Диалектілік сөз тіркесі

Кіріспе 4

1. Диалектілік синтаксистің зерттелуі 6
2. Диалектілік сөз тіркестері, оның байланысу түрлері 17
2.1. Қиыса байланысқан диалектілік сөз тіркестері 21
2.2. Матаса байланысқан диалектілік сөз тіркестері 23
2.3. Меңгеріле байланысқан диалектілік сөз тіркестері 24
2.4. Қабыса байланысқан диалектілік сөз тіркестері 30
2.5. Жанаса байланысқан диалектілік сөз тіркестері 42

Қорытынды 43
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 45
Тіл білімінде диалектологияға қатысты біршама ірі еңбектер жасалғаны мәлім. С.Аманжолов, Досқараев, Мұсабаев, М.Балақаев, Ш.Сарыбаев, Ғ.Қалиев сынды ғалымдар осы салада терең зерттеулер жүргізіп, өзіндік ғылыми көзқарастарымен дараланды.
Ең алдымен, «қазақ тілінің диалектісі бар ма?» деген сұрақтың өзіне ғалымдар әртүрлі жауап беріп, түрлі негізде дәйектер келтірді. М.Балақаевтың: «Қазіргі қазақ тілінде лексикалық, фонетикалық, әрі грамматикалық ерекшеліктерімен оқшауланған, өздеріне ғана тән негізгі сөздік қорымен ерекшеленіп көзге түскен диалектілер жоқ, говорлар тобы бар», [1, 362]- деген пікіріне сүйендік те, жұмысымызда говорды сөйленіс деп алып, кейде аймақтық ерекшеліктер дегенді жөн көрдік.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Халқымыздың ұзақ замандар бойы тырнақтап жиып шаң жуытпай сақтап, атадан балаға мұра ретінде қалдырып келе жатқан асыл қазынасының бірі — ұлттың тілі. Ұлттық тілдің аймақтық ерекшеліктерін зерттеу де тіл білімінің маңызды нысаны болып табылады. Жан-жақты зерттелінген аймақтық ерекшеліктердің назардан тыс қалып келген жері – олардың синтаксистік ерекшеліктері, тіркесімділік қабілеттері, сөйлем, мәтін құрамына енуі. Жұмысымызда сөйленістердің тіркесімділік ерекшеліктерін сөз етуге тырыстық. Сөйленістерде кездесетін байланысу әдістері мен түрлеріне тоқталып, олардың байланысындағы сыртқы және ішкі заңдылықтарды ашуға талпыныс жасалынды.
Зерттеудің нысаны. Аймақтық ерекшеліктерде келетін сөз тіркестері, олардың байланысу түрлері
Зерттеудің мақсаты. Диалектологиялық еңбектерде синтаксистік ерекшеліктердің зерттелу жайына тоқталып, диалектологиялық сөздіктерге енген сөз тіркестерінің қолданыс ерекшеліктерінің тілдік табиғатын, синтаксистік қызметін анықтау басты мақсат болып табылды. Осы мақсат төмендегі міндеттерді шешуді қажет етеді:
- Диалектологиялық еңбектердегі грамматикалық ерекшеліктердің зерттелу жайына шолу жасау:
- сөйленістік тіркестердің қолданыстағы ерекшеліктерін көрсету;
- сөйленістердегі сөз тіркестерінің тіркесімділігін, байланысу формаларын көрсету.
1. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі/ Казахский литературный язык. – Алматы, 2007
2. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы. (Проф. Б.Әбілқасымұлының 70 жылдығына орай ұйымдастырылған халықаралық ғылыми-теориялық конф. матер.). – Алматы: Арыс, 2001
3. Қордабаев Т. Түркология және қазақ тіл білімі. – Алматы: Санат, 1998
4. Досқараев, Мұсабаев. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. – Алматы, 1951
5. Қалиев Ғ., Сарыбаев Ш. Қазақ диалектологиясы. – Алматы: Ана тілі, 1991
6. Қалиев Ғ. Арал говорының кейбір ерекшеліктері. Ф.ғ.к. дисс., – Алматы, 1953, – 271 б.
7. Бөрібаев Ә. Орда қазақтарының тіл ерекшеліктері. Ф.ғ.к. – Алматы, 1964, – 268 б.
8. Нұрмағамбетов Ә. Түркменстандағы қазақ говоры. Ф.ғ.к. дисс., – Алматы, 1965
9. Айдаров Т. Өзбекстандағы Тамды ауданы қазақтарының тіліндегі ерекшеліктер. Ф.ғ.к. дисс. Таш., 1967 – 236 б.
10. Бектұров Ш. Қазақ тілінің Қызылорда говоры. Ф.ғ.к. дисс. – Алматы, 1968, – 245 б.
11. Нұрмағамбетов Ә. Қазақ тілі говорларының Батыс тобы. Ф.ғ.докт. дисс., – Алматы, 1974, – 379 б.
12. Өтебеков Б. Ауған, Иран қазақтарының тіліндегі жергілікті ерекшеліктер. Ф.ғ.к. дисс., – Алматы, 1998, – 144 б.
13. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері. – Алматы: Мектеп, 1972, – 256 б.
14. Атабаева М. Диалектілік сөз тіркесі. – Алматы: Респ.баспа каб. 1996, – 95 б.
15. Ш.Ш.Сарыбаев ред. Қазақ тіліндегі аймақтық ерекшеліктер. – Алматы: Ғылым, 1990, – 212 б.
16. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. – Алматы, 1951
17. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. – Алматы: Мектеп, 1981, – 200 б.
18. Сайрамбаев Т. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі. – Алматы, 1991
19. Балақаев М. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. – Алматы, 1992
20. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. І кітап. – Алматы: Ғылым 1996 – 195 б.
21. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. ІІ кітап. – Алматы: Ғылым 1999 – 236 б.
22. Қазақ тілінің аймақтық сөздігі. – Алматы: Арыс, 2005 – 819 б.
23. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алматы, 1959
24. Айдаров Т. Проблемы диалектной географии и лингвистической географии. – Алматы: Рауан, 1991
25. Аванесов Р.И. Общенородный язык и местные диалекты на разных этапах развития общества. М,. 1954, – 344 б.
26. Сарыбаев Ш., Нақысбаев О. Қазақ тілінің аймақтық лексикасы. – Алматы: Ғылым, 1989
27. Горшкова К.В. Историческая диалектология русского языка. М,. Просв., 1972
28. Диалектологические исследования по русскому языку. Под. ред. Р.И.Аванесова. М.: Наука, 1977
29. Трубинский В.И. Очерки русского диалектного синтаксиса. М., 1984, – 315 б.
30. Абдувалиев Ю. Қазақ тілінің Ташкент говорындағы фонетика-морфологиялық ерекшеліктер. Ф.ғ.к. дисс. Таш., 1967, – 285 б.
31. Жүнісов Н. Қарақалпаұстандағы қазақ тілінің ауыспалы говоры. (Батыс және Солтүстік-шығыс аудандарының материалдары бойынша). Ф.ғ.к. дисс., – Алматы, 1965, – 290 б.
32. Жүсіпова Б. Түркістан тұрғындары тілінің ерекшеліктері. Ф.ғ.к. дисс., – Алматы, 2003, – 121 б.
33. Құрманәлиев К. Батыс Сібір қазақтарының тіліндегі аймақтық тіл ерекшеліктер. Ф.ғ.к. дисс., – Алматы, 1992, –129 б.
34. Нақысбеков О. Шу бойындағы қазақтардың тіліндегі. Ф.ғ.к. дисс., – Алматы, 1963, – 341 б.
35. Нақысбеков О. Қазақ тілінің оңтүстік говорлар тобы. Ф.ғ.докт. дисс., – Алматы, 1994, – 79 б.
36. Тасымов А. Еділ бойындағы қазақтардың тіл ерекшеліктері. Ф.ғ.к. дисс., – Алматы, 1975, – 148 б.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
филология факультеті
қазақ филологиясы кафедрасы
Диплом жұмысы
Диалектілік сөз тіркесі
Орындаған:
4 курс студенті Ергубекова ... ... ... ... Т.
Норма бақылаушы:
ф.ғ.к., доц. Әміров Ә.
Қорғауға жіберілді:
″ ″ ... ... ... ... Б.
Алматы, 2008
Реферат
Жұмыстың тақырыбы: Диалектілік сөз тіркестері
Жұмыстың құрылымы: Зерттеу жұмысы кіріспе, екі тараудан, ... ... ... ... ... ... 46 бет
Тірек сөздер: диалектілік сөз тіркесі, сөз тіркесі, ... ... сөз ... ... ... ... ... сөз тіркестері, диалектілік матаса байланысқан сөз тіркестері,
диалектілік меңгеріле байланысқан сөз тіркестері, диалектілік ... сөз ... ... ... ... сөз ... ... Аймақтық ерекшеліктерде келетін синтаксистік
ерекшеліктер, олардың ... тіл ... ... сөз ... ... байланысу түрлері. Диалектілік сөз тіркестерінің де әдеби тіл сөз
тіркестері секілді зерттелуі керек екендігін дәлелдеу.
Зерттеу ... мен ... ... ... ... ... оның ... сөз тіркестерінің сөйленістегі
келуі, олардың тіркесімділік қабілетін жан-жақты ... ... ... ... Осы мақсатта диалектологиялық еңбектердегі грамматикалық
ерекшеліктердің зерттелу жайына шолу жасалынып, сөйленістік ... ... ... сөйленістегі сөз тіркестерінің
тіркестімділік қасиеті мен олардың байланысу түрлері жеке-жеке мысалдармен
дәлелденіп берілді.
Жұмыстың мазмұны: Зерттеу ... ... ... екі тараудан
тұрады. Оның бірінші тарауында диалектілердің синтаксистік ерекшеліктерінің
ғылыми еңбектердегі зерттелінуі сөз болды. Ал ... ... ... ... ... ... Онда «диалектілік сөз тіркесі» атауы, яғни
термині нақтыланып, диалектілік сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... ... Екі ... «Қазақ тілінің
диалектологиялық сөздігі» мен «Қазақ тілінің аймақтық сөздігі». Басқаша
айтқанда, біздің қолданған ... ... – ол ... ... тіл
ерекшеліктері, тіліміздің ауызша, таза табиғи формасы ... ... ... 4
1. ... ... ... 6
2. ... сөз тіркестері, оның байланысу түрлері 17
2.1. Қиыса байланысқан диалектілік сөз тіркестері 21
2.2. Матаса байланысқан диалектілік сөз тіркестері ... ... ... ... сөз ... ... Қабыса байланысқан диалектілік сөз тіркестері ... ... ... ... сөз ... ... ... әдебиеттер тізімі 45
Кіріспе
Тіл білімінде диалектологияға ... ... ірі ... ... С.Аманжолов, Досқараев, Мұсабаев, М.Балақаев, Ш.Сарыбаев, Ғ.Қалиев
сынды ғалымдар осы салада терең ... ... ... ... ... ... ... тілінің диалектісі бар ма?» деген сұрақтың өзіне
ғалымдар әртүрлі жауап ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде лексикалық, ... ... ... ... өздеріне ғана тән негізгі
сөздік қорымен ерекшеленіп ... ... ... жоқ, ... ... [1, 362]- деген пікіріне сүйендік те, жұмысымызда говорды сөйленіс
деп алып, ... ... ... ... жөн ... жұмысының өзектілігі. Халқымыздың ұзақ замандар бойы тырнақтап
жиып шаң жуытпай сақтап, атадан ... мұра ... ... келе ... ... бірі — ... тілі. Ұлттық тілдің аймақтық ерекшеліктерін
зерттеу де тіл білімінің ... ... ... табылады. Жан-жақты
зерттелінген аймақтық ерекшеліктердің назардан тыс ... ... жері ... ... ... ... қабілеттері, сөйлем,
мәтін құрамына енуі. Жұмысымызда сөйленістердің ... сөз ... ... ... ... ... мен ... тоқталып, олардың байланысындағы сыртқы және ... ... ... жасалынды.
Зерттеудің нысаны. Аймақтық ерекшеліктерде келетін сөз тіркестері,
олардың ... ... ... Диалектологиялық еңбектерде ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің қолданыс ... ... ... ... ... ... мақсат болып табылды. Осы мақсат
төмендегі ... ... ... ... ... еңбектердегі грамматикалық ерекшеліктердің
зерттелу жайына шолу жасау:
- сөйленістік ... ... ... көрсету;
- сөйленістердегі сөз тіркестерінің тіркесімділігін, байланысу
формаларын ... ... ... ... жазылған диалектологиялық
еңбектерде синтаксистік ерекшеліктердің жеткілікті дәрежеде айтылмағаны
белгілі ... ... ... лексикалық және фонетикалық тұрғыда
айтылып, ал грамматикалық ерекшеліктер деп ... ... ... тұрғыда сөз етілуі диалектілік ерекшеліктердің тіркесімділік
қабілетін ... ... ... ... сөз ... ... әдеби
тіл байланысу түрлерімен көп жағдайда бірдей келетіні белгілі ... ... ... ... ... ... яғни қиыса, матаса,
меңгеріле, қабыса, жанаса байланысқан сөз ... ... ... олардың тіркесімділік қабілеттерінің табиғатын анықтауға тырыстық.
Грамматикалық ерекшеліктері жете сөз ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері көп. Бұл диплом жұмысында
диалектілік сөз тіркестерінің ... ... ... жайттары сөз
етілмек.
Зерттеудің әдістері. Жұмыста ғылыми талдауға аймақтық ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркесі синтаксисі бойынша ғалымдардың пікірлері
негізге алынды. Зерттеу мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық ерекшеліктерін айқындап
белгілеу тұстарында кешенді талдау және грамматикалық модельдеу ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысының
диалектілік сөз ... ... ... ... ... ... бар деп білеміз.
Жұмыстың құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспе, екі тараудан, қорытынды,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... зерттелуі
Диалектология мәселесі алғаш Ж.Аймауытовтың 1926 жылы «Еңбекші қазақ»
газетінің 9-санында жарық көрген «Тіл ... ... ... сөз болады
[2, 48]. Жалпы «диалекті мәселелерінің кең көлемді қойылып, жоспарлы түрде
жүргізілуі ... ... 30 ... ... Осы мезгілден
бастап арнаулы диалектологиялық экспедициялар ... ... ... ... ... жинала бастайды,
республикалық ғылыми мекемелер ішінен арнаулы ... ... ... Олар жергілікті жерлердегі диалектілерді зерттеумен
айналысады: ... бір ... ... өзгешелігі, олардың пайда
болу жолдары, диалектілік ерекшеліктердің материалдық сипаттары деген
мәселелерді қарастырған монографиялық ... ... ... ... шығарылды. Диалектологиялық жұмыстарға бір орталықтан
басшылық етіп, ... ... ... ... ... ... оның ... Әзірбайжан Ғылым академиясының академигі М.Ширалиев
басшылық етеді [3, 122]. ... ... ... ... ... ... ... диалектологиясының жалпы одақ көлемінде
зерттелуі әсер етті.
«Қазақ диалектологиясы тек Кеңес дәуірінде ғана ... ... ... дейін қазақ тілін зерттеген ... ... ... ... ... тіл деп ... ... олар бұл
нәрсемен онша айналыспады. ...50-жылдарға дейін зерттеу жұмыстары өнімді
қарқын ала алмады, тілдік материалдар жинау, соның ... ... ... жазу ... ғана болды. Сондай жұмыстардың бастапқы ... пен ... 1944 жылы ... ... оқулығынан табуға
болады. Педучилищеге арналған бұл оқулықта авторлар қазақ тілі ... ... ... ... тілдік ерекшеліктер түрлеріне қарай жіктейді.
Қазақ тіліндегі диалектілер сөздік диалектілер, ... ... ... ... дейді де, әрқайсысына мысалдар келтіреді. Бұдан әрі
диалектілер үш ... ... ... ... оның бірі ... жол, ...
шаруашылық, кәсіп түрлеріне қарай болады, үшіншісі – көрші тілдердің
әсерінен туады дегенді ... ... ... жылы академияның кейбір қызметкерлері ... ... ... диалектологиялық материалдар жинаған. 1944 жылы
Ж.Досқараев «Оңтүстік диалектісінің кейбір мәселелері» деген тақырыпта
кандидаттық ... ... 1948 жылы ... ... ... ... 1955 жылы «Қазақ тілінің жергілікті
ерекшеліктері» деген атпен екі бөлімнен тұратын зерттеу жұмысын жариялады.
Ал 1959 жылы ... ... ... и ... казахского языка»
атты күрделі еңбегін жариялайды. Осы екі еңбек әлі де болса өзінің ғылыми
құндылығын жоймай келе жатыр. ... ... тек ... ... ғана ... бүкіл қазақ ғылымдары үшін бағалы еңбек ... ... ... бір ғана ... халқы» бар деген идея шарықтау шегіне
жетіп тұрған кезеңде қазақтың ұлттық тілі туралы, оның ... ... ... ... ... сөз қозғаған ғалым өзінің еңбегінде қазақ
тілінің негізгі үш ... ... ... ... ... ... атап ... Грамматикалық
ерекшеліктері морфологиялық және синтаксистік болып бөліп қарастырылмай,
жалпы сөз өзгерістерінің түрлері ... ... ... сөз ... 47 түрі ... – айт, ... – көр, баралы – баралық, ...... жоқ – ... ... ... – алмады» деген тәріздес өзгешеліктерді
көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... сөз ... морфологиялық тұрғыдан, идиомалық және
тұрақты ... ... ... ... ... ... ... жалғанса болды, ол сөз міндетті түрде екінші сөзді
талап етеді. Осыдан келіп диалектологияда да сөз ... ... ... ... мен ... ... жазған екі бөлімді «Қазақ
тілінің ... тіл ... ... ... де ... жоқ. Бұл еңбекте де грамматиканың салаларын бөліп жармай бірге
қарастырған [4, 11].
Одан кейінгі диалектология саласындағы ... ... бірі ... ... шыққан Қалиев Ғұбайдолланың «Қазақ говорларындағы сөз тудыру»
еңбегінде де диалектілердің грамматикалық ерекшеліктері сөз болады. ... ... ... таза морфологиялық, нақтырақ айтқанда,
сөзжасамдық тұрғыда сөз ... ... ... зерттеу
объектісіне кірмейді.
1990 жылы Ш.Ш.Сарыбаевтың редакциялығымен Ғылым академиясы баспасынан
«Қазақ тіліндегі аймақтық ерекшеліктер» атты ... ... Онда ... Ж., ... Ғ., ... А. ... мақалаларында диалектілердің
грамматикалық ерекшеліктерін сөз етеді:
Ж.Болатов өзінің «Қытайдан келген қазақтар ... ... атты ... ... ерекшеліктер жеке бөлім
есебінде қарастырылады. Морфологиялық өзгерістерді айта келіп, ғалым септік
жалғауларындағы өзгерістерді атап кетеді. Мысалы, ... ... ... септігінің жалғауы жалғанады. /мен білетін кісіге сөйлестім/.
Сөзге шығыс жалғауының артық қосылатындығы байқалады: мен ... ... ... бұл ... тек қана атап ... ... тұрғыдан
ғана септік жалғауларының бірінің орнына бірін қолдануын жалаң түрде айтып
кетеді. Әрине, мақаланың қарастырар ... ... ... ... ... сөз тіркесінің формасының өзгерісіне алып
келеді. Кейінгі мысалдағы «жаңадан келдім» мен ... ... ... табылатын
«жаңа келдім» дегендердің ... ... бір емес ... ... әдеби норманы қабысу деп диалектілік ерекшелікті
меңгеру ... ... ... ... Ғ. ... ... ... байланысқан күрделі
сөздер» деген мақаласында диалектілік күрделі ... ... ... ... 1985 ... ... ... сөз болғаны белгілі. Автордың
диссертациясында да салаласа, сабақтаса ... ... ... ... ... ... бірі болған еді.
Жоғарыдағы 1990 жылғы жинақта ғалым ... ... ... ... ... ... ... зерттеуінде
диалектілік сөз тіркесі сөз болады. Автор сөз тіркесінің тұлғаларына қарай
бірнеше ... ... ... … «зерттеліп отырған тіл ерекшелігінде баяндауыш есім сөз бен
етістіктің тіркесіп келуі ... ... ... ақыл ұйғару, ақыл
сынасу (ақылдасу), дауал болу(дауласу), қарсы болу немесе ... ... ... ... ... ... ... екі зат есім тіркесі келіп, тіліміздегі бір сөз берерлік
мағынаға ие бола ... ... ... шаруа сөз бар еді» десе де
түсінікті болмақ.
▪ Етістіктен құралған күрделі баяндауыштың соңғы көмекшісі әдеби ... ... ... ... Ал мына тіл ... ... көмекші етістік дәстүрді бұзып, басқа сөзбен
ауыстырылады. ... ... атап ... ... қоя ... кетіп қою (кетіп қалу), шығып болу(шығып кету).
Бұл жағдай есім есім сөз бен етістік тіркесінде де ... ... ... орнына басқа сөз қолданылады. Мысалы, «Қой, мен шай ... Бұл ... «мен шай қоя ... ... ғана ... ... аламыз. (ас жетті – ас желініп бітті).
Әдеби тілімізде тұрақты тіркес дәрежесінде ... екі ... ... сөздер арқылы беріледі. (ата соғысы – Отан соғысы)
▪ Сөз тіркесінің ендігі бір түрі ... ... ... ... ... келуімен байланысты. Ол тіркестердің кейбіреуін
әдеби тілде бір сөзбен беруге де болады: мысалы, беті түсу – ... ... осы ... жұмысында диалектілік сөз тіркесінің
ерекшеліктері сөз етіледі, яғни синтаксистік ерекшелігіне ... ... пен ... 1991 жылы ... ... ... (3-басылым) атты оқу құралының грамматика бөлімінде арнайы
синтаксистік ерекшеліктер сөз ... ... айта ... ... ... ішінде алмасып қолданылуы, сөз ... ... ... ... ... ... сөз ... секілді мәселелерді сөз етеді.
Диалектілік сөз тіркесі мәселесін ғалым ә дегеннен былай бастайды:
«Сөз тіркестері көбіне әдеби тілдің материалдары негізінде сөз ... де, ... сөз ... мол қоры ... ... еңбектер
жазылмай келеді. Бұл материалдарды жинаудың, зерттеудің қазақ тіліндегі сөз
тіркестерін жан-жақты тексеруде, заңдылықтарын ашуда және ... ... тіл ... көрсетуде үлкен маңызы бар»[5, 117],- деп диалектілік
сөз тіркестерінің зерттелінбей келе жатқандығына өкініш білдіреді.
Ғалымның пікірінше, ... ... ... ... ... ... тәсілі әдеби тілдегідей»[сонда]. Әдеби тілдегідей
болатын болса, оны ... жеке ... ... ... ... пе? ... сөйленістердегі байланысу формаларында
өзгешелік бар демей-ақ қояйық, дегенмен, ішкі ... бар, ... ... және де себептері бар. Осы тұстан келгенде, ... ... жеке ... объектісі ретінде қарастыруымыз
керек.
Қалиев пен Сарыбаев еңбегінде сөйленістердегі сөз тіркесінің бірнеше
ерекшеліктері көрсетіледі. Оларды жеке-жеке жіктеп ... ... ... ... ... ... құрамындағы сөздерге байланысты. Көптеген
сөз тіркестерінің құрамында әдеби тілде жоқ сөздерді ... ... ... ... ... ... ... – сөздердің мағыналық жағына байланысты. Көптеген
сөз тіркестерінің құрамындағы сөздер – әдеби тілде де бар ... олар ... ... ... ... ... ... жан
созу(жан таласу);
✓ Говорлардағы сөз тіркестерінің ендігі бір тобы ... ... ... ... олар говорда тұрақты тіркес түрінде, ал әдеби ... ... ... ... ... ... жүзі ... деген
тіркестер әдеби тілде қаланың шетіне шықты, жүзі жапырылған ... ... ... ... ... ... ... ал сөйленістерде асып туған, жүзі шыдамау ... ... Абай – адам ... ... ... адам ... Арал).
Алажағы бар дам кездессе, жүзім жапырылып жүре ... ... ... ... тіркестердің құрамындағы сөздер түсіріліп айтылады: ...... ... ... ... сөз тіркестерінде көбінесе, көмекші етістіктердің, әсіресе
деп және бол ... ... ... қалуы жиі кездеседі: мақсат
білу – мақсат деп білу;
✓ Әдеби тілдегі баламаларымен салыстырғанда, ... басы ... бар сөз ... ... ешқандай нәрсе – ешнәрсе».
Зертеудегі «жанасу арқылы есімдерден болған сөз тіркестері» деген
мәселеге ... ... бар ма? Осы тұсы ... ... ... ... «бұл сөз ... құрамындағы сөздердің жеке мағыналары
болғанымен, көпшілігі бастапқы түйдектер секілді лексикалық бір топ болып,
сөйлемде бір ғана ... ... ... ... де оған мына ... ... бір сабық құлақ бала екен (экс. ... Ол ... ... зиба ... адам екен ... [5, ... сөз ... ерекшеліктеріне қосылғанымызбен, соңғы
жанасу арқылы есімдерден болған сөз тіркестері дегенімен келісу ... ... ... ... ... ме екен?
Сонымен, диалектологиялық еңбектердің біразына шолу ... ... ... ... ... ... ... сұрақтарға жауап беруге
тырыстық. Төменде осы күнге дейінгі тіл ... ... ... ... диссертация жұмыстарының жалпы саны – 19. ... ... ... қоры).
Біз диссертациялық жұмыстарды жазылу, қорғалу ретімен, яғни жылдық
ретте беруді негізге алдық. Олай ... осы ... ... ең ... ... жұмысы ғалым Ғ.Қалиев еңбегіне бірінші тоқталуды жөн
көрдік.
Ғ.Қалиев ... 1953 ... ... говорының кейбір ерекшеліктері»
кандидаттық ... ... яғни ... ... ... ... ... синтаксистік ерекшеліктер
деп нақтылап зерттейді. Ғалым говордағы ... ... ... бөледі:
1. Септік жалғауларында, жұрнақ, кейбір жеке сөз, шылау қызметтеріне
байланысты болған ерекшеліктер;
2. Құрамында әдеби тілде жоқ ... бар ... ... ... ... ... беретін ұғымы басқаша сөз тіркестеріне байланысты
болған ерекшеліктер.
Ғалымның ... ... «сөз ... ... ... арнайы жұмыс
жасағанын көреміз. Ол сөз тіркесі деген ұғымға азды-көпті тоқтала ... сөз ... ... ... ... тілде кездеспейтін
басқа сөздермен қалыптасқан, онымен қатар құрамындағы сөздері әдеби тілде
кездесетін сөздер бола тұра ... ... ... сөз ... ... дейді [6, 234].
Ғалымның синтаксистік ерекшеліктер дегендегі басты назар ... ... ... ... бірі келе беру ... ... кейін біздің қолымызда бар материалдар бойынша, он жылдан
кейін барып 1963 жылы ... «Шу ... ... тіліндегі
ерекшеліктер» деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғайды. Ол
еңбекте ... ... жеке ... етіп ... ... ... беті жұрнақтардың жалғануындағы ерекшеліктерді сөз етеді. Әрине, тек
осы жұрнақтардың ... ... бар деп қана ... ... ... тоқталғанды жөн көреді. Жұрнақтың жалғануындағы
ерекшеліктер тек морфологияның зерттейтін мәселесі емес ... ... ... ... есім сөзден сын есім тудырушы жұрнақ –лы,
-лі, -ды, -ді, -ты, -ті сөз ... ... ... ... ... ... атқаратыны белгілі. Әрине, еңбекте ол
жұрнақтардың синтаксистік жағын баса зерттеу басты нысан болмағаны анық.
Келесі жұмыс – 1964 жылы ... ... ... ... ... атты кандидаттық диссертация жұмысы.
Ғалым ІІІ ... ... ... тоқталып, ол
«грамматикалық ерекшеліктердің ... ... ... байланысты»,-
дейді [7, 189]. Зерттеуші ғалым жұрнақ, ... ... ... де іздеп, кейбір жұрнақтарға этимологиялық талдау жасайды десек те
болады. Негізінен, Мелиоранский, Кононов ... ... ... ... ... Ғалым тоқталған жұрнақтардың бірді-екісіне біз де
тоқталғанды жөн көрдік. Мысалы, -у-лы, -у-лі жұрнақтары. ... бұл ... ... ... деп көрсетеді [Сонда, 192]. Осы жұрнақтың Орда
говорындағы екі ... ... ... «-улы, -улі. Мысалы, Ол барулы, Ант ішулі» [7, 192]. Сонда жұрнақтың
бұл түрі ... ... ... ... ... қызметін атқарады
екен, яғни сөз тіркесіндік қызметіне келер ... онда ол ... ... ... ... ... -улі ... әдеби тіліміздегі сын есімнің –дай/-дей ... да ... ... Ол ... ... жылқы емес. Ол
тындырулы жұмыс жасаған адам» [7, 193].
Айтулы жүйрік, тындырулы жұмыс деген сөз тіркестері ... ... ... ғой. ... бізге бұл қабысу деп көрсетпесе де, дәл осы
құбылысты біз ... ... ... ... анық. Дәл осы
еңбектен қабысуға мына мысалды келтіре кетсек: Мына ... ... ... ... ... ерекшеліктер ретінде жеке тақырып беріп септік
жалғауының ауыс қолданылуына тоқталады. [7, 209]. Ғалым сөз тіркесі деген
ұғымға ... бере ... де жөн ... ... біз ... ... ... нақтылана түсуіне Бөрібаевтың орны ерекше екенін
байқаймыз.
««Сөздің сөз тіркесінің сыңары болуы, ... ... ... ... ... ... ... БалақаевМ., Қордабаев Т.
Қазіргі қазақ тілі. Алм.,1961/ деген қағиданы ескерсек, ... ... ... аңғару қиын емес. Бұл қағида әдеби тіліміз ... ... тіл ... де тікелей қатынасы бар ... ... ... Орда ... ... тән синтаксистік
ерекшеліктерден басқаша бір қағида шығарудың мүмкіндігі жоқ. ... ... сол тіл ... ... бір ... ... түсінікті, ал әдеби тіл қандай говорға болмасын қарқынды ... ... сол ... ... айтып отырғанымыз қазақ ... ... ... ... ... ... ... тіліміз барлық говордың
өкілдеріне де түсінікті. Сондықтан «қазақ тілінде ... ... ... өз
алдына грамматикалық құрылысы бар, өз алдына негізгі ... қоры ... жоқ» ... ... әдебиеті, 15-май, 1959/ деген пікір
қазақ тілінде дара ... жоқ ... ... ... ... ... бар ... ол ерекшеліктерді тіл мамандары говор
деп атап ... де ... ... Демек, тіл ерекшелігі деп
атағанымызға байланысты оның ... тән ... ... ... ... тіл білімінің фонетика, лексика, фразеология, морфология,
синтаксис сияқты салаларының барлығында да байқалады» [7, 210].
Жүнісов Н. өзінің ... ... ... ... говоры»
атты диссертация жұмысында септік жалғауларының бірінің орнына бірі алмасып
келетіндігіне ... ... ... ... ... ерекшеліктерді сөз етеді.
«Түрікменстандағы қазақ говоры» атты кандидаттық диссертацияның авторы
ғалым Ә.Нұрмағамбетов 1965 жылы өзінің жұмысын үш ... ... ... ... ерекшеліктер деп жеке-жеке тарау
ретінде ... ... ... ... ... тағы ... бөліп қарайды. Бұл жұмыстың артықшылығы ретінде синтаксистік
ерекшеліктерді, әсіресе сөз тіркесіндегі ерекшеліктерге тоқталғандығын ... ... бұл ... ... екіге бөліп қарастыруға тура
келеді. ... бірі – ... ... ... сөз тіркестері де,
екіншісі – матаса байланысқан сөз тіркестері» [8, 351],деп ерекшелігі,
өзгешелігі бар сөз ... ... ... ... ... ... ... нормадағы жатыс септік жалғауының орнына шығыс ... ... Олар ... ... күн көрді. Арадан бір жеті өтпей келіп
қалыпты.
Шығыс септік орнына барыс септік: Саған сұрап, мен ... ... ... оқып ... ... ... орнына шығыс септік жалғауы
қолданылады: Өлеңді жаттан үйренбелі. Менен өкпелесең өзің біл. ... ... ... бар деуге қолда дәйекті дәлеліміз жоқ ... ... ... ... ... ... ... жалғаулы сөз
тіркестерінің айтылатын реттері де ... ... ... ... ... [8, 353].
Ең соңында, меңгеру тіркесімен байланысты бір ерекшелік әдеби тілдегі
барыс жалғаулы сөз орнына жатыс ... сөз ... ... ... ... ... ... не?
2. Матаса байланысқан сөз тіркестері:
Зерттелініп отырған говорда матаса байланысқан сөз тіркестерінің
құрамындағы бірінші сыңарының ілік, ... ... ... ... сырт ... қабыса байланысқан сөз тіркестеріне ұқсас келетін
жағдайлар бар. Мысалы: Мына жердегі Тельман ... ... ... ... да қазақ мектебі бар ғой, деймін. Осы ... ... ... ... ... ... әдеби тілде «Тельман колхозына»,
«Ленин районында» тұлғаларында кездескен болар еді. Алайда, біз мұндай
байланысқан сөздерді ... ... тән ... ... ... кететін бір нәрсе, жергілікті қазақтар тіліндегі бұл
ерекшеліктер көбіне, аудан, колхоз, совхоз ... ... ... ... ... өте жиі қолданылады [8, 360].
1967 жылы қорғалған ... Т. ... орны ... ... ... «говор материалының басты бір саласы – грамматикалық
ерекшеліктер. Оны морфологиялық және ... деп ... ... ... ... ... бірде морфологиялық жағынан,
бірде синтаксистік тұрғыдан зерттеледі»[9, 136],- дейді. Бұл сөздің ... ... кез ... ... сын есім ... ... алайық,
мұнымыз қабыса байланысқан сөз тіркесінің бағыныңқы сыңары. Ғалым ... ... ... ... келу ... ... тарихи
арналарда кездесу-кездеспеуін сөз етеді де соңында мынандай қорытындыға
келеді: «түркі тілдерінде ... ... ... ... ... ілік пен ... ... пен жатыс көрсеткіштерінің бір болуы,
ешқандай көрсеткіші жоқ атау септігінің басқа септіктер орнына жүре ... ... ... ... шылаулардың қолданыла беруі түркі
тілдерінде септіктердің толық дифференцияланып ... ... ... ... ... ... /яғни атау тұлғада келіп,
басқа септіктердің қызметін атқаруын/ «түсіп қалған», «не жасырын тұр» деп
қарамай, септіктердің бұл ... ... ескі ... қалдығы деп қарау
жөн бе дейміз. Өйткені, 5-7 ғғ ... атау ... ... ... ... атқарып келген» [9, 149].
Бектұров Ш. Өзінің жұмысында ... сын есім ... ... Ол ... ... ... ... қабыса байланысатын
сөз тіркестерін жасаушы бірліктер ретінде синтаксистің де нысанына
айналады. ... ... бұл ... ... ... олардың
синтаксистік қызметіне бармайды. Мысалы, -лы, -лі (атымды – қолайлы, доңды
жер – атақты жер) [10, 194], -сыз, ...... 195], -дай, -дей ... ... ... ... ... 196], -ғырт(салғырт), -гер(сөзгер-сөзшең),
-ыс, -іс (көгеріс – көгерген) [10, 197] т.б. ... ... ... ... ... ... де ... көлемі жағынан шағын, сипаты жағынан
әртүрлі болып келетіні говордың синтаксис саласына қатысты ерекшеліктер»,-
деп және ол ... ... ... жалғауларының бірінің орнына
бірінің қолданылуымен байланыстылығында екені айтылады [10, 213].
Ә.Нұрмағамбетовтың 1974 жылғы ... ... ... ... ... ... ... бірінің орнына бірінің
жұмсалуына айрықша назар аударғандығында.
Еңбектің ІV тарауы грамматикалық ерекшеліктерге ... ... есім сөз ... ... ... сөз ете ... «Қазақ тілінің көптеген говорларына тән синтаксистік ерекшеліктердің
басым түрі – бір септік жалғауының орнына екіншісінің қолданылуы. Мұндай
жағдай ... ... ... да жиі ... Синтаксистік
ерекшеліктердің бұл түрі осы топтағы говорлардың бірнешеуіне ортақ болса,
кейбіреуі тек бір говор көлемінен ... 267], ... ... ... ... беруге де тырысады.
Ғалым атау септікте болуға тиісті сөздің барыс септігімен (Мен ... отыз ... ... ... атау ... орнына шығыс септік
(Үйде де бәрі екі-ақ сағаттан болдым.), барыс септік орнына табыс ... ... ... ... ... ... отыр. Кеште
киноға барамыз ғой), шығыс септік орнына бір ... ... ... ... ... жатыс септіктің келуі (Соның бәрін жетіскенімен істеп отырған
жоқ. Сауат ашуда ойсыраған олқылықта бел бауырымыз да ... ... ... ... ... септігінде айтылатындығы (Арам шөппен бойлай
күресуде келеміз.) жөнінде нақты тоқталып, мысалдармен әр сөзін дәлелдей
түседі. Кей ... ... «де» ... ... формасының орнына да
шығыс септігінің жалғауы жұмсалатындығын, (Үлкен кісіге сәлем беріп тұруды
керектен санамайды.) күрделі ... ... ... ... ... ... –й жұрнағымен аяқталуға тиісті етістікке -у
жұрнағы жалғанып, оған қосымша көмектес ... ... ... ... алып ... келеді.) айтады [11, 299].
Ғалым синтаксистік ерекшеліктерге жалпы тоқталып, одан ары жеке-жеке
жергілікті жерлерде ... ... ... Арал – ... ... қазақтары, Түрікменстан қазақтары сөйленістеріндегі
морфологиялық ерекшеліктерді, синтаксистік ... ... «бір ... ... бір ... жалғауымен алмасып отыруы
ертеден түркі тілдеріне тән нәрсе ретінде ... ... ... дегенді
айтады [сонда, 356].
Тасымов еңбегінде де септік мәселесіне көңіл бөлінеді. ... ... ... біраз сөз ете келіп, қос сөз, сан ... т.б. сөз ... ... ерекшеліктерге тоқталады. Негізінен,
еңбектің грамматикалық ерекшеліктер бөлімінде жұрнақтың жалғануындағы
өзгешеліктерге назар ... ... ... ... ІІІ ... түгел грамматикалық
ерекшеліктерге арналған. Ғалым бұл сөйленістің грамматикалық жағынан
ерекшеліктері бар екенін айта ... ... ... ... ... ... бөледі [12, 48]. Жұрнақ жалғауындағы өзгерістерге
қатысты ғалым айырмашылықтар септік, жіктік, тәуелдік жалғауларда, ... ... ... қос сөз, ... сөз, зат есім ... жұрнақ
мәселелеріне тоқтала келіп, септік жалғауларында кездесетін ерекшеліктерді
саралап көрсетеді. Ол айырмашылықтардың септік жалғауларының ... ... ... ... ... ... жалғана беруіне, кейбір септік
жалғауларының түсіп те қалатындығымен ... ... ... ... ... күні бүгінге дейін фонетикалық
ерекшеліктерге, лексикалық ерекшеліктерге, ... ... ... ... келді. Ал енді синтаксистік ерекшеліктер жайлы
зерттеулерді біздің ғалымдарымыз әлі де ... ... жүр. ... диалектілерінде синтаксистік ерекшеліктердің бар екендігі еш дау
туғызбайды. Мәселе тек оның зерттелуінде ғана болып ... ... сөз ... ... ... ... материалдары
негізінде сөз болып жүр де, диалектілердегі сөз ... мол қоры ... ... ... ... Бұл ... жинаудың, зерттеудің қазақ
тіліндегі сөз тіркестерін жан-жақты тексеруде, ... ... ... ... жалпы байлығын көрсетуде үлкен маңызы бар.
Қазақ тілінің сөйленістері тіл ... ... ... ... тиіс дейтін себебіміз, ең алдымен, диалектілік сөз тіркестеріне
қатысты. Сонымен бірге, диалектілік сөйлемдер де ... ... ... тіркесінің синтаксисі байланысу тәсілдері, соған орай сөз тіркесінің
түрлерін зерттегендіктен, диалектілік синтаксисте де осы ... ... ... тиіс деп ... орыс тіл білімінде орыс говорларының синтаксистік қасиеттері ... жылы ... ... ... ... ... ... толық
дерлік ашылды. Оған дейін бұл мәселе арнайы зерттеу нысаны ... ... ... ... ... ... де фонетикалық және
лексикалық ерекшеліктерді терең ... ... еді ... редакторлығымен шыққан 1977 жылғы «Диалектологиялық зерттеулер»
деген жинақтың граммтика ... ... ... ... ... односоставных предложений в современных ... ... ... алғаш орыс говорындағы жай ... ... сөз ... Бұл ... ... ... мен
Немченко 1956 ж диалектілердің таралу аймағының картасын жасаған кезде орыс
говорларының кейбір синтаксистік құбылыстарын сөз еткен ... Яғни ... ... шыққан Трубинскийдің «Очерки русского диалектного синтаксиса»
деген іргелі еңбегі ұзақ жылдар жемісі болып табылады.
Орыс тіл ... ... ... жасап жатқан тұста ... ... әлі ... ... ... Сол себепті де
қазақ тіл білімінде диалектілік синтаксис тақырыбынан жасалатын ... легі әлі алда деп ... ... сөз ... оның ... түрлері
«Сөз тіркесі – мағыналық жақтан да, грамматикалық жақтан да өз ара
байланыста, бірлікте болатын, толық мағыналы кемінде екі ... ... ... ... ... сөз ... ... айқындап, оған анықтама беру үшін, біріншіден, - сөз ... ... ... ... атап ... ... ... жалпы
сөздердің тіркесінен (атауыш сөз бен көмекші сөздің тіркесі, сөздердің
салалас қатары), ... сөз ... және ... ... - оған (сөз ... тән ... белгілерді айқындап алу керек»
[13,177]
Әсіресе, диалектілік сөз тіркесіне қатысты бірізді пікір жоқтың қасы.
Мысалыға, өзінің «Диалекітілік сөз мағынасы» деген ... ... ... - ... ішкі ... етек ... - /юбка/, қалеті киім - /жұқа
асыл матадан ... ... айна ... - ... пердесі/» [14, 9]
дегендерді сөз деп танып, «қылышын ішіне буып тұру - ... ... ... қыру - /ақша табу/, жер жамау - /пысықтық, білгірлік/, ... ... ... - /әртүрлі/, ит бұйда ету - /ұрсу, сөгу, ұялту/,
жығысты сөз - /шешімді, қорытынды сөз/, төкпе шығарғыш - ... ... ... деп таниды [сонда, 53].
Ғалымның айтуына қарағанда, «диалектілік ... ... ... аз. ... ... бір ... ... құрылыста синтаксистік категориялармен байланыстырып қараса,
енді бір ... ... ... қарайды.
Диалектілік фразеологизмдер туралы арнайы пікір Ж.Досқараевтың «Арыс
говорының сөз тіркестері» атты мақаласында ... ... ... сөз
тіркестеріне қарағанда тұрақты сөз тіркестерінің ... ... ... ... сөз ... ... ... түйдектер деп екіге бөледі. Фразалық тіркестер өз ... ... ... білдіретін мағынасын құрамындағы
сөздердің лексикалық мағынасы арқылы түсіндіреуге ... ... ... ... ... деп қарайды. Мысалы, мағынасы құрамындағы
сөздердің ... ... ... дәрежеде қатысты болып келеді. Құт
қара басы – /қу қара басы, жалғыз өзі/; мінезі келу - /ашуы ... ... - ... ащы, тілі ... ... етпеу - /таласпау, бәсекелеспеу/, тақып тұлым ақыр тақтай -
/түгі жоқ/ сияқты тіркестерінде құрамындағы сөздердің лексикалық ... ... ... ... Тұрақты тіркестерді осылайша бөлу
диалектологтардың көпшілігіне тән.
Ғ.Қалиев Арал ... сөз ... ... ... мен
құрылысына қарай фразалық түйдектер, есімдермен, көмекші етістіктерден
болған синтаксистік түйдектер деп ... ... ... ... – бас ... ... адам – атақты адам, ерекше қолтыққа алу – ... алу т.б. ... ... ... арық ...... ... балық бағу – балықты кәсіп ету, дерек қату – хабарласу т.б.
Диалектілік тұрақты тіркес құрамы жағынан біркелкі емес. ... ... ... ... сөздерді де, говорлық сөздерді де ... ... ... ... ... ... тіліндегі грамматикалық
ерекшеліктер» деген мақаласында ақыл ұйғару, ақыл сынасу (ақылдасу), дауа
болу (дауласу), қарсы болу ... ... келу ... ... ... шабысу), қарап қою (қарап отыру), кетіп қою (кетіп қалу), шығып
болу (шығып кету), ас ... (ас ... ата ... (Отан соғысы), беті
түсу – ұялу дегендерді сөз тіркестері ретінде қарастырады[15]. Ал ... ... ... ... ... келетін тұстары баршылық.
Қалиев пен Сарыбаевтың еңбегінде де ... ұру ... ... жан созу ... ... ... жүзі жапырылу, жексен болу, мақсат білу, ешқандай
нәрсе [13] дегендер сөз тіркесі ретінде қаралады.
Бұдан шығар қорытынды ... ... сөз ... оның
күрделі сөз, сөз тіркесі немесе фразеологизм екендігін ... ... ... ... «Еркін сөз тіркесі құрылымы жағынан
фразеологиялық единицалармен ... ... [13, 181], ... ... ... сөз ... табиғатын айқындап ашып, оның басқа тілдік
бірліктерден айырудың басты критерийлерін нақтылап алғанымыз жөн ... сөз ... ... оның өзі ... жергілікті
жерде тұрақты тіркес сияқты қолданылуында, яғни оның ... ... ... ... Сөз тіркесі деп тануымыз үшін Ахановтың пікірінше,
сөз тіркесі құрамындағы «сыңарлар ыңғайына қарай басқа бір ... ... 178]. Ал ... сөз ... бұл ... ... Кереғар пікірлердің туу себебі де сондықтан болар.
Оның үстіне, далектілік сөз тіркестерін кейде ... жазу ... ... ... ... ... ... деген күрделі сөздің арасы алшақ
тұратын тұстары да бар. Бұл да ... сөз ... ... ... ... Олай болса, диалектілердің зерттеле беретін
сала болғандықтан, ондағы тіркес немесе күрделі сөз мәселесінің ара жігінің
жақсылап ... оның ... мән ... тиіс ... ... ... ... Чап.) шортанның ірісі» [22, 16]. Арасын ашып жазатын болсақ,
«ағ» деп ... ... бар ма? ... 1996 жылғы сөздікте қосып, ... ... ... ... ... Қайсысын дұрыс деп қабылдағанымыз жөн?
«Сөз тіркесі – мағыналық ... да, ... ... да ... ... ... ... мағыналы кемінде екі сөздің тіркесі.
Сөз тіркесінің арасындағы ... ... ... ... ... еркінірек болады. Алайда, бұл еркіндік сөз тіркесінің
мағыналық және ... ... ... ... болмауға тиіс
[13, 177].
«Сөз тіркесінің әрбір сыңары мағыналық дербестігін де, синтаксистік те
дербестігін сақтайды. ... ... ... ... ... өз ... мүшелері емес, тұтасқан күйінде бір ғана мүше ретінде қызмет
атқарса, еркін сөз ... ... ... синтаксистік дербестігін сақтап,
сөйлемде әр басқа мүшелер ретінде қызмет атқара алады.
Сөздердің тілде атаушы қызмет атқарып, тілдің номинативті құралдарының
қатарына жататындығы сияқты, сөз ... де ... ... ... ... ... ... номинативті
құралдарының қатарына жатады. Грамматикалық және мағыналық бірлікте болатын
сөз тіркесі ... ұғым ... ... әйтеуір бір ұғымды білдіреді
және оны белгілеуші ретінде қызмет атқара алады. Ол (сөз тіркесі – К.А.) –
фразеологиялық единицаның ... ... ал ... ... ... ... ... бола алады.
Алайда, фразеологиялық сөз тіркестері мен еркін сөз тіркестерінің
түбірлі айырмашылықтар бар. Жеке ... даяр ... ... ... ... ... сияқты, фразеологиялық единицалар да бұрыннан
жасалып қойған, даяр тұрған единицалар ретінде еркін сөз тіркесінің немесе
сөйлемнің ... ... өз ара ... ... арқылы сөйлемге енеді. Осыдан келіп
сөздердің өз ара тіркесе алу ... ... ең ... ... бірі ... ... өз ара тіркесу қабілеттілігі әрбір грамматикалық топтағы
сөздердің мағыналық және ... ... ... Оның
үстіне тіркескен сөздер тобының сапасы әр уақытта бір түрлі болмайды, әр
алуан болады. ... ... ... ... ... ... ... барып жасалған синтаксистік тобы ғана сөз тіркесі
деп есептеледі. Өз ара ... ... ... тобын сөз тіркесі
деп тану үшін оның мынадай белгілеріне ... ... Сөз ... ... ... ... ... екі сөз болады:
2. ол сөздердің бірі екіншісімен сабақтаса, мағыналық және ... ... Олар ... байланыспайды, тек сабақтаса
байланысады;
3. Тіркескен сөздер анықтауыштық, толықтауыштық, пысықтауыштық ... ... ... тек ... ... ... не түйдекті
тіркес пен толық мағыналы сөздердің сабақтаса байланысу нәтижесінде ... ... ... ... ... бар ... сөз тіркестері жасалғанда, ол сөздердің бұрынғы
мағыналары бірігіп, жаңа ... ... ... ... ... қарым-
қатынасты білдіретін қосымша грамматикалық мағына пайда болады»[16, 26].
Профессор Т.Сайрамбаев өзінің «Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі ... атты ... ... сөз ... деп тануымыз үшін қажетті
критерийлер есебінде төмендегілерді келтіреді:
«1. сөз тіркесінің байланысу формалары,
2. сөз тіркесінің байланысу амалдары,
3. сөз ... ... ... сөз ... түрлері.
...Кез келген сөздер сөз тіркесін құрау үшін олардың қалыптасқан
семантикалық мазмұны үлкен роль атқарады. ... ... ... ... ... ... сай ... тиіс»[17,12]. Диалектілік
сөз тіркестерінде де осы заңдылықтар ... ... ... ... жоқ емес. Мысалы, қабыса байланысқан сөз тіркестері кейде күрделі
сөзге ұқсап кететін жайттары бар.
Сөйленістердегі сөз тіркестерінің ... ... ... ... мен ... әдеби тілдегідей.
Говордағы көптеген сөздердің тіркесу қабілеті ... ... ... ... ... ... болады. Мысалы, батыс говорлар тобында
өз алдына жеке қолданылатын ілкі ... мен ... ... ... те, ... ... тіркесіп те көптеген тіркестердің жасалуына
негіз болады.
Сөйленістердегі сөз тіркестерінің байланысу түрлері мен ... ... ... деп жоғарыда айтып өттік. Мұны біршама нақтылау
үшін біз сөз ... ... ... ... түріне мысалдар
жинақтадық. Бұл жұмыста біз 1969 жылы жарық көрген, 1996 жылғы екі ... ... ... ... ... ... барысында түсінгеніміз,
жергілікті тіл ерекшеліктерінде әдеби тілдегі сөз тіркестерінің барлық
байланысу түрлері мен ... ... ... ... ... барысында
арнайы тоқталамыз.
Сөйленістердегі сөз тіркесінің тіркесу қабілеті күшті екені ... ... ... сөз ... ... ... ... кездестіруге
болады. Яғни диалектілік сөз тіркесінің қиыса байланысқан, матаса
байланысқан, ... ... ... ... қабыса және жанаса
байланысатын да түрлері бар және сөз тіркесінің барлық түрлері: есімді сөз
тіркестері, етістікті сөз ... ... ... ... сөз ... ... жатады. Төменде әрқайсысына тоқталып өтеміз.
2.1. Қиыса байланысқан диалектілік сөз тіркестері
Қиысу – синтаксистік байланыстың көп қолданылатын бір ... ... ... мүше ... басыңқы мүшенің (бастауыштың)
грамматикалық тұлғасына не грамматикалық мағынасына қарай ... ... ... біз ... ... ... сөз тіркестерінің
де көптеп кездесетінінбайқадық. Демек, тілімізде диалектілік сөз және
диалетілік сөз ... ... ... ... де ... қиыса байланысқан сөз тіркесінің бастауышы тәуелдік
формада келуі өте кездеседі. Басқалай келуі өте ... ... сау ... Жанг.). тамағым сау.
Адам беті күшала (Орал: Шыңғ., Орда, Жән.). адам ... ... ... ... ... таза болды (Торғ., Жанг., Жезқ., Ұлыт.) күнәдан тазардық,
жақсардық.
Ақылы там ... ... ... ақылды, ақылы мол.
Арқасы қамырдай (Жамб., Жам.) семіз, арқасы жұп-жұмыр
Албаты кету ... Есі ... ... ... албаты кетіп ауырып
жатыр.
Ашуы түсіп кету (Шығ. Қаз.: Зай., Сем., ... Ашуы ... ... ... ... ашуым түсіп кетеді.
Жаны құру (Тау., Қош.). Үрейлену, ... ұшу, ... шығу ... Жам., ... ... Ашх., ... ... ұшу,
зәресі қалмау, қатты қорқу. Байқа, жүрегі шығып кетіп жүрмесін.
Қышылы кеткен (Гур., Тең.). Былғары етіктің өңі кету. ... ... жаңа ... ... ... ... кете бастайды.
Қыдығы келмеу (Қызылорда, Арал). Ренжімеу, кейімеу, елең етпеу. Ол
жайнда тіпті менің қыдығым келмейді.
Қыпы қану ... ... ... ... ... ... Нұрекең әңгімеден
қыпыңды қандырды.
Кестесі келісу (Түрікм., Таш., Көнеүр., Тахта, Ашх.). Істің ретінің
келуі. Ондағы қырқымшылардың да ... ... ... ... ашу ... Шу.). Жаны ашу. ... ... ашитын жағдайлар көп
кездеседі.
Қолы түсіну (Қ.орда, Арал). Қолы үйрену. ... қолы ... ... ... ... Мойын.). Жаны ашу, іші ашу. Ата-енем үйде жатыр
деп, оның кішкене құрсағы ауыра бастады.
Нәубеті келу (Қ.орда: Қарм., Сыр). ... ... ... ... оқуға
түсіп, нәубеті келіпті.
Оңаты келмеу (Тау., Қал.). Реті ... ... ... Осы іс ... ойда ... де, орындап тастауға бір оңаты келмейді.
Сасы келмеу (Қ.орда, Қарм., Жал., Сыр.). мұршасы ... ... ... ... ... сасым келмей жатыр.
Суы құру (Қош., Тау.) діңкесі ... мысы ... Сол ... ... ... ... ғой.
Суханы сүймеу (Түрікм., Красновод., Небид, Ашх., Таш., Тедж.). ... жек ... ... ... ... ... ашу ... Шел., Шығ.Қаз., Зайс.). қатты қорқу, ... ... ... ері ... ... суханым ұшып кетті.
Сұпы кету (Тау., Қал.). мәні, мәнісі ... ... бұл ... ... ... ұшу ... Маңғ.). абыройлы болу, атағы шығу, жұртқа белгілі
болу. Қашаған өз уақытында топырағы ұшқан ақын болыпты.
Танасы шығу (Шығ.Қаз., ... есі ... есін ... Оның ... келмеу (Түрікм., Таш.,Көнеүр., Тахта., Тадж.). шамасы, әлі
келмеу. Шаршап отырмын. Сенің ... ... ... ... ... (АҚТ., Ырғ., Орал.,Чап., Қ.орда, Шиелі). Шама, мұрша
келмеу. Бүгін шақатым келмей отыр.
Баяндауышы жоқ ... ... ... ... ... ... зат жоқ ... Шевч.). малы жоқ.
Мәні жоқ (Түрікм., Красновод., Таш.). ... ... ... ... жоқ (Түрікм., Ашх., Таш., Көнеүр., Тахта, Тедж.). дәмі жоқ.
Сөзінің тағамы жоқ.
Тақаты жоқ ... ... ... ... жоқ. Оған ... ... ... сын есімнен болатын тіркестерді де болады:
Күркесі жаман (Гур., Маң.). ниеті бұзық, пиғылы арам. Есектің күркесі
жаман.
Суы бөлек (Ақт., Ырғ., Қ.орда, ... ... елі ... Ана ... суы бөлек қой, ет піскен кезде оларды да шақырып қой.
Сонымен ... ... ... де ... ... ... қалу ... Ашх., Таш., Көнеүр., Тахта). Жыны ұстау,
жыны келу, ашуы ... ... ... ... қалды.
2.2. Матаса байланысқан диалектілік сөз тіркестері
Матасу – ... ... ... синтаксистік байланыс түрлерінің бірі.
Бұл сөз тіркестерінің бірінші сыңарлары ілік ... ... ... ... ... Матаса байланысатын сөздер – негізінде, ... ... зат есім ... не зат еісм ... жұмсалатын
сөздердің бәрі сол тіркестің бірінші не екінші сыңары бола ... [19, ... қара қосы (МХР, ... ... ... шаншып жасаған
керегесіз қос.
Адамның суын табу (Түрікм.: Таш., Ашх., Анн., Гяу) ... ... ... ... ... (Тау., Қош.) ағаштың қалыңдығы
Ақ киіктің бұрқасыны (Түрікм.:Красн). Киік лақтаған кезде соғатын
ызғарлы жел.
Аттың ... ... (Шығ, Қаз., ... ... ... тұрмау
Арбаның шені (Жамб., Сар.). арба дөңгелегінің темірі
Арқардың ешкісі (Түрікм., Небид). Арқардың ұрғашысы
Әкеңнің етін ... ... ... Шұб., Ақс.) ... ... ... ... Абай.). араздық, бас кегі. Олардың арасында ешбір
бастың кекесі жоқ.
Ердің тырнағы (Түрікм., Ашх., Таш., Мары.). ердің ... ... ... ... ауасы (Қост., Об.). жастықтың қызуы. Осындай қиын жұмысты
істетіп жүрген жастықтың ауасы ғой.
Туыстың науқаны (Түрікм., ... ... ... ... ... ... науқаны да жақын. Ал таярлық нашар.
Шидің сақалы (Қост., Жан.) шидің қияғы. Шидің сақалын мал жақсы ... ... ... сөз ... ... ... ... кездеседі. Алайда біз дипломдық жұмыста тек «Қазақ тілінің
диалектологиялық сөздігінен» алынған мысалдармен ғана шектелдік.
2.3. ... ... ... сөз тіркестері
Меңгеріле байланысқан сөз тіркестерінің ерекшелігін олардың құралу
тұлғасынан қарап айырамыз. Олар ... ... ... ... ... ... болады да, басыңқы сөз сол жалғаудағы сөзді керек
ететін етістік не есім ... ... ... байланысқан сөз тіркесі
жасалады. Меңгеруші сөз жетектеуші де, ... оның ... ... ... ... ... ... жалғауларын меңгеріп, түрлі-түрлі мағыналық
қатынастағы сөз тіркестерін құрайтын сөздер, негізінде, етістіктер болады.
Сондықтан да, есімді ... ... ... ... ... тіркестері кең түрде жұмсалып, түрлі құрамды болып келеді [19,71].
Диалектілік меңгеріле байланысқан сөз ... ... ... Басыңқы сыңары көбінесе, етістіктен болып баяндауыш қызметін
атқарса, бағыныңқы сыңарлары барыс, шығыс, ... ... ... ... Мысал теру барысында «Қазақ тілінің диалектолгиялық
сөздігінен» меңгеріле ... ... ... ... ... бірліктердің табиғаты тілдік қатынас кезінде ашылатыны
секілді осы диалектілік ... ... ... ... ... орнына бірі жұмсала ... ... ... ... ... өзгерісіне алып келмек.
а) Бағыныңқы сыңары барыс септігінен, ал басыңқы сыңары етістіктен
болған тіркестер
барыс жалғаулы есімдер мен етістіктерден ... сөз ... ... байланысады да, жанама толықтауыштық, пысықтауыштық ... ... ... ... сөз ... нысандық және
пысықтауыштық қатынастарда жұмсалады.
а) Нысандық қатынастағы сөз тіркестері, негізінде, қимыл поцесінің
кімге, неге ... ... ... ... үстемеленгенін, қандай
затепн түйіскенін, неге қамтылғанын білдіреді.
б) Пысықтауыштық қатынастағы сөз тіркестері, ... ... ... білдіреді және мекендік, мезгілдік, мақсатттық
мағыналарда жұмсалады. Барыс жалғаулы диалектілік меңгеріле байланысқан ... ... өте көп орын ... ... біразын көрсетуді жөн
көрдік.
Арқасына қағып, аузына жағу (Гур., Маңғ.) мәпелеу, әлпештеу
Аңға ... ... Қош.) аңға ... шабу (Алм., Шел.) арандау. Еуропадағы соғыс барған сайын аранға
шабуда.
Аранға ұшу (Алм., Шел.) арандау, ... ... ... ... Шел.) көсегесін көгерту, жақсы тұрмысқа
жеткізу. Мені адыбұлыққа жеткізетін осы әкем ... ... беру ... ... ... сөз беру
Ақіретіне жеткізу (Шымк., Арыс) қатты ұрсу, сөгу
Айран суға тұшыту ... ... ... су құйып тұшыту
Ағымға түсіру (МХР, Баян.) өз бетімен жіберу.
Амалға алыну (Орал: Орда, Жән., Шыңғ.) жауапқа тартылу
Аманға келу ... ... Ақс.) ... ... ... ... келуі
Айлыққа жүру (Гур., Маңғ.) жалдану
Арбаға қосу (Түрікм.: Таш.) арбаға ... түсу ... ... ... ... (Қост., Камыш) кісіге шабу. Күртпанның жаман мінезі –
адамға қарайды.
Арқасына қағып, аузына жағу ... ... ... ... ... (МХР, Баян.) асты құрметтеу
Астарына да келмеу (Сем.: Абай, Шуб., ... Ақс.) ... де ... түсу ... ... топта, көп ортасында айтысу
Аузына төсеу (Шығ.Қаз., Больш) аузына тосу, бәрін алдына қою, ешнәрсе
алмау
Ауызға басу ... ... ... тіл ... ... міну (Гур. ... өре тұру
Аяғына отырғызбау (Сем.: Абай, Шұб.)
Аяққа басу (Орал, Жымп., Қарат.) жолға ... ... жату ... ... жаны жай ... ... тұру ... Шәу.) сәл тәуір болу
Еңбекке чашу (Жамб., Қор.). Еңбекке бөлу. Еңбекке астық, ақша чашқалы
жатыр.
Гүлге кіру (Шымк., ... ... гүл ... ... ... кіргеннен
кейін көсек байлай бастайды.
Басына кету (Түрікм.: Красновод., Небид., Жеб.). бетімен кету. Баланы
басына кетірген өзіңнен көр.
Әулие ағашқа шығу (Алм. ... ... ... Оны мақтап қойсаң
болды, ол онан сайын әулие ағашқа шығады.
Аяғына ... ... ... ... ... ... тұрғызбау.
Осыны естігенде Бейсембай ешкімді аяғына отырғызбады.
Арбаға қосу (Түрікм., Таш.). арбаға жегу. Атты арбаға ... ... тұру ... Ақс., ... ... ... күштілігін,
басымдығын мойындау. Шахмат ойынында ферзіні алдырған соң, ... ... ... шығу ... Кег., Нар.) ... ... қою (Түрікм.:Красн., Небид., Ашх., Таш.) семіртуге қою, жемге
байлау
Бақытымызға жарай (Шығ. Қаз., Больш.) бақытымызға қарай
Басына кету (Түрікм.: Красн., Небид., Жеб.) ... ... қою ... ... ... ... ... (Қост., Жанг.) беделіне сатылмау
Бесікке салар (Көкш., Қ.ту) баланы ... ... ... үстіне
салатын үйшік
Бөксеріне алу (Қ.орда, Қарм.) қарауына алу, қол астына алу
Гүлге кіру ... ... гүл ... ... ... ... көсек байлай бастайды.
Дәнге шығу (Маң.: Маңғ., Шевч.) дәннен өну
Душарына келу (Маң.: Маңғ., Шевч.) майданына жазу, талайына кездесу
Еңбекке асу ... Жән.) ... ... чашу ... ... ... бөлу
Есепке тұтпау (Сем., Ақс.) есепке алмау, есептемеу
Иекке алу (Алм., Кег.). күштеу, зорлау. Мені ол Нарынқолға иекке ... ... алу ... ... Қарауына, қармағына алу. Әркім ... алу үшін ... ... түсу (Гур., Маңғ.). сөзге еру. Лоққыға түсу – жақсы адамның
ісі емес.
Мұрапаға жету ... ... ... ... ... ... мұрапасына жетті.
Ояға жеткізу (Жамб., Шу.). дегеніне, мақсатына жеткізу. Ол өз ... ... ояға ... салу (Қ.орда, Арал). Базарға салу. Қарағым-ау, ол ... ... ... ... ... ... Ашх., ... Мары., Таш., Көнеүр.).
жүзеге асыру, іске асыру. Жаудың өз планын ... ... ... ... да, ... да жету ... ... бәріне жету, түгел ... ... ... ... да, ... да ... түсу (Ақт., Ойыл). Тойға бару. Сен тойға түстің бе?
Чарға бөліну (Алм., ... ... ... Чарға бөлінушілер де көбейді.
Шетіне шығу (Қ.орда, Арал). Асып туу, ерекше. Абай адам ... ... адам ... алу (Гур., Маңғ.). Таңырқау, ерсі көру. Бәрі мені ... алып ... ... (Түікм.: Көнеүр., Тахта., Таш., Ашх., Мары.). Кейін қайту.
Қорықты да ... ... ... ... Ашх., Тедж., Байр.). ... ... іске ... Табыс жалғаулы есімдер мен етістіктерден құралған сөз тіркестері
Алдын ағалау (Сем.: Ақс., Көкп.). алдына шығу, озу. ... ... ... бұл кісі ... алдын ағалайды.
Алдын тосу (Сем.: Абай, Шұб., Ақс., ... ... ... алдынан шығу
Алдын түн қылу (Қ.орда, Арал, Қаз.) түнге ... ... басу ... ... Жеб., Небид, Бекд) пәлеге қалу
Алты мойнын тігу (МХР: Баян.) кету
Арқанды ширықтыру (Қарақ.) арқанды ширату
Адалын шешкізу (Орал: Орда, Қазт.) сырын, ... ... ... ... ... ... айыру (Көкш., Қ.ту), ақшаны бұзу (Орал: Чап., Жымп.), ақшаны
уату (Орын.: ад., Бөрт.) ақшаны ұсату, ... беру ... ... Талөк., Орал.) теріс қарау
Асықты күлдіру (Гурь. Маңғ.) асықты иіру
Атты қатыру (Шығ.,Қаз., Больш., Тау., Қош) атты жарату
Атты майламай беру (Шығ., Қаз., ... атты ... ... ... (Талд.) ашуды тоқтату
Аяққапты шығару (Түрікм.: Ашх., Гяур., Ашх., Тедж., Байр., Таш.) аяқ
киімді шешу
Құлағымды қатырма (Сем., ... ... ... етін ... ... бер. Жарайды, енді айқайлап құлағымды қатырма.
Наршаны алу (Қост., Аман.). ... алу. ... ... ... ... ... ... (Тау., Қан.). ұннан жасалған талқанды шайға салып жіберу.
Ол ... ... ... ... ... ... Ақс., Көкп.). алдына шығу, озу. Жақсы киімдерін
киіп шықса, бұл кісі көптің алдын ағалайды.
Басты қаңғыту (Тау., Қош.) ... ... ... ... (МХР, ... абыройын төгу
Басын үйлеу (Шығ. Қаз., Зайс.) жерлеу, көму
Басын шырғай қылу ... Маң.) ... ... миын ... шырдай қылу (Тау., Қош.) басын қатыру, басын ауырту.
Басын суық ұстау (Шығ.Қаз., Больш) басына суық тию.
Башаны шағу (Шымк., Арыс) зорлық-зомбылық істеу
Борсасын ... ... ... ... ... есін шығару
Гүлмәнін ашу (Маң.,Маңғ.) сырын ашу, әшкере қылу
Дәлді білмеу (Сем., Абай) анық білмеу, кәміл білмеу
Егінді аяққа бастыру ... ... ... ... қыздыру (Гур., Маңғ.) жағының отын шығару
Жасын салу (Жамб., Қорд.). ... ... ... ... ... жасын аслып, спәрәпке бер деп бардым
Жебірін түгендеу (Ьүрікм., Таш., Мары.). қысым көрсету, жазасын беру.
Қолыма бір түсерсің, ... ... ... қарықтыру (Орал, Жән.). атты қатты жүргізіп, жынын араластыру,
қызыл май ету. Тоң атпен қатты жүріп, ... ... ... ... ... ... Күн көрсетпеу, қорлау. Оған тыныштық
көрсетпей, жығын шақыттырды.
Қосын тарту (Алм., Кег.) ... ... ... ... Бұрынғы кезде
байдың қосын тартқанымызбен, жазушы ... алу ... ... ... ... ... болу. Дәрігерлер
осында келеді деген құлағын бүгін алдық.
Күнін қуыру (Түрікм., Ашх., Таш., Мары.). қысымға алу. ... ... ... ... ... ... Жан.). пісе бастау. Мұқаштың ... ... ... табу ... Красновод., Бекд., Ашх., Тедж., Байр.). ретін,
ыңғайын ... Осы ... ... ... ... ... ... (Түрікм., Ашх., Тедж., Байр., Таш.). сырттан жамандау,
өсектеу, өсек айту. Жұрттың ... ізін ... ... ... ашу ... Красновод., Бекд., Қиян., Ашх., Таш., Көнеүр.).
бетін ашу, ... ... ... зат шығар, үстін ашпай-ақ қойың?
(Түрікм., Красновод., ... үгіп алу ... ... бар ... ... ... ... шыйыру (Гур., Маңғ.). шайды ... ... құю. ... ... ... ... ... отыр.
Чакпағын чағу (Алм., Шел.). күн жарқылдау, найзағай ойнау. Бұлтты
күндері нажағай чакпағын чағады.
Чыл-парасын чығару ... Қор., ... ... ... ... беліндегі белдігін қорамсағымен чыл-парасын шығарады.
б) жатыс жалғаулы диалектілік сөз тіркестері
Ақырда тұру (Қарақ, қаз.) ... ... ... ... ... ... ... қалу (Тау., Қош.) әріде қалу
Аяқ үстінде жүру І (Қарақ. Қаз.) жол-жөнекей; ІІ (Орал., Чап.) бос
жүру
Дейінде отыру ... Еңб.) ... ... ... ... ... диалектілік сөз тіркестері
Етістікті сөз тіркесінің жиі ұшырайтын ендігі бір түрі – ... ... мен ... ... ... да ... ... меңгеріп, солардың байланысынан толықтауыштық және пысықтауыштық
қатынастағы сөз тіркестері жасалады.
Ақылынан шашылу (Түрікм.: Красн., Небид., Таш.) ақылынан ... болу ... Сыр., Жал., ... ... ... ала көңіл
болу
Алдынан кесе өту (Тау., Қош.) ... ... ... ашық (Ақм., Еркін) айдан анық.
Ақтан ішкен (Гур., Шев.) туа болған
Асыңнан үшір (Қ.орда: Арал, Қаз., Қарм.) ... ... беру ... келу ... Об.) ... ... ... келу (Алм., Кег.) санынан келу
Аяғынан жүру (Орал, Орда) кепілде жүру
Аяғынан кету (Орал: ... ... ... ... кету
Аяғынан тозу (Қ.орда: Қаз., Қарм., Арал) тарап, ыдырап кету
Аяғынан ... ... ... тік ... тысқары (Жамб., Тал.). ойдан тыс, шамадан тыс. Әдден тысқары
нәрсеге сенуге болмайды.
Балағынан гүлдеу (Шымк., Түрікм., Сарығ.) бұтақтардың ... ... ... ... гүлдеу
Басынан асыру (Орал, Жән.) орындамау
Басынан сот айналу (Тау., Қош.) сотталу
Белінен кесу ... ... өте ... шығу ... Арал) асу, сыймау.
Ғайыптан тайып (Торғ.:Жанг., Арман.) ізім-қайым, зымзия, кенет ... шығу ... Шу, Мер., ... бидайдың бас алып қабығынан шыға
бастауы. Бидай қынынан шыға бастаған кезде біз де жеттік.
Таңдайынан жарылған (Түрікм., Ашх., Красновод., ... ... ... ... Сырымдар таңдайынан жарыдған биліктің иелері болыпты.
Шекесінен тыңдау (Түрікм.: Ашх., Аннау., Тедж.). жүре тыңдау, ... ... ... ... ... ... жалғаулы меңгеріле байланысқан диалектілік сөз тіркестері
де говорларда кездесіп жатады:
Айғырмен тоқтату ... ... ... ... ... (Шығ. Қаз., ... тез, ... кез болу (Маң.:Маңғ, Шев.) ойда жоқта тап болу, ойламаған
жерден кез болу
Тізгін үшімен келу (Сем., ... ... ... ... аса тез келу.
Осы хабарды естіген соң, ол тізгін үнімен келді.
Септік ... ... ... бірі келу ... ... сынды ғалымдар синтаксистік ерекшеліктер
ретінде ... ... ... ... бірі келу ... көрсетеді.
Олай болса, бұл назардан тыс қалатын құбылыс емес. Жатыс септік ... ... ... ... ... ... күн ... Арадан бір жеті
өтпей келіп қалыпты./, шығыс септік орнына барыс /Саған сұрап мен мектепке
іскер алмаймын. ... оқып ... ... ... ... шығыс /менен
өкпелесең өзің біл./, табыс септік орнына барыс /Маған тыңдамайды, апасы-
ау!/ септік ... келу ... ... Бқл ... байланысу
формалары өзгеріске ұшырамаса да, кейде тіпті, септік жалғауларының түсіп
қалатындығы да байқалды. Ондай жағдайларда, әрине, меңгеру қабысуға айналып
кететіндігі анық.
2.4. ... ... ... сөз ... сөз ... сөз ... байланысу формаларының
барлық түрінде де қиысу, ... ... ... ... да кездеседі.
Қабысу – түркі тілдерінде, оның бірі қазақ тілінде, өте ... ... ... ... ... Егер қиысуда бағыныңқы
сөз басыңқы сөздің грамматикалық мағынасына, тұлғасына ... ... ... ... қабыса байланысқан сөз тіркестері өзара
ешқандай жалғаусыз, тек қатар тұру ... ... ... ... сөз ... ... байланыс амалы сөздердеің орын
тәртібі болады.
Қабыса байланысқан ... сөз ... ... ... ... да ... есімді, етістікті және ортақ басыңқылы
түрлері бар.
Қабыса байланысатын есімді сөз ... ... ... оның
бағыныңқы сыңары зат есім, сан еісм, ... ... ... ... ... ... зат ... субстантивтенген сын, сан есімдер болады.
Қабыса байланысатынсөз тіркестерінің жиі қолданылатын бір түрі – зат
есімнен ... ... ... қабыса тіркесетін сөздер: зат есім, сын есім, сан есім,
сілтеу есімдігі, есімше.
Қабыса байланысқан есімді сөз тіркестері
Қабыса байланысқан ... сөз ... жиі ... бір түрі ... ... құралатын тіркестер. Екі зат есім атау ... ... сөз ... ... үшін ... соңғысына бағынып тұрады.
Мысалы, ағаш тіс, ағаш үй, айуан кеді, айуан ... ... ... айтылатын зат есімдер тобы көбінесе екі сөзден
құралады. Олар өзара әр уақытта анықтауыштық қатынаста ... ... ... сөз ... ... ... ... әрбір анықтауыштық тіркес фразалық (ритмикалық) бір екпінге
бағынып, екпін жағынан бір ... ... ... ... ... ... ... кез келген зат есім ене
бермейді. Оған өзара мағыналық байланыста бола алатын сөздер, тілде ... ... ... ... ғана ... байланысқан диалектілік есімді сөз ... ... ... Сөз тіркесінің білдіретін мағынасына қарай ... ... ... Заттың неден, қандай заттан жасалғанын білдіреді;
2. Салыстыру, теңеу мақсатында жұмсалады;
3. Бір затты басқа затқа арнау мағынасында қолданылады;
4. Бір зат ... ... ... ... ... ... ... мағынасын білдіреді;
6. Кәсіп-дәрежені білдіреді;
7. Адамның жынысын білдіреді;
8. Даралау мағынасында жұмсалады.
Қабыса байланысатын диалектілік есімді сөз тіркестерін «Қазақ ... ... ... алып ... ... ... ... көрсеттім.
1. Заттың неден, қандай заттан жасалғанын білдіреді.
Ағаш тіс (Алм., Гв.). ағаш соқа. Бұрынғы кездің ағаш соқасын ағаш ... те ... үй ... ... Ырғ., Түрікм.: Красновод., Бегд., Небид., Жеб.:
Орал, Гур., Қ.орда.: Жал., Қарм.). киіз үй. Осы ағаш үйді ... ... ... ... ... Красновод., Таш., Ашх.). түйе жүнінен биязы етіп,
иіріп тоқып жасаған шекпен. Жеңілділікке дұрысы има ... сақа ... ... ... Кенейді қорғай сақамен атсаң,
жақсы тиеді.
Құндыз жекей (Жамб., Мер.). құндыздан жасалған бас ... ... ... жүр,
Басында құндыз жекей жарасып жүр.
Қыш керпім (Ақт., Ырғ., Қ.орда: Арал). ... ... ... тамын
қыш керпімнен салған.
Май түймеш (Түрікм.: Красновод., Небид., Таш., ... Егін ... ... тарыны түйіп, қаймақ, шай қосып жасайтын тамақ.
Төс келі (Ақт., Шалқ.). Темір келі, шойын келі. Төс ... қара ... тон ... Шу, Мер., ... ... ... қора (Қ.орда: Қарм., Сыр, ... ... ... ... ... ... Шам ... да төбесі ашық болады.
Балқаш үй (Тау., Қош.). қыш, балшықтан салынған үй. Бұл жақта Балқаш
деген тау аты да бар. ... ... ... сөзі лай, ... деген мәнде
қолданылады.
Топ көже (Қост., Жан.). сүтке пісірілген қою тары көже. Жаңа ғана топ
көжеге тойып ... ... ... ... ... тары ... Сыр, ... тарының бір түрі. Алабүйрек тары
түгілі жай тарының өзін аөдап егетін болдық.
Алағарын тары (Сем., Шұб.). ала шамақты тары. ... ... ... ... ... ... ... Таш., Тедж., Орал, Чап., Жымп.). екі
өркештің екі жағына қисаюы. Мен «Үбіден ... ... ... бе?» - ... ... (Алм., Кег.). Берік жасалған келісім, уәде. Онымен сөз ... боп ... үй ... Жам.). шатырсыз, төбесі жайдақ үй. Анау тоқал үйде
бастығымыз тұрады.
Түйе қарын (Орал, Орда). Қаңбақ.
3. Бір затты басқа затқа ... ... ... сөз ... дәке (Сем., Мақ., Ұрж.). марлі. Ақырет дәке алсаң, сүт сүзуге
жарар еді.
Аяқ егін (Қост., Жан.). ... ... ... ... ел су ... ... ... мен ақ таяқпен жүрген едім.
Бал шөлмек (Гур., Маңғ.). банка. Бал шөлмекті сындырып алып жүрме
Дес орамал (Шымк., Мақ., ... ... бет ... Дес орамалды да
жуа сал.
Ет көрпе (жамб., Мер., Шу, Луг.). Жерге ... тек ... ... ... ... ... ... Шошаланы ет күрке деп атайды.
Жатық жер (Түрікм.: Таш., Тедж.). өзеннің жайбар жері немесе шал ... ... тыс ... Таш., ... ... киетін астарсыз бас киім.
Жер бұрыш (Қост., Жан.). қой жейтін шөп. Жер ... ... ... аузына салады.
Жер қазба (Қ.орда, Арал.). жер үй, жер төле. Жер қазбада да талай
отырдық
Жер саты (Сем.: ... Ақс., ... ... ... Оны ... жер сатысында тұрғанында көрген едік.
4. Бір зат екінші затты мекеніне қарай анықтайтын сөз тіркестері
Аяқ қайрақ (Ақт., Ойыл.). жарық. ... осы аяқ ... ... ... (Жамб., Шу.). мал сойғанда сойған кісіге ... ет ... таяқ ... ... ... ойыны. Бір бала таяқты аспанға
лақтырғанда екінші бала ұрып ... ... Әуе таяқ ... ... темір (Жамб., Шу.). бел оқтың артын не алдыңғы дөңгелекке
өткізетін темір, ... желі 1. (Шығ. Қаз., ... еспе ... жел; 2. (Алм., Шел., Еңб.).
шығыс жақтан соғатын жел.
Желке су 1. ... Шел., ... Шу, Қор., ... ... ... рет
берілетін су; 2. (Сем.: Ақс., Көкп.). бас ... ... ... ... ... Небид., Ашх., Таш., Гур., Маңғ.).
Той, ас беру кезінде ошақ қазылып ... ... ат ... ... ... Көнеүр., Тахта, Тедж.). жабайы жоңышқа. Су
жоқ, зат жоқ ... ... ... ... ... өлшемдік мағынасын білдіретін сөз тіркестері
Кілә кесе (Түрікм.: Красновод., Бекд., Небид., Жеб.). біл литрлік
үлкен ... ... ... кілә кесе ... ... кесе (Орын.: Ад., Бөр.). Үлкен кесе. Шаң бітірдім ғой мына ... ... өрік ... Таш., ... ... ... өріктің өрісі
6. Даралау мағынасында жұмсалатын сөз тіркестері
Азат керек ... ... ... ... ... тақау жерде
дара, жеке қалған керегенің басы. Сапалақ мана азат керегеде ілулі тұрған
Ақзон темір ... ... ... ... ... жасайтын
темірдің ақ түсті түрі. Орысша цинк. Не көп, ... ... көп, ... ... су ... ... Ашх., Таш., Гур., ... дәмі ащы
кермек су. Жебелдің алғау суынан тақыл шығар
Анижан жаулық (Түрікм.: Таш., Мары.). ... ... ... үлкен
орамал. Мынау анижан жаулығы бар Шахидың әйелі.
Әмір қауын (Шымк., Мақ., Жамб., Шу.). Ұсақ, жылан түстес тіл жол ... Биыл әмір ... еге ... оған ...... болмады.
Бажок шана (Ақт., Ойыл). Бір аттық ... ... Осы ... ... үш ... ... жұмыс (Сем., Абай). Адамның жеке басына тән іс ... аты. ... бас ... болмағандықтан, мектепке қабылдамады.
Бас жіп (Қост., Аман.). жан арық. Мысалы, егін жанымен су ... ... бас жіп ... нан ... Ашх., ... Жам., Шу.). Ашытпай ... ... нан ... ... есімді тіркестер (сын есім + зат есім)
Сын есімдер – заттың әртүрлі ... ... ... ... Солай
болғандықтан, олар зат есімдерге қатысты болып, зат ... ... сөз ... ... өте көп ... Сын ... және ... қызметіне қарағанда, олар есімді
сөз тіркесінің арнаулы бағыныңқы сыңары болатын сөздер.
Сын есімдер мен зат есімдер қатар тұру арқылы ... ... ... сөз ... жасалады. Мұндай синтаксистік тіркестердің құрамы әр
алуан болатындықтан, олар әртүрлі анықтауыштық қатынаста жұмсалады. ... ... ... ... сын есімдер заттың түсін, заттың
көлемдік сапасын, заттың табиғи күйін, адамның ... ішкі ... ... заттың салмақтың мөлшерін білдіреді.
Осындай әр түрлі мағынада жұмасалатын сын ... кез ... ... ... бермейді және барлық сын есімдердің зат есімдермен тіркесу
қабілеті бірдей ... ... ... сын ... білдіретін лексикалық
мағынасы белгілі заттың лексикалық мағынасымен үйлесімлі белгілі затқа тән
сапа болады.
Қабыса байланысқан ... сын есім ... ... дәл ... ... ... да сын есім кез ... зат есіммен
тіркесе бермейді. Өзінің белгілі бір шегі бар. ... ... ... ... ... теріп жаздық:
а) сапалық сын есімдер
1. Заттың түсін білдіретін сын есім ... ... ... сөз ... бидаяқ (Қост., Жан.). Бидайықтың ақ түрі. Анау табандағы ағаяқ
бидайықты бүгіннен ... ... ... ер ... ... ... ... жасалған ер.
Ақ басқын (Қ.орда, Арал). Жаяу борасын. Ақ басқын болып жылқы ығыпты.
Ақ жүрек (Шығ.Қаз., Зайс.). ... ... шөп. Емі ... ... ... ... үшін пайдаланады. Бір жерден ақ жүрек
табу керек болды.
Ақ керім (Сем., Абай, Ақс., ... ... әк. Үйді ... алайық
деп едік, соған ақ керім іздеу керек болып тұр.
Ақ ... ... Үрж., ... ... . Бидайықтың қабығы. Ақ
көйлектен ажыраған бидай өнбейді
Қара тікен тұз ... Тал.) ... қара тұз. Қара ... ... ... ... жел қалмайды.
Қара тіл (Қ.орда.: Қарм., Сыр, Шиелі, Арал). Малдың көкке ... ... ... шыға ... ... қара тіл ... рақаттанып
қалады.
Қара тұяқ (Жамб., Шу). Дәні қонақ дәніндей, далалы жерде өсетін
өсімдік.
2. Көлемге ... сын ... ... ... ... ... ... ағаш (Ақт., Ключ.). Шүлдік ойынында шүлдікті таяқпен үшінші рет
ұру.
Жалпақ нан ... Ад., ... ... жұқа ... қазанға майсыз
пісірген нан.
Зиба бойлы (Қ.орда, Арал). Ұзын бойлы. Әйелі аққұба, зиба бойлы екен.
Қобаң бидай ... ... Таш., ... бидайдың дәні ірі
жаксы сорты.
Қозалы сырға (Сем., Көкп., Ақс.). қамбат, бағалы сырға. Оның құлағына
таққаны қозалы ... жан ... ... Гв.). ... ұсақ мал. Бір ... басқа,
бізде ұсақ жан жоқ.
Уақ жан (Алм., Жамб.). Ұсақ мал. Уақ жан соя ... ... арба ... Сыр, Жал.). Үлкен мажар арба. Урдабанды
арбамен шөп ... ... ... ... білдіретін сын есімді тіркестер
Жайдақ қора (Шымк., Сайр.). жазда қой жататын төбесі ашық ... ... күні ... ... ... шам // ... шам (Орал, Чап., Орын., Ад., Бөр.). ... ... шам, ... шам, сықсима.
Жалмаң құлақ (Сем., Ұрж.). Ащылы сор жерге ... ... ... ... деген шөптің түрі бар.
Жалпылдақ шам (Орын., Ад.). шынысыз, пияласыз шам. Жалпылдақ шам қазір
жоқ.
Жарық қарын 1. (Жамб., Шу, Мер., Қор.).Екніші жылғы тың жер. 2. ... ... жыл ... ... шам ... Талд.). Мұржасыз, маймен ғана жанаты шам. Қазір соқыр
шамды қолданбайды.
Тік аяқ (Түрікм.:Тедж., Байр., Мары.). Шәшке, шынаяқ. Біз ... ... ... жара ... ... ... көбінесе шығы мен тамағына шығатын
жара. Құлында чын жара бар.
Сапалық сын ... мен зат ... ... ... ... айтылғанда,
сөз тіркесінің бірінші (Бағыныңқы) сыңары түбір қалпын зерттеуді де, екінші
(басыңқы) сөзі түрлі ... ... ... ... соңғының жалғаулы
болуының бұ сөз тіркесіне ... ... ... ... ... шамды,
тік аяқпен т.б.
Сонымен қатар, сөз тіркесіндегі зат есімнің кейде ... ... есім ... сөз ... ... айтылуы да мүмкін.
Қатыстық сын есім мен зат есімдерден болған қабыса байланысқан
диалектілік сөз ... де ... ... ... ... Мұнда
туынды сын есімдер қандай сөздерден жасалған болса, сол сөз ... ... ... сын ... де ... ... тобы сөздікте көптеп
кездеседі.
Атымды жер (Ақт., Ырғ.). құнарлы, шығымды, қолайлы жер. Сіздің тарыңыз
атымды жерге ... ... ... ... Красновод., Небид., Ашх., ... ... ... жоқ сырға
Барқынды жер (Сем., Абай.). Отты жер, шөбі шүйгін, суы мол, малға
жайлы жер. ... ... ... жер ... нан ... Ашх., ... Мары). Етке салатын нанның бі
түрі. Қазанға қаусырма нан етіп сал.
Қолдай жұмыс ... ... Қол ... қара жұмыс. Жастар бойлай қолдай
жұмыс істеп келді.
Құлынды аяқ (Шығ.Қаз., Күр., Тар.). ... шай ... ... ... ... Сыр, ... Тік шелек. Балам, қылды бақырды ал
да, екі шелек су әкел.
Ұрма сөз ... ... ... ... ... ... салған сөз. Ақылбек
ұрма сөзді адам.
Сан есімді тіркестер (сан есім +зат есім)
Сан есімдер – зат есімдерге тән, оларды сан ... ... ... ... жетегінде айтылатын, өзінің басыңқылық дербестігі жоқ сөздер.
Олардың зат есімдермен тіркесуі арқылы ... ... ... ... ... Сан ... мен зат ... өзара тіркесу қабілеті
ерекше болатындықтан, ондай сөз ... жиі ... және ... ... ... зат ... талдап саналатын конкретті заттардың аты болады
да, бірқатары абстракт ұғымның аты болады. ... ... сан ... ... ... ... тіркесе бермейді. Олар санауға болатын заттардың атын
білдіретін сөздермен тіркесе алады да, санауға болмайтын, абстракт ұғымды
білдіретін зат есімдермен ... есім ... сөз ... ... бір-бірінің тұлғалануына әсер
етпейді. Сан есімдер арқылы заттың көптігін білдіргенмен, ... зат ... ... ... ... сан ... ... құрамы әдеби тілдегідей.
Айырмашылығы, басыңқы сыңары, яғни зат есім сөз ... сөз ... ... ... сыңарлары әдеби тілдегі сан есімдерден құралады.
Бір жүздеме (Алм., Жамб.). атлас. Магазиннен алты метр бір ... ... ... ... киіп ... ... ... Арал). Бір адамнан басқаға саудырмайтын сүтті бие.
Көп малдың ішінде талай бір көнек биелер кездеседі.
Бір көсік (Қост., Жан.). бір ... тас шай. Бір ... шай ... екі айға жетеді.
Бір пара (Орын.: Ад., Бор.). бір қатар. Жұрттың бір парасы ... пәс ... ... ... ... ... ... сәл. Әкем, бір пәс
тұр мен үйге кіріп шығайын.
Бір пәсте (Жамб., Шу). Демде, жылдам. Чөпті тасу бір ... ... ... ... ... сөз тіркесі де бар.
Бір алқым жіп (Орын.: Ад., ... ... ... ... ... бір ұршық
жіп.
Бір отыз жер (Шымк., Қызылқ.). ширек гектар жер.
Бір иін су (Жамб., Шу.). жарты күнді су (таңертеңнен ... ... ... кеш ... ... уақыттағы су). Бір қос жерге бір иін су
жетіп жатыр.
Бір кесім жер ... ... ... 1/8 бөлігі. Октябрь
революциясынан кбұрын бір кесім жер айдадық деп айтатын едік.
Есімшелі қабыса ... ... ... + зат ... ... қабыса байланысатын сөздердің тағы бір тобы ... ... зат ... ... ... ... ... сөз тіркестері жасалады.
Мұндай есімді сөз тіркестерінің құрамында жиі кезедесетін есімшелер
–ған/-ген тұлғалылар. Бұларға ... ... ... ...
тұлғалы есімшелер есім сөз тіркесінің бағыныңқы сыңары ... ... ...... білдіретін шақтық мағынасында: өткен шақ пен осы
шақта ... ... ... ... ... ... нәтижесін, оның
зат есіммен тығыз мағыналық байланысын білдіреді.
Есімшенің сөз тіркесі құрамындағы анықтауыштық ... ... ... ... ... ... бар екендігін
көреміз. Егер, мысалы, сын есімнен болған анықтауыштар заттың әр алуан
сындық ... бір ... ... білдірсе, есімшелер заттың қимылдық
сапасын процесс күйінде білдіреді.
Жалған тыс (Түрікм.: Красновод., Небид., Ашх., ... Ад., ... ... ... бас ... Бір жалған тыс керек-ақ.
Қайырған май (Алм., Кег.). тортасын айырған май. ... май ... ма ... май ... ... тортасын айырған май.
Құсқан бас (Түрікм.: Красновод., Небид., Таш., Байр.). ... ... адам ... ... өсімдік.
Үстеулер қатысқан есімді тіркестер
Үстеулер - өздерінің лексикалық мағыналарына ... ... ... ... ... ... ... олар көбінесе етістіктерге
қатысты болып, етістікті сөз ... ... жиі ... есім сөздермен де тіркесуі ... ... ... Қазақ
тілінің материалдарына қарағанда, мезгіл үстеулері сөйлем ішінде зат есім,
сын есім, сан есім және бар, жоқ ... ... ... ... ... ... ... үстеулер сөйлемде баяндауыш болған есімдерге ғана ... теру ... ... ... сай ... ... ... алмадық.
Табыс септік жалғауының түсірілуі нәтижесінде болған қабысулар:
Ақша бұзу (Орал. Чап.). ақшаны майдалау, ұсақтау. Қарағым, сен ... келе ... құю ... ... ақша ... есептеу. Машина үшін шетыңызға ақша
құямыз.
Жер тепшілеу (Сем.: Ұрж.). ел қыдыру. Кешегі жер ... ... ... ... ... айтқанда, қабыса байланысатын диалектілік есімді сөз тіркестері
басқа сөз ... ... жиі ... ... ... ... мысалдар қоры дәлел бола ... ... бір ... ... ... ... барлық дерлік формалары
диалектілік қабыса байланысқан сөз ... де ... ... ... ... жете ... ... мысалдарын келтіріп отырдық.
Келесі сөз болатын мәселе қабыса ... ... ... жайы
болмақ.
Қабыса байланысқан етістікті сөз тіркестері
Етістікті сөз тіркестерінің грамматикалық діңгегі етістік болады да,
соның негізінде басқа ... ... ... ... Сөз ... ... та, ... сөз тіркестін ... ... ... ... ... ... ... үстеулер, көсемшелер, шылаулы есімдер тіркесе ... бұл ... ... ... дәрежесі, тіркесу амалдары мен
түрлері, сол сияқты мағыналық ... да ... ... ... ... есім сөздер етістіктермен ешбір қосымшасыз тіркеседі. Бұл ... мен ... ... ... түрі ... болады.
Қабыса байланысқан етістікті сөз тіркесінің құрамы әртүрлі болады.
Етістіктермен қабыса ... ... ... сөздер,
көсемшелер, сын есімдер, сан есімдер, жалғаусыз зат есімдер. Есімдіктердің
ішінде тек ... ... ғана ... ... ... сөз
тіркестерін құрайды. Қабыса байланысқан етістікті сөз тіркестері ... ... ... ... сөз ... ... сөз ... көсемшелі сөз тіркестері;
4. сын есімді сөз тіркестері;
5. сан есімді сөз тіркестері;
6. зат есімді сөз тіркестері
деген алты топқа бөледі ғалым М.Балақаев ... ... ... ... тіркестердің де тіркесу
қабілеті күшті. Мұнда да үстеулі, ... зат ... ... көптеп
қолданылады. Бірақ сын есімді және сан есімді сөз тіркестерін кездестіре
алмадық.
1. Үстеулі сөз ... ... ... ... ... ... деп ... олар етістіктермен тіркесу үшін жаратылған сөздер деуге болады.
Үстеулер етістіктердің алдында ... ... ... ... өте жиі
кездесетіндіктен, ондай сөз тіркестеріне ерекше ... ... ... етістікті сөз тіркестерінің құрамында пысықтауыштық қатынаста
мезгіл, мекен, себеп, мақсат т.б. ... ... сөз ... екі ... ... жөн:
1. негізгі үстеулер қатысты сөз тіркестері,
2. туынды үстеулер қатысты сөз тіркестері [19, 75].
Негізгі үстеулер қатысты диалектілік сөз тіркестері
Негізгі үстеулер деп ... ... ... ... ... үстеулерді айтамыз. Бұл топқа, тарихи тұрғыдан қарағанда, екі
сөздің бірігуі жолымен құралған сөз тіркестері ... ... Бұл ... ... үшін мезгіл үстеулері етістікті сөз
тіркестерінің құрамында жиі қолданылады. Қазіргі ... ... ... ... бірде-бір етістік жоқ деуге болады. Оның себебі мынада:
етістіктің басты қасиеттерінің бірі – оның ... ... ... ... ... айтылған етістіктің осы шақтық мағынасын дәлелдеп, айқындай,
толықтай түсетін сөз – мезгіл үстеулері.
Етістіктермен қабыса байланысатын мезгіл ... сөз ... орын ... ... ... үстеуі етістікпен қатар тұрып та,
арасына сөз салып тұрып та байланыса береді. ... ... ... қай шегінде тұрмасын, тек өздері қатысты ... ... ... Сын ... сан ... есімшелер сияқты қай сөздің алдында
тұрса, сол сөзге қатысты бола қалмайды.
Мезгіл үстеулерінің ... ... ... мағыналары әр
түрлі болады [19, 76]. Жаңа әзірде келді (Орал.: Чап., Жымп.). ... жаңа ғана ... Жаңа ... ... ... ... Іс-әрекеттің қайда болғанын ...... ... ... қызметінің бірі. Сондықтан мекен үстеулері етістіктермен
жиі тіркестеді де, олар көлемдік қатынаста жұмсалады:
Амал. Мұндай сөз ... ... ... істің әртүрлі
істелу амалын, тәсілін білдіреді.
Қалп айту (Жамб., Шу.). өтірік айту. Жігіттің жақсысы қалп айтпайды.
Туынды үстеулер қатысты диалектілік сөз ... ... мен ... ... сөз ... ...... қатынастарда жұмсалады. Туынды үстеулермен
келетін диалектілік сөз тіркестерін «Қазақ тілінің ... ... ... Көсемшелі қабыса байланысқан сөз тіркестері
Көсемшелер – синтаксистік қызметі жағынан етістіктің үстеуге ұқсас бір
түрі. Олар жіктік жалғауларын қабылдап, ... ... ... ... ... ... ... оқшау тұрып, күрделі мүшенің, мысалы,
баяндауыштың құрамында, ... ... ... ... сөз ретінде
етістікпен қабыса байланысып пысықтауыштық қатынаста да айтылады.
Соңғы екі жағдайда да ... ... бір ... ... бағынышты ететін ... ... ... ... көсемшелер тек етістіктерге қатысты болып, тек етістіктермен
ғана тіркесе алады. ...Етістіктің мағыналарын ... үшін ... ... ... ... үшін етістіктер көсемше тұлғалары
арқылы бірінің ... бірі ... ... ... ... мен ... құралатын сөз тіркестерінің аясы кең.
Дегенмен, кез келген көсемшені кез ... ... ... ... ... ... сөз тіркестері
Еліктеуіш сөздер - өзіндік ерекшелігі бар сөз ... ... ... ... ... сыңары қызметінде жұмсалатын еліктеуіш сөздер
етістіктерді мәнерлі түрде еліктеу тұрғысынан сипаттайды. оның ішінде бір
буынды еліктеуіш сөздері бар ... ... ... ... Ал ... ... еліктеуіш сөздері бар етістікті тіркестер
қимыл-әрекеттің созылымдылығын көрсетеді [19, 81].
4. Зат есімді сөз тіркестері
Қабыса байланысқан сөз ... ... сөз ... ... тобы зат ... ... ... Зат есімдер сабақты етістіктермен қабыса
тіркесу арқылы әрі мағыналық, әрі грамматикалық тығыз байланыстағы сөздер
тобын құрайды. Сөз ... – бұл түрі тура ... ... ... ... ... зат ... сабақты етістіктің кимылы
ауысып түсіп, сонымен біте қайнасқан байланыста тұрады.
Кейбір зат ... ... бір ... жиі ... ... керісінше, өздерінің бұрынғы дербестігінен айрылып,
түйдекті тіркес қалпында ... не ... бір ... ... ... [19, ... Жанаса байланысқан диалектілік сөз тіркестері
Басқа байланысу түрлеріне қарағанда сөздікте сирек кездесетіні жанаса
байланысқан сөз ... Оның ... бұл ... ... ... ... ... сөйлемнен іздестіруіміз керек. Соңғы кезде
жанасу деп біз екі ... ... ... сөз арқылы байланысуын танып
жүрміз. Сөздікте «айтқан соң жерде»[20, 25] деген сөз тіркесі бар. Оның
мысалы ... соң ... ... керек емес пе? Өкінішке орай, басқа мысалды
сөздіктерден кездестіре алмадық.
Қорытынды
Тілімізде кездесетін ... тіл ...... ... ... ... келе жатқан құбылыстардың бірі. ...... ... жемісі, халық тілі дамуының кезеңі тудырған тіл
құбылыстары. Диалектілерді, ондағы тіл ерекшеліктерін танып білудің ... ... ... ... сөз ... ... ... та,
практикалық та мәні зор.
Өткен ғасырдың отызыншы жылдарынан бері қарай ... ... ... ... ... ... тек лексикалық, фонетикалық,
морфологиялық негізде сөз болып келгендігі анықталды. Диалектілік немесе
сөйленістік сөз тіркесі ... ... ... кей ... ғана ... ... еш ... кездестіре алмадық. Грамматикалық ерекшеліктері
сөз болған тұста да сөз ... ... ... Тек ... ... «Қазақ тіліндегі аймақтық ерекшеліктер» атты
еңбектегі Болатов Ж., Қалиев Ғ., Тасымов А. мақалаларында ... ... ... сөз ... ... ... Бұл, әрине, мақала
көлемінде ғана. Кейін Ш.Сарыбаев пен ... ... ... ... ... сөз ... табиғатын ашып
көрсетуге тырысып, бірнеше ерекшеліктерді де ... ... ... де «сөз ... ... ... тілдің материалдары негізінде сөз болып
жүр де, диалектілердегі сөз тіркестерінің мол қоры жөнінде ... ... ... – деп ... те білдіреді.
Ғалым Ғ.Қалиевтің 1953 жылғы «Арал ... ... ... ... ... ... «сөз ... біраз тоқталып өтеді.
Бөрібаев, Жүнісов сынды ғалымдар да сөз ... аз да ... ... ... ... ... ... диалектілік
синтаксис, оның ішінде диалектілік сөз тіркесі толыққанды ... ... ... т.б. ғалымдар синтаксисті бөліп-жарып
көрсетпегенін айтып кетеді. Мысалы, Т.Айдаров: «говор материалдарының ...... ... Оны ... және ... екіге бөліп жатпадық, өйткені кейбір грамматикалық категориялар ... ... ... ... тұрғыдан зерттелінеді», – деп
ескертіп те ... [9, ... Ш. ... ... ... сын есім ... тоқталып өтеді. Онысы қабыса байланысқан сөз тіркестерінің бір
формаларын көрсеткендігі еді. Бірақ ғалым оларды жай ғана атап-атап ... ... ... ... ... пен ... септік
жалғаулараның бірінің орнына бірі келе ... ... ... ... ... алып келетін құбылыс екендігі белгілі
болды.
Осы секілді бірді-екілі зерттеулерде ғана ... ... ары ... ... түсуді қажет екендігі анық. ... ... ... ... сөз ... оның ... қарастырылу дәрежесі сөз болды. Аймақтық сөз тіркестерінің
байланысу формаларына ... ... ... тіл сөз ... формаларынан өзгеше байланысу түрлері жоқ екендігі дәлелденді. Аз
да болса ... ... атап ... ... ... пен
Ш.Сарыбаевтар атап өткендігі айтылып кетті.
1996, 1999 жылдары шыққан екі ... ... ... көбі сөз ... ... ... ... емес. Сөздікте бар нәрсе
болғандықтан, оның бәрін тізе беруді жөн көрмедік. Мысал ретінде қиысуға
40, ... 15, ... 135, ... 107 сөз тіркестерін тізіп
көрсеттім. ... ... ... ... ... ... аз
кездеседі. Біз жанасуды мәтін, сөйлем ішінен іздестіруіміз керек.
Септік жалғауларының ... ... бірі келу ... де ... ... оның сөз ... ... ауытқуына әсері бар екендігі
де сөз болды. Аймақтық ... осы ... ... ... алда бұл сөз ... ... емлесіне мән
беріп, күрделі сөз, ... ... т.т. ... ... үшін де ... еңбектер легі керек екендігі шүбә
келтірмейді.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... М. ... ... ... ... литературный язык. – Алматы,
2007
2. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы. (Проф. Б.Әбілқасымұлының 70
жылдығына орай ұйымдастырылған халықаралық ғылыми-теориялық конф.
матер.). – Алматы: Арыс, ... ... Т. ... және қазақ тіл білімі. – Алматы: Санат, ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері. – Алматы,
1951
5. Қалиев Ғ., Сарыбаев Ш. Қазақ диалектологиясы. – Алматы: Ана ... ... ... Ғ. Арал ... ... ... Ф.ғ.к. дисс., – Алматы,
1953, – 271 б.
7. Бөрібаев Ә. Орда қазақтарының тіл ерекшеліктері. Ф.ғ.к. – Алматы,
1964, – 268 ... ... Ә. ... қазақ говоры. Ф.ғ.к. дисс., – Алматы,
1965
9. Айдаров Т. Өзбекстандағы Тамды ауданы қазақтарының тіліндегі
ерекшеліктер. Ф.ғ.к. дисс. Таш., 1967 – 236 ... ... Ш. ... ... ... говоры. Ф.ғ.к. дисс. – Алматы,
1968, – 245 б.
11. Нұрмағамбетов Ә. Қазақ тілі говорларының ... ... ... дисс.,
– Алматы, 1974, – 379 б.
12. Өтебеков Б. Ауған, Иран қазақтарының тіліндегі жергілікті
ерекшеліктер. Ф.ғ.к. дисс., – ... 1998, – 144 ... ... К. ... ... ... – Алматы: Мектеп, 1972, –
256 б.
14. Атабаева М. Диалектілік сөз тіркесі. – Алматы: Респ.баспа каб. 1996, ... ... ред. ... ... ... ерекшеліктер. – Алматы:
Ғылым, 1990, – 212 б.
16. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі ... ... ... – Алматы,
1951
17. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. –
Алматы: Мектеп, 1981, – 200 б.
18. Сайрамбаев Т. Сөз ... мен жай ... ...... ... ... М. ... қазақ тілі. Синтаксис. – Алматы, 1992
20. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. І кітап. – Алматы: Ғылым ... 195 ... ... ... ... ... ІІ ... – Алматы: Ғылым 1999
– 236 б.
22. Қазақ тілінің аймақтық сөздігі. – Алматы: Арыс, 2005 – ... ... С. ... ... и ... ... языка. –
Алматы, 1959
24. Айдаров Т. Проблемы диалектной географии и лингвистической географии.
– Алматы: Рауан, 1991
25. ... Р.И. ... язык и ... диалекты на разных этапах
развития общества. М,. 1954, – 344 ... ... Ш., ... О. ... ... ... ... – Алматы:
Ғылым, 1989
27. Горшкова К.В. Историческая диалектология русского языка. М,. Просв.,
1972
28. ... ... по ... ... Под. ред.
Р.И.Аванесова. М.: Наука, 1977
29. Трубинский В.И. Очерки русского диалектного синтаксиса. М., 1984, ... ... ... Ю. ... ... Ташкент говорындағы фонетика-морфологиялық
ерекшеліктер. Ф.ғ.к. дисс. Таш., 1967, – 285 ... ... Н. ... қазақ тілінің ауыспалы говоры. (Батыс
және Солтүстік-шығыс ... ... ... Ф.ғ.к. дисс.,
– Алматы, 1965, – 290 б.
32. ... Б. ... ... ... ерекшеліктері. Ф.ғ.к. дисс.,
– Алматы, 2003, – 121 б.
33. Құрманәлиев К. ... ... ... ... ... ... ... дисс., – Алматы, 1992, –129 б.
34. Нақысбеков О. Шу бойындағы қазақтардың тіліндегі. Ф.ғ.к. ... ... 1963, – 341 ... ... О. ... ... ... говорлар тобы. Ф.ғ.докт. дисс., –
Алматы, 1994, – 79 ... ... А. Еділ ... ... тіл ерекшеліктері. Ф.ғ.к. дисс.,
– Алматы, 1975, – 148 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жұмыстың негізгі мазмұны49 бет
Қазақ тілі тарихын зерттеудің әдістері4 бет
Қазіргі айтыс ақындарының сөз қолданымы45 бет
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Бастауыш мектептерде дамыта оқыту технологиясын сөз тіркесінде қалыптастыру47 бет
Дамыта оқыту технологиясын сөз тіркесін оқытуда қолдану11 бет
Көркем шығарма атауларындағы сөздер тіркесімі69 бет
Сөз тіркесі56 бет
Сөз тіркесі және ондағы өзгерістерді үйрету жолдары29 бет
Сөз тіркесі синтаксисі48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь