дәстүрлі қару-жарағының этнографиясы. - А., Алматыкітап, 2006.
13 Кляшторный С.Г. Гуннская держава на Востоке ( ІІІ в. До н.э. – ІV в. н.э.) // История древнего мира. Изд. 3-е. Упадок древних обществ. - М., 1989.
14 Vedet. ДАМ. ІІІ. 7, 1. Jbid. ІІІ. 6.5.
15 Добросмыслов А.Н. Коневодство и его значение для киргизского населения Тургайской области. - Оренбург, 1845.
16 Werner J. Beitzage jur Archaologie des Attila – Reiches Munchen. 1956.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Ғұндардың атпаздығы мен жылқышылдығы

Ғұн (хун гун) көшпенді тайпаларының тарихы б.з.д. IV – III ғасырдан
белгілі, қытай деректері мен қазіргі археологиялық қазбалардан шығып жатқан
табыдыларға қарағанда қытай жерлерінің солтүстігі мен солтүстік батысындағы
далалы және таулы Ордос( пен Иншан(( аймақтарында өмір сүрген. Осыдан
жиырма екі ғасыр бұрын ғұндар Еуроазияның апайтөс далаларында тұңғыш
қаһарлы әскери империя құрып, Қытай мен Орталық Азияның басқа елдеріне
үнемі қауіп төндіріп, басқыншылық соғыстар жүргізіп отырды. Ғұндар мен
қытай халықтарының саны қандай болды дегенде қытай деректерінде оған нақты
жауап табуға болады. Ғұндардың (сюну) саны қытайдың бір облысының санына
жетпейді, бірақ олардың киімі мен тамағы күшті, бұл жағынан Қытайға тәуелді
емес [201. 45б.]
Бұрынғы ақпарлар мен соңғы зерттеулерді қарастыратын болсақ гұндардың
саны ең көп дегенде 1,5 млн артық болмаған, қытайлардың саны 60 млн-ға
жетіп тұрған [202 104б.]
Ғұндар өздерінің салттары бойынша тәкәпарлық пен күшті бәрінен жоғары
қояды, біреуге міндеттенуді, борышқорлықты намыс көреді, олар ат жалында
мемлекет құрды, сондықтан басқа халықтардың арасында беделді, даңқы зор.
[201. 34б.]
Бұған ешқандай түсініктеменің қажеті жоқ шығар. Қытайдың солтүстігінен
әрі қарай өмір сүреді, бір жайылымнан екіншісіне малдарымен көшіп жүреді.
Төрт түлік малдан ең көп өсіретіндері жылқылар, ірілі, ұсақты мүйізді
малдар әрәдік түйе, есек, қашыр және асыл тұқымды жылқылар. Бір жерден
екінші жерге көшу шөппен судың молдығына орай. Қаласы жоқ, отырықшылық,
егіншілік дегенді білмейді, бірақ әрбіреуінің жеке жері бар. Жазуы жоқ
заңдары ауызша айтылады. Бала кішкентайынан қойға мініп садақпен ұсақ
құстар мен саршұнақтарды атады(((, өсе келе түлкі мен қоян аулап азық
етеді. Садақты жақсы тартатындар сауытты атты әскерге алынады. Мал жаюға
шыққанда аңшылықпен қоса әрекеттеніп оны азық қылады, қажет болғанда әркім
шапқыншылық жасау үшін әскери жаттығулармен айналысады. Туғандарынан
олардың қасиеттері сол. Ұзын қарулары (алыстан ататын А.Т.) садақ пен жебе,
қысқа қарулары (қоян қолтық соғысқанда А.Т.) семсер мен найза. Шабуыл сәтті
болса алға ұмтылады, сәтсіздік болса шегінеді, шегіністі ұят санамайды.
Көсемдерінен бастап барлығы малдың етін жейді, терісін киімге жаратады,
тері және жүннен киімдер киеді [2011. 34б.]
Ғұндардың отырықшы қытайлардан басты айырмашылығы сол, табынды жылқы
шаруашылығымен шұғылданып, сансыз көп жылқы өсіруінде және соған сәйкес жүз
мыңдаған атты әскер жасақтай алуында. Әрине ол кезде Қытайда жылқы болды,
бірақ барлық отырықшы халықтардың бір кемшілігі олар табынды жылқы
шаруашылығын білген жоқ. Көшпенділердің жылқыны көп өсіру үшін тапқан
жаңалығы, айғыр үйірлеп көбейту, әр үйірден 15–20 жылқыны құлындарымен
басқа ұрпақтарымен айғыр өзі ие, өзі бағады, өзі өсіреді, сөйтіп мал тілін
білген халық жылқыны өзіне-өзі бақтырған. Бұған біз қазір зер салмаймыз,
кезінде мал шаруашылығында прогрессті үлкен жаңалық еді. Отырықшы халық
қолындағы бір-екі жылқысын тұрақты жерде (стойловое содержание) бағатын,
сондықтан жылқы көп өспейтін. Төрт түліктің ішінде жылқы көшпенділер үшін
ең басты экономикалық және әскери күш болып табылды. Индустриальді
өркениеттерге дейін салттылық үрдістегі Еуразия көшпенділері әскери және
саяси тарихта ең маңызды рөл атқарды.
Н.Э. Масанов жылқының төмендегідей қасиеттерін атап өтеді: үйір, табын
болып жүруі, тебіндеп жайылуы, тез қозғалатыны, күші мен шыдамдылығы, дене
температурасын бірқалыпты ұстауы, өзіндік жайылуы, қора-қопсының
қажетсіздігі. Сонымен қатар тиімсіздік тұстарын да келтіреді: жайылымның
кең де мол болуы және жиі ауыстырып отыру қажеттілігі, жылқы басының баяу
өсуі (буаздық мерзімі 48–50 апта) жыныстық қабілетінің 5–6 жаста, күш-
қуатының 6–7 жыл ішінде жетілуі, төлінің аздығы (30 %), су мен азықты
талғап жеуі [203.67–68б.] Сондықтан көшпенділер жылқы табындарын мейлінше
көп өсіруге тырысатын. Жылқы басының әлсіздері ауу табиғи сұрыпталу райының
қаталдығына шыдамай өзінен-өзі жойылып отыратын.
Цин династиясының ортаңғы кезінде Қытайда түбірлі мәдени өзгерістер кең
етек алды. Солтүстіктегі көшпелі тайпалардің тікелей әсерімен, олардан
жылқы сатып алу арқылы жылқы шаруашылығы өркендеді. Дәл сол кезде пайда
болған әскери арбалар ірі жаңалық болды. Арбалар жаңа техника есебінде,
қалың, бұқараның қолы жетпейтін, белгілі әлеуметтік топтардың игілігі еді.
Әскери арбасы барлар басқаларға үстемдік көрсетіп, өздерін жоғары санады,
нәтижесінде арбашылар деп аталатын әлеуметтік топ қалыптасты [204. 41б.]
Қытай қолбасшысы Улян 307 жылы линьху мен лэуфань тайпаларын талқандап
Иньшанан бастап Ұлы қытай қорғанын сала бастады. Ғұндардан қорғану үшін
қамал салу жеткіліксіз еді, сондықтан Қытай мемлекетінде түбірлі
өзгерістер, реформалар жасау қажеттілігі туды.
Жылқы өсіру тек Орталық Азия тайпаларына тән шаруашылық болатын.
Қытайлар ежелгі египеттіктер сияқты атты міну үшін емес, тек соғыс
арбаларына жегу үшін ғана пайдаланатын. Орталық Азиядағы сияқты барлық
отбасы баласынан кәрісіне дейін атқа мінетін жағдай жоқ еді. Ғұндарға дейін
қытайлар, атқа мініп тұрып садақ тартып жебе атуды білмейтіні анық болатын.
Қытайдың отырықшы халыққа тән көлбеңдеген кең киімі атқа отыруға мүлдем
қолайсыз болды. Сондықтан император Шы Хуанди өз елінің философтарын аяусыз
сынағанда былай дейді: – Мен мұнан былай ғұндардың киім үлгілері бойынша
тігілген киім-кешекті киюді және ат үстінде келе жатып қалай оқ атуға
болатынын бүкіл халқыма үйреткім келеді [204. 63б.]
Осы фактіден көрініп тұрғандай, императорға ең керегі әскери реформа
болды. Қытайлар ғұндардың киімін кие бастағанда киімнің бөліктері мен
детальдарының атауларын еш өзгеріссіз бұрынғы мағыналары бойынша атап
қабылдады. Кейін аздап өзгеріске ұшырағаны болмаса, қазірге дейін қытай
тілінің құрамында қолданылып келеді. Киімге байланысты этикет пен жаңа
форма әскерлерді түгел қамтып, әскери өмірге бірден біржола орнықты. Қытай
әскерлері көлбеңдеген ұзын киімдерін тастап тоғалы белдігі бар қысқа
жекеттер, тон, атқа мінетіндері шалбар киді. Атты әскерге алынғандар,
аяғына жеңіл іле салатын шоқайларын тастап етік, ат қажамас үшін бұтына
қыста теріден, жазда қалың матадан шалбар киді. Әскерлер металдан жасалған
ғұнның қару-жарағымен жарақтана бастады. Екі бағытта жүрген киім реформасы
әскерге тез орнықса да қалың бұқараға кең тарау үшін бірнеше ұрпақ ауысты.
Өте консервативті деген қытай халқы да ғұндардың көптеген киім үлгілерін
қабылдап алды, қытайларша оңнан солға қарай емес, ғұндарша солдан оңға
қарай түймеленетін болды. Қытайдағы киім реформасының қалай жүргенін
зерттеген Ғұндардың киім-кешектері жөніндегі бір зерттеу – деген еңбек
жазған Ванг Туовиде егжей-тегжейлі баяндалады. [205]
Ендігі кезекте армияны, мемлекетті атпен жабдықтау міндеті тұрды.
Императордың бұйрығымен шекаралық аймақтарда жаппай жылқы базарлары ашыла
бастады. Қытайдың негізгі стратегиялық товары жібек болса, ғұндарда екі
бастан жылқы еді. Сауда жүргізген екі жақ та жанталаса қимылдап пайда
түсіріп отырысты. Сауданың арқасында Қытай ғұн жылқыларына қол жеткізіп,
ауыр қаруланған жаяу әскерімен соғыс арбаларының қатарына ғұндарша жеңіл
атты әскер жасақтай бастады. Ғұндардың жас күнінен бастап атқа
сүйіспеншілігі, ат құлағында ойнайтын қасиеті, атқұмарлығы, жауынгерлігі
дәріптелді. Мұны бір қытай генералының ғұн балаларының астында жақсы аты,
қолында қамшысы, белінде садағы жүретінін ерекше ұнатып, тамсана
әңгімелегенінен көруге болады. Ал әйгілі қолбасшы–генерал Ма Иуан болса
Әскери қимылдардың түп негізі ат болып табылады – деп дәлелдей түседі.
[201.205]
Ғұндарша киініп, ғұндарша қаруланып қоймай ғұндарша әскерді оң, сол,
орта бөліктерге бөліп үш бағытта шабуылға шығатын соғыс жүргізу тактикасын
қолдана бастады. Армияда ғұн офицерлері пайда болып қоймай, ғұндардан
құрылған жалдамалы әскер бөлімдерін құру ғұндарға айдап салудың алғы шарты
еді. Тарихи деректерде ғұн армиясы 400 мыңға дейін жеткен деп көрсетіледі.
Бұл алып армияны әрбіреуі 10 мыңнан 24 түмен басы басқарды, әскерде қатал
тәртіп болды, бұйрықты орындамау өлім жазасына кесілді.
Жеңісті әскери қимылдардың негізгі күші соғысқа жақсы үйретілген шыдамды
аттар болғанымен шешуші рөлді әрине ғұндардың нысанаға дәл тиетін ысқырма
оқтары бар алысқа атылатын мүйіз садақтары еді. Ағаш садақ өте күрделі
желіммен бірнеше жапсырылған бөлшектерден, екі ұшы мен ортасы сүйек немесе
мүйіз қапсырмалармен қапталады, ұштары мүйіз көбінесе темір біліктермен
(шпунт) бекітіледі. Садақтың конструкциясы үш қатты бөліктен: ортасы, екі
шеті және екі серпінді бөліктен тұрды. Қазіргі археологиялық қазбалардан
табылып жатқан материалдарға қарағанда ұзындығы 1,5 метрге дейін жеткен
[206.29б.] Бұл өз заманындағы ешбір халықта жоқ, қаһарлы қару болатын.
Жебесінің ұшына қола немесе темір оқтар қадалады және үш тесігіне сүйек шар
кигізіледі. Жебе ұшқанда сүйек өз осінен айналып өте ащы ысқырған дыбыс
шығарады. Мыңдаған жауынгер бір мезгілде мұндай ысқырма оқтарды атқанда жау
әскерлерінің аты үркіп, өздерін ғаламат қорқыныш сезім билейтін еді.
Қазіргі археологиялық қазбалардан табылып жатқан садақ оқтарының 30-ға жуық
түрлері белгілі [206.207]
Ғұндар қытайларға жылқы сатқанымен, қару берген жоқ. Мысалы б.з.д. І
ғасырда ғұндардың бұрынғы даңқы жоқ, әлсіреген кезінде Қытайға вассалдығын
мойындаған Уч жулью-жоди – Шаньюй баласын кепілдікке береді. Қытайлар оның
иелігінде садақ жасайтын ағаш өсетін және ол жердегі ұшып жүрген(
қауырсынынан жебелерге бекітілетін қанаттар барын біліп, біраз ғана жер
участогын сұрайды. Шаньюй мұрагер ұлын алдын-ала өлімге қиып, қытайлардың
ұсынысын қабылдамай тастайды, ол ғұн жауынгерлерінің басты қаруы ысқырма
оқты садағынан айрылған соң соғыста жеңе алмайтынын білген еді. Шаньюй үшін
садақтың құны ұлының құнынан артық болды.
Мыңнан тұлпар жүзден жүйрік – атақты сәйгүлік мемлекеттің аты –
мемлекеттің меншігі ретінде Ғұн ордасында айрықша есепте тұрған. Дәл
осындай сәйгүлік Мөденің әкесі Тұманның мың мильге (шақырымға А.Т.) талмай
шаба алатын шаңтимес жүйрігі жөнінде аталып өтіледі [204.131б.] Тұманның
бұл жүйрігі түркі- моңғол эпостарындағы батырлардың жан серігі тұлпарларды
және елдің, рудың, жүздің атаған шығарған бергі замандардағы әйгілі бәйге
аттарын еске түсіреді. Ғұндардан бергі қазақтарда жылқыға қанша бай
болғанымен мұндай жылқыларды ерекше қадірлеп, көздің қарашығындай сақтап,
атақ-дәреже берген. Мысалы Есімханның Сарықпласы, Абылайдың Алшаңбозы,
Қобыландының Тайбурылы т.с.с.
Қазақта Отан деген нақты ұғым ол жермен байланыстырылады, Жер – ана
дегенміз Отанның баламасы. Мемлекетті қолына алғанда дунхулар(( күшті болып
тұрған кезі, әлгі мың шақырымдық тұлпарды қалап сұрайды. Мөде ақылшыларын,
ел басшыларын шақырып алып не істейміз дегенде: Мың шақырымдық сәйгүлік
ғұндардың қасиетті бетке ұстар аты еді, сондықтан ат дунхуларға
берілмейді, – дейді кеңесшілер.
Сонда Мөде: – Бір ат көршілерден артық па, – деп жүйрікті дунхуларға
бергізеді. Дунхулар атты алып Мөденің қатындарының бірін сұраттырып тағы
елші аттандырады. Кеңесшілері мен ел басылары бұған қатты ашуланып, енді
дунхулармен соғысуымыз керек дейді. Мөде тыңдап болып, бір қатын
көршілерден артық емес, – деп тағы да дунхуларға бергізіп жібереді.
Соңында дунхулар екі елдің арасындағы сусыз, шөпсіз кең дала болушы еді,
соны сұратады. Мөде елдің бетке ұстарларымен ақылдасқанда, ел басшылары:
ондай пайдаланылмай жатқан иен даладан келіп-кетер ешнәрсе жоқ, беруге де,
бермеуге де болады. Бұл сөзге Мөде [204.47б.] қатты ашуланып: – Жер
(жайылым) мемлекеттің негізі және түп тамыры, сондықтан қалайша бере
саламыз, – деп жерді берейік дегендердің басын алдырып дунхуларға аяқ
астынан шабуыл жасап, дунхулардың жеріне басып кіреді. Кенеттен жасалған
шабуылды күтпеген дунхулар толық талқандалады. Мөденің бұйрығымен
дунхулардың барлық басшылары өлтіріліп, қалғандарын өзіне қосып, мал-
мүліктерін олжаға түсіреді.
Айлакер, алдын болжағыш Мөде келіссөз кезінде екі қоянды бір оқпен атып
алғандай болды. Біріншіден қарсыласының қырағылығын бәсеңдету үшін,
кемсітіп, қорлаған келісімге барып, ат пен қатынды береді, екіншіден өзінің
айналасындағы кейбір кеңесшілерінен, ел басшыларынан құтылады.
Дунхуларды ойсыратып жеңген Мөде кезінде өзі аманатта болған юэчжілерге
тұтқиылдан шабуыл жасап талқандайды. Ордоста лоуфондар мен байян тайпаларын
Тянь-Шань тауларына дейін барып динлиндер мен гяньгуньдерді өзіне қосып
алады, соңында Орталық азияның солтүстігінде орналасқан хунье, кюлше, цайли
елдерін толықтай қосып алады. Мөденің 9 жыл аттан түспей үздіксіз жеңісті
соғыстарының нәтижесінде Ордостан Тянь-Шаньға, Алтай–Саянға, Байқал
сыртымен Маньчжурияға дейін созылып жатқан көптеген Орта Азия халықтары
кірген шығыста тұңғыш рет алып әскери держава пайда болды. Мөде Орталық
Азиядағы бүкіл көшпенділерді бір тудың астына біріктіргеннен кейін ата жауы
Қытайдан бұрынғы кеткен жерлерін қайтарып алу үшін 201 жылы жорыққа шығады.
Қытай императоры Гао-ди ғұндарды бір соққымен бірден талқандау үшін үлкен
армия жасақтап, оған өзі басшылық етеді.
Мөде Қытай императорына өз әскерінің шолғыншы топтарын жіберу арқылы оны
алдаусыратып, өзі торуылда қалып, шабуылға шығар ең қолайлы сәтті асықпай
күтті. Қытай императоры Мөденің өзінің және негізгі күштерінің қай жерде
екенінде білмеген еді. Ғұндар әлсін-әлсін император әскерінің қарсы алдынан
шыға келеді де, соғыстан жеңілгенсіп қаша жөнеледі. Қытай императоры осы
табыстарына масайрап тұрғанда, ғұн қосындары солтүстікке қарай сырғи берді,
ғұн сайлауыттары қалай болғанда да императорды Мөденің негізгі күштерінің
алдына апармақшы. Қытайдың атты әскерлері ғұндарды қуып жүргенде, жаяу
әскерлері артта қалды, әрине бұл әскери өнерде кешірілмес үлкен қателік
еді. [205]
Қытайдың армиясы 320 мың болғанда, жеңіспен қуып жүрген ғұндардың
сайлауыт әскері 10 мың яғни бір түмендей әскер еді. Қытай әскерлері
қорғанысқа өте қолайлы Петең жайлауын басып өтпекші болғанда Мөде 300
мыңнан аса әскеріне бұйрық беріп, тіке шабуылдап Қытай императоры Гао-ди
жеті күн бойы қоршап, тыпыр еткізбейді. Қытай армиясы нағыз қақпанға түсті,
не іштен не сырттан көмек ала алмады, азық-түліксіз қалды. Тарихи
деректерде ғұндардың атты әскерлері (қытай армиясының айналасында былайша
сап түзеп) қатар тұрды. Кілең ақбоз аттылар батыс бағытта сап түзеді, көк
аттылар шығыс жақта, ал кілең қара аттылар солтүстік жақта сап түзесе,
күрең торылар оңтүстікте тізіле сап түзеп тұрып еді. Аттың түр-түсіне орай
әскер қосындарын жасақтау қазақ-қырғыз халықтарында бергі заманға дейін
келді. Ол жөнінде жеке тарауда айтылады.
Ғұндардың қоршауынан құтылмасын білген император Мөденің қатынына қымбат
сыйлықтар жіберіп көмек сұрайды. Мөде қатынының тілін алып император
бастаған Қытай әскерін босатып жібереді. Осы факті жөнінде қазірге дейін
қым-қиғаш айтыстар көп. [205] Еуропалық зерттеушілер көшпенділерді
ашкөздік, дүниеқоңыздық құртты, жеңіліп тұрып қытайлар жеңіп кетті деп
біржақты тұжырым жасайды. [201] Алып империя құрған, дүниежүзілік
масштабтағы қайраткер Мөде Қытайдың тарту-таралғысына қызықты ма, бүкіл
Қытайды жаулап алса Қытайдың императорымен, жерімен, елімен қазынасымен
қосып өзінікі емес пе? Қазақта алдыңа келсе атаңның құнын кеш, жығылған
адамды жұдырықтама т.с.с. қанатты сөздер бар. Атилланың дін басы қасиетті
Луп аяғына жығылып келгенде Трир қаласын алмай, папа Лев рахымшылық сұрап
келгенде Римді тонамай, ХІ ғасырда қыпшақтардың Рим императоры Алексейді
босатуы кеңпейілділік танытуы көшпенділердің қанына сіңген кеңдігі,
мәрттігі десек қателеспейміз. Көшпенділер соғыста жауына қанша қатал болса
да, жаны нәзік, жомарт, алаңғасарлау келетініде рас.
Қытайлар өмір бойы қай жерде жақсы жылқы бар, сол жерлерді алдын-ала
біліп, алдымен дипломатиялық жолмен, соңынан қоқан лоқы күш қолданып
қолдарына түсіріп отырды. Ғұндардың табынды жылқыларына қол жеткізген соң
Орта Азияның сұлу арғымақтары Даван (Қоқан, Ферғана) еліндегі жоңышқа
жейтін қан терлі аттар туралы әңгімелер өте қызықтырды. Қытай императоры
Орта Азияға барып қайтқан Чжан Цзян мәліметінен кейін, арнайы елшілік
аттандырып сый-сияпатымен (1000 лань алтын, тағы да басқа асыл бұйымдар)
Ферғанадан асыл тұқымды аттар сұратады. Ферғана ханы Хань патшасы алыс, бұл
жерге келе алмайды деген оймен, асыл тұқымды жылқыларын бергісі келмейді.
Император Ли Туаң қолбасшы бастаған 100 мың экспедициялық әскер жіберіп
төрт жыл соғысып жүріп 3 мың жылқы алады. [209] Ферғана ханы әр жылы екі
тұлпар беріп тұруға мәжбүр болады. Осы жолы қытайлар арғымақ жылқылармен
қосып жүзім мен жоңышқаның ұрығын ала кетеді. [209] Сөйтіп Қытайға жүзім
мен жоңышқаның тарауына да жылқының тікелей әсері болды. Зерттеушілер көпке
дейін қан терлі жылқылар аңыз деп келді. Ағылшын саяхатшысы А.Борнс
түркмен жылқылары жайында былай дейді: Егер жылқы өте қызып кетсе, бір
қиын жұмысты атқарса, аттың мойнындағы қан тамырлары ашылып қан кетеді. Мен
бұған өз көзіммен көрмесем сенбес едім. Демек Орта Азия жылқыларында,
Түркмен тұқымдарында мұндай физиологиялық процесс ертеден болған. [210]
Азиялық хундармен еуропалық гундер арасындағы байланыс бар ма деген
сұрақ зерттеушілер арасында толастамай қазіргі кезде бір арнаға тоғысты.
Осы тұрғыдан алғанда И.П. Засецкаяның көп жылғы еңбегі бұл мәселеге нүкте
қойды деуге болады. 1) садақ жебелерінің ұштары – оқтары Солтүстік Қара
теңіз маңындағы сармат – аландардікіне ұқсамайды. Бірінші ғасырлардағы хун
және ортаазиялық көне екені көрінеді. 2) Орталық Азияда пайда болған атақты
хунн-гунә қола қазандары ІІ – IV ғасырларда Солтүстік Қытайдан Оңтүстік
Шығыс Еуропаға гундер көшімен келген. 3) полихромдық әшекей-зергерлік
заттар [212. 211.151-156б.] Бұл белгілердің үстіне ғұндардың өзіндік жерлеу
салтын және Еуропа авторлары суреттеген монголойдтық кескін-келбеті екі
халықтың бір екеніне шүбә келтірмейді.
Ғұндардың Еуропаға жылжыған қосындарының алдыңғы шебінде б.з. І – ІІ
ғасырында Қытайдан жеңілген атты әскер шабуылдай отырып жол-жөнекей,
басқада көшпелі тайпаларды қосып алып отырды.
Қытай қорғаны солтүстіктен және солтүстік батыстан үздіксіз шабуылдаған
хундардан қорғағандай, армян тарихшыларының ұйғарымынша Дербент қамалы
шығыстан жөңкілген көшпенділерден тығылу үшін салынған. [208.135б.] Евсевий
мен Иероним ғұндарды ерсілі-қарсылы атпен ұшып жүргендер – деп көрсетеді.
[208. 138б.]
... оның есесіне оларды өздерінің аттарына қосылып туған дерсің, өте
көнбісті... Күн мен түнді олар ат үстінде өткізеді, соның үстінде отырып
сауда-саттығын жасайды, тамағын жеп ішеді, аттың иір мойнына жабысып алып
ұйқыға беріледі және қатты ұйықтайтыны соншалық, тіпті түсте көреді. Оларға
маңызды істер туралы кеңесуге тура келген жағдайда оларды ат үстінде отырып
жүргізеді. [21.1214б.]
Зосимның жазуынша ғұндар тіптен аяғымен жерде тұра алмайды, ат үстінде
өмір кешеді, ат үстінде ұйықтайды [21.491б.]
Бойлары аласалау етті, шапшаң, атқа шапқанда ерекше күшті, кең иықты,
садақ тартуға жақсы үйренген, мықты тоң мойындарының арқасында денесін тіп-
тік ұстайды, – деп жазады Иордан. [210.1262б.]
Ғұн халқы сондай тағы, соғыс кезінде ашығып бара жатса жылқыларының
тамырын тесіп, қанын ішіп аштығын басады, – деп жазады Исидор [118.1286б.]
Өте жылдам атты әскері тосыннан шабуылдап жаудың ішіне сыналап кіріп
кетіп отырады, қайтадан тағы да сондай жылдамдықпен қоршауға түспей шығып
жаудан қашқан болып, қуған жауды алдап түсіріп отырады.
Ғұндардың осындай бір шабуылынан мысал келтірейік. 409 жылы( ғұндардың
300 сарбазы Пизы қаласының түбінде готтарға тұтқиылдан шабуыл жасап,
готтардың Италияның 1100 жауынгерін жойып жібереді, ғұндардан 17 адам ғана
шығын болады. Өздерінен ондаған есе көп готтардың қоршауына түсу қаупінен
тез құтылып Ровенна қаласына қайтып келеді. [213] Әсіресе алысқа атылатын
ғұн садағынан нөсерше бораған жебелер, ғұндарға жаумен бетпе-бет келмей
оларды алыстан ойсыратып, өздері жеңіспен ұрыстан шығып кететін.
Конструкциясы күрделі ұзындығы 140–160 см жететін ғұн садағының
сауытбұзар, доғал оқтар, жебелердің түбінде сүйектен жасалған ысқырығы бар
сарнама оқтары жауға үрей туғызды. [214. 33б.]
Садақпен ат үстінде солға, алға, артқа ату, ат үстінде болмаса жаяу
тұрып шауып бара жатқан адамға шалма тастау еуропалықтарға беймәлім еді.
Ату, шабу қаруларынан басқа сол заманға техниканың жетістіктері –
қамалбұзғыштар, лақтырғыштар қолданылды. [215. 253-254б.] Төрт доңғалақты
арбаларды қатар-қатар бірнеше қабат қойып уақытша бекініс жасауға болатын
еді.
370 жылы шығыстан келген ғұндар Солтүстік Қара теңіз аймағына басып
кіріп, аландарды соңынан сарматтарды талқандап Дон мен Азов теңізі маңайын,
Солтүстік Кавказды түгел өздеріне қаратты. Аландар мен сарматтардың
қалғандарын қосып алып, ғұндар остготтардың (шығыс готтардың) кеңбайтақ
иелігіне кірді, остготтардың королі Германарих өзін-өзі өлтірді.
Остготтардың бір бөлігі ғұндарға қосылды қалғандары вестготтарға (батыс
готтарға) кетті. Ғұндар енді кезекте вестготтарға шабуылдады, көшпелі
тайпалардың бірін-бірі ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сақтар мен гундардың мәдениеті мен тарихы
Ғұндардың саяси тарихы
Әлем тарихындағы ғұндардың тарихы
Сақтар мен ғұндардың әскери өнері мен мемлекеттік ұйымы: салыстырмалы талдау
Сақтар мен ғұндар
Ғұн мемлекетінің қалыптасуы мен тарих сахнасынан шығуы
Үйсіндер мен қаңлылар
Темір дәуіріндегі Қазақстандағы тайпалар мен одақтар
Иттің таралуы мен түрі[
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері туралы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь