Тіл қатынас жүйесі және аударма түрлері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .1
І ТАРАУ. ТІЛ ҚАТЫНАС ЖҮЙЕСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1.1 Тіл ғылымы және оның мақсаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.5
1.2 Тілдік қатынас ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5.7
1.3 Тілдік қатынастың ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
ІІ ТАРАУ. АУДАРМА ТҮРЛЕРІНІҢ ҚАЗІРГІ ЖІКТЕМЕСІ ... ... ... ...8
2.1 Тілішілік және тіларалық аударма ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8.12
2.2 Қызметтері бойынша аударманың түрлері ... ... ... ... ... ... ... .12.14
2.3 Аударманың эквиваленттілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14.16
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
«Аударма» ұғымының анықтамасы
«Аударма» сөзі көпшілікке белгілі әрі түсінікті болғанымен аудармашылар мен тіл мамандары үшін оның, кем дегенде үш түрлі әрі өзара байланысқан мағыналары бар:
1) адамның әлеуметтік-тілдік қызметінің ерекше түрі;
2) аударатын тілде берілгенақпаратты аударылатын тілдегі ақпаратқа айналдыру барысындағы ойлау процесі;
3) аударма процесінің нәтижесі ретіндегі мәтін.
«Аударма» сөзінің аталған мағыналарының бір-біріне қатынасы бар әрі өзара байланысты: аударма процесінің ерекшеліктері аударманың әлеуметтік-тілдік қызметінің түрі ретіндегі сипаттамасынан туындайды; аударманың процесс ретіндегі туындау ерекшеліктері дыбысталу арқылы түсіндіріледі.
Ұсынылып отырған анықтамалардың ішіндегі ең кең мағыналысы- тіларалық коммуникация жағдайында пайда болатын адамның әлеуметтік-тілдік қызметінің ерекше түрі.
Аудармның адамның әлеуметтік-тілдік қызметінің ерекше түрі ретіндегі анықтамасы аударманың әлеуметтік маңыздылығына, адамның бұл қызметінің қоғамның (социумның) даму ерекшеліктеріне бағыныстылығына, оның әлеуметтік тапсырыста көрініс табатын қажеттіліктеріне баса назар аудартады.
Коммуникация (лат. communicatio - хабарлау; communico - ортақ жасаймын, байланыстырамын, келісемін) - тіл арқылы және басқа да таңбалалар жүйесінің көмегімен адамдар өзара ой бөлісетін, бір-біріне ақпарат беретін ерекше қатынас құралы. Тіл кез келген таңбалар жүйесі секілді код (кілт), яғни ақпарат беру, оны өңдеу және сақтауға арналған шартты белгілердің немесе сигналдардың жүйесі болып табылады. Қолданып отырған кодтың түріне қарай коммуникацияның негізгі екі түрін - тілдік және тілсіз қатынас деп ажыратуға болады. Адамдардың бір-бірімен тіл арқылы ауызша немесе жазбаша қарым-қатынас жасауы, яғни адамзаттың тіл арқылы қатынасқа түсуі тілдік қатынас дегенді білдіреді. Ал адамдардың таңба-белгілер (ыммен түсінісу, көздің, ауыздың, қабақтың қимыл-қозғалыстары және т.б. белгілер) арқылы бір-бірін тілсіз-ақ ұғып, соған қарай іс-әрекет жасауы тілсіз қатынас деп аталады. Қатынасқа түсушілер осылайша тілдік немесе тілсіз белгілер арқылы кодталған ақпаратпен алмасып отырады. Ақпарат алмасу жазбаша немесе ауызша (тілдік қатынас) яки басқа таңбалар үздіксіз жалғасатын (тілсіз қатынас) сөйлесімдердің байланыс легі рөліндегі байланыс арнасы арқылы жүзеге асырылады.
Жалпы алғанда коммуникация процесін былайша елестетуге болады: Бірінші қатысушы (яғни хабарды жіберуші - адресант) сәйкес байланыс арнасы арқылы тілдік немесе тілсіз қатынастың көмегімен бөлгілі бір кодталған хабарламаны жібереді; екінші қатысушы (яғии хабарламаны қабылдаушы - адресат немесе рецептор) хабарламаны қабылдайды және қайта кодтау (сарапқа салып, түсіну) арқылы одан ақпарат алады. Бұл процестің мәнін ежелгі грок философы Аристотель б.з.д. IV ғасырда-ақ жүйелеп, коммуникацияның негізгі үш элементін ерекше атап көрсетіп кеткен:
1) Масалимова Әлия Р., Әлімжан Ә.Ш. «Аудармашы » [269 бет]
2) С.Аманжолов «Қазақ тілі теориясының негіздері» 44-47 беттер
3) Ф.Оразбаева «Тілдік қатынас» 2005 ж. 42-50 беттер
4) Ф.Оразбаева «Тілдік қарым – қатынас теориясы» 3-4 беттер
5) Амирова Ж.Г. «Аудармашы қызметінің кәсіби негіздері»
6) Лексико-стилистические вопросы перевода. – Алматы, 1987.
7) Хасанов Б.Х. Социальная лингвистика. – Алматы, 1998.
8) Аударманың лексика-стилистикалық мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1987.
9) Бархадуров Л.С. Язык и перевод. – Москва, 1975.
10) Талжанов С. Көркем аударма туралы. – Алматы, 1962.
11) Жақыпов Ж.А. Аударматануды аңдату. – Қарағанды, 1997.
12) Комиссаров Н. Теория перевода. – Москва, 1990.
13) Айтбаев О.А. Аудармадағы фразеологиялық құбылыс. – Алматы, 1975.
14) Чернов Г.П. Основы синхронного перевода. – Москва, 1982.
15) Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. – Алматы, 1987.
16) Смағұлова Г. Өлең контексі прагматикасы. – Алматы, 1987.
17) Мастерство перевода. – Москва, 1963.
18) Феодоров А.Б. Основы общей теории перевода. – Москва, 1983.
19) Шарпиев А.В. Синхронный перевод. – Москва, 1979.
20) Верещагин К.М., Костомеров В.Г. Язык и литература. – Москва, 1973.
21) Қазақ тілі энциклопедиясы. – Алматы, 1997.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ………………………………………………………………………1
І ТАРАУ. ТІЛ ҚАТЫНАС ЖҮЙЕСІ……………………………………….3
1.1 Тіл ғылымы және оның мақсаты……………………………………...3-5
1.2 Тілдік қатынас …………………………………………………………5-7
1.3 ... ... ... ... АУДАРМА ТҮРЛЕРІНІҢ ҚАЗІРГІ ЖІКТЕМЕСІ……………8
2.1 Тілішілік және тіларалық аударма…………………………………..8-12
2.2 Қызметтері ... ... ... ... ... ... ұғымының анықтамасы
«Аударма» сөзі көпшілікке белгілі әрі түсінікті болғанымен аудармашылар
мен тіл мамандары үшін оның, кем дегенде үш ... әрі ... ... ... адамның әлеуметтік-тілдік қызметінің ерекше түрі;
2) аударатын тілде берілгенақпаратты аударылатын тілдегі ақпаратқа
айналдыру барысындағы ... ... ... ... ... ретіндегі мәтін.
«Аударма» сөзінің аталған мағыналарының бір-біріне ... бар ... ... аударма процесінің ерекшеліктері аударманың әлеуметтік-
тілдік ... түрі ... ... ... ... ... туындау ерекшеліктері дыбысталу арқылы түсіндіріледі.
Ұсынылып отырған анықтамалардың ішіндегі ең кең ... ... ... ... ... адамның әлеуметтік-тілдік қызметінің
ерекше түрі.
Аудармның адамның әлеуметтік-тілдік қызметінің ерекше түрі ... ... ... ... ... бұл ... ... даму ерекшеліктеріне бағыныстылығына, оның әлеуметтік
тапсырыста көрініс табатын қажеттіліктеріне баса назар аудартады.
Коммуникация (лат. ... - ... ... - ... жасаймын,
байланыстырамын, келісемін) - тіл арқылы және басқа да таңбалалар жүйесінің
көмегімен адамдар өзара ой бөлісетін, ... ... ... ... ... Тіл кез келген таңбалар жүйесі секілді код (кілт), яғни
ақпарат ... оны ... және ... ... ... ... немесе
сигналдардың жүйесі болып табылады. Қолданып отырған ... ... ... негізгі екі түрін - тілдік және тілсіз қатынас деп
ажыратуға болады. ... ... тіл ... ... ... жазбаша
қарым-қатынас жасауы, яғни адамзаттың тіл арқылы қатынасқа түсуі тілдік
қатынас дегенді білдіреді. Ал ... ... ... ... ... ... қимыл-қозғалыстары және т.б. белгілер) арқылы бір-
бірін тілсіз-ақ ұғып, соған қарай іс-әрекет жасауы ... ... ... ... түсушілер осылайша тілдік немесе тілсіз белгілер арқылы
кодталған ақпаратпен алмасып отырады. Ақпарат алмасу жазбаша немесе ... ... яки ... ... үздіксіз жалғасатын (тілсіз қатынас)
сөйлесімдердің байланыс легі ... ... ... ... ... ... коммуникация процесін былайша елестетуге болады: Бірінші
қатысушы ... ... ... - ... ... ... ... арқылы
тілдік немесе тілсіз қатынастың көмегімен бөлгілі бір кодталған хабарламаны
жібереді; екінші қатысушы (яғии хабарламаны ... - ... ... ... ... және ... кодтау (сарапқа салып, түсіну)
арқылы одан ақпарат ... Бұл ... ... ... грок ... б.з.д. IV ғасырда-ақ жүйелеп, коммуникацияның ... ... ... атап ... кеткен:
СӨЙЛЕУШІ - СӨЙЛЕСІМ - ТЫҢДАУШЫ
Коммуникация процесінің қазіргі сипаттамаларының ішіндегі ең қарапайым
әрі қисындысы XX ғасырдың ортасында орыс ... ... ... ... ... Осы ... ... алып, оған монолингвальді коммуникация,
тіларалық коммуникация, тілдік тосқауыл, ... ... ... ... тіл ... ұғымдарды қоса отырып, ... ... ... № 1 және № ... қол ... ... және ... кезінде қатысушылардың екеуі де бір
ғана тілдік кодты қолданса ... ... де бір ... сөйлесіп тұрған
болса), коммуникацияның мұндай түрі монолингвальді (гр. monos - бір, ... лат. lingua - тіл) деп ... Бұл ... ... ... ие, сол ... коммуниканттар бегде біреудің көмегінсіз-ақ
түсінісе плоды. Егер коммуниканттар түрлі вербальді кодтар (яғни, әртүрлі
тілдер) ... ... ... ... әрі олардың әрбірі қарсысындағы
адам сөйлеп не жазып отырған ... ... ... ... ... жасауға кедергі келтіріп, қоршау болатын тілдік тосқауыл пайда
болады. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... тілдік дәнекердің, яғни екі тілді де (1-кодты әрі ... ... ... қажет болады. Ол - аудармашы. Коммуникация
ортақ сипатқа ие болады, өйткені, қатысушылар бір-бірімен ... ... ... ... ... - ... арқылы ақпарат жіберіп, сол
арқылы қабылдайды.
Аудармашы адресат пен адресанттың іс-әрекеттерін біріктіре отырып,
күрделі қызметтерді атқарады: 1) ол ... ... ... ... ... ... хабарламаны қабылдайды және қайта кодтайды;
2) алынған ақпаратты 2-кодпен кодтайды, яғни ... ... ... ... екінші қатысушыға жібереді.
Қатысушылар ақпарат алмасып отырған байланыс арнасы АУДАРМА (ауызша
немесе жазбаша) болып табылады.
Қатынастың бұл түрі ... ... деп ... ... ТІЛ ҚАТЫНАС ЖҮЙЕСІ
Тіл – таным мен коммуникация мақсаттары үшін қолданылатын ... ХІХ ғ. 60-70 ж.ж. ... ... ... ... ... және ... жүйесі деп тұжырымдайды. Оның көзқарасын ... ... мен ... ... еш ... жоқ, ол ... ... құбылыс деген қағидаға ... ... ... ... тіл ... ... – қайшылығын бөліп жарып, тіл мазмұнының төрт қағидасын
табады: таңбалық құрылым ... ... ... және осы қабілетті
жүзеге асыру ретіндегі сөйлеу, әлеуметтік – тарихи ... ... ... Соссюрше, тіл дегеніміз – қатынас үшін керекті жүйелер мен
заңдылықтар қосындысы. ... ... ... ... – тілдік тұлғаның
бейнеленуі. Соссюрдің осы ойларынан кейін американдық философ Ч.С. Пирс
дамытады. Сана феноменологиясын жаңа ... ... Тіл өзі ... ... ... ... әйгілейді. Бірақ сөйлеу үшін ең алдымен тыңдай білу
керек. Ол үшін ... ... ... ... ... қалғанда ғана адам
тыңдап, ойлай алады. Ойлау түсінуге әкеледі. Осының нәтижесінде Хайдеггерше
тіл дегеніміз – ... ... ... пен түсіну құбылыстарының
біртұтастығы.
1.1 Тіл ғылымы және оның мақсаты
Тіл ғылымы негізінде адам ... ... ... ... ... ... қазіргі күйін, оның бірімен – бірін өзара қарым ... ... даму ... ... ... тексереді. Сонымен, қатар
тіл ғылымы тіл – тілдің келешегін де, қалай дамитынын да, ... ... ... да ... ... ... әңгіме мұнымен бітпейді. Тіл мен
ойлау және жазу мәселелері бір нәрсе сияқты. ... да тіл ... ... Олай ... бұл ...... адам ... тіршілігіне
байланысты ғылым. Тіл арқылы да, жазу арқылы да адам ойын іске ... ... ... еске ... «Тіл – адам ... қарым – қатынас
құралының ең маңыздысы» - ... ...... құрал екенін, оны қоғамның өзі жасағанын,
Маркс, Энгельс, ... ... ... ... ... ... идеалшыл
оқығандар көңіл қоймай, елемей келеді. Оның себебі, тіл – қарым –қатынас
құралы десе, «тап ... ... ... ... ... ... ... адам қоғамы жасаған жооқ, құдай жасады» деген өтіріктері
шығып қалатынын сезді.
Жоғарыда тіл ... ... ... ... және ол тап ... ... ... философия дәптерінде айтқан. Мұны қалай түсіну керек? Бұл сөз
түрлі мәнге байланысты айтылған:
1) әуелі тіл ғылымы хат тану, оқу, жаза ... ... хат тани білу ... жаңа ... ... ... қол ... басқа білімдердің тарихын білу арқасында адамның өз ой-өрісі кеңейеді;
4) тіл ғылымы арқылы бір халық бір ... ... ... ... тілін бірі тез үйренуге де тіл ғылымы себепкер;
5) ... ... ... ... да ілгері баспақ емес.
Маркс-Энгельс «Тілді – шаруашылық тұрмыстың керегінен туған ... бұл да рас ... ол ... ... ...... рухы, жаны» В.Тулебольдт
«Тіл – табиғат сыйы» Ф.Бопп
«Тіл – психологиялық – физиологиялық процесс» ... «Тіл – ... ... процесінен туған нәрсе» - ... ... тіл қол, ым, ... тілі ... деп оның ... Тілдің не екенін бұдан толық түсіну үшін , Маркстің «Тіл істегі
айқын сана, тіл сияқты қатынас қажетінен ... ... өз ... ... ... ... ... ешкіммен қатынас жасамайды, оның басқамен ... ... еске ... керек.
«Тіл – жағынан адам баласының барлық басынан өткізген ... ... ... ... ... бола алады» - дейді П.Лафарг.
Тіл философия ғылымының тығыз байланысты болуының өзі де сол екеуінің
де ... ... ... – адамзаттың бір – бірімен пікірлесуін, түсінуін, сөйлесуін
қамтамасыз ете келіп, тілдік ...... іс ... асырады. Ғалымдар
осы қарым – ... ... ... ... ... әр ... ... жан – жақты зерттеп келеді.
Тілдің қатынас құралы қызметін атқаратыны туралы пікірлер ертеректен
айтылғанымен, ... ... тіл ... жеке ... ... соңғы жылдардың үлесіне тиеді.
Қазіргі кезеңде халықаралық байланысы күшті барлық елдерде тілдік
қатынас мәселесіне екерше мән ... ... ... ... ... ел мен ... ұлт пен ... саяси байланысына жан – жақты жол
ашудан көрінеді. Сондықтан , ... ... ... ... ең ... ретінде әлемдік лингвистикада жаңа ғылыми еңбектердің шығуына әсер
етті. Бұл еңбекте тілдік ... ... ... ... мен ... оны ... әдіс – тәсілдері қарастырылып, терминдері ғылыми
айналымға түсті.
Қазақ тіл білімінде қатынас ғылыми мәселе ретінде теориялық жағынан да,
әдістемелік жағынан да ... ... ... сол ... осы ... ... ... түскен оның терминдері қалыптасқан жоқ. «Тілдік
қатынас» деген терминнің өзі осы еңбекте алғаш рет ... ... ... ... ... – адамның ойлау, пайымдау, сөйлеу, тыңдау, түсіну, айту,
пікірлесу т.б. әрекеттеріне тікелей қатысты құбылыс. Сондықтан, ... ... ... теориялық негіздерін анықтау, сол сияқты
қарым – қатынас құралдары мен ... ... ... ... қазіргі өзекті мәселелер қатарына жатады. Осы өзіндік анықтамасын
беруді, тілдік қатынас құбылысын теориялық және әдістемелік ... ... ... етеді.
Бұл ғылыми мәселенің тіл білімінде анықталуы тілді оқытуға байланысты
қатысын, әдісін туғызды. ... ... ... ... дамыған
уақытта тілді оқыту мен үйренуге айрықша назар аударылып отырғаны белгілі.
Тілді оқытудың ... ... ... ғылымда қатысым әдісін алға
шығарған.
Тілдік қатынас ... ...... ... көп. ... ... – тіл аралық байланыс,
сөйлеу тілі арқылы адамдардың бір – бірімен ...... ... ... тіл ... ... түсіну, яғни адамзаттық тіл арқылы
сөйлесім әрекетін ... ... ... ... ... жерде сөйлеу тілі деген тіркесті ерекше бөліп ... тура ... ол ... ... ... мағынаны емес, жалпы адамзаттық сөйлесу
құралдарының қызметі, адамның тілі, адамның тілдік ... ... ... - ... мәні бар ... ... тиіс. Сондықтанда осындай
нақтылы ұғымды білдіру үшін біз ... тілі ... ... ... ... , ... түбірі арқылы жасалып ... ... тек ... тән ... ... ... ... сөздің өзі
адамның ойын жарыққа шығару қасиетін білдіректіндікитен, көбінесе біржақты
әрекет ... ... Ал ... ... ... ... ... жұрнағы қосылу арқылы жасала келіп, бір-бірімен тілдік қарым-қатынас
нәтижесінде іске ... ... ... ... Тілдік қатынас жүзеге
асу үшін, айтылған не жазылған хабардың қабылданып, яғни жауап қайтарылуы,
яғни істің ортақ атқарылуы ... ... ... - осы ... ... ... тілдік әрекетті аңғартатын сөз.
Сөйлесім тілі – тек адамзатқа ғана тән әрекет, тек ... ғана ... ... ... ... ... Ал басқа тірі жануарлар т.б. бәрінде
дененің бір мүшесі ... ... ... ... олар ... ... тән ... қамтамасыз етілген, яғни
олар тірлігі бар құбылыс болғанымен сөйлей алмайды.
Сөйлесім әрекеті тек ойлау мүшелерінің ... ғана ... ... мен
пайымдаудың, сана мен мидың да ерекшелігіне ... Бұл өз ... ... ... ... – сөйлеу тілді арқылы ұғынысу, түсінісу, қарым – қатынас
жасау дегенді ... ... ... ... біреуге жеткізейін деген ойын
жарыққа шығаруды көздейтін, қоғамның даму үшін ең ... ... ... ... ... ... адамдардың бір – бірімен пікір
алмасуы, адамдар қатынасының түп қазығы дегенді білдіреді.
Өмірде адамдар тек тілмен сөйлесу ... ғана ... ... ... ... байланысты олар бі р- бірін тілсіз –ақ ұғып,
соған ... ... ... ... ... келе жатқанда адамдар түрлі
жарық көздеріне, естіген дыбыстарға назар аударады, соған өздерінше ... ... сай ... ... Сол ... жол ... әртүрлі
таңбалары адамға белгілі бір жайдан хабар береді де, адам оны қабылдап,
түсініп, осыған байланысты қозғалады.
Кейде ... ... бір ... келісімдер немесе белгілер арқылы
тілсіз-ақ ұғынысады. Бұл да адамдар арасындағы ...... бір ... ... да ... ... – бірі түсінудің көптеген жолдары бар.
Мұндай семантикалық таңба – белгілерден өзгеше адамдардың ыммен түсінуі
және көздің, ауыздың, ... ...... мен ... бет ... ... ... ұғынуы сияқты қаншама көп белгілер бар. Тіптен дене
мүшелерінің әртүрлі қимыл - әрекетінің өзін неше ... ... ... ... ... ... немесе есікке берілген қоңырау, соны ести
сала екінші адамның оған қарсы ... ... бұл да ... бір ... ... қажет ететін құбылыстар.
Қарым – қатынастың жоғарыда айтылған үлгілерінің барлығы өмірден,
қоғамнан тыс бола ... ... ...... адам үшін ... ... өзара түсіністігіне жол ... ... олар ... қарым – қатынасына, байланысына жатады. Олар да ... ... ... ...... деп ... қарым – қатынаста түсінудің бәрі тілдік тұлғалардың көмегінсіз
жүреді. Мұнда тілдік қатынас құралы ретінде ... ... ... ... пен оның ... қоғамда да, өмірде де өзіндік
орын алады. Бұлар адамдардың қарым – қатынасына қызмет ете ... ... жолы ... ... адамдардың қарым – қатынасына қатысты әрекеттер екі үлкен
тармақтан ... Оның бірі – ... ... ...... ... ... пен тілсіз қатынастың ұқсастықтары да, айырмашылықтары да
бар. Бұл қатынастардың ... ... олар ... де, біріншіден,
адамдардың бір – ... ... ... ... яғни ... қатынасқа қызмет етеді.
1.3 Тілдік қатынастың ерекшеліктері
Ол үздіксіз қозғалыста болатын қатынас құралы тілдің ... ... ... асады және текадамзатқа ғана тән болып табылады.
Қандай болсын тілдік ... кем ... екі ... ... ... ... ... қабылдайды немесе біреуі хабарды айтып,
не жазып жібереді, екіншісі хабарды ... Бұл екі ... ... ... ... ... болады, есту мүшесінің актив қызметі арқылы жүзеге
асады, көзбен көру ... ... ... ... ... – ойлау мен сөйлеудің қатысы арқылы
тілдік тұлғалардың ... ... мен ... қасиеті нәтижесінде жүзеге
асып, қатысымдық тұлғалардың семантикалық ... мен ... ... ... адамдар өзара түсінісуін қамтамасыз ететін,
тек адамзатқа ғана тән күрделі тілдік қоғамдық - әлеуметтік процесс ».
«Тіл дегеніміз ойдың ... ... ... шығуы туралы мәселе тіл білімінің ең күрделі және принципті
мәселелерінің бірі болып ... ... ... шыққаны туралы мәселеге
адамдар ерте ... ... - ақ ... ... әртүрлі жорамалдар
айтқан. Тіл адамзат ісінің барлық саласында қолданылады. Тіл ... ... ... ... ... ... ... келеді.
ІІ ТАРАУ. АУДАРМА ТҮРЛЕРІНІҢ ҚАЗІРГІ ЖІКТЕМЕСІ
Тіларалық және мәдениетаралық дәнекерліктің қарастырылған түрлерінің
ішінде ерекше орында тұратыны қазіргі ... ... ... ... ... бойынша ажыратылатын түрлері бар – ... ... ... ... және ... ... ... тіл мен шығыс ... ... ... ... ... және ... ... ажыратады.
Тіл ішілік аударма - бір ұлттық тілдің шеңберінде жасалатын аударма,
яғни аударылатын тіл де, ... тіл де бір ... тіл ... және олар сол
ұлттық тілді әртүрлі ... ... ... немесе түрлі
функционалдық-стилистикалық және жанрлық ерекшеліктерге ие мәтіндер түрінде
болып келеді. ... ... ... ... ... ... ... (тарихи) аударма - бір ұлттық тілдің ерте ... бір ... ... ... болған мәтінін дәл сол ұлттық ... ... ... ... аудару. Аударманың бұл түрі де
сол ұлттық тілде қазіргі заманда сөйлейтіндер үшін ... ... және ... жағынан айтарлықтай өзгеріске ұшырап, оны қабылдау
және түсіну мүмкін болмай ... ... ... ... диахрондық
аудармаға XII ғасырда жазылған 1185 жылы князь Игорь Святославичтің
Половецке ... ... ... ... ... о полку Игореве» атты ежелгі
русьтің лироэпикалық шығармасын қазіргі орыс ... ... ... ... - бір ... ... ... стильде жазылған
мәтінді басқа бір жанрға және функционалдық стилые ... ... ... ... ... немесе шығыс тілді тар ауқымды адамдар тобы ғана
түсінетін және жалпы әдеби тілде ... ... ... ... ... жиі кездеседі.
Бұл топтағы ең кең тараған аударма түрі -диахрондық аударма.
Тіларалық аударма - шығыс тіл мен аударылатын тіл екі түрлі кодқа, ... ... ... ие ... ... ... арасындағы аударма. Сонымен
қатар шығыс тіл және аударылатын тіл ... ... ... де ... ... тілдер деп табиғи түрде пайда болған, ... бір ... және ... ... ... ... ... тілдер
аталады.
Жасанды тілдер - ешқандай ұлтқа тиісті емес, оны адамдар өздері ... ... ... ... ... жасау жағдайларында ғана
қолданылатын көмекші тіл. Әдетте жасанды тілдер халықаралық болады. Мұндай
тілдер ... ... ... ... мүмкін.
Мамандандырылмаған жасанды тілдерге ақпарат алмасу барысында көпшілік
қолданатын халықаралық ... ... ... ... ИДО - ... ... ... би тілі т.б.). Мамандандырылған жасанды тілдер -
математика, физика, химия және т.б. ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын халықаралық тілдер.
Шығыс тілдің және ... ... ... ... ... аударманы
мынадай турлерге бөлуге болады:
1) Бинарлы аударма - бір табиғи тілден екінші ... ... ... бір ... ... ... тіл және ... тілдің аудармасы
(мысалы, орыс тілінен қазақ тіліне, ... ... ... ... ... ... аударма табиғи тілден жасанды тілге және керісінше
аудару, яғни табиғаты жағынан әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... аудармасы (мысалы: табиғи тілден би тіліне, ым-
ишара тіліне, математикалық символдардың ақпараттық-логикалық тіліне ... ... ... ... - бір жасанды тілден екінші жасанды ... ... ... ... ... ... т.б ... Аударма ісінің субъектісі және оның түпнұсқа миторына қатысы бойынша
аударманың үш түрін ... ... ... (адам орындайтын), машиналық
және аралас. Аударманың. субъектісі - ... ... ... оны адам ... ... ... Осыған сәйкес аударманың
аталған түрлері былайша сипатталады:
Дәстүрлі аударма - адам орындайтын ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Яғни, түпнұсқа мәтінді
жазуға қатысуы да, қатыспауы да, мәтінді аудару ... ... ... ... ... ... де, ... де мүмкін. Сол себепті
дәстүрлі аударма мынадай түрлерге бөлінеді:
1) Авторлық емес аударма (немесе жай ... - ... ... мәтіннің
авторы болып табылмайтын аудармашы жасаған аударма. Аударманың бұл түрі
негізінен тіларалық және ... ... ... ... аударма (немесе автоаударма) - шығыс тілдегі мәтіннің авторы болып
табылатын аудармашының өзі аударған аударма. Мұндай аудармаға Ш.Айтматовтың
ертеректе жазылған ... ... ... Ол қырғыз тілінде
жазып, оны орыс ... ... ... ... - ... ... ... түпнұсқаның
авторымен бірлесе отырып аударған және автор оның жариялануын мақұлдаған
аударма түрі. Бұған ... ... ... ... «Абай жолы» роман-
эпопеясын Леонид Соболевтің қазақ тілінен орыс ... ... ... ... ... ... ... болады.
Машиналық аударма - арнайы бағдарламалық қамтаманың көмегімен компьютер
арқылы аударылған аударма.
Аралас аударма - бір бөлігі ... ... ... адам арқылы
орындалған аударма.
3. Аударманың қолданылатын бірліктері бойынша ... 5-ке ... ... ... ... бірліктерінің аудармашы іріктеп алған
мағыналарын анықтау үшін ақпарат ... және ... ... ... мәтіннің аударма сегментациясының типтерін көрсетеді. Яғни
аударманың бұл түрлері шығыс материалға аудармалық өңдеу жүргізудің тәсілі
болып табылады. Оларға ... ... ... ... ... морфема (сөздің
мағынады бөліктері) деңгейінде орындалатын аударма. Бұл тәсіл түпнұсқа
мәтіндегі ... ... ... ... ... ... ... үшін
керек. Ондай сөздер қатарына әлі сөздікке енбеген ... ... ... ... - бір тілде жаңа бір ... ... ... беру үшін ... болған сөз немесе сөз тіркесі. Бірақ кез-келген
тілде жаңа ... ... ... ... сол ... ... бар үлгі
бойынша жүзеге асырылады. Сондықтан ... ... ... ... оның шығыс тілдегі мағынасын анықтайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... морфемалар
және сөз жасау моделін) таңдап алу үшін ... ... ... сөзі ... ... ... ... оның мағынасын
құрамындағы морфемалардың мағынасын ... ... ... ... ... Ол үшін un- сөзалды жұрнағының, drink- түбірінің және
-able ... ... ... алу ... Un- ... ... ағылшын
тілінде қарама-қарсы мағынаны білдіргенде қолданылады (acted /орындалған/ -
unacted / іфындалмаған/ т.б); drink - ішу; -able ... ... ... ... ... (notable - ... ... т.б.). Осыдан келіп,
undrinkable сөзінің мағынасы - ... ... ... ... ... анықталады.
Сөзбе-сөз аударма - мағыналық, синтаксисттік жоие стилистикалық
байланысына қарамай, сөздерді ... ... Бұл ... шығыс мәтіннің
«шиеленіскен бөліктерін» ашу үшін қажет: М: ... ... ... ... илынып, соның ішінен аударманы мәнмәтінге қарай кнректі
сөзді таңдап алады.
Фразалық аударма - тіркестер бірінің соңынан тіркесіп, жеке сөйлемдерді
немесе ... ... ... ... ... - ... соң бірі жалғасатын жеке абзацтардың
аудармасы.
Тұтас мәтіндік аударма - мәтінді ... ... ... ... ... ... мен ... мәтінді ұсыну формасы бойынша аударма үш
түрге бөлінеді: жазбаша, ауызша және аралас.
Жазбаша аударма - аудару кезінде ... ... ... ... жазбаша
жүргізілетін аударма түрі.
Ауызша аударма - аударма процесі кезінде түпнұсқа мен оның аудармасы
ауызша жасалады. Ауызша коммуникация кезінде ... ... ... ... ... ... ... мына түрлерге бөлінеді:
Біржақты аударма - ауызша бір бағытта ... яғни тек ... ... ғана
орындалатын аударма. Мысалы, келіссөз жүргізу барысында бір аудармашы тек
орыс тілінен ағылшын тіліне, ал ... ... ... тек орысшаға
аударады. Яғни олар біржақты аудармамен айналысады.
Екіжақты аударма - бір аудармашы екі бағытта ... ... ... ... ... ... келіссөздер жүргізгенде кейде бір аудармашы
орыс тілінен ағылшын тіліне, ағылшын тілінен орыс тіліне де аударады.
3) Ілеспе аударма - ... ... ... қабылдай отырып қатар
жүзеге асырылатын кәсіби аударманың күрделі түрі. ... ... ... ... немесе 2-кодтан 1-кодқа) орындалады. Ауызша аударманың
бұл түрі коммуникацияның ерекше жағдайларында жүргізіледі, яғни ... ... ... ... жасауға мүмкіндік берместен,
үзіліссіз, еш кідіріс жасамай сөйлейді (мысалы: халықаралық конгрестерде,
әртүрлі елдердің ... ... ... т.б.). ... ілеспе
аударманы бірнеше түрге бөледі:
• Тыңдау арқылы орындалатын ... ... ... түрі) -
аудармашының барынша ... әрі ... ... ... өте ... ... тұрған шығыс мәтін қатар аударылатын аударма түрі;
• Парақтан аударылатын ілеспе аударма дыбысталып тұрған шығыс ... ... ... ... түпнұсқаның параққа жазылған нұсқасы
аудармашыға беріліп, тірек ... ... бұл түрі ... мәтіндегі
ақпаратты толығымен жеткізу үшін көмекші болады;
• Алдын ала аударыләан мәтінді ілесе оқу шығыс мәтін ... ... ала ... аудармасын қатар ілесе оқу; аударманың бұл ... ... ... ... жағынан да, стилистикасы жағынан ... ... ... ... ... ... ... қандай мақсатпен дайындалып, одан кейін қай жерлерде
пайдаланылатынына қарай аударманы екі түрге бөлуге болады - ... және ... ... ... ... ақпарат көзі ретінде практикалық түрде қолдануға
арналған. Мұндай аударманың ... ... ... ... ... ... құралдары үшін, аудио- немесе бейнежазбаларға арналған
немесе арналмаған да болуы мүмкін. ... ... ... ... де ... түседі. Ал көбейтіліп таратылатын аударма мәтіні өте мұқият әрі
бірнеше рет ... ... ... ... ... ... ... бойынша екіге кішінеді-алғашқы жазылғаны (редакцияланбаған)
және тазасы (редакцияланған, басуға дайын). Ресми-іскери аударма ... ... ... ... ... тек қана таза нұсқасы
қолданылады. Өйткені кез келген құжаттаманың орны ерекше.
Оқыту ... ... ... ... ... жоғары оқу орындарында шет ... ... ... аударма түрі. Қолданылу нысанына қарай ... ... үш ... ... ... экспериментальді, эталонды.
Үйренуші аударманы дағды, әдет жинау үшін немесе аударманың басқа да
түрлеріне ... ... ... аударма зерттеу жүргізу мақсатында аударма жасаудың
жолдары мен тәсілдерін және олардың осы ... ... ... ... ... - бұл ... және экспериментальді аударманың
сапасын салыстыру үшін қолданылатын аударма.
Аударылатын түпнүсқа мәтіннің бастапқы немесе ... емес ... ... бойынша аударма үшке бөлінеді тура, жанама және кері.
Тура (бастапқы, тікелей) аударма - ... ... ... ... тікелей емес) - түпнұсқадан тікелей аударылмай, оның
басқа тілдегі аудармі нұсқасынан аударылған аударма.
Кері аударма - шығыс ... ... ... ... оқыту немесе
тәжірибе жүргізу мақсатындағы аудармасы.
2.3 Аударманың эквиваленттілігі
Эквиваленттілік термині (лат. aequivalens, -ntis баламалы, теңбе-тең,
кез келген ... ... ... қазіргі ғылымда кеңіне қолданылады.
Мысалы, эквивалентті алмас эквивалентті өнімдер, эквивалентті ұғымдар ... ... ... мәтін аударма мәтіннің мазмұны
арасындағы қатынасты анықтайтын аударма эквиваленттілі, ... жай ... ... ... қолданылады. Бұл қатынастардың ерекшелігі
мынада:
Аударма мәтін аударма адресаттарыны қабылдауында түпнұсқа мәтінді толығыме
алмастыру үшін арналған (мысалы, ... тілі ... адам ... ... шығармашылығымен оның аударма нұсқасы арқыл ... оның ... ... ... алмастырады);
Аударма мәтін көлемі, интеллектуалді мазмұны және эмотивті ... ... ... дәл ... келе ... ... брі ... басқа тілге
аудару кезінде түпнұсқа тіл ме аударылған тілдің мазмұнының ... ... ... ... ... алынған кейбір элементтердің
"аударма шығынынсыз" болмайды.
Олай ... ... ... ... ... ... ... барлық компоненттерін жеткізу мүмкін емес.
Аударманың қазіргі теориясында эквиваленттілік былайша қарастырылады:
1) түпнұсқа мәтіннің және аударма мәтіннің ... ... ... және ... ... көпдеңгейлі ұғым;
2) аударманың маңызды сипаты онсыз ашылмайтын, мүмкін болмайтын орталық
ұғым.
II, II. ... ... ... байланыстыра отырып, түпнұсқа
мәтіндегі ақпараттың қандай бөлігі қай аудармада сақталғанын ... ... ... ... мазмұнының бір немесе бірнеше
компонентінің сақталатыны белгілі болды.
В.Н. Комиссаров мынадай маңызды бөліктерді бөліп ... ... – ойды ... ... ... тән ең ортақ
бөлігі. Коммуникация мақсаты мынадай:
а) жалпы мақсат - ақпаратты жеткізу, хабарлау.
б) арнайы мақсат - фактілер немесе ... ... ... ... ... ... айту, ақпараттың ең маңызды бөлігі
ерекшелеу.
В.Н. Комиссаровтың ... ... ... ... ... мынадай:
Шығыс тіл мен аударылатын тіл жүйелеріндегі және осы тілдерде ... ... ... ... ... ... толық
сақталу мүмкіндігін шектеуі мүмкін. Сол себепті аудармашы эквиваленттілігі
түпнұсқадағы түрлі мағына ... ... ... ... ... ... ... мазмұнның қай бөлігі оның
эквиваленттілігі ... ету үшін ... ... ... ... ... Эквиваленттіліктің кез
келген деңгейінде аударм тіларалық қызмет атқарады. В.Н. ... ... бес ... ... ... (коммуникативті эквиваленттілік)
І-түрдегі аударма ... ... ... ... ... ... мағынасынан) тұратын бөлігі сақталады:
Maybe there is some chemistry between us tha doesn't mix. - Екі қошқардың
басы бір ... ... ... мақсаты - ойды жеткізудің маңызды бөлігін құрап
тұрған ауыспалы ... ... ... ... ... ... ... негізге ала отырып, адамдар арасындағы қарым
қатынасты көркемдеу арқылы жасалып тұр.
І-түр
Эквиваленттіліктің екінші түрінде түпнұсқа мен аударма ... ... ... ... ... етіп ... қана ... бірдей
тілдік жағдаятты көрсетеді. Кез келген мәтін бір нәрсе туралы ... ... да бір ... ... ... ... ... байланысты
болады.
Эквиваленттіліктің екінші түрінің аударма кеңінен қолданылуы әр
тілде басқа тілдерде ... ... ... бір ... өз ... бар ... түсіндіріледі,
Ағылшын тілінде We locked the door to keep thiev out дел ... ал ... тура ... (есі кілттедік, урыларды сырта ұстау үшін) деп ... ... ... ... ... үйге кі ... үшін деп айтуға
әбден болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Аудармашы аударма жасау үшін бір ... ... ... ... ... түсетін де, аударма табиғи, келесі аударылатын
тілде барынша түсінікті болу үшін тілдік таңбалардың формальді бірліктерін
дәлме–дәл ... бас ... ... өзінің субъективті көзқарасының
тұрғысынан аудармаға творчествалық тұрғыдан өзгерістер енгізіп, жетілдіріп,
кей жағдайларда түпнұсқа элементтерін тастап кетуі де ... ... ... ... мәселесіне келіп түйіседі. Аударма үдерісінің
негізінде, мәтін басқа тілдің тұтынушылары үшін, яғни ... ... ... ... бір тілге қайта хатталады. Сондықтан аудармашы түпнұсқа
мәтінің прагматикалық түрде өңдеп ... ... ... ... ... ... жоқ немесе әлеуметік-мәдени, психологиялық ерекшеліктеріне
сәйкес және де басқа ерекшеліктеріне түзетулер мен ... ... Бұл үшін ... ... ... ... ... мүмкін:
1. қажетті ақпаратты анықтап, толықтырулар эксплутация жасайды;
2. түсініксіз элементтердің түсінікті элементтермен алмастырады;
3. ... ... ... ... түсініксіз беталды тастап кетеді.
Осылай тәржімашының аударма үдерісінде элементтерді өз жанынан қосып
немесе басқа түсініктермен ... ... ... ... ... ... ... сол халықтың дүниетаным, түсінігіне сәйкестендіру,
оқырманды тез баурап алу, көркедік ... ... т.б. ... ... ... Ендеше аударма жасаудағы прагматикалық аспектіні
жүзеге асыру аудармашының тілдік элементтерді жеткізуші ... ... ... деңгейге көтерілуімен өлшенеді ... ... Ал бұл ... ... ... дәл, ... шыққанын көрсетеді. Тағы бір айта
кететін жай аудармашының аударымпаздық қабілеті мен іздемпаздығы, ... ... оның ... ... ... табиғи бояуы мен өзіндік айшығын,
көркемдік өрнегін сергек сезініп, дәл түсінгенімен өлшенсе ... ... тән ... бояуы, ұлттық нақышы, өзіндік ... ... ... ... анық ... ... Ал ... бір ұлттық сипаты бар идиомалар мен қанатты ... ... ... іздеу тым қиынға соғары мәлім. Егер бір ... ... ... тілде дәлме-дәл немесе жуық ... ... ... ... ал ... ... болмаған жағдайда
аударманың прагматикалық аспектісіне жүгінеді. Яғни, қай ... ... ... ... және ... ... мағынасы мен мәнін
сақтап, ретті жерінде калька жасап немесе сол ... ... ... ... тың ... ... ойлап табуға мәжбүр болады. Бұл аударманың
жан-жақтылығын қамтамасыз ету – ... ... дәл ... ... ... ... ... бірден бір жолы.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1) Масалимова Әлия Р., Әлімжан Ә.Ш. «Аудармашы » [269 ... ... тілі ... ... 44-47 ... «Тілдік қатынас» 2005 ж. 42-50 беттер
Ф.Оразбаева «Тілдік қарым – қатынас теориясы» 3-4 беттер
Амирова Ж.Г. «Аудармашы қызметінің кәсіби негіздері»
Лексико-стилистические вопросы ...... ... Б.Х. ... ...... 1998.
Аударманың лексика-стилистикалық мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1987.
Бархадуров Л.С. Язык и перевод. – Москва, 1975.
Талжанов С. ... ... ... – Алматы, 1962.
Жақыпов Ж.А. Аударматануды аңдату. – Қарағанды, 1997.
Комиссаров Н. Теория перевода. – Москва, 1990.
Айтбаев О.А. Аудармадағы фразеологиялық ...... ... Г.П. Основы синхронного перевода. – Москва, 1982.
Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. – Алматы, 1987.
Смағұлова Г. Өлең ... ...... ... перевода. – Москва, 1963.
Феодоров А.Б. Основы общей теории перевода. – Москва, 1983.
Шарпиев А.В. Синхронный перевод. – Москва, 1979.
Верещагин К.М., ... В.Г. Язык и ...... ... тілі ...... 1997.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Oнoмастика және аударма53 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Өлі жандар» туындысының аударма нұсқалары47 бет
Ілеспе аудармашының міндеттері10 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абай және аударма өнеріндегі рухани үрдіс 13 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абайдың «Желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайлы4 бет
Абайдың «желсіз түнде жарық ай» өлеңінің аудармасы жайында3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь