Түркі әдебиеті және Шәкәрім: шежіре жазу дәстүрі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І тарау. Түркі әдебиеті және Шәкәрім: шежіре жазу дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.1 Әдебиеттанудағы көркемдік дәстүр мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.2 Шәкәрім шежіресіндегі түркілік дәстүрдің іздері ... ... ... ... ... ... ... ... ..14
1.2.1 Шежіре жанры және көркем шежіре жазу дәстүрі ... ... ... ... ... ..14
1.2.2 Шәкәрім шежіресіндегі көркем шежіре жазу дәстүрінің көріністері ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20

ІІ тарау. Шәкәрімнің эпикалық шығармаларындағы түркілік дәстүр ... ... ... ..46
2.1 Шәкәрім және нәзира дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
2.1.1 Түркі әдебиетіндегі нәзира дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46
2.1.2 Шәкәрімнің нәзира дәстүріндегі шығармалары ... ... ... ... ... ... ..52
2.2 Шәкәрімнің поэмаларындағы түркілік дәстүрдің көріністері ... ... ... .59
2.3 Шәкәрімнің прозалық шығармаларындағы түркілік дәстүрдің көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70

ІІІ тарау. Шәкәрімнің лирикалық шығармаларындағы түркілік дәстүр ... ... ..75
3.1. Ежелгі түркі поэзиясы мен Шәкәрім лирикасының тақырыптық.идеялық сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .75
3.2. Ежелгі түркі поэзиясы мен Шәкәрім лирикасының көркемдік.эстетикалық сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..93

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...105

Пайдаланылған әдебиеттердің тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..112
Жоқтан бар тумайды. Бұл – табиғаттың, тіршіліктегі құбылыстардың бұлжымас заңы. Адамзат тарихымен бірге жасаған көркемөнердің дамуы да дәл сондай. Әр дәуір өзіне тән өнерді өмірге әкеледі. Өнер өз дәуірінің суретін кестелейді, үнін жеткізеді, сипатын саралайды. Алайда көркемөнердің кез келген түрі өзін тудырған дәуір қасиеттерін бейнелеумен ғана шектелмейді, өзіне дейінгі өнердің ізін байқатып, келешек кезеңдерге де жетіп артылатын өзіндік бедерін береді.
Өнер атаулының бұл қасиеттері көркемөнердегі, оның ішінде әдебиеттегі дәстүр, көркемдік жалғастық ұғымдарын өмірге әкелді. Қайсыбір талант иесі, мейлі ол ақын болсын, яки жазушы болсын ата дәстүрінен нәр алып, қалам ұстайды. Ғасырлар бойы жиналған бай рухани мұраларды, ізгі дәстүрледі ой өресінен өткізіп, өнегесіне сусындай білген талант иесі ғана табиғат берген дарыны мен қажырлы еңбегінің жемісін көреді. Өмірге өлмес туындылар әкеледі. Шын талант үйрене жүріп өзгеге де үйретеді, келешек ұрпаққа шамшырақ боларлық шығармашылық өнеге қалдырады.
Көркем әдебиеттегі дәстүр мәселесі сол әдебиетті тудырған халықтың бүкіл ұлттық салт-дәстүр, әдет-ғұрыптары тәрізді сол халықтың өзімен бірге жасап келе жатқан рухани қазынасы. Қазақ әдебиеті сонау қадым замандарда қалыпатсқан түркі әдебиетінің мирасқоры. Түркілік дәуірлерден жалғасқан рухани сабақтастық, көркемдік дәстүр желісінің бір пұшпағы.
Қазақ әдебиетін Хәкім Абайдан кейінгі дәуірде өз ақындық үнімен өрнектеген, барлық замандарға азық болатын асыл қазына қалдырған ақын, данышпан Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығы осындай қайнарлардан сусындаған, халықтың рухани ғұмырнамасындағы ең ізгі дәстүрлерді сіңіріп, ұлы сабақтастықты жалғаған жауһар мұралардың бірі.
«Шәкәрім өздігінен ақын, ойшыл, қаламгер болып туа қалған жоқ. Оның алдында сонау түркі дәуірінен бері қарай көш түзеген ұлттық әдебиеттің терең шежіресіндегі қатпар-қатпар әдеби-көркем дәстүрлерге бай белес-белес кезеңдер тұрды. Шәкәрінің негізгі нәр алған бастаулары да, ұлағатты ұстаздары да – осы дәстүрлер болды.» [1.5]
1. Әбдіғазиұлы Б. Шәкәрім: Дәстүр және көркемдік (Монография). – Семей: «Үш биік», 2007. – 225 бет.
2. Жарықбаев Қ. Дәстүр. // Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2001. – ІІІ том (Г-Ж).
3. Бахтин М. Эстетика словесного творчества. – Москва, 1979.
4. Базарбаев М. Жаңашылдық және дәстүр. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
5. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. – Алматы: ҚМКӘБ, 1959.- 556 бет.
6. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеу мен өлеңдер. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 бет.
7. Мырзахметұлы М. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі туралы // Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Алматы: Сана, 1991. – 80 бет
8. Күмісбаев Ө. Шежіре. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
9. Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1973. – 170 бет.
10. Қасқабасов С. Жетінші тарау. Қазақ халқының рухани мәдениеті. §1. Рухани мәдениет. // Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінгіе дейін). Бес томдық. – Алматы: Атамұра, 1998. – 2 т.
11. Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары (Көркемдік дәстүр жалғастығы). Зерттеу. – Алматы: «Ана тілі», 1998. – 256 бет.
12. Оразбаева А.С. Қазақ әдебиетіндегі шежірелік шығармалар: тарихилығы және жанрлық стильдік ерекшеліктері: филология ғылымдарының кандидаты диссертациясының авторефераты. Ғылыми жетекші – Тебегенов Т.С. – Алматы, 2001 – 26 бет.
13. Мұқаметқанов Қ. Шәкәрімнің шежіресі. // Қазақ әдебиеті. 1989. 14 шілде. 10-11 бет.
14. Артықбаев Ж. Шәкәрімнің шежіресіне қайта оралсақ. // Қазақ тарихы. 2003. №2. 46- 48 бет.
15. Бөкейханов Ә. Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі. Оқшау сөз. // Шәкәрімтану мәселелері. Сериялық ғылыми жинақ. (Құрастырған Т.Шаңбай) – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 440 бет.
16. Сәтбаева Ш.Қ. Шәкәрім Құдайбердиев. – Алматы: Қазақ ССР «Білім» қоғамы, 1990. – 52 бет.
17. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – Алматы: Сана, 1991. – 80 бет.
18. Бабыр Захир ад-дин Мұхаммед. Бабырнама. Қазақ тіліне аударған – Байұзақ Қожабекұлы. – Алматы: Ататек, 1993. – 448 бет.
19. Келімбетов Н. Ежелгі әдеби жәдігерліктер. – Астана: Фолиант, 2004. – 480 бет
20. Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. – Алматы: Жазушы. – Т2: Өлеңдер мен аудармалар. – 2002. – 336 бет.
21. Әбілғазы. Түрік шежіресі. Көне түркі тілінен аударған – Б.Әбілқасымұлы. – Алматы: Ана тілі, 2006. – 200 бет.
22. Дулати М.Х. Тарих-и Рашиди (Хақ жолындағылардың тарихы). Аударған – И.Жеменей. – Алматы: М:Х:Дулати қоры, 2003. – 616 бет.
23. Бекниязов Т. Мемуар, естелік. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
24. Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы. Шағатай тілінен аударғандар – Н.Мингулов, Б.Көмеков, С.Өтениязов. Алматы: Қазақстан, 1997. – 128 бет.
25. Күмісбаев Ө. Нәзира. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
26. Әуезов М. Шығармалары (12 томдық), 11 том. – Алматы, 1969.
27. Күмісбаев Ө. Қисса. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
28. Рабғұзи. Қисса-сүл-Әнбийя-и. Адам Атадан Мұхаммед ғалайһи-уәссәләмға дейін. Татар тілінен аударған Р. Мұқанова. – Алматы: «Арда», 2006 – 224 бет.
29. Күмісбаев Ө. Дастан. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
30. Сейітжанов Қ.Қ. Алтын Орда дәуірі түркі классикалық поэзиясының көркемдік ерекшеліктері және қазақ әдебиетіндегі дәстүр жалғастығы («Мұхаббат-нама», «Хұсрау-Шырын» поэмалары негізінде): филология ғылымдарының кандидаты диссертациясының авторефераты. Ғылыми жетекші – Қыраубаева А. – Астана, 2003 – 28 бет.
31. Қожакеев Т. Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері. – Алматы, 1993.
32. Қыраубаева А. Қазақ әдебиетіндегі қисса-дастандардың төркіні мен қалыптасуы: автореферат доктора филологических наук. – Алматы, 1997. – 55 с.
33. Келімбетов Н. Шәкәрім және қазақ әдебиетіндегі нәзира дәстүрі. // Абай. 2005. №4, 47-51 бет.
34. Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. – Алматы: Ғылым, 1991. – 320 бет.
35. Кумисбаев У. Казахские и персидско-арабские литературные связи ХІХ-ХХ веков. – Алматы: Наука, 1990. – 136 с.
36. Қыраубаева А. Шығыстық қисса-дастандар. – Алматы: Рауан, 1997. – 140 бет.
37. Қыраубаева А. Мен сорлы жоққа ғашық болып өттім. // Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. Б.33-39.
38. Шәкәрім Құдайбердиев. Шығармалары: өлеңдер, дастандар, қара сөздер. – Алматы: Жазушы, 1988. – 560 бет.
39. Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. – Алматы: Жазушы. – Т1: Өлеңдер мен аудармалар. – 2003. – 293 бет.
40. Баласағұн Ж. Құтты білік. (Құдатғу біліг). Аударған А.Егеубай. – Алматы: Жазушы, 1986. – 623 бет.
41. Доскенов Ғ. Реминисценция. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
42. Ғабдуллин Н. Абайдың назира үлгісі. // Абай және қазіргі заман. – Алматы: Ғылым, 1994. Б.50-72.
43. Құдайбердіұлы Шәкәрім. Жолсыз жаза: Өлеңдер мен поэмалар. Құрастырған М.Мағауин. – Алматы: Жалын, 1988. – 256 бет.
44. Дербісәлин Ә. Шәкәрімнің поэмалары. // Шәкәрімтану мәселелері. Сериялық ғылыми жинақ. (Құрастырған Т.Шаңбай) – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 440 бет.
45. Шәкәрім. Қазақ айнасы. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: Атамұра, 2003. – 296 бет.
46. Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы (Ежелгі түркі поэзиясы және қазақ әдебиеті бастаулары). Зерттеу. Астана: «Елорда», 2000. – 288 бет.
47. Күмісбаев Ө. Мәснәуи. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
48. Бердібай Р. Елеулі рухани олжа. // Шәкәрімтану мәселелері. Сериялық ғылыми жинақ. (Құрастырған Т.Шаңбай) – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 440 бет.
49. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1973.
50. Есім Ғ. Фалсафа тарихы: Оқулық-хрестоматия. – Алматы: «Раритет», 2004. – 304 бет.
51. Әл-Фараби. Мәселелердің мәні. Аударған Ғ.Есім. // Есім Ғ. Фалсафа тарихы: Оқулық-хрестоматия. – Алматы: «Раритет», 2004. – 304 бет.
52. Шәкәрім. Үш анық. – Алматы: Қазақстан және Ғақлия ғылыми-әдеби орталығы, 1991. – 80 бет.
53. Ахметов З. Миниатюра. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
54. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1992
55. Ахметов З. Лирика. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
56. Ізтілеуова С. Шәкәрім поэзиясындағы Қорқыт сарыны. // Абай. 2006. №1, 66-69 бет.
57. Шәкәрім. Иманым. – Алматы: «Арыс», 2000. – 321 бет.
58. Әбунәсір Әл-Фараби. Өлеңдері. Аударған А.Нысаналин. // Ежелгі дәуір әдебиеті: жоғары оқу орындары филология факультеттері студенттеріне арналған хрестоматиялық оқу құралы. – Алматы, 1991. – 280 бет.
59. Күмісбаев Ө. Өсиет өлең. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
60. Кононов А.Н. Поэма Юсуфа Баласагунского «Благодатное знание». // Юсуф Баласагунский. Благодатное знание. Перевод С.Иванова. – Москва, 1983
61. Жүсіп Баласағұни. «Құтты білік» Аударған Б.Сағындықов. // Ежелгі дәуір әдебиеті: жоғары оқу орындары филология факультеттері студенттеріне арналған хрестоматиялық оқу құралы. – Алматы, 1991. – 280 бет.
62. Күмісбаев Ө. Бәйіт. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
63. Ахмет Иүгінеки. Ақиқат сыйы. Аударған Ә.Құрышжанов, Б.Сағындықов. – Алматы, 1985.
64. Қожа Ахмет Иасауи. Диуани хикмет (Ақыл кітабы).Аударған М.Жармұхамедұлы, М.Шафиғи, С.Дәуітұлы. – Алматы, 1993. – 262 бет.
65. Эрнст Карл. Суфизм. Перевод с англ. А.Горькавого.- Москва: ФАИР-ПРЕСС, 2002. – 320 с
66. Нұртазина Н. Ислам және қазақ мәдениеті.(монография). – Алматы, 2002.
67. Жеменей И. Хафиз және қазақ әдебиеті. Монография. Алматы: ҚБА РБК, 2000.
68. Қожа Ахмет Иасауи. Хикмет жинақ (Аударған М.Жармұхамедұлы, М.Шафиғи, С.Дәуітұлы, Е.Дүйсенбай). – Алматы, 1998.
69. Есім Ғ. Ғашықтық. // Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2001. – ІІІ том (Г-Ж).
70. Күмісбаев Ө. Ғазал. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
71. Жеменей И. Ислам әлеміндегі сопылық. // Абай, 2005. №2 Б: 53-61
72. Махмұд Қашқари. Түрік сөздігі. 1-том. Аударған А.Егеубай. – Алматы. – 1997.
73. Стеблева И.В. Древняя поэзия. // Поэзия древних тюрков VI-ХІІ веков. Переводы А.Преловского. Стих. Реконстр., научн. пер., сост., вступ. статья И.В.Стеблевой. – Москва: Раритет. – 1993. – 176 с.
74. Йоллығтегін. Күлтегін. Аударған М.Жолдасбеков. – Алматы, 1986.
75. Махмұд Қашқари. Жаз бен қыстың айтысы. Аударған Ф.Оңғарсынова. – Алматы, 1985.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
..........................................3
І тарау. Түркі ... және ... ... ... ... көркемдік ... ... ... түркілік ... ... ... және ... шежіре жазу
дәстүрі......................14
1.2.2 Шәкәрім шежіресіндегі көркем шежіре жазу ... ... ... ... шығармаларындағы түркілік
дәстүр..............46
1. Шәкәрім және нәзира
дәстүрі.................................................................
.46
2.1.1 ... ... ... ... ... дәстүріндегі
шығармалары..........................52
2.2 Шәкәрімнің поэмаларындағы түркілік дәстүрдің
көріністері.............59
2.3 Шәкәрімнің прозалық шығармаларындағы түркілік ... ... ... ... ... түркілік
дәстүр..........75
3.1. Ежелгі түркі поэзиясы мен Шәкәрім лирикасының тақырыптық-идеялық
сабақтастығы..............................................................
.......................75
3.2. Ежелгі түркі поэзиясы мен Шәкәрім лирикасының ... ... бар ... Бұл – ... ... ... заңы. Адамзат тарихымен бірге жасаған көркемөнердің дамуы да ... Әр ... ... тән өнерді өмірге әкеледі. Өнер өз дәуірінің суретін
кестелейді, үнін ... ... ... ... ... ... түрі өзін тудырған дәуір қасиеттерін бейнелеумен ғана ... ... ... ізін ... ... кезеңдерге де жетіп артылатын
өзіндік бедерін береді.
Өнер атаулының бұл қасиеттері көркемөнердегі, оның ішінде әдебиеттегі
дәстүр, көркемдік жалғастық ... ... ... ... ... ... ол ақын болсын, яки жазушы болсын ата дәстүрінен нәр ... ... ... бойы ... бай ... ... ... ой өресінен өткізіп, өнегесіне сусындай білген талант иесі ғана
табиғат берген дарыны мен қажырлы еңбегінің жемісін көреді. ... ... ... Шын ... үйрене жүріп өзгеге де ... ... ... боларлық шығармашылық өнеге қалдырады.
Көркем әдебиеттегі дәстүр мәселесі сол ... ... ... ұлттық салт-дәстүр, әдет-ғұрыптары тәрізді сол халықтың өзімен бірге
жасап келе жатқан рухани ... ... ... сонау қадым замандарда
қалыпатсқан түркі әдебиетінің мирасқоры. Түркілік дәуірлерден жалғасқан
рухани сабақтастық, көркемдік ... ... бір ... ... Хәкім Абайдан кейінгі дәуірде өз ақындық үнімен
өрнектеген, ... ... азық ... асыл қазына қалдырған ақын,
данышпан Шәкәрім ... ... ... ... ... ... ... ең ізгі дәстүрлерді сіңіріп,
ұлы сабақтастықты жалғаған жауһар мұралардың бірі.
«Шәкәрім өздігінен ақын, ойшыл, қаламгер болып туа ... жоқ. ... ... ... ... бері ... көш түзеген ұлттық әдебиеттің
терең шежіресіндегі қатпар-қатпар әдеби-көркем дәстүрлерге бай белес-белес
кезеңдер ... ... ... нәр ... ... да, ... да – осы дәстүрлер болды.» [1.5]
Шәкәрім өзіне дейінгі мұраларды нағыз кемеңгерге тән көрегендікпен
игере ... ... ... Ғибратын алды. Шабытын шыңдап, өнегесін үлгі
етті. Сөйтіп өзі де өрнегі қайталанбас мол мұра ... ... ... ...... әдебиеттану ғылымының
басты міндеттерінің бірі. Ал Шәкәрім шығармашылығын жете ... ... – бұл оның ... өзіне дейінгі әдебиетпен, әсіресе қазақ
әдебиетінің түп негізгі ... ... ... ... ... қарастыру.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Шәкәрім шығармаларын ғылыми теориялық
тұрғыдан зерттеу міндеттерінің бірі – ақын ... ... ... ... ... ... ... көркемдік дәстүр жалғастығы
заңдылықтары арқылы танып-білу. Шәкәрім шығармашылығы дегенде, бірден Абай
дәстүрі деген ұғым ойға ... Бұл ... да ... ... ... ... ... мектебінің шәкірті. Бұдан басқа, қазіргі әдебиеттануда
шығыс әдебиетінің ... орыс ... ... ... еуропа
әдебиетінің дәстүрі деген ұғымдар да бар. ... ... ... да, Шәкәрім
шығармашылығына қатысты қолдануға болады. Қолданылып келе жатыр да. Бірақ
әлі де ... ... ... ... дәстүрі» деген ұғым
қолданылған емес. Шәкәрім шығармаларындағы түркі ... ... ... нысаны болған емес. Ал Шәкәрім шығармашылығы – бұл халық болып
қазақ ... ... ... ... ... өнегелі, ғибратты,
әсем де әсерлі көркемдік дәстүрді бойына сіңірген, жалғастырған бірден-бір
мұра. Шәкәрім шығармаларындағы түркілік дәстүрлер ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Бітіру жұмысының мақсаты ежелгі
түркі әдебиеті дәуірлерінде ... ... ... даму ... ... ... ... дәстүрлердің Шәкәрім Құдайбердіұлы
шығармашылығындағы ... ... ... Сол ... ... мен түркілік әдебиет нұсқаларының арасындағы
байланысты, сабақтастықты, өзара ... ... ... ... ... ... дәстүр жалғастығын Шәкәрім шығармаларының
негізінде зерделеу.
Зерттеу жұмысына дерек көз ретінде ... ... ... ... ... мен ... шығармалары алына отырып, келесідей
міндеттер қойылады:
... ... ... ... ... ... ... (ХIV-ХVІІғғ) жазылған шежіре еңбектерінің
негізінде ежелгі ... ... ... ... ... ... көркемдік дәстүрлерін айқындау.
– Шәкәрімнің «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар ... ... мен ... дәуірлерде жазылған шежірелік
шығармалар: Захир ад-дин ... ... ... ... ... «Шежіре-и түрік», Мұхаммед Хайдар
Дулатидің «Тарих-и Рашиди», Қадырғали ... ... ... ... ... ... көркемдік
жалғастық, сабақтастық мәселелерін анықтау.
– Шығыс халықтарының әдебиет тарихындағы нәзира үрдісі мен
оның ... ... ... дәстүр ретінде
қалыптасуына тоқталу.
– Шәкәрімнің нәзира дәстүріндегі шығармаларын зерделеу.
... ... мен ... ... түркілік
эпикалық дастандар: Хорезмидің «Мұхаббат-нама», ...... Сайф ... «Гүлістан бит-түрки»
туындыларының арасындағы ұқсастық белгілерін айқындау.
– Шәкәрім поэмаларындағы түркілік дастандардың ... ... ... ... ... дәстүрлерін
анықтау.
– Шәкәрімнің ... ... мен ... ... өкілдері Әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, ... ... ... үндестік мәселелерін
бағамдау.
– Шәкәрімнің лирикалық шығармалары мен ... ... ... тақырыптық-индеялық сабақтастықты
дәлелдеу.
– Шәкәрімнің лирикалық шығармалары мен ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті қалыптастырған көркемдік
дәстүрлердің Шәкәрім шығармаларындағы көріністері: туындылардың мазмұны мен
пішініндегі, ... және ... ... ... ... ... тән ... дереккөздері. Шәкәрім Құдайбердіұлы ... ... ... ... қара ... – Алматы: Жазушы,
1988. – 560 бет; Жолсыз жаза: өлеңдер мен поэмалар.- Алматы: Жалын, 1988. –
256 бет; Иманым. – ... ... ... 2000. – 321 бет; ... ... мен ... – Алматы: Атамұра, 2003.- 296 ... ... ... ... ... ... ... – Захир ад-дин
Мұхаммед Бабырдың «Бабыр-нама», Әбілғазы ... ... ... ... Дулатидың «Тарих-и Рашиди», Қадырғали Жалайыридің «Жами ат-
тауарих» шығармаларының қазақ ... ... ... дәуірі
әдебиетінің үлгілері - Әл-Фарабидің өлеңдері мен ... ... ... ... «Хибатул хақайық», Махмұд
Қашқаридың «Диуани лұғат ит-түрік», Қожа ... ... ... ... ... тіліндегі аудармалары. Сондай-ақ белгілі әдебиеттанушы
ғалымдар М.Әуезов, Ә.Марғұлан, Б.Кенжебаев, ... ... ... ... ... ... ... С.Қасқабасов, Ә.Дербісәлин, А.Қыраубаева, Ө.Күмісбаев,
Н.Келімбетов, А.Егеубаев, С.Негимов, Ғ.Есім, Ә.Сұлтанхан, ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі дәстүр жалғастығын,
түркі әдебиеті мен қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... Тақырыптық ерекшелігі мен зерттеудің ... ... ... ... ... талдау, жинақтау және
қорыту әдістері қолданылады.
Жұмыстың ... мәні мен ... ... ... ... ... үлгілерінің дәстүрлерін анықтау
теориялық тұрғыдан аса маңызды іс. Мұндай зерттеу әдебиеттану ... ... ... ... тарихи және теориялық жағынан толық
күйінде, жан-жақты зерттеле қоймаған күрделі мәселелердің бірін зерделеуге
үлкен үлес ... ... ... ... ... ... дәуірлер
әдебиетімен сабақтастықта қарастыру Шәкәрім шығармашылығын жан-жақты
зерттеуге, оның ... ... ... ... қуатын, философиялық мән-
мағынасы мен көркемдік үлгі-өнегесін толығырақ айқындауға мүмкіндік береді.
«Шәкәрім шығармаларындағы ... ... атты ... ... ... ... ... оқу орындарында ... ... мен ... ... ... қатар, Абайтану және
Шәкәрімтану ғылымының арнайы курстарына пайдалануға болады.
Жұмыстың ғылыми ... ... ... ... ... ... дәстүрлердің Шәкәрім шығармашылығындағы көрініс-
белгілері тұңғыш рет кешенді түрде ... ... ... ... ... ... түркілік дәуірлерде жазылған
шежірелік шығармалар мен Шәкәрімнің «Түрік, қырғыз-қазақ һәм ... атты ... ... ... ... көркемдік
үндестік мәселелері ғылыми түрде зерттеледі.
Шәкәрімнің нәзира ... ... ... ... ... ... қалыптасқан классикалық нәзира үрдісінің контекстінде
қарастырылады.
Шәкәрім ... ... ... ... ... үндес сипаттары көркемдік дәстүр негізінде сараланады.
Шәкәрімнің прозалық туындылары, қара сөз ... ... ... ... ... ... дәуірі ... ... ... ... арасындағы сабақтастық
мәселелері талданады.
Шәкәрім лирикасы мен ежелгі түркі ... ... ... ... мәселесі нақты мысалдармен дәлелденіп беріледі.
Шәкәрім лирикасы мен ежелгі түркі поэзиясы арасындағы көркемдік-
эстетикалық сабақтастық мәселесі ... ... ... ... ... көрсетіледі.
Бітіру жұмысының құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, үш тараудан және
әр тарауға байланысты жеке тұжырымдар мен ... ... ... әдебиеттердің тізімі көрсетілген.
І ТАРАУ. ТҮРКІ ӘДЕБИЕТІ ЖӘНЕ ШӘКӘРІМ:
ШЕЖІРЕ ЖАЗУ ... ... ... ... ... ... ... - қазақ әдебиеттану ғылымында тарихи және
теориялық жағынан барлық қыры толық күйінде, жан-жақты зерттеле ... ... ... бірі ... ... Ал бұл мәселені ғылыми
түрғыдан зерттеу - үлттық сөз өнерінің эстетикалық ... ... ... ... әдеби жәдігерліктің өмірге келу себептерін айқындап алуға
мүмкіндік береді.
Алдымен, дәстүр ... ... ... ... ... ... анықтама беріледі:
«Дәстүр – белгілі бір ұлттың немесе халықтың ұрпақтан-ұрпаққа беріліп
отыратын тарихи қалыптасқан, олардың әлеуметтік ортасында ұзақ ... ... ... ... ... ... Дәстүр өз ішінде
қоғамды басқару жүйесін, әлеуметтік қарым-қатынас ... ... ... ... мұра ... ... және рухани
құндылықтар), оларды ұрпақтан-ұрпаққа қалдыру үрдістері мен тәсілдерін
қамтиды.» [2.166].
Бұл ... ... ... анықтамасы. Бұдан біз ... ... ... ... ... ... құбылыс екенін, ұрпақтар
арасындағы құндылықтар ... ... ... ... ол ... ... қарым-қатынас, тұрмыс-тіршілік, харекет құндылығы, бір
сөзбен ... адам ... өмір сүру ... мен ... оның ішінде әдебиеттегі дәстүр ұғымы көбіне жаңашылдық
ұғымымен қатар айтылады. Дәстүр мен жаңашылдық - ... ... ... ... тұратын, өзара тамырласып жататын сабақтас ұғымдар.
Яғни дәлірек айтқанда, ... ... ... ... жаңа ... ... ... орнығып, өзінің өміршеңдігін дәлелдей келе
өнегелі дәстүрге айналады.
Дәстүрге тән ... – ол ... ... ... бірте-бірте
қалыптасады, ол заманалар жемісі, тәжірибелер нәтижесі. ... ... ... ... өткен, халықтың тіршілік-тұрмысына жауап беру
арқылы өміршең сипат алған құбылыстар ғана тұрақты күйде дәстүрге айналып,
ұрпақтан-ұрпаққа беріледі. Ал жаңашылдық ... ... күн ... мән-мағынасы бай, бұрын-соңғының шеңберінен шыққан, уақыт
талабына сай, мүмкіндіктерді ... ... жөн ... жаңа
мазмұнды харекет. Дәстүр мен жаңашылдық жоғарыда атап ... ... ... Оның ... – ескі мен жаңаның жалғастығы.
Бұл орайда орыс әдебиеттанушысы М.М. Бахтиннің мына бір ... ... жөн: ...... все свое огромное и во многих
отношениях решающее значение. Научный анализ ... ... ... из нее ... ... ... ... с нею. Но замыкать его в этой ... ... его ... ... в большом времени... Произведение уходит
корнями в далекое ... ... ... ... ... в ... же их ... снимаются только зрелые
плоды длительного и сложного процесса ... [3.333]. ... ... шығармашылық үрдісінде дәстүрдің, дәуірлерге жалғасатын
сабақтастықтың ... ... ... ... ... ... ... ауқымы, үйреншікті сарын, өмірге
қатынасы, бейнелер аумағы идеялық бағыты, қалыптасқан көркемдік құралдары
жатады... Өнердегі ... деп, тың ... ... ... ... тіл арқылы суреттеуді, соны мәселеге ... ... ... ... ... ... Жаңашылдық әрқашан шығармашылық
ізденістің жемісі, ол өнер өрісін кеңейте түседі. Өнердің ... қол ... ұлы ... ... ... шығармашылықта ілгерілеу
мүмкін емес. Жаңашылдық пен дәстүрдің ұдайы ұшырасып отыратыны да осыдан.»
[4.156].
Әдебиеттану ғылымындағы дәстүр ұғымы да кең ... Оған ... ... ... мен даму ... ... ... мен
типологиясы, мазмұн, форма, стиль ... ... ... ... ... ... өзгеріп, қайталануы, ұлттық эстетикалық
талғамның қалыптасуы, т.б. жатады. М.Әуезовтің ... ... ... ... де, оқу мен өсу де, дами ... ... де, ... мен
сыртқы сипат көрік-күй мәселесі – бәрі де түгел кіреді. Бұл сөз ... ... ... ... білдіреді.» [5.375].
Тұрақты, өзгермейтін дәстүрлерге шығармаға канондық, ... ... ... ... өмір мен ... ... ... жатқызуға болады. Бұл – мазмұн бірлігі, тақырып жалғастығы. Сондай-
ақ туындының оны тудырған халық дүниетанымын, ... ... ... ... ... ... ... да дәстүрге
жатады. Тұрмыстық, қоғамдық тіршіліктің өзгеруіне, адамның айнала өмірді
танудағы жаңа ұғым, түсініктеріне ... ... ... мен ... жаңашыл шығармалар туады. Кейбір дәстүрлік әдіс-тәсілдер сақталады,
суреттеу, сомдау, сөз қолдану жағынан жаңа бейнелеу құралдары да ... ... ... ... ... ... көркемдік ойлау
жүйесіндегі жаңашылдық бүкіл бейнелеу құралдарына, жанр мен ... де ... ... ... ... Сонымен қатар бұрыннан бар
бейнелеу құралдары да ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымында әдебиеттегі дәстүр жалғастығы жайын алғаш
қозғаған – Ахмет ... ... ... ... ... қазақ
әдебиетін «ауыз әдебиет» және «жазу әдебиет» деп екіге бөле ... ... ауыз ... ... ... ... қарастырады.
«Жазу әдебиетінің» түрлерін (жанрларын) ауыз әдебиетінің дәстүрінде
келтіреді:
«Жазу ... ... үшке ... 1. ... (әңгіме). 2. Толғау.
3. Айтыс-тартыс.
Жазу әдебиетінің ертек түріне кіретін сөздері ауыз-ертек, ертек-жыр,
тарихи жыр, мысалдар ... ... ... ... кіретін ауыз толғау,
жоқтау сияқты көңіл күйінен ... ... ... табына кіретін
сөздер түрі ауыз әдебиетте жоқ, ашып айтқанда, ауыз әдебиетте айтыс-тартыс
түріндегі сөздердің ауыз әдебиетте айтысы бар да, ... жоқ. ... ... ... қазақта ғана емес, басқа жұрттардың да ауыз
әдебиетінде болмаған. ... ... өте ... керек
қылғандықтан, өнер күшейген кезде шыққан.» [6.145].
Көркемдік дәстүр жалғастығын тұңғыш зерттеген ... ... ... ақындығын сөз еткен ғалым оның поэзиясындағы ... ... ... ... өз ... және ... адам ... өнер-ой
байлығынан алған үш үлкен салалы түп-төркіні барын байқаймыз», дей ... ... ... ауыз ... ... елдерінің классикалық
поэзиясынан және Европа мәдениетінен үлгі алғандығын ... ... ... ... кейін қазақ әдебиеттануына Абайдың ақындық
мектебі, Абай ... ... ... ... өзі ... дәстүр жалғастығы
мәселелерін зерттеуге үлкен түрткі болды. Қазақ әдебиетінің, әсіресе қазақ
поэзиясының ... ... ... ... ... ... ... әдебиетінің халық поэзиясымен байланысы жайында»,
«Ақындар»), М.Базарбаев («Өлең – сөздің ... сөз ... ... ... ... ... ... теориясы», «Абайдың ақындық
әлемі»), А.Нұрқатов («Абайдың ақындық дәстүрі»), Қ.Мұқаметханов ... ... ... ... мен ... ... Бұған қоса ХІХ, ХХ ғасырлардағы ақындардың ... қай ... ... ... ... дәстүр жалғастығы, Абай
мектебі, рухани, көркемдік-эстетикалық сабақтастық мәселелеріне соқпай
кетуі мүмкін емес ... де айта ... ... ... ... дәстүр жалғастығы өз бастауын тек ауыз
әдебиетінен, жыраулық, халықтық поэзиядан ғана алып қоймайтыны да ... ... өз ... ... ... ... қайнары саналатын
сонау түркі әдебиетінен алады.
Қазақ әдебиетіндегі дәстүр ... ... ... ... ... ... ... болсақ, олар – Б.Кенжебаев,
Ә.Қоңыратбаев, Х.Сүйінішәлиев, М.Мырзахметұлы, Р.Бердібаев, М.Жолдасбеков,
С.Қасқабасов, Ә.Дербісәлин, ... ... ... ... ... Ә.Сұлтанхан, Т.Еңсегенұлы, С.Дәуітұлы,
Қ.Сейітжанов сынды ... Бұл ... ... ... ... ... ... қазақтың өзіндік төл әдебиетінің туындыларын қамти
отырып, көркемдік ... ... ... тарихи аспектілерін
біршама ашып көрсетті.
Ал Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармашылығындағы көркемдік ... ... ... ... арнаған ғалым - әдебиеттанушы Балтабай Әбдіғазиұлы.
Ғалымның «Шәкәрім шығармаларының дәстүрлік және көркемдік ... ... ... ... ... ... Алматы, 2001),
негізінен, Шәкәрім шығармаларын ауыз ... мен Абай ... ... Ал ... ... ежелгі түркілік
әдебиет дәстүрлерінің көріністері кешенді түрде әлі арнайы зерттелген емес.
Сонымен, дәстүр жалғастығы – бұл бір ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қалыптасқан әлеуметтік нормалар мен іс-
әрекеттердің рухани негізі, ал қоғам дамуындағы дәстүр жалғастығының айқын
айнасы – ... ... ... ... ... ... ... ғұмыр кешкен ұрпақтар жасаған рухани мұраны игеруін, оны жаңа
қоғамдық жағдайға сай ... ... сол ... ... ... ... дамуын білдіреді, ғасырлар бойы қалыптасқан
эстетикалық талғамы мен идеялық мұрат-мүддесін танытады.
2. ШӘКӘРІМ ШЕЖІРЕСІНДЕГІ ТҮРКІЛІК ДӘСТҮРДІҢ ... ... ... ЖӘНЕ ... ШЕЖІРЕ ЖАЗУ ДӘСТҮРІ
Өзінің шыққан тегін, өткендегі тарихи жолын ... ... ... ... тән табиғи құбылыс. Өйткені өткенін білу –халықтың өзін-өзі
тануының, өзін-өзі сақтауының басты кепілі. Кез келген ... ... ... ... ... үшін ... төл ... тағылымына жүгінеді. Ал
өткен күннің өнегесін, тарих тағылымын мейлінше дәл жеткізетін дүние – ... ... өзі ... ... ... Өн ... сан қатпарлы сыр
сақтап, тарих ... ... ... ... бірі – бұл ...... бір халық пен ұлыстың, ру-тайпаның шығу тегі мен
таралу өрісін, әрбір буын өкілінің түп-тұқиянынан ... ... ... ... ... ... ... бастан кешірген
тарихы мен әлеуметтік өмірін, әдет-ғұрып, салт-дәстүрін ауызша да, ... де паш ... ... ... ... ...... халқында ежелден келе жатқан
дәстүр. шежіре – халықтың жадында сақталып, ... ... ... ... келе ... ... ... баға жетпес асыл қазынасы болып
саналады. Қазақ даласында, әсіресе, жазу-сызудың онша дамымаған ... ... ... халық жадында сақталған тарихтың бір
көрінісі болды. Бұл жайтты М.Мырзахметұлы былайша пайымдайды: «Өзінің ... ... ... ... ... ... құштарлық — қазақ елінің есте жоқ
ескі заманнан бермен қарай ес біліп етек жапқан баласына дейін жеті ... ... ... ... ... жай ... болмаса керек-ті. Жеті
атадан арғы ата тегін қуалап ... ... ... ... аралықтағы
нешеме түрлі тарихи сапырылыстарда орын ... ... әр ... яғни тарихтың тірі архивтері, өз әлінше танытып, таратып отыру
салты бізде мықтап орныққан тағлымды дәстүріміз.» [7.3]
Шежіре екі ... ... бірі – ... дамымаған кезде ауыздан-
ауызға тараған халықтық шежіре. Мұны ғылыми тілде ауызша тарих айту дәстүрі
деп те ... ...... ... ... яғни ... ... Авторлық шығарма. Соңғысы – сөз өнерінің туындысы ретінде
әдебиетану ғылымының зерттеу нысаны болып ... ... ... ... шежірелерге келесідей
анықтама берілген:
«Шежіре (араб тілінде ...... ... ... ... тегін, бір-бірімен туыстық дәрежесін айыратын тізбе. Шежіре
негізінен қарасөзбен, ... ... ... ... әрқалай болып келеді.
Арғы ата-бабалардың, тайпа-рулардың басталуы, таралуын көрсететін тізбе
шежіренің және бір ... ... ол – ... ... ескерткіші.»
[8.382].
Қазақ әдебиеттану ғылымында авторлары белгілі шежірелік шығармаларды
сөз өнерінің туындылары ретінде қарастыруды ... рет ... ... ... ... ... ғалым шежірелік
шығармаларды жазбаша шығармашылықтың «қара сөз» түріне ... ... ... ... 3. Байымдама болып үш салаға ... ... ... – аяқ болған түрінде, ретінше мезгілін, мекенін көрсете
мазмұндап, мағлұмат беру - ... ... ... әңгімесі айтатын түріне
қарай бірнеше ... ... ... ... сөз ... ... айтады, екіншілері біреуден біреуді туғызып туыс сарынымен
сөйлейді, кейбіреулері өз ... ... ... ... ... замандағы уақиғаның әңгімесін сөйлейді. Біреуі бір адамның өмірін,
яки мінезін әңгіме ... ... ... ... яки ... ... Сондықтан әуезелердің мынадай тараулары болады: 1) шежіре, 2) заман
хат, 3) ... 4) ... 5) ... 6) ... ... » ... белгілі шежірелік шығармалар арқылы қазақ халқының
материалдық және рухани мәдениеті ... ... ... танылады.
Профессор Б.Кенжебаев қазақ тарихи әдебиеттануының өзекті ... ... ... «Қай халықтың болсын әдебиетінің, жазба әдебиетінің басы
бір адам, жеке бір ... ... яки ... ... ... заң ... Жазба
әдебиеттің басы, алғашқы нұсқалары түрлі дін, заң кітаптарының, ресми жазу-
сызулар мен бұйрық-жарлықтардың, жеке кісі хаттары мен өмірбаяндарының
шешен, өткір, ... ... ... ... ... ... ... болып келуі де мүмкін.» [9.154]. Ал, академик
С.А.Қасқабасов қазақ мәдениетінің тарихындағы авторлары белгілі
шежірелерді «жазбаша әдебиет», оның ... ... ... шығармалар» деп
бағалайды. [10.573].
Шежірелік шығармалардың тарихилығы мен ... ... ... ... ... ... негізін салушылар
М.Әуезовтің, Б.Кенжебаевтың, Қ.Жұмалиевтің, Ә.Қоңыратбаевтың, Ә.Марғұланның
және кейінгі толқын әдебиетші ғалымдар М.Мырзахметұлының, ... ... ... ... ... ... Н.Келімбетовтың Б.Омарұлының,
А.Оразбаеваның және т.б. ғалымдардың еңбектерінде әр ... ... ... жазу үрдісі сонау ықылым дәуірлерден бастау алады. Мұны қазақ
әдебиетінің қайнар-бастаулары саналатын ежелгі түркі әдеби жәдігерліктерін
зерттеуші ... ... ... ... ... ... немесе жанама қатысы бар шежіре
кітаптар, хуснихатшылар ... ... ... ... ... қауымға жақсы мәлім болған. Олар: Байбарыс пен ибн Халдун жазған
«Қыпшақ шежіресі», Ұлықбектің ... ... ... ... ... ... «Түрік шежіресі», Қадырғали Жалайыридің
«Шежірелер жинағы», Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди», Захириддин Бабырдың
«Бабыр-наме», Шоқан Уәлиханов ... ... «Ұлы жүз ... ... «Үш жүздің шежіресі», Өтеу Бөжейұлының «Қазақ жұртының шежіресі»,
«Үш жүздің шежіресі» (Н.И.Гродеков жазбасында), ... ... «Ұлы ... ... ... ... Құдайбердіұлының «Түрік,
қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі», Нұржан Наушабайұлының ... ... ... ... ... ... «Қазақ халқының тарихына қатысты материалдар», В. Востров
пен М. Мұқанов «Қазақтардың ру ... мен ... тағы ... ... ... қазақ қауымы кезінде тарихи тақырыпқа жазылған
көркем туынды ретінде қабылдап, ел ... ... да, ... да ... жібергені мәлім.» [11.221-222].
Алғашқы шежірелік шығармалар ұлттық сөз өнерінің ... ... ... екенін де айта кету керек. ... жазу ... ... ... өзіндік іргетас болғандығы сөзсіз.
Бұл үрдіс ортағасырлық түркі әдебиетінің дәуірінде-ақ көркем шежіре
жазудың өзіндік ... ... ... ... ... ... ... тарихи оиғаларды жіпке тізгендей етіп, хронологиялық
тәртіппен баяндаған ... ... ... ... ... болған жеке
қайраткерлердің өмір жолын яки тұтас бір ру, тайпа, халықтардың шығу тегін,
өсіп-өрбуін, кезеңдерін, т. б. сөз зергерлеріне тән ... ... ... ... түрінде хатқа түсуінде. [11.220]. Бұл түсінікті
де, өйткені алғашқыда ... ... ... жазылған шежіренің өзін айтушы
жыршы-жыраулар көркем теңеулер қосып, ... ... ... ... ... ... болған. Соның өзінде, шежіренің негізгі сюжетін,
тарихи фактілерін ... ... ... сол ... сақтап қалып
отырған.
Мұндай шежіре-кітаптар кезінде зор рөл атқарғаны сөзсіз. Әрбір ... өз ... ... ... елді ... ... қорғауға ерлік
көрсеткен батырларын, алдына жан ... ... мен ... ... ақылгөй-абыз ақсақалдарын, хандарын, т. б. мадақтап отырған. Ең
бастысы — жылнама яки шежіре жазушылар өзі өмір ... ... ... оқиғаларын өзінен сан ғасыр бұрынғы тарихи оқиғалармен тығыз
байланысты түрде ... ... ... ... Сол ... ... тек қаламгер ғана емес, белгілі бір мағынада өз заманының
тарихшы-ғалымы, ... ... десе де ... жазушылар тарихи деректерге ғана емес, шығарманың көркем
тілмен жазылуына да ерекше мән беріп отырғаны ... ... ... ... ... ... шежіре тарихтың өзін бейне бір дастан-жыр секілді ұйып
тыңдаған. Мұны шежіре жазушылар мықтап ескеріп келгенін аңғару қиын емес.»
[11.222].
Шежірелік шығармалардың жанрлық және ... ... ... әдебиеттанушы ғалым А.Оразбаева қазақ ... ... ... ... ұсынады [12.9-10]:
1. ХV-ХVП ғғ. шежірелік шығармалар. Бұлардың қатарында Захир ад-дин
Бабырдың «Бабырнама», Камал ... ... ... ... ... ... Рашиди», Қожамқұл бек Балхидың «Тарихи-и Қыпшақ»,
Әбілғазы Баһадүрдің ... ... ... ... «Шежірелер
жинағы» еңбектерін айтамыз. Академик С.Қасқабасов бұл еңбектер ... орта ... Орта Азия мен ... ... ... әдебиетінің ескерткіштері ретінде де маңызы бар шығармалар аз емес»
[10.573] дей келе, аталған шежірелердің ... ... ... ... ... ... «Бұл ... тек оқиғаларды суреттеумен және
билеушілер генеалогиясының тарихын баяндаумен ғана ... Олар ... қоса ... бейнелер жасап, ауыспалы мән беріп отырған,
кейде шайқастардың немесе басқа оқиғалардың әдеби ... ... сөз ... ... түрлі айшықты троптармен әрлендіре түскен,
хикаяларына өздерінің сирек кездесетін поэтикалық таланты мен кең ... бар ... ... өлең ... енгізіп отырған.»
[10.573]. Демек, аталған ...... ... ... ... ... қалыптастырған әдеби туындылар.
2. XVIII-XX ғасырлардағы шежірелік шығармалар. Бұлардың қатарында
Қожаберген Толыбайұлының «Баба тілі», ... ... ... шежіресі»,
Абай Құнанбайұлының «Біраз сөз қазақтың түбі ... ... ... ... ... ... казақ һәм хандар шежірес», Нұржан
Наушабайұлының, Ерімбет ... ... ... Ақыт
Үлімжіұлының, Нұртуған Кенжеғұлұлының, ... ... ... және т.б. ақын-жазушылардың шежірелерін айтамыз. Зерттеуші
Оразбаева бұл туындыларды ... ... ... шежіре жазу
дәстүрінің заңды жалғасы деп таниды: «ХІХ ғасыр мен XX ... ... ... ... ... ... ... шежірелік
жырлары шығармашылық үрдіске айналды... Бұл ... ... ... ... ... де ... ... бастады. Қазақ тарихын
шежірелік түрде жазудың дәстүрлі үрдісі XX ғасыр бойы жалғаса жазылды.»
[12.10].
Қазақ ... ... даму ... ... шығармаларды
зерттеумен айналысқан әдебиеттанушы ғалымдардың еңбектеріне сүйеніп, көркем
шежіре жазу дәстүрінің өзіндік ерекшеліктерін саралайтын болсақ, ... тән ... ... мен ... сипаттарды келесідей түрде
жіктеуге болады:
1. Түркілік дәуірлерден бері жазылған шежіре ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Шығармалар – жалаң пішінді жылнамалық баяндау түрінде емес,
әдеби, көркем сөзбен жазылған эпикалық жанрдағы үлгілер.
2. ... ... жеке ...... ... ... сай сомдалған әдеби көркем образдар.
Шежірелердегі образдарды суреттеу ... ... ... ... ... ... сабақтас, ұқсас
келеді.
3. Шежірелік шығармалар проза және ... ... де ... ... ... ... да, тарихи әңгіме түрінде
жазылуы да ... ... ... қара сөз бен
поэзиялық үлгілер ... ... ... ... ... баяндау мен лирикалық-
психологиялық сыршылдық өзара қатар жүреді. Бұл әдебиеттегі
мемуар, ... эссе ... тән ... Яғни ... осы жанр белгілері көрініс табады.
5. Шежірелік шығармалардың барлығы да ... мен ... ... ... ... ... ие. ... жүйелілігі мен композициялық құрылыстарында ортақ
сипаттар басым.
Енді осы белгілердің – түркілік дәуірлерден жалғасқан көркем ... ... ... ... ... ... тоқталайық.
1.2.2. ШӘКӘРІМ ШЕЖІРЕСІНДЕГІ КӨРКЕМ ШЕЖІРЕ ЖАЗУ ДӘСТҮРІНІҢ БЕЛГІЛЕРІ
«Түрік, ... һәм ... ...... тұңғыш жарық
көрген еңбегі. Қ.Мұқаметқановтың айтуынша, Шәкәрім өз шежіресін ... ... он ... ... ... ... ақынның көзі
тірісінде аяқтаған. [13.10]. Баспаға ... ... ол өз ... жылы Орынбор қаласында Кәрімов пен Хусаиновтардың ... ... мың дана ... ... ... ... ... жарық көрген тұста-ақ жоғары бағасын алған. ... 1913 ... 2-нші ... «Қыр баласы» деп қол қойған Ә.Бөкейханов
шежіре жайлы былай деген: «Шаһкәрімнің бұл кітабы – ... ... ... ... ... осы ... табасың. Енді мұнан былай ... ... ... ... ... ... әбден білмей қадам баспа.
Кітап жиған жері жоқ, көшпелі далада ... ... ... ... оңай іс ... ... ... сол кездері жазылған пікірлер мен
ескертпелерді бағамдай ... ... ... ... ... ... түзетіп, тағы бір бастыруды ойластырған да еді. Бұл ... ... 1915 ... 15 қазанындағы санында жариялаған «Барша қырғыз-қазақ
білімділеріне ашық хат» деген мақаласында айтқан. [16.34]. ... ... ... ... ... ... тек 1911 ... нұсқа.
Шәкәрімнің «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар ... атты ... ... ... ... елеулі мұралардың бірі. Профессор
М.Мырзахметұлы былай дейді: ... ... ой ... қазақтардың шығу
тегі, нәсілі арабтардан емес, түп төркіні көне түркі әлемінде жатқанын
ғылыми дәлелдеді, нақтылы ... ... ... аша ... Абай ... ... ... одан ары жетілдіре жалғастыруында жатыр. Шәкәрім
шежіресінде ... ... ... ... ... ... ... айтылып келе жатқан қазақ және түркі халықтарының аңыз ... ... ... ... ой ... ... ... [7.4].
Ұстазы Абай көрсеткен өнегені үлгі еткен Шәкәрім шежіре жазу ісіне
тыңғылықты дайындықпен ... ... атап ... ... ... ... ... «Қазақтың түбі қайдан шыққанын дәлелді, тарихи
деректі етіп, қазақ шежіресін жазу жолын Шәкәрім Абайдың ... ... ... ... ... сол кезде қолы жеткен кітаптарын
ізерлеп оқып, терең зерттеп, ұзақ жылдар бойы еңбек етіп, мол ... ... ... ... ... ... [13.10]. Шежіренің 1991 жылы
қайта жарық көрген нұсқасының кіріспесіне жазған мақаласында М.Мырзахметұлы
да ерекше атап ... ... ... жазылудан бұрын осы салада
айтарлықтай дәрежеде көп ... Осы ... ... екі рет ... парсы, түрік тілдеріндегі еңбектермен танысады.Ондағы қазаққа қатысы
бар шежіре деректермен айналысып, осыған қоса ар ... ... да ... жинастырған. Қолы жеткен ... ... ... ... ... да ұзақ жылдар бойы іздестіреді, ... ... ... ... ... аңыз-әңгімелерімен салыстырады.» [7.4].
Шежіре кітабының «Шежіреден бұрын» атаған кіріспесінде Шәкәрім былай
дейді:
«Қазақтың түпкі атасының жайын білмек болып, көп ... бері ... ... білгенімді жазып алып және әр түрлі жұрттың шежіре
кітаптарын оқыдым. Оқыған кітаптарымның ... ... ... ... «Тарих антшар аласлам», Нәжиб Ғасымбектің түрік тарихы, Әбілғазы
Баһадүр ханның ... ... ... және әр ... кітаптардан алынған
сөздер, орысша кітаптан оқығаным: Радловтың ұйғыр туралы, ... ... ... ... әр ... ... шежірелерінен орысшаға көшірген
сөздері, оның ішінде түріктің ең ескі замандағы шежіре кітаптары ... ... ... ... ... ... және ... Юән — шау — Ми
— ши деген жазушының сөз және араб-парсы, рум-европа жазушыларының ... ... ... ... ... ... — бәрі сол ... бар. Ол
кітаптардағы сөздерді түгел жаза алмасам да, керектісін теріп алып, ... ... ... ескі сөздерін қосып, бір шежіре жазамын.» [17.6].
Бұдан шығатын қорытынды біреу: шежіре жазуға бекем кіріскен ... ... ... ... ... ... шығармалармен
толық таныс болған, яғни көркем шежіре жазу дәстүрін жетік меңгерген.
Енді шежіренің өзіне келейік. «Түрік, ... һәм ... - ... және ... түрде жазылған тарихи-әдеби шығарма.
Бұған ... біз ... ... проза мен поэзияның қатар келуін
түркілік әдебиет дәуірінде қалыптасып үлгерген ... ... ... бір ... деп ... ... бұл ... Шәкәрімнің
шежіресінен де табылып отыр.
Жалпы түркі халықтарының әдебиет тарихында жазылған ... ... ... зерттеуші ғалым А.Оразбаева былай түсіндіреді: «Шежірелік
шығармалардың идеялық-композициялық ... ... ... ... ... жүретіні — жалпы әдебиет ... ... ... ... ... ... деректілік жүйесін жинақтаған
шежірелік шығармалардың ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі — шежірелік шығармалардың поэзиялық
тарихи жыр-дастандар және прозалық тарихи әңгімелер ... ... ... ... ... ... екінші ерекшелігі —
шежірелік шығармалардың ... да ... тән ... мен пішін
бірлігінен тұратын тұтастықтың сақталатындығы. » [12.9].
Енді осы жайттың ... ... ...... ад-дин Мұхаммед Бабыр. ХVІ ғасырда түркі
халықтарының бәріне бірдей ортақ болып келген әдеби тіл – шағатай ... ... [18]. ХV ... соңы мен ХVІ ғасырдың бас кезіндегі ... ... ... жерлерінде орын алған саяси оқиғаларды, сол
жерлердің табиғатын, ... ... ... т.б. ... ... ... теңдессіз шежірелік туынды.
Хакім Абай да өз кезінде ... ... оның аса ... еңбек
екенін әрі қазақ тарихына қатысы бар екендігін атап ... ... сөз ... ... ... ... ... еңбегінде мынадай жолдар
бар: «Белгілі Бабыр патшаның шешесімен бір туысқан екі ... ... ... хан ... кішісі қазақты билеген. Бұлар Шағатай нәсілінен
Жүніс ханның балалары болған. Сол қазақты билегенінің аты Ахмет екен. Ол
кезінде аттанысқа ... ... үш жүз ... ... үш жүз ... Әр жүздің халқы өз ынтымағымен бір туысқанға есеп ... «Үш ... ... ... — сол. ... хан қалмақты көп
шауыпты, көп қырыпты. Қалмақ рақымсыздығына қарай ... бір ... ... депті, жан алушы болды дегеннің орнына. Сондықтан ол кісі Алаша хан
атаныпты. "Бабыр-нәмада" солай жазылған». [20.157].
Авторы Захир ... ... ... ... ... ... ... бұл автобиографиялық сипаттағы туынды - әр жылдарда ... ... ... ... ... ... шежіре кітап әрі
құнарлы, бейнелі тілмен жазылған, нағыз сөз зергерінің қаламынан туған
нағыз көркем шығарма. ... ... ... ... ... ... ... сан қилы теңеулер, т.б. көріктеу құралдары дәлел.
Міне осы «Бабыр-намада» да ... және ... ... ... ... бір ... ... қала тұрғындарының,
саудагерлердің, тіпті түріктердің, әскери адамдардың мұрты шықпаған жас
өспірімдері патшалыққа алып ... деп ... ... ... Сұлтан
Ахмет мырзаның тұсында тоқшылық та, ... та ... әрі ... ... ... ... ... әділеттік пен заңға сай келіп
отырған-ды. Сондықтан мынадай, бейбастақтыққа, бұзақылыққа жұрт наразылық
көрсетіп, қатты налыды. Қарапайым ... ... ... ... ... бәрі қайран қалып, аузын аңқайтып, алақандарын жайып
таң қалысты.
Жасырғанмен жанның ауру жарасын,
Өліміңмен әшкере боп ... деме ... де ... аһ ... ... боп жанасың.
Қайырымсыз зұлымдығы, бұзақылығы асқындаған Сұлтан ... ... ай ғана ... [18.43-45].
Бұл – «Бабыр-наманың» Ферғана (Орта Азия) оқиғаларына арналған бірінші
бөліміндегі Самарқант билеушілері туралы әңгімесінен («Сұлтан ... ... ... мысал. Автор оқиғаларды баяндай отырып, ... ... ... да кірістіріп отырады. Мұндай мысалдарды
«Бабыр-наманың» өн бойынан көптеп ... ... ... ... мен ... шежірелерінің осы сипатты тағы бір ұқсас
қырларын айта кету керек. Ол – ... да, ... де ... ғұмырындағы
сан қилы оқиғалар сипаттағалған кезде сол оқиғалардың ... ... ... ... ... ... «Темір бек Самарқанның билігін әуелі Жаһангер мырзаға, ... ... ... ... ... оның үлкен ұлы Мұхаммед сұлтан ... ... ... ... ... Мауараннахр аймағын үлкен ұлы
Ұлықбек мырзаға берді, Ұлықбектен оның өз ұлы Әбді ... ... ... ... ... қызығына, рақатына елігіп, ол өзінің туған әкесіне қол
жұмсады. Ұлықбек қазасы туралы мынадай жолдар қалған:
Ұлықбек — ақыл-ойдың теңізі еді,
Ғылымға әр ... ... ... ... деп ат қалдырып,
"Өлтірген оны Аббас" дегізеді.
Бірақ оның өзі де (Әбді ... ... ... ... ... ... өлең жолы ... өлтірген ұл патша болмас,
Болса да алты айға толар-толмас.» [18.73].
Шәкәрімде: «1723 жылы ... ... ... жиылып соғысқанда, қалмақтың
бастығы Цеван Рабдан қазақтың көбін қырып, қалғанын қуып жіберген. Сонда
қазақтар ... жаяу ... бір ... басына келіп, көлді айнала сұлап
жатыпты. Сонда бір ақсақал кісі айтыпты: балалар, адам ... ... ... ... ... ... де ... ұмытпау керек,
біздің бұл көрген бейнетіміздің аты «Ақтабан шұбырынды, алқакөл ... ... ... «табанымыз ағарғанша жаяу жүріп, көлді айналып
жатқан күн» дегені және сол жолда айтылған қазақтың ескі ... ... ... көш ... ... бір тайлақ бос келеді.
Қарындастан айрылған қиын екен,
Қара көзден мөлдіреп жас ... ... қай ... ... ... бақ ... ұшқан заман.
Шұбырғанда ізіңнен шаң борайды,
Қаңтардағы қар жауған қыстан жаман.
Мына заман қай заман бағы заман
Баяғыдай болар ма тағы ... пен қара орын ... ... жасын көл қылып ағызамын...
Ауып көшкенде Қара таудан көш асқанда, енесін ертіп алған бір ... ... ... ... жақынын қалмақтар өлтірген жылаулар, оны
жоқтап ол да зарлайды, көштің алды-артын шалып ... ... ... оны ... ... ... еді. ... осылайша баяндау стилі XVII ... ... ... ... бірі ... баһадүр ханның «Шежіре-и ... ... атты ... да ... ... [21]. Бұл ... те – ... жазу дәстүрінің өзіндік, түркілік стилін ұстанған туынды деп ... ... ... сөз болған ерекшелікке қатысты «Түрік шежіресінен» мысал
келтірейік:
Оғыз хан алыс сапардан балаларым және халқыммен бірге аман-есен ... ұлық той ... ... ... алтынмен қаптатып, оны лағыл,
жакқт, измұрт, ферузат және дүрр ... ... ... ... ... мынадай бәйіт айтар еді:
Бір үйді тікті алтыннан ол ... үйді ... жұрт таң ... жұз ... ... мың қой сойдырды,
Былғарыдан тоқсан тоғыз ыдыс қойдырды
Тоғызына арақ, тоқсанына қымыз құйғызып,
Барша нөкерлерін арақ пен кымызға ... хан алты ... ... ... ... билігін айтып, жүрттар
мен қалаларды, елдер мен дүние-мүлікті үлестіріп берді.
Оғыз паш етті өзінің мырзалығын,
Алты ұлына білдірді ырзалығын.
Әкесіне көп көмек берді ... ... ... ... ... соң ... көрсеткен қызметтері мен ерліктеріне лайық әр
нөкерлеріне қалалар мен ... ... мен ... да ... [21.27].
Шежірелерде баяндалған оқиғалар әр түрлі, алайда оларды ... ... ... ... ... Бабыр да, Әбілғазы да, Шәкәрім де
шежіре бойына өлең жолдарын ұтымды кірістірген. ... ... ... ... ... көшпелі қауымның мүдде-тілегін, болмыс-бітімін жақсы
білетін, сол себепті ... ... ... ... ... ... шежіресі» - Шыңғыс ханға дейінгі және одан кейінгі дәуірлерде
Орта Азия, Таяу Шығыс елдерінде болған ірілі-уақты ... ... ... ... ... саясаттары туралы баяндайтын
тарихи-әдеби жазба ескерткіші. «Түрік шежіресі» нағыз ... ... ... ... ... екендігін шежірені зерттеген Н.Келімбетов паш
етеді: «Түрік шежіресі» күні бүгінге дейін тек тарихи мұра ... ... ... Ал кезінде ол тек шежіре ғана ... ... ... ... көркем туындысы саналған.
Иә, кезінде шежіре жазудың өзіндік, көркемдік дәстүрі болған. Мұнда
қара сөздің өзі оқуға жеңіл ... ... ішкі ... ... бір ырғақ пен екпінге құрылған. Мұның өзі шежіренің көркемдік,
эмоциялық әсерін күшейте түсетін болған. Бұл ... ... ... ғана ... ... ... тағы бир неше иллар ет жеп, кимиз
ичип, айдег, күндег ... ... ... ... ... көңли тиген
иерлергә учиб, ол дүниягә кетти» [19.310-311].
Шәкәрім бұл еңбекпен таныс болған .Ол туралы ақын өз ... баян ... ... ... көрсеткен болатынбыз. [17.6].
Көркем шежіре жазу дәстүрінің бір сипаты – бұл шежірелерде эпикалық
баяндау сарыны мен ... ... ... ... ... ой-толғамдардың қатар келіп отыруы. Бұл ерекшелік
шежірелік шығармалардың әдеби көркем туынды ретінде ... ... ... ... ... қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресінен»
бірден байқауға болады. Шежіренің прозалық бөлігі тарихи баяндау тілімен
жазылған. Бұл ... ... ... ... ... ... «Шежіре басы», «Қазақтын қайдан шыққаны», «Ұлы жүз», «Кіші жүз»,
«Орта жүз» (қаңлы, қыпшақ, ... қара ... ... найман, уақ,
төлеңгіт, тарақты, арғын, орта ... ... ... «Хан ... хан шежіресі», «Стомболдағы Османлы түрік, һәм ... һәм ... ... ... (сарт, өзбек, ноғай),
«Башқұрт. қалмақ һәм телеуіт», «Түркімен», «Якут», «Оранхай», «Енесейдегі
түрік», ... ... ... ... ... ... ... түрде баяндайды. Мұның өзі Шәкәрімнің тарихшы-этнограф
ретіндегі зерттеушілігін байқатады. Бірақта Шәкәрімнің шығармашылық тұлға
ретіндегі ... ... – ол ... ... ... ... араласқан лирикалык-психологиялық сарында әнгімелейді, шежі-ренің
құрылымында өмірбаяндық-ғұмырнамалық тұрғыдағы ... ... ... көңіл-күй әуеніндегі психологиялық сыршылдықпен
баяндау шежірені ... ... ... ... ерекше әсер
етеді. Бұл жайтты жақсы білген Шәкәрімнің қазақ тарихын, әуелгі ... ... ... ұрпақтар сабақтастығын көркем тілмен баяндауы өте
әсерлі оқылады.
Мысалы: «Атамыз Адам ... Алла ... ... ... жан
беріп, оның оң қабырғасынан анамыз — Хауаны жаратып, Хауа анамыз жыл сайын
бір ұл, бір ... егіз ... ... ... ұлға келер жылы туған қызды
беріп, келер жылғы ұлға, алдыңғы ... ... ... ... қырық мың
кісі болғанда, Адам пайғамбар мың жасында өтіп, онан бір жыл соң ... ... ... бір ... Шис пайғамбар тауратта Шит деп жазылған,
оның баласы ... оның ... ... оның ... ... оның ... ... баласы Идрис пайғамбар — шын аты Ахнух еді, оның баласы Матушлах, оның
баласы Ламәк, оның баласы Нұх ... бұл Нұх ... үш ...
Сам, Хам, Яфас; біздің түрік халқы Яфас нәсілінен.» [17.7].
Әрбір жолдан поэтикалық ырғақ сезіледі. Лирикалық көңіл-күй ... ... бір ... құлақ қойған тыңдаушысына ізгі көңілімен тарихты
баян етіп әңгімелеп отырғандай.
Тағы бір мысал: «Әз Жәнібектің шын аты ... еді. ... ... хан баласы еді. 1455 жылы Әз Жәнібек хан немере інісі
Шаһгерей ... ... ... ... ... өкпелеп, Шудағы Шағатай
нәсілінен Есен Бұғаның баласы Тоқлуқ Темірханға карады. ... ... ... ... ... ... Біздің осындағы арғындардың
арғы атасы Дайырқожа ... ... ... екен, әділ айтқандықтан Ақжол
атаныпты. Және Қара Қыпшақ Қобыланды батыр да ... ... ... ... ... жүргенде, бір күні далада Қобыланды батыр Дайырқожаны
өлтіріп ... Әз ... хан ... ... ... ... ... өлтіруге сұрапты. Әбілқайыр хан берейін десе, көп қыпшақ бұзылатұғын
болған соң, бере алмай үш кісінің ... алып ... қыл ... соң, ... хан ... кеткені. Біздің қазақта мақал болып жүрген «Қара қыпша
Қобыландыда нең бар еді, құлыным» деген сөз Дайырқожаның сүйегін ... ... ... ... Тайшы деген кісінің сөзі, аты Қыдан еді, Тайшы
деген өлеңші, ақын дегені. Біздің қазақтың ... ... ... ақын ... және бұл ... бір дәлел арғын Жанақ ақынның уақ Жарқын биге айтқан
өлеңі. Жарқын би ... ... бар ма еді ... ... би ... ... аға ... зерек,
Өзгеден ол кісінің жөні бөлек,
Арғынның түп атасы ақын Қотан,
Өлеңге бізден ұста болса керек.» [17.22-23].
Автордың тыңдаушының, яғни шығарманы оқушының ... дөп ... ... ... әсер ... ... ... баяндайды.
Эпикалық баяндау стилі мен лирикалық-психологиялық сыршылдығы қатар
өрілетін түркілік дәуір шежірелерінің бірі – Мұхаммед ... ... ... шығармасы.
«Тарих-и Рашиди» - қара сөз бен поэзия сабақтастығы стилінде жазылған
көркем шежіре жанрының классикалық үлгісі. [22]. ... XV-XVI ... ... Орта ... ... ... жерлерінде болған тарихи
оқиғалар туралы сыр ... ... ... ... Үнді ... алған кейбір саяси, мәдени, әлеуметтік оқиғалар да орын алған. Автор
сол жерлерде мекен еткен ру-тайпалардың, ... ... ... кеңінен суреттейді. Зерттеуші Н.Келімбетов шежірені: «...
қазіргі Қазақстан, ... ... ... ... ... Тибет
елдерінің XV-XVI ғасырлардағы тарихын, ... ... ... ... ... үшін аса ... таптырмас деректер көзі болып
табылады», - дей келе, еңбекті қазақ халқының «төл тарихы, шынайы шежіресі»
деп бағалайды. ... ... де ... ... ... ... ... алғашқы хандары, олардың көрші елдермен қарым-қатынастары туралы
кең көлемде баяндалады.
«Тарих-и Рашиди» сонымен қатар көркемдік ... зор ... ... болып
табылады. Шығармада тарихи деректер, тарихи тұлғалардың бейнелері, ... ... ... ... ... жекелеген оқиғаларды, этнографиялық көріністерді
суреттеуге келгенде оқырманына эмоционалдық әсер беретін поэтикалық ... ... ... ... ... ... ... алыстан ат терлетіп жеткен
мейманы Сұлтан Саид ханды қарсы алу ... өте ... ... ... ... ... мына даланың адамдарымыз. Мұнда ... ... мен ... пісірілген сан алуан тағамдар болмайды. Біздің ең қымбат
қазынамыз — жылқы, ең ... ...... еті, ең сүйсініп ішетін
сусынымыз — қымыз. Елімізде бау-бақшалар, ғимараттар жок, сауық-сайран
құратын ...... ... — жүйрік аттар.» [22.309].
Еңбек екі бөлімнен тұрады. ... ... ... мен ... ... Шағатай ұрпақтары әулетінің тарихы баяндалады. ... ... ... ... ... ... қоса өріліп
отырады. Шағын шумақты өлеңдердің өзі өте ... Олар ... ... ... ... ... ... рауасының жаз айында өте қоңыр салқын, сондықтан
ешқандай желпуіштің қажеті жоқ. ... ... ... ... есіп ... Оның
хош иісті лебі адам жанын жадыратып жібереді. ... ... ... ... қасиетке ие таңғы самалдан райхан жапырақтары ... ... ... мына ... баян ... ... кеткен
сүйектерді кім тірілте алады?»
Бәйіт:
Жаны жарқын адамның жылы ұшырар ... ... ... қай ... де сау ... ауаның қоңыр салқындығы ... ... ... тон ... қажет етпейді. Оның суықтығы сол табиғи жылуды толық
күйде еске түсіріп тұрады. ... ... ... күн шапағын
шашпаған кезде, табиғат оттың жылуынан бас тартпайды. Мына ... ... ... тозаң – көк мұңы,
Бүгінгі күн, білгенге, шарап, шатыр от күні. [22.467].
Бұл сынды лирикалық түйіндеулер біз бұған ... сөз ... ... жиі кездеседі. Ал Бабыр шежіресі «Тарих-и Рашидиге» дейін ... әрі ... өзі ... ... ... ... ... Дулати де
шежіресін жазарда көркемдік дәстүр жалғастығынан жаңылмаған.
Жоғарыда Дулати шығармасынан келтірілген мысалдар – көркем шежірелік
туындыда эпикалық баяндау мен ... ... ... ... ... ... Шәкәрім шежіресіндегі осы сынды
сипат та өзіне ... ... ... ... ... бір ... ... болады.
Шежірелік шығармаларда эпикалық баяндаудың лирикалық-психологиялық
сыршылдықпен берілуі туындыларға тән мемуар, ... эссе ... ... ... осы жанрларға тоқталайық.
Әдебиеттану ғылымының анықтамасы бойынша: «Мемуар, естелік ... memories - еске алу) - ... өз ... көрген, қатысып,
араласқан оқиғалар жайындағы жазбалары өмірбаян түрінде, күнделік түрінде,
жол жазбалар ... ... ... ... ... ... пайдалану көркемдік тәсіл ретінде қолданылады, шығарманың өмірдегі
болған уақиғаларға, ... ... ... ... көрсетеді.
Сонымен бірге мемуарлық көркем шығармаларда белгілі ... ... мәні бар ... ... алынып, жинақталып бейнеленеді.
Жазушы өзі көрген, білген уақиғаларды әр ... ... ... ... сол ... ... ... сақтай отырып, сондағы көңіл-күй
әуенімен суреттейді... ... ... ... нақтылық, көзімен
көрген, басы-қасында болған адамның баяндауына тән айғақтық, ... ... ... сол ... өз ... өз пікірі тұрғысынан қарап,
өзінше бағалауға да мүмкіндік туады. [23.235].
Сонымен, мемуарлық шығармада автор белгілі бір ... ... ... ... ... ... адамдарды, олардың іс-
әрекетін, мінез-құлқын нақты деректермен айғақтай отырып суреттейді әрі сол
кезеңнің көңіл-күйін, оған өзінің ... ... ... ... біз сөз ... ... қай-қайсында да бар. Мәселен,
Шәкәрімнің шежіресінде:
«Шежіре түрікті» жазған Әбілғазы ханнан бізге қалған бір ... ... ... мақтап аз сөз жазбақ еді. Бірақ менің өзімді мақтарлық
лайық ісім жоқ болған соң, ұлы ... ... қажы ... жайынан аз сөз
жазамын.
Қажы марқұм бұл елдің бек надан кезінде туып шала хат ... ... ... ... биге әр ... келген хаттарды оңашаға алып барып, ... ... ... ... ... кітапты оқитұғын болыпты. Және
ноғай молдаларды сақтап, елсізге үй салғызып, қазақтың балаларын жиып ... мен ... ... ... ... бұл жақтағы қазаққа оқу оқытып хат
танытқан сол қажы ... еді. Осы ... ... ... ... Ескі там ... сол бала оқытқан тамның орны еді.
Қажы марқұмның алдына келген қазақ бұрын намаз оқымай жүрген болса да,
намаз ... еді. ... ... деп бір ... айтқан соң, насыбай
атқандардың мұрнына тотыяйын ... деп ... тиып еді. ... ... қазаққа зекет бергізген сол кісі еді. Осы ... ... сол ... ... құдайы қылған мешіті еді... Қажы
марқұм аға ... ... те ... еді, ... ... ... ... ғана
дүние мақтаны үшін емес, казаққа қадірлі болсам, не ... не ... ... ... ... ойы ... [17.44].
Естелік жанрының айқын белгілері байқалады.
Бұл Шәкәрімнің Құнанбай қажы туралы айтқандарынан мысал. Автор ... да ... ... ... пақыр өз әкем өлген соң ұлы атамыз қажы марқұмның тәрбиесінде
қалсам да бұрыннан ... ... ... ... және қажы ... ... деп аяп, қысып оқыта алмай, ғылымнан махрұм қалып, жетімдікті
сылтау қылып, ойыма не келсе соны ... ... ... ... ... ... ... орысша хат танып қалдым.
Мұнан кейір әкеміздің бір шешесінен туған — ... ... ... Абай деп ... Сол кісі мұсылманша һәм орысша ғылымға жүйрік, һәм
Алланың берген ақылы да бұл қазақтан ... дана кісі еді. Ер ... соң ... ... алып, әр түрлі кітаптарын оқып, насихатын тыңдап, аз ғана
ғылымның сәулесін ... ... ... ... ... іші ... ... білінді. Олай болмағанда данышпан, хаким философ кісі еді.
Қор елде туды да, ... ... 1904 жылы июнь ... 60 ... ... ... ... рухына рахмет қылсын.
Онан соңғы ұстазым — «Таржыман» газетінің иесі ... ... бек ... оның үшін сол ... ... оқып бек көп ... ... екі дүниеде мақсатына жеткізсін, әмин. [17.44].
Бұл тұсы – мемуар жанрына тән. Екі мысалда да автор жалаң ... ... ... ... ішкі ... ... ... сыршыл
сарын бірден байқалады.
Мұндай мысалды Шәкәрімнің өзі атап ... ... да ... Үргеніш уәлаятында хижраның мың он төртінші қоян жылы рабиғалауыл
айының он ... ... күні ... шығуымен қатарласып дүниеге
келіппіз... Біз дүниеге келген жылдың ... ... он жеті ... саудаға кетіп бара жатқанда Қошжайық деген жерде мың қазақ орысқа
тап болады. Екеуін тірі қалдырып, басқаларын өлтіріпті. Сақтаған ... ... ... ... біреуі түркістандық еді, ол: "Үргеніш
шаһарында әскерден бір де кісі жоқ, нөкердің жақын отырғаны бір ... ... бір жағы — шөл, ол ... жүз мың ... ... да, ... байқалмас", - деді. Орыстар мұның сөзіне сеніп, түркістандықты
басшы қылып, мың кісі ... ... ... ... ... сол күні
жақсылы-жаманды мың кісі өлтіріпті. Әкеміз келіп соғысып, орыстан бір кісі
қалдырмай ... Бұл ... ... күн ... біз дүниеге келіппіз.
Атам: "Мұның жолы мен қадамы құтты болды, бізге жеңіс ... және ... ... ... ... оның да орны бар", — деп, ... ... Әкеміздің аты — Араб Мұхаммед хан, оның әкесі — ... ... ... — Әмің хан, оның ...... хан, оның ...... әкесі — Хажытолы, оның әкесі — Арабшах, оның әкесі — Полат, оның әкесі
... хан, оның ...... оның ...... оның ...
Шыңғыс хан. Одан кейінгі аталарымыз жұртқа белгілі болар.» ... ... ... ... ... тұтқан тебіренісін сезінбеу
мүмкін емес.
Бұл сияқты, деректі оқиғаларды эпикалық баяндау барысында ... ... ... оның ... ... танытатын мемуар,
естелік, эссе жанрларына тән сипат-белгілер ... да, ... де бар. ... ... ... тән бұл ... те ... өзіндік бір көркемдік дәстүріне айналса керек.
Көркем шежіре жазу дәстүрінің тағы бір ерешелігі, сипат-белгісі – ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтарына сай сомдалған көркем бейне түрінде берілуі.
Шежіреде сомдалған көркем бейненің жарқын үлгілерін «Бабыр-намадан»
табамыз. Тарихи ... ... ... ... олардың сырт
келбетін, бет-бейнесін, мінез-құлқы мен амал-әрекеттерін нағыз ... ... ... ... тарихи тұлға жайында хабар алумен
шектелмейді, көз алдында сомдалған толыққанды ... ... ғана ... ... Шейх аса ... емес, толықша, дөңгелек сақалды,
ақ құба адам еді. Ол қынамалы шапан киіп, ... ... ішін ... жүретін; егер белін белбеумен қысып буып ... ... ... ... ... шалманы арнаулы қызметшілері орайтын; ол
кезде бәрі де шалманы төрт қайыра ... оның ... ... ... бос қоятын. Жаз айларында ... ... ... ... ... ... киіп жүретін еді.
Омар Шейх мырза ханифит жолын тұтатын, діншілдігі ... еді. Бес ... ... ... өмір бақи ... орнын толтырамын деп құран
оқумен болатын. Ол қасиетті Қожа Ұбайдолланың ... ... ... ... Аруақты Қожа оны ұлым деп санайтын.
Омар Шейх мырза сауатты болатын. ... ... ... ... ... ... ... таланты болғанымен, оған көп
көңіл аудармады.
Ол әділет жолын берік тұтқан адам еді. Бірде қытайдан шыққан мың адамы
бар ... ... ... ... ... ... ... астында
қалыпты. Апаттан екі-ақ адам құтылыпты. Омар Шейх мырза бұдан хабар алған
соң, өз ... ... ... ... ... ... алыпты.
«Бүлінгеннен бүлдіргі алма» деген, бұл заттардан ши шығармай сақтады. Бір-
екі жыл өткеннен кейін, Самарқан мен ... ... ... ... табыс етті.
Өзгенің жерін жаулап алуға келгенде, ол еш нәрседен ...... ...... ... шыға келетін.»
[18.26-27].
Бұл сияқты бейнелер «Бабыр-намада» молынан кездеседі.
Шежірелік шығармада көркем образ ... хас ...... ... ... атақты «Жами ат-тауарих» («Шежірелер
жинағы») атты еңбегі – ... ... ... сөз ... ... орын ... аса ... еңбек.
«Жами ат-тауарих» - XVII ғасырда жазылған, Шыңғыс хан мен ... – ел ... ... ... ... ... ... шежірелік
шығарма. [24].
Шығарманы зерттеген ғалымдар (Н.Келімбетов, Қ.Қойгелдиев, Р.Сыздықова,
А.Оразбаева, т.б.) ондағы қазақ халқының тарихынан хабар беретін мәліметтер
мен ... ... өте ... ... ... ... маңыздылығымен
қатар, оның көркемдік құны да зор. Шежіре – құнарлы әдеби тілде ... ... ... ... XVI ... аяғы мен XVII ... басында орыс
елін билеген Борис Годунов патшаға деген арнау-кіріспемен ... ... ... өз ... ізгі дәстүрге сүйене мәртебелі патша мырзаға
арнаса керек.
Арнау-кіріспеде Годунов патшаның керемет көркем ... ... ... ... ... ... ... мәртебелі Борис Федорович ұлы
бек, ақ хан – Сіз! ... ... ... ... ... алты хан, ... төрт хан, дүниенің төрт
бұрышын билеген хансыз! Халқыңызды адалдықпен билеген хансыз! ... ... ... ... тойдырған хансыз! Қыс пен жаз, ай мен
жыл ... ... ... хақ ... ... кеңдігімен оларға
қаражат қылған хансыз! Жеті ықылым дүниенің билігін ... ... ... бұ жақтағы хандар ортасында, барлығының ханы, христиан
падишахы Борис Федорович! ... ... ... ... ... сенің сендей
билік еткен падишахтың саясына ұқсар. Өз басың толық айға ұқсар, әділетің
сенің бұлтқа ... ... ... ... ... қайырың сенің
теңізге ұқсар. Жыл асасың, жүз жасасын, аты жақсы Борис хан!..
Айдың шапағаты сол — барша дүнидегі ... ... ... Сенің
бүкіл дүние ішінде қайырымдылығың тиеді, енші ... ... ... ... мұраты сол – дария. Дария суын ешкім, ешбір пенде ешқашан
ішіп түгете алмас. Сенің берген есепсіз ... ... ... берсең де ешқашан бітпес, кемімес...
Орыс мемлекетінде тарихтың мыңда төртінде (1004 жылы) ... ... ... ... ... жар ... Мәскеу шаһарында алтынды таққа мінген
хансыз! Халайықты жиып сап-сап әскер тұрғызып, ... ... ... ... ... ... сомдауға сан түрлі теңеулерді, астарлы бейнелерді
қолданған, қара сөзінің өзі поэтикалық ырғаққа, ... ... ... ... ... ... ... мадақ
(ода) жанрында жазылған дүние деп таниды: «Қадырғали Жалайырдың шежіресінің
осы бірінші бөліміндегі ... ... ... ... ... табиғаты
аясында жазылған. Мадақ сөзінде автор нысанаға алған тарихи тұлғаның барлық
жақсылықтарын арнауларының негізі ретінде келтіреді. Автор ... ... ... бата сөз ... де ... ... мен бата
сөздің жанрлық болмысы үндес болып келетіні мәлім.»[12.17]. ... ... қара ... жазылса да, автордың арнауы бейне бір мадақ жыр
секілді.
«Жами ... ... ... басқа да көркем ... ... Бір ғана ... хан ... ... ... бейне сомдалатындығына дәлел бола алады. [24.121-126].
Тарихи тұлғалардың көркем ... ... ... Әбілғазының
«Түрік шежіресінде» де кездеседі. Аталған шығармада автор Әбілғазы Бәһәдүр
ханның автобиографиялық сипатта ... ... ... ... даралау заңдылықтарына толықтай сай келеді. [21.175-195].
М.Х.Дулатидің «Тарих-и Рашидиіндегі» Тоғылық Темір хан Сахибқыран
қолбасшы бейнелерін де ... ... ... Бұл ... де нағыз
әдеби көркем образдар. [22].
Бұл ерекшелік, бұл белгі, яғни тарихи тұлға сипатының ... ... ... ... ... ... де ұшырасады. Бұған дейін де біз
мысалға келтірген автордың Құнанбай қажыны сипаттау сәті бұл ... ... ... ... ... елсізге үй салғызып, қазақтың балаларын
жиып алып, молда мен балаларды сонда сақтап оқытып, бұл ... ... ... хат ... сол қажы ... ... марқұмның алдына келген қазақ бұрын намаз оқымай жүрген болса да,
намаз оқушы еді. Насыбай ... деп бір ... ... соң, ... ... ... құямын деп насыбайшыларды тиып еді. Бұрын
зекет бермейтұғын қазаққа зекет ... сол кісі еді. Осы ... ... сол ... ... ... қылған мешіті еді... Қажы
марқұм аға сұлтан помощник те болып еді, бірақ ондағы мақсаты, жалғыз ғана
дүние ... үшін ... ... ... ... не қорқытып, не сыйлатып
шариғат жолына түсіндірермін деген ойы еді...
1874 жылы ... ... ... ... ... Мекеде бір тәкиә,
яғни үй сатып алып, құдайы қылып еді...
Марқұм қажының дін ... ... ... ... айтып, бұл кітапшаға
сиғыза алмаспын, ... ... атын үш ... ... ... білетұғын орны
бар еді. Бірақ бұл күнде ертегі сөз сықылданып ұмытылған шығар.
Қажы марқұм әкесі Өскенбай би ... осы ... ... ... ... ғұрпыменен ас құдайы бергенде үш жүздің ... ... еді, ... ... ... Ұлы жүз ... да қажыға сый
деп жетімдер, яғни құл алып келіп берген. Қажы марқұм 1885 жылы ... 81 ...... жылы ... ... қажы ... ... эссе табиғатына тән тебіреніспен ... ... ... ... ... ... шежірелік шығармалардың
барлығына бірдей бұл ерекшелік Шәкәрім шежіресінде де кездеседі. Бұл жайт
көркем шежіре жазу ... ... ... ... ... һәм ... шежіресінің» екінші бөлімі өлеңмен
жазылған. Шығарманың бұл бөлімі лирикалық және ... ... ... ... ... ла сорлы қазақ», «Хош»)
және әдеби-тарихи дастаннан («Қазақтың түп атасы») кұралады.
«Максұд» атты ... ... ... ... Алла ... сансыз
шүкір») мүнәжат етуден басталады. Автор шежіре жазудағы мақсатын, халықтың
өткен тарихын жазу арқылы ұрпақтарға адамгершілік тәрбиесі ... ... ... ... да, ... ... да татулықпен еңбек
сүйгіштікпен ғана өсіп-өркендейтін ұлағатын ... ... ... шежіресін,
Боса да кемшілікті, қисық-бүкір,
Елім-ау, неге ерініп тек жатасың,
Ғылымға бір кіріссең дән татасың.
...Жазғанда мақсатым көп менің тағы.
Қазақтың қараңғы еді ... ... ... демеңіз мұның өзін,
Ойланып ғибрат алып әрбір сөзін.
Берекелі күн қандай, бұ күн ... ... ... ақыл ... [17.66].
Шәкәрімнің өлеңмен жазған шежіресі — халқына рухани ... ... ... ... ... атты бөлігінде ұлттың
өркендеуіне кедергі болып отырған ... ... ... тілмен сыналады.
Ғылымды, өнер-білімді игеруге құлыксыздығы, ағайын ... ... ... және т.б ... кертартпалықтарды сынайды:
...Демейді гылым біліп жанданайын,
Мақсаты мақтан іздеп паңданайын.
Қанша ұқтырып айтсаң да ... жоқ ... ... ... ... ... ... кетті басқан сайын.
Кайран елім, қазағым, қайран жұртым.
Көп айтып, аһ дариға, неғылайын. [17.67].
Шәкәрім шежіресінің идеялық ...... ... және ... ... ... қазақ халқына ілгері өрлеу үшін насихат айту.
Шежіренің «Насихат» атты ... ... ... де, жастарын да
ғылым игеруге шақырады.
Кел, байлар, балаңды оқыт, ғылым ізде,
Қазақты бастайтұғын қару ... ... ... идеялық-композициялық желісіндегі «Қазақтың түп
атасы» — тарихи дастан түрінде жазылған шығарма. Тарихи ... ... ... ... ... саралауға болады: біріншісі — түркі,
оғыз тайпалары бірлестігі кезеңі; екіншісі — ... ... ... үшіншісі — Алтын Орда — Кыпшақ дәуіріндегі тарих;
төртіншісі — Сақа, ... ... ... ...... хандығы
кезеңінің окиғалары; алтыншысы — XVIII ғ. ... хан ... ... ... ... бұл тарихи дастан-шежіресінен халық тарихындағы көрнекті
тұлғалар (ақын-жыраулар, батырлар, хандар) деректілік ... ... ... ... ...... ... жазу дәстүрінің
заңды жалғасы. Бұл пікірімізді ғалым Н.Келімбетовтың мына бір ... ... ... ресми тарих ретінде жазылған шежіренің өзін
айтушы жыршы-жыраулар ... ... ... ... ... мәтінін
тарихи жырға айналдырып жіберетін болған.» [19.307]. Демек, о бастағы түркі
ғұламалары жазған көркем ... ... ... ... ... келе, бірте-бірте жыр-дастан түрінде айтылып, кейіннен
өлеңмен шежіре жаза бастауға ... ... ... ... ... өлеңмен жырлану ... ... ... ... Б.Әбдіғазиұлының, Т.Тебегеновтің еңбектерінде
баға берілген. Қазақ әдебиеті тарихында шежірені өлеңмен жазу үрдісі (XIX —
XX ғ.ғ.) ... ... ... ... ... ... Боранқұлұлының, Нүржан Наушабайұлының, Ақыт Үлімжіұлының, Нұртуған
Кенжеғұлұлының, Кенен Әзірбаевтың, Молдахмет ... ... т.б. ... ... толғаулары мен эпикалық шежіре-
дастандары арқылы танылады.
Шәкәрімнің өлең ... ... ... – бұл да ... шежіре жазу
дәстүрі жалғастығының бір белгісі.
Шәкәрім шежіресінің композициялық құрылымы түркілік, классикалық
шежірелердің құрылымынан еш ... ... екі ... ... ... ... ... поэзиялық үлгілері соңынан келтіріледі.
Алғашқы бөлімде баяндалатын ... ... ... жүйелілікті сақтай отырып, тарихи-әдеби баяндау тілімен
сипатталады. Шежіреде тарихи баянға тән ... те, ... ... ... мен ... ... де ... Бұл сипат біз салыстырған «Бабыр-
намаға» да, «Түрік шежіресіне» де, «Тарих-и Рашиди» мен «Жами ат-тауарихқа»
тән.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» ... ... ... ... ... шежіре жазудың көркемдік
дәстүрін жалғастырған бірден-бір туынды деген тұжырымға ... ... ... ... жазу дәстүрінің іздерін келесі
сипат-белгілеріне қарап айқындаймыз:
Біріншіден, ... ... ... және ... ... қатар жазылған.
Мұндай ерекшелік – түркі әдебиеті дәуірлерінде жазылған барлық шежірелік
шығармаларға тән ... ... Бұл – Ұлы ... ... ... ... халықтарының поэзияға, поэтикаға деген ... ... ... Әрі ... ... айту ... ... бірегей
халықтық дәстүрдің ықпалы деп те бағамдауға болады.
Екіншіден, Шәкәрім шежіресі тарихи баян ... ... ... баяндау тәсілін автордың көңіл-күй әуенін білдіретін лирикалық-
психологиялық сыршылдықпенен бірлікте ... ... ... ... жанрларына тән мұндай сипат-белгілері оқырманына ерекше эмоционалдық
әсер беріп, қабылдау ықыласына ықпал етеді. Мұндай поэтикалық-психологиялық
тәсіл ... ... ... ... ... мен Мұхммед Хайдар
Дулатидің «Тарих-и Рашидиінде», Әбілғазы Баһадүрдің «Түрік шежіреснде» ... ... ... ... ... тұлғалардың дараланып
сипатталған, әдеби сомдалған ... ... ... Бір ғана Құнанбай
қажының бейнесі бұл жайттың айқын дәлелі бола алады. ... ... ... ... ... ... ... туындыларының барлығына
дерлік тән. «Бабыр-намадағы» билеушілер бейнелерінің шоғыры, «Түрік
шежіресіндегі» Әбілғазы хан, ... хан ... ... Рашидидегі»
батыр қолбасылардың бейнелері, «Жами ат-тауарихтегі» Годунов патша мен ... ...... бәрі де ... ... ... өзіндік бір
заңдылығын, дәстүр ерекшелігін тудырған айрықш әдеби образдар.
Төртіншіден, Шәкәрімнің өлеңмен жазылған ... ...... тән ... ... түрінде жырлау үрдісінің заңды
жалғасы. Бұл үрдіс өз бастауын түркілік дәуірлерден алады. Ауызша ... ... ... халық арасына осындай жолмен тарап, бірте-
бірте өлең ... ... ... шежірелік дастандар тудыруға түрткі
болғаны сөзсіз.
Бесіншіден, ... ... ... құрылымы
тұрғысынан да түркілік, классикалық шежірелерден еш ... ... ... жылнамалық, тақырыптық жүйелілікті
сақтай отырып, тарихи-әдеби ... ... ... ... ... шығармадағы шебер қиюластырылған сюжет желісінің
өрбуіндей, мазмұн мен пішіннің үйлесімді бірлігін ... ... ... ... ... ... ... жазудың көркемдік дәстүрін жалғаған ... ... ... ... ... ... бар.
ІІ ТАРАУ. ШӘКӘРІМНІҢ ЭПИКАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ТҮРКІЛІК ДӘСТҮР
2.1 ШӘКӘРІМ ЖӘНЕ НӘЗИРА ДӘСТҮРІ
2.1.1. ТҮРКІ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ НӘЗИРА ДӘСТҮРІ
Қазақ әдебиетінің қалыптасуына негіз болған ... ... ... ... екені белгілі. Шығыс поэзиясы өзінің көп
ғасыпрлық тарихы бар ... ... ... қазақ әдебиетін тақырып,
мазмұн, форма, көріктеу құралдары, жанр және ... ... ... ... ... ... арқылы ортағасырларда қазіргі
қазақ жеріндегі түркі тайпаларының ... ... ... ... ... (нәзирагөйлік дәстүр деп те атайды) Шығыс поэзиясы мен ... одан ... ... ... арасындағы рухани байланысты
жалғаған көпір іспетті болды.
Нәзира – Шығыс халықтары әдебиетіне тән жанр, өзіндік үрдіс ... ... ... ... анықтамасы келесідей:
«НӘЗИРА (араб тілінде назират – «жауап», «ұқсату» ... ... ... ... орта ғасырларда қалыптасқан әдеби үрдіс.
Белгілі бір ақынның өзіне ... ... ... ... қатуы
түрінде, өнер сынасу, өлең жарыстыру мақсатында пайда болған. Жыр бәйгесіне
тәуекел еткен шайыр ... ... ... ... жол іздеуге, өзі өнеге
тұтып ... ... ... өлең өлшемін, көркемдеу өрімін
пайдаланып, ілкі туындыдан асып ... де, ... ... ... реңі бар ... жазуға тиіс. Бұл - ежелгі өнер иесі үшін ... ... ...... ... ... ол ... тәржімалау да, қайталау да
емес. Нәзира дәстүрі төлтума туындыларды дүниеге әкеледі. Мұны ... ... ... айрықша атап өтеді. Мәселен, М.Әуезов: «Көпке
мәлім болған тарихи шындықтар бойынша Шығыста бір ... ... ... ... тағы бір ... ... қайталап, әңгіме ететін тың
дастандар шығаратын дәстүр бар еді.
...Олар біреуінің ... ... ... ... жол ... ... өлеңін алмай және көбінше алдыңғы айтқан оқиғаларды ... да көп ... өз ... ... ... ... ... Бұлайша бір тақырыптың әр ақында қайталануы еш ... ... ... ... ... Ол ... бір ... жырлау, тыңнан толғау немесе
ақындық шабыт-шалым сынасып, жырмен ... ... бір салт еді. ... бұл ... ... деп ... осы дәстүрге "нәзира", "нәзирагөйлік"
деп атау да берген.» [26.421-422].
Нәзира үрдісі сан ғасырларға ... келе ... ... ... ... ... жоғарыда айтқанымыздай, бастауын Шығыс поэзиясынан, яғни
араб-парсы әдебиетінен ... ... ... ... араб ... ... ... береді. Парсы тілінде – татаббу. [19.351]. Түркі халықтарының
әдебиетіне нәзира дәстүрі мұсылмандық мәдениетпен бірге ... ... ... түркілік әдебиеттің де төл дәстүріне айналды. Түркілік ақын-
жазушылар нәзира дәстүрінде шығарма жазудың шынайы шебер үлгісін танытты.
Зерттеуші ... ... ... әдебиетте нәзира
дәстүрімен шығарма жазу екі түрде жүзеге асты: біріншісі – ... ... т.б. ... ... сан алуан тақырыптағы аңыз-хикаяларының
желісін негізге ала отырып шығарма жазу және ... ... ... Физули, Жәми сынды шығыс шайырларының классикалық дастандарын қайта
жырлау арқылы тың туындылар тудыру. [19.353-354].
Түркілік әдебиетте нәзира дәстүріменен, ең ... ... ... ... шығару үрдістері жүзеге асты. Қисса – араб тілінде ертегі, әңгіме,
мысал деген сөз. ... ... ... ... ... әр ... ... Алайда олрадың негізгі төркіні бір. Шығыстық сюжетке ... ... ... ... ... ... ... жазылған қиссалардың бір дені – діни қиссалар. Ең көрнекті
үлгісі – Бурхоннуддин Рабғузидың (XIVғ). «Қисса-сүл-Әнбийя-и» ... - ... ... Құран мен Інжілден алынған,
пайғамбарлар, періштелер, әулиелер мен сахабалар туралы барлығы 79 хикаядан
тұратын көркем туынды. [28].
Қиссалардың енді бір дені – ... ... ... аңыздары мен
поэмалары негізінде жазылған хикая-дастандар. Дастан – шығыс әдебиеті мен
фольклорындағы эпикалық жанр, өлең ... ... ... [29,129].
Көбіне бұрыннан белгілі аңыз, ертегі, хикаялардың әдеби өңделген түрі болып
келеді.Дастандарда өлең мен қара сөз қатар көп жағдайда ... келе ... ... ... ... ... «Бозжігіт», «Шәкір-Шәкірат», «Мұңлық-Зарлық», «Таһир-Зұхра»
сияқты дастандарды атауға болады. Бұл ... «Мың бір түн» ... ... үнді ... «Тоты-нама», сондай-ақ Фирдоуси, Низами,
Физулилер жырлаған ... ... ... ... ... ... ... тілдес халықтардың барлығының да фольклорында кездеседі. Әр
халық оларды өздерінің төл ... деп ... ... өзі осы
дастандардың кезінде, ортағасырларда нәзира дәстүрі арқылы шығарылғанын
туындылар екендігінің дәлелі.
Түркілік әдебиетте нәзира ... ... ... екінші түрі –
Шығыс ... ... ... ... ... ... Жәми сынды
ақындардың әйгілі жыр-дастандарын қайта жырлап, нәзирагөйлік дәстүрмен жаңа
шығармалар тудыру.
Бұл үрдіс ... Орда ... (XIII-XV ғ.ғ.) ... ... ... ... нәзира дәстүрінің шарықтаған кезеңі десе де болады. Бұл
жайында Алтын Орда дәуірі поэзиясын зерттеуші ... ... ... сөзбен айтқанда, әдебиеттегі нәзирашылық - Алтын Орда ... ... даму ... айқындаған айрықша көркемдік салт. Бұл көркемдік
салттың игі ықпалымен «Құтты Білік» дәуірінде іргесі ... ... ... рөлі арта түсуімен бірге түркі әдеби түрлері
шығыстық нақыштармен толығып, ... ... ... ... ... ... ... мазмұн, форма, көріктеу құралдары,
стиль және тілдік жағынан мейлінше байыды. Қарахандар дәуірі ... ... ... ... ілкі ізденіс деңгейінде көрінетін түркі
ақындарының дамыған, жетілген, көркемдік кемелдікке ... ... ... ... ... Орда ... ... қарқын алып, түркі
әдебиеті шығыстық көркемдік-эстетикалық әлемінің аясына енді, жаңаша бір
арнаға бет түзеді.» ... ... ... ... ... бірі ...... (1341-1342 жылдары жазылған). Дастанды жазған – Сарай
қаласының тумысы, көрнекті ақын Құтып. Ақын ... ... ... ... ... мен Шырын» атты поэмасынан алған.
Адамгершілікке, әділдікке, ынсап-рахымға, адал ... ... ... ... ғалымдардың барлығы да (Бертельс, Нәжіп, Ибатов,
Келімбетов, Қыраубаева,т.б.) туындыны Низамиден ... ... ... төл туындысы деп бағалайды. [19.291].
Алтын Орда ... ... ... ... ... бірі – XIV ғасырда өмір сүрген көрнекті лирик әрі эпик ... ... ... ... атты ... Парсы-тәжік әдебиетінің
өкілі Сағди Ширазидың «Гүлістан» атты ... ... ... ... ... ... шығарма – әдептілік, қанағат-ынсап, тілге сақ болу,
сыпайылық, әділеттілік ... ... ... көтерген түркі
поэзиясының классикалық шығармасы. [19.300].
Түркілік нәзира дәстүрінің тағы бір жемісі – ... ... мен XV ... бас ... Сыр ... өмір сүрген ақын Дүрбектің
«Жүсіп - Зылиха» дастаны.
Дастанға арқау болған ... пен ... ... ... ... Інжіл
мен Құраннан алады. Бұл хикаяның сюжеті Шығыс пен Батыс ... ... кең ... ... пікірінше, Шығыс шайырлары
Жүсіп пен ... ... жүз ... ... ... жазған. [19.367].
Олардың ең көрнектілері – Фирдоуси, Балхий, Шерозийлер жырлаған нұсқалары.
Дастанның негізгі идеясы – адалдыққа, тазалыққа үндеу, ... ... ... Ақын ... ... ... тәж бен тақ
үшін, байлық пен мансап үшін жиі болатын соғыстарды, ағайындар ... пен ... ... ... ... ... дәстүрін шебер пайдаланған ақын – Әлішер
Науаи. Ол өзі өмір ... XV ... өмір ... көрсету үшін өзінен
төрт ғасырдай бұрын өмір сүрген парсы шайыры Низамиге иек артып, ... ... ... ... өз ... ... ... шайырлары көп жырлаған Ескендір жайлы дастанды өзінше ... ... ... қорғанына» негіз болған хикаялар оған дейін
Фирдоусидің («Шаһнама»), Низамидің («Ескендір-нама»), Хосрау ... ... ... ... ... еді. Кейіннен бұл хикая
қазақтың бас ақыны Абай жырлаған «Ескендір» поэмасына ... ... ... ... ... жоқ жыр ... тарту еткені белгілі.
Науаи өзіне дейін сан мәрте жырланған ... ең бір ... бірі – ... мен ... жайлы дастанды жазды. Бұл дастанды
қазақтың кемеңгер ақыны ... де ... ... ... ... ортақ әдебиетінде көркемдік дәстүрге
айналған нәзира үрдісі өз жалғасын қазақ ... ... ... ... ... Орда – Қыпшақ дәуірінде кең ... ... ХІХ ... ... ... мен ХХ ... ... ақындарына әдеби мектеп болған.» [31.34]. Қазақ ... ... ... ... ...
Зылиха», «Шәкір – Шәкірат», «Зиада – ... ... ... ... Низами, Физули, Сағди, Хафиз, Жәми дастандарының сюжеттік желісі
мен образдар жүйесін, идеясы мен ... ... ... ... ... ... көркемдік танымына лайықты мүлдем жаңа, тың
туындылар жазылды. Сөйтіп, ... ... ... «Сал-сал»,
«Заркұм», «Жүсіп-Злиха», «Мүңлық-Зарлық», «Шәкір-Шәкірат», «Дариға қыз»,
«Кербаланың шөлі», «Қасым-Жомарт», Ақылбек ... ... ... ... ... ... ... Ысмағұл», «Қырық уәзір»,
«Ғабділмәлік пен Мәлике қыз», ... ... ... ... ... ... ... Қашафутдин Шаһмарданұлының (1840-
1910) «Қисса-и Жәмшид», «Қисса Бәдр», «Абулхарис», «Дүхтар Гүләнда», «Халуа
Фұрыш», ... ... ... Ақыт ... ... ... ... «Қисса-и Жаһаншаһ Тамүзша» дастандары, Шаһниғмет
Шаһсейітұлының "Хүршаһа қыз", Шәді Жәңгірұлының (1865-1916) «Төрт дәруіш»,
«Орқа – Күлше» қиссалары, Әріп Тәңірбергенұлының ... ... ... ... Әсет ... ... Мәулікей
Жүмашұлы, Ораз молла, Мұсабек Байзақов (1849-1932), Кете ... ... ... ... (1875-1933), Мәделі қожа ... ... ... ...... ... ... Мәжнүні», т.б. көптеген төлтума дастандар мен өлеңдер қазақ сөз ... ... жаңа ... ... мен ... ... [32.39-40].
Енді түркілік дәуірден жалғасқан нәзира дәстүрінің Шәкәрім ақын
шығармашылығындағы рөліне ... ... ... ... ... ақынның нәзира дәстүрінде жазған басты шығармасы – ... ... ... Поэманың нағыз нәзирагөйлік дәстүрдің ... ... ... ... ... ... ... 1923жыл, №2 саны)
М.Әуезов айтқан болатын. [33.48].
Ләйлі мен Мәжнүн туралы тұңғыш рет кең көлемді дастан ...... ... ... бір ... ... XII ғ). Зерттеуші ғалым Ө.
Күмісбаевтың пікірінше, Низамиден соң «Ләйлі – ... ... ... шығарма жазылған. [25.252]. Олардың ең көрнектілері – Хосрау
Дехлевидің «Ләйлі – Мәжнүні» (XIIІ ғ), ... ... ...... ғ), ... ... «Ләйлі – Мәжнүні» (XV ғ), Мұхаммед Физулидің «Ләйлі
– Мәжнүні» (XVІ ғ) және, әрине, Шәкәрімнің «Ләйлі – Мәжнүні» (ХХ ғ).
Шәкәрімнің ... ... ... ... көрнекті
әдебиеттанушы ғалымдарымыздың ақын шығармашылығының жалпы ... және де ... ... ... ... ... ... Ш.Сәтбаеваның «Шәкәрім Қүдайбердиев» монографиясында
[16], ӨКүмісбаевтың «Терең ... [34], ... и ... связи ХІХ-ХХ веков» [35] монографияларында, А.Қыраубаеваның
«Шығыстық қисса-дастандар» кітабы [36] мен ... ... ... ... ... ... бірқатар мәселелері, «Ләйлі-Мәжнүн»
дастанының дүниеге келуі ғылыми тұрғыдан біршама талданады. Поэманы нәзира
дәстүріндегі ... ... ... ... ... ғалымдар –
Н.Келімбетов [19] пен Б.Әбдіғазиұлы [1].
Шәкәрім ... ... ... ... ... ... бірі ... алған. Мұны ақынның өзі поэманың ... ... ... аз ... сол шын ғашықтың қылған ісі.
Бұлардың әпсәнәсін жазған адам –
Фзули Бағдади деген ... ғып еш ... жаза ... шын ... қаза алмаған.
Кітабын Фзулидің іздеп тауып,
Кез болды былтырғы жыл азар ... оның ... ... ... ... тіл ... ... жырын.
Мәжнүннің атын білер, жайын білмес,
Қазаққа ұқтырайын біраз сырын... [38.349-350].
«Ләйлі-Мәжнүн» - нәзира дәстүрінің үздік көрінісі. ... ... ... ... ... ... жүзі көркемдік
қазынасының қазақ топырағында қайта жырлануының тамаша үлгісі.» ... ... еске ... Оқиға эпостық жырлардағы,
ертегілердегі ... төрт ... тең ... бір ... ... ... ... дүниеге келген Қайыс туғанына қырық күн
толғанда ... ... ... ... Жан баласының жұбатқанына
көнбейді. Тек даяшы қыз серуенге көтеріп шығарғанда ғана бала ... - өзі ... сәби ... ... ... жылауын тоқтатады.
Ләйлә да шырқырап жылағанын ... ... ... бір ... ... Бірін-бірі көрмесе, тұра алмайтын күйге түседі. ... ... ... ... қыз ... балалар он үш жасқа ... ... ... ... ... ... құса ... жынданып кетеді. Мәжнүн
атанады. Ел-жұрты жиналып, Ләйләнің ата-анасына Қайыстың жайын айтып ... ... ... ... ... ... деп ... Өзіне
махаббаттың мәңгілік азабын тілеген Мәжнүннің бұдан кейінгі өмірі далада,
аңдардың арасында өтеді. Ләйлә да махаббаттың уын ... ... ... ... күн ... Өз ... тек ... айнала ұшқан көбелекке ғана
шаға алады. Қыз әкесі Ләйләні күйеуге береді. Бірақ Ләйлә Қайысқа деген ... ... серт ... Ләйләнің күйеуі Ебнсалам қыздың ... ... ... ант ... өзін Ләйлә махаббатының жолында
құрбан етеді. Ебнсалам дүние салған соң, Ләйлә мен ... ... ... ... күйде өзін танымағанына Ләйлә ... ... ... ... ... ... ғашықтық дертіне өртеніп дүниеден өтеді. Оның артынан
қыз қабірін құшып зарланған Мәжнүн де о ... ... ... ... ... қақ ... ... де суық бауырына алады. Сөйтіп,
тіршілікте бас қоса ... ... ... тар ... ...... ... Негізгі сюжет Физулидегідей. Дегенмен поэма
Шәкәрімнің төл туындысы болғандықтан, Физули ... ... де бар. ... ақын ... ... өзі ... дәуір ерекшелігін мықтап ескерген.
Шәкәрім шығармасын Физули туындысымен ... ... ... ... зерттеулерін басшылыққа ... екі ... ... ... былайша саралауға болады:
1. Физули дастаны прозалық кіріспе сөзбен басталып, іле-шала
авторлық толғау жыр ... ... ... мұндай
кіріспе жоқ,
2. Физули дастанның әр тарауынан кейін авторлық монолог арқылы өз
ойын қорытып, түйіндеп отырады. Қазақ ... мұны ... ... ... ... ... келе жатқан
дәстүрлі тәсілмен бір оқиғадан екінші оқиғаны баяндауға ауысып
отыра береді.
3. ... ... ... ... соңғы тарауы жоқ. Бұл
тарауда Физули жарық дүниеде қосыла алмай, арманда кеткен
ғашықтардың ... ... жыр ... ... хикаялық сарын
Шығыс әдебиетінің табиғатына ... ... ... ... ... ақын Физулидің бұл желісін
қайталамаған.
4. Физули дастанында ... ... ... ... ... ... ғашық болады. Мұндай романтикалық-хикаялық
әуен орта ғасыр қиссасына тән. Ал Шәкәрім поэмасында Қайыс
емшектегі сәби ... ... ... болады, оны көрмесе
шырылдап жылай береді.
5. ... ... мен ... ... ... ... ... күндік шағында, шырылдап жылап жүріп. өзара
кездейсоқ жолығысқан сәтінен басталады. Ал Физули ... ... ... екі бала ... табалдырығын аттаған
шақта болады. Шәкәрім қолданған ... ... өте ... Шәкәрім шығармасында қазақи ұғым-түсінікке, салт-санаға сай
ұтымды қолданылған ұлттық детальдар ұшырасады.
Мәселен, Шәкәрімде Қайыс пен Ләйлә бір ... ... еміп ... тәрбиесіне алған кемпір оны емізіп бақса да, Ләйләні ... ... ... ... күші ... ... ұлттық түсінікте бір ананың
сүтін емген балалар бір шеше, бір ... ... да, ... ... олар ... ғашық бола алмайды.
Поэмада Қайыстың ата-анасы оны тәрбиелеп өсірген кейуана кемпірге
сүтақы береді. Бұл да ... ... ... мен ... махаббат жолындағы алғашқы кедергі екеуінің ... ... ... ... Шәкәрім сюжеттік тартыстың осы тұсын жай
қайталай салмайды, оны ... ... ... ... ... Ақын қыз ... ... үшке жаңа келдің, балам,- деді,
Сөзім бар айтатұғын саған - деді.
Біреуге жас ... ... ... айтты біреу маған» - деді. [38.356].
Анасының қызына қаратып айтқан сөздері қазақтың «қызға қырық үйден
тыйым» деген ... сай ... өз ... ... да ақын оның ... ... ... амал-
әрекеттеріне ұлттық әдеп түсінігіне сәйкес ... ... ... ... ... Шәкәрімнің Қайыс – Мәжнүн бейнесін сомдауы шығарманың ... ... ... Мұнда да ақынның өз айтпағы бар.
Асық болып ұмтылған махабатына қолы жетпеген Қайыс табиғат ананың
бауырына барып ... ... - ... ... ... ... алтын
бесігі. Табиғат – тазалық, табиғат пәк. Қайыс сынды пәк сезімнің ... ... ары адал ... ... ... ... жете алмай, пұшайман болған,
қайғы кешкен шағында табиғат-анасынан пана іздейді. Бұл адам баласының өз
стихиясына қайтып оралуы, күнадан тазаруы ... ... ... да ... ... ... кеткендей болады, - деп ... ... ... бар ... ... ... шындық іздеумен, рухани
бостандыққа, ой-сезім еркіндігіне ұмтылумен өтеді. Ойланған, қиналған
сәттерде туған табиғатының кең де ... ... ... далаға,
Шақпақтағы саятқораға оралу, ел ішінен алшақтау арқылы жан толғанысына
таяныш іздеу психологиясы Шәкәрімнің басында да ... ... ... ... ... өзі меңзейді:
Жігіттер, ендігі сөз менің сөзім;
Мәжнүннен аз-ақ кейін көрген күнім.
Мен ондай ... ... ... ... дерті қальщ, шын осыным.
Іздеген ғашық болып бес ... ... атын атап ... ... пен таза ... ... ғылым - міне, осылар. [38.409].
Бұл жерде назар аударатын бір жайт – Шәкәрімнің «бес асыл іс» ... ... ... ... ... «ғашық болатын» бес рухани
құндылық аясында қарастыру үрдісі де – сонау түркілік заманнан келе ... ... өзі ... ... ... ... ... асық бол,
Адам болам десеңіз.
Тілеуің, өмірің алдыңда,
Оған қайғы жесеңіз.
Өсек, өтірік, мақтаншақ,
Еріншек, бекер мал ... ... ... білсеңіз.
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рақым, ойлап қой –
Бес асыл іс, көнсеңіз.» -
демеп пе еді?. [39.60]. Абайға дейін «бес ... ... ... бес
нәрседен қашық болудың» жайын түркі заманының ғұламалары да өсиет еткен
болатын. XI ғасырда ... ... ... Баласағұнидың әйгілі «Құтты
білігінде» былай делінеді:
Жүрсін бектер бес нәрседен алыстап,
Есі болса, жұрнақ болса намыстан:
Ұшқалақтық – бірі, ...... – ашу, оған егіз ... – сор, ... жер ғып ... - ... жерге тірі кіргізер. [40.234]
Демек, түркілік дәуірлерде ... ... ... ... шығармашылығында да өз жалғасын тапқан. Ақынның өлең
жолдары арқылы қайта жаңғырған. Әдебиеттану ... бұл ... ... ... оған ... ... ... жеке
детальдарды еске түсіретін айшықтардың кездесуі реминисценция (латын
тілінде «еске ... деп ... ... ... бейне бір ғашық болған, талап ... бес асыл ... ... таза ... ... пен ... ... ұмтылған,
«мұтылған» ақынның өз бейнесі іспетті. Шәкәрімнің айтпағы да осы еді. Ұлы
құндылықтарға ... ... ... ... бас ... ... Ар
тазалығын, жан адалдығын сақтау – басты міндет.
Басында ... ... ... ғашық,
Жолында бір Ләйлінің жанталасып.
Мен сорлы жоққа ғашық болып ... ... жоқ па онан да ... ... ақын өз басындағы осындай ахуалды мегзесе керек.
Нәзира дәстүрі дегенде, бірден Шығыс әдебиеті ... сөз ... біз ... ... ... ... әдебиетіне тән құбылыс дедік.
«Нәзира – екі шайырдың бәсекесі емес, өнерге ... ... ... ... ... әдебиетінде жалғасын тауып, Абай дәуірінде мән-
мазмұнын, болмыс-бітімін кеңейте түсті. Нәзира ұғымы бұған дейін тек Шығыс
әдеби ... ... ... сол ... ... ... ... дегенді
білдірсе, енді нәзирагөйлік дәстүрмен ... ... ... ... ... ... Абайдың А.Пушкиннен «Евгений Онегинді» жырлауы – бұл
үрдістің алғашқы үлгісі.
Абай ... ... ... ... де бұл ... ... Ол орыстың ұлы ақыны Пушкин шығармашылығынан «Дубровский» повесі
мен «Боран» романын таңдады. Оларды қайта жырлады. Поэзия ... ... ... ... ... ... сөз өнерінің төл туындыларына
айналған «Дубровский әңгімесі» [43.196-243] және «Боран» ... ... ... ... ... туындылары туралы профессор
Б.Әбдіғазиұлы былай дейді: «...А.С.Пушкиннің шығармалары негізінде туған
"Дубровский ... мен ... ... ... ... ... ұлы Абайдың, әрісі ежелгі Шығыс әдебиетінің үлгісі жатқаны айқын
көрінеді. Аталмыш туындыларды жанрдың классикалық ұғымындағы таза ... ... ... Бұларда дәстүрлі нәзирашылдықтың сарыны басым.
Шәкәрім Пушкин шығармаларын негізге ала отырып, олардың сюжеттік ... ... ... ... ... ... аударуды мақсат етпеген. Қазақ
аақынының мақсаты бұдан әлдеқайда ... ... ... ... ... гуманистік, ойшылдық, адамгершілік мұраттарын оқырмандарына қайталап
жеткізуді ойласа керек. [1.216]. Бұл – ... ... ... ... ерекшеліктерін жан-жақты саралап зерттеген ғалымның
ғылыми тұжырымы.
Сонымен, қорыта ... ...... ... Шәкәрім
шығармашылығына тән құбылыс. Шәкәрім ақынның шеберлікпенен қолдана білген
нәзира дәстүрі – ... ... ... Сан ... ... бұл өнегеден Шәкәрім үйреніп қана қоймай, оны дамыта
түсуге, жаңа мазмұнмен байытуға да өз ... ... ... қазақ
әдебиетінде өлшеусіз бағаға ие тың туындылар пайда болды.
Шәкәрім – түркілік дәстүрлерді жалғастырған да, жаңғыртқан да ақын.
2.2. ШӘКӘРІМ ПОЭМАЛАРЫНДАҒЫ ТҮРКІЛІК ... ... ... ... ... ... ... туындылар жазу –
түркілік дәуірлерден жалғасқан әдеби ... ХХ ... бұл ... ... жаңа ... ... Қазақ әдебиетінде мазұндық және
идеялық астары ... ... ... ... поэма жанрының
үлгілері өмірге келді. Бұрын тек шығыстық сюжеттерге ... ... енді ... ... тың туындылар жазылды. Осындай поэма жазу
үрдісін Абай ақын бастады. ... ... ... «Ұлы ... ... әдебиетінде бұрыннан бар дастаншылдық, хиссашылдық дәстүрді
өз талантымен өңдеп, ... оған жаңа ... ... жауып, туған
жұртына қайта ұсынды. Романтикалық поэмалардың табиғатына реалистік қасиет
дарыта жырлады. Сөйтіп, соны ... жаңа ... ... ... ... ғасырдың басында жазылған поэмалардың ең бір жарқын үлгілерін Абай
мектебінің «ең үздік шәкірті» Шәкәрім ақын ... ... ... ... ... оқиғаларын сюжеттік арқау ете отырып, ол
«Қалқаман – ... ...... ...... ... ... поэмалары романтикалық сарынның үнін бәсеңдетіп, шынайы суретке,
терең философиялық толғамдарға, әлеуметтік мәселелерді ... ... ... ... та, ... ... ... поэмалары әдебиет айдынына
үлкен жаңашылдық әкелсе де, ежелден қалыптасқан сара соқпақ – ... ... ... ... ... Мұны ... ... дастан жазу дәстүрінің белгілері дәлелдейді. Енді сол белгілерді
саралайық.
1. Шәкәрімнің үш поэмасында да ... ... ... ... ... ... Бұл, сөз жоқ, ... шығыстық поэзиядан
бастау алған, түркілік әдебиет дәуірінен жалғасып келе ... ... Бұл ... ... ... ... ... былай дейді:
«Шәкәрім Құдайбердиев поэмалары ... ... ... ... Бұл ... алғанда олар шығыс классиктерінің ... ... Бұл ... ... ... шығыс поэзиясымен етене
байланыс жасап, оның ... ... мен ... ... және
қабылдауы жөнінде болып отыр. Ең алдымен Ш.Құдайбердиев поэмаларының
шығыстың ... ... ... тақырыптық үндестігі басым екенін
айтқан жөн. Әйтсе де ол сол тақырыпты қою, ... ... ... ... ... ... ... бастан-аяқ сақтап,
сабақтап отырған.» [44.93].
Махаббат тақырыбы жалпы Шәкәрімнің бүкіл шығармашылық мұрасында
айрықша орын ... атап ... жөн. ... ... ... ... ... адамгершілік көзқарасынын, адалдыққа, тазалыққа
үндеу идеясын танытады.
2. Шәкәрім ... ... ... ... ... ... ерекше әдеби тәсілдер қолданады. Мәселен, ...... ақын ... пен ... ... ... ... Өзара
жұмбақпен-ақ ұғысқан екі жастың арасындағы пәк ... ... ... ... болмысына тән ибалылық өте әсерлі беріледі:
– Әй, ... ... алла ... Адамға қаратыпты.
Бірін еркек, біреуін әйел қылып,
Екеуінен көп жанды таратыпты.
Құдай неге қылмаған адамды тақ,
Балаларын өзінен өстіріп-ақ.
Хауаны жаратудан мақсұты не?
Сол ... ... ... ... Әй, ... теңі жоқ, құдай жалғыз,
Мұқтаж емес жолдасқа тіпті армансыз.
Адамзатқа көмексіз, махаббатсыз
Өмір қызық ... ... ... ... махаббатлы бір сүйгенің,
Ойлашы, керегі не дүниенің.
Сүйсін, жолдас болсын деп жаратты Алла,
Бұл туралы білгенім осы менің. [45.181].
Бұл – ... ... ... ... Енді екі ... ... ... де Шәкәрім жұмбақ түрінде береді. Бұл
жұмбақты ғашықтар ғана түсінеді:
– «Ауылымның күнбатысы қалың қамыс,
Бүрсігүннен арғы күн ... ... ... бар болса жігер-намыс,
Болып кетіп жүрмесін жатпен таныс.»
Солайша жауап берді Қалқаманға,
Бұл сөзі байқалмады ... ... ... ... ... жоқ деді ғой ... ... сезімін, ішкі сырын бұлайша жұмбақтап, астарлап, образдап
беру тәсілі – ғашықтық дастандарға тән дәстүрлі қолданыс.
3. Шәкәрімнің образдар ... ... де ... ... ... ... Мәселен, «Еңлік – Кебектегі» Нысан
абыздың бейнесі. Нысан абыз - ...... ... ... бірі. Поэмадағы тартыстың өзі Нысан абыздың батыр жігіт Кебекке
«қара жартас түбінде кез ... биік ... ... ... ... ... ... Нысан абыз – көріпкел, сәуегей, әулие адам. Абызды ақын
былайша суреттейді:
Мұңлы қоңыр дауысы ... ... ... бой ... - ... де ... анда-санда
Құлағына кеткендей жын сыбырлап.
Екі көзін қан жауып, өңі қашып,
Сұп-сұр ... ... ... ... сөйлесіп жыныменен,
Өзін-өзі тоқтатты әзер басып. [45.195].
Нысанның образы нағыз ғашықтық дастан табиғатына тән десек, поэмадағы
Нысан мен Кебектің ... ... ... бал ... ... ... ... ежелгі қисса-дастандарда көнеден келе жатқан сюжеттік желіге ұқсайды.
Шәкәрім ғашықтардың ... ... ... ... ... ... ... көркіне көз жетпейтін көркем, ... басы ... таң ... ... жасайтын, жұрттың бәрі ынтық болған керемет
жандар ретінде бейнелемейді. Әсірелеп ... ... ... ... айтқанымыздай романтикалық сарыннан гөрі реалистік сипат басым.
Дегенмен образдардың табиғатын ашуға ... ... ... ... ... Шәкәрім теңдессіз суреткерлік шеберлік танытады. Жекелеген
характерлерді жасағанда, ақын олардың күллі қасиеттерін, даралық белгілерін
аз ғана ... ... ... ... Мысалы, Кебек образын сипаттауы:
Ол Кебек мықты болған жас басынан,
Тоқаң да тастамайды өз қасынан.
Жасы бала болса да, жаны отты деп,
Артық ... не ... ... ... ... аты ... жаяу ... бірдей мықты.
Көзі өткір, қараторы жігіт екен,
Орта бойлы, тапалдау, кең иықты.
Ел қамы үшін өлуге жанын сайлап,
Соғыс десе тұрмайды қойса ... ... ... және ... іні, ... ағатайлап. [45.194-195].
«Жасы бала болса да жаны отты» - ... сырт ... да, ... да, ... да осы ... сыйдырылған.
Қыздардың бейнелерін сомдауға келегенде, Шәкәрім олрадың түр-тұлғасын,
мінез болмысын тәтпіштеп суреттеп жатпайды. Олардың характерлері шығарманың
өн ... ... ... ... ... арқылы ашылады. Мысалға
Мамырдың мына бір сөздерін алайық:
— Көкенай, қарғамаймын, сөзіме бақ,
Ісім жөн, бір ... ... ... ... ... ... болсын,
Болма енді Қалқаманның қанына ортақ.
Екі қан ауыр болар бір өзіңе,
Сүйсінбе бүл рақымсыз ... екі ... оңа ма ... ... алғыс айтар кім өзіңе? [45.186].
Образ табиғатын оның сөйлеген ... ... беру ... ... ... ... да, Еңлік те, Айсұлу да – затынан жаны адал,
ибалы, инабатты, ... ... ... ... асқан еш кереметтері ... ... ... ... тазалық, пәктік, ... ... ... өзіне дейінгі жыр-дастарндармен тағы ...... қыз бен ... арасындағы диалогтарды өте шебер
қолдануынан көрінеді. Ғашықтардың сырласқан сәттерін ... сол ... ... леп беру – бұл да ... дәстүрлі тәсілі.
Бір ғана мысал. Қалқаман мен Мамырдың диалогі:
— Әй, Қалқаман, аңғалсың аңқылдаған,
Біржолата келген жоқ Мамыр саған.
Тағдыр бізді ... айып ... құда ... ... ... кешу сұрай келіп тұрмын,
Көзге тірі болсам да өліп тұрмын.
Қалқаман, осы саған қоштасқаным,
Денемді емес, жанымды беріп тұрмын.
— Әй, ... бұл іс ... ... жоқ өзің ... ... ... қыз еркімен ерге барар» —
Молдалардан есіттім әлдеқашан.
Мамыр-ау, мені сүйсең, кетпе жатқа,
Құдайға хақ, ... жөн ... ... рас болса айтқан сөзің,
Сен үшін келіп тұрмын, көрді көзің.
Сүйген жарым, сүйенген жақыным — сен,
Не қылсаң да біле бер, ... ... Олай ... ... ... ... ... болармыз қапы қалып.
Азар болса мал алар, адам алмас,
Тобықтыны жиярмын бара салып. [45.183-184].
5. Шәкәрімнің поэмаларында ... ... ... ... ... ... ... – Айсұлу» поэмасында қыздың сүйген
жарына жүзігін жолдап, сәлем айту сәті суреттелген:
«Жеңеше-ау, ... па едім ... ... түк ... жоқ деп маған.
Мейірімсіз өгей ағам ұстап берді,
Ол түгіл құдай мені ... алды жан ... ... ... Тайдан жесір болып қалдың өзің.
Ұмытпасаң, ағам қонған тұғыры ... ... бар бір ... ... ... ... енді саған сыр ашуға.
Жүзікті Нартайлаққа жылдам берсін,
Сол келсін меніменен қоштасуға.
Жеңеше-ау, жасырайын сенен несін,
Сәлем де Нартайлаққа, жылдам келсін.
Беретін бар бір асыл ... ... ... мені өлді ... ...... ... сәлемнің белгісі. Ғашықтардың бір-біріне
жүзік сыйлауы түркілік дәуірледе туған дастандардың көбінде кездеседі. ... ... ... ... оның ... Шәкәрім
нұсқасында да, және басқа да ғашықтық ... ... ...... ақын. Ол лирикасында да, поэмасында ... ... ... шебер. Поэмаларының өн бойында берілетін ақын
толғамдары – терең ... ... ... ... ... ... жеткізу жүгін арқалайды. Мысал келтіре кетейік:
Өткен адам болады көзден таса,
Өлді-өшті, оны ешкім ойламаса.
Ол кетсе де, белгісі жоғалмайды,
Керектісін ... ... ... ... егулі дән,
Суғарылса кіреді оған да жан.
Ақылдың өсіп-өніп зораймағы —
Көрген, білген нәрседен ғибрат алған.
Естіп, біліп, көз ... ойға ... ... ... бір үлгі ... не жек көрмек, жиіркенбек,
Бастан кешкен әр істен белгі қалмақ.
Ақылдың кей іс жауы, кей іс ... екі ... ... өмір ... жау, ... дос ... ... нәпсінің қылғаны осы. [45.191].
«Поэзияға тән көркемдікті ... ... ... ... сөзге
осыншама терең мазмұн, мағына жүктеу Шәкәрімдей әрі ... ... ... ... ... ғана ... ... іс.» [44.108].
Оқырманға қаратып философиялық түйін жасап отыру түркілік дәуір
шығармаларына тән ... ... ой ... Алтын Орда дәуірінің
шығармалары Хорезмидің «Мұхаббат-намасы» мен Құтыптың «Хұсрау-Шырынында»,
Саиф Сараидың «Гүлстан бит-түркиінде» кездеседі. [30]. ... ... ... өзі ... ... табиғатына тән дүние. Мұндай
дәстүр сонау «Құтты біліктен» (Ж.Баласағұни) ... ... ... ... де, одан беріде қазақтың жыраулар поэзиясында, ... ... ... ... ... ... [46.129-202].
7. Шәкәрімнің «Еңлік-Кебегі» Құдайға қаратылып айтылған түйінмен
аяқталады:
А, Құдай! Кінәмді өшір, сауапқа жаз,
Таусылмайды ... не ... ... кетіп, ағайын, мал қалған кезде
Өлмес, өшпес дәулетім осы қағаз! [45.191].
Жыр-дастандарда Жаратушы Алланың атын ... ... ... ... ... одан ... қолдау сұрап жырлау – ежелден қалыптасқан
дәстүр. Ислам әдебиеті дәуірінен ( ... ғ.ғ.) ... ... бұл ... ... әдебиетте ерекше рөл атқарды. Мұсылмандық ... ... бұл ... ... Орда ... кең ... жайды. Мәселен,
Хорезмидің «Мұхаббат-нама» дастаны Алланың ұлылығын ... ... ... ... ... ... түйінмен аяқталады. Зерттеуші
Қ.Сейтжанов «Мұхаббат-наманы» мәснауи поэма деп атайды. [30.11]. Мәснәуи –
(араб тілінде «қосарланған» дегенді ... ... ... ... ... қос ... шумақ қолданылатын өлеңнің түрі. ... қос ... өлең ... ... да, осы ... ... шығарманың
жанрлық түрі дегенді де білдіреді. Мәснәуи поэманың ерекшелігі сонда – ... ... ... мадақ айту кіріспесімен басталуы тиіс. ...... ... ... ... өлең ... ... дейді. Ал
Алладан медет тілеу, қолдау сұрауды ... ... ... ... ... ... «Хұсрау – Шырынында» тәуһид те,
мінәжат та ... ... ... [30.12]. Алла ... ... түрі ... Орда ... ... ХХ ғасырдың
басындағы діни тақырыптағы қисса-дастандарда, ... ... ... ... ... бұл да бір ... дәстүр. Дегенмен
Шәкәрім шығармашылығында дін, имандылық мәселелері ... орын ... оның ... ... ... ... мүлдем дерлік
кездеспейді. Оның орнына күрделі философиялық толғамдар беріледі. ... ...... ... ...... поэмасындағы
шумақ.. Мұның өзі Шәкәрімнің ... ... ... ... ... поэмаларының құрылысы біркелкі, қарапайым. Алдымен автор
шығарманың кіріспесінде оқиғаны баян ... ... ... мен ... ... ... ... желіден соң, эпилог түрінде қысқаша
қорытындысын айтып, жеткізбек болған идеясын нақтылай түседі. Поэмалардың
құрылымы, композициялық ... ... ... ... ... ... құрылысына ұқсас. Шәкәрім поэмаларының ... ... ... ... ... «Бұл ... көне тәсіл өз тұсындағы
оқушысының әдеби талап-талғамына толық үндесумен, ... ... ... ... ... да ... ... салып, кедергі келтірмегенге
ұқсайды.» [44.115].
9. ... ... ... ... ... тербеуінің өзі – оның
түркілік дәстүрлерді үлгі тұтуының нағыз ... ... ... ... ... ... ... бес туындыдан тұратын «Хамса» жазу дәстүрі
болған. ... бес ... да ... ... ... ғұмырында дастан жанрында жазылған бес туындысы бар. Олар,
«Қалқаман – Мамыр», «Еңлік - ... ...... ... ... және ... әңгімесі». Осы жайында ежелгі әдебиет үлгілерін
зерттеуші ғалым Р.Бердібай былай дейді: «Ертедегі күншығыс шайырларының
дастаншылық ... шыңы бес ... ... ... жасау үлгісінен
көрінетін. Низамидің, Навоидың «Хамсалары» бұл ... ... ... ... - олар ұлы ақындардың замана сұрауларына айтатын көркемдік
жауабының да ... бір түрі ... ... ... қазақ әдебиетінің
тарихында түрлі тақырыпты қамтитын поэмалар жазып, өз «хамсасын» жасаған
Шәкәрім. «Қалқаман-Мамыр», ... ... ... «Дубровский эңгімесі» бұл пікірімізді қуаттаса керек. Осы
шығармалардың ішінде дәстүрлі «Хамсалардан» тікелей ... ... ... ... ... шығармалардың үшеуі қазақ өмірінің ең шытырман
проблемасына, адам еріктілігі ... ... Ал ... ... елде ... оқиғаны баяндағанымен, жалпы бағыты мен идеялық
нысанасында ақынның басқа ... ... ... Ақын ... түрде
«Хамса» жасауды көздеді ме, жоқ па, ол арасы ... ... ... ... ... ... шығыс шайырларының ұлы дәстүрін жаңғырта бір
қайталап, қазақ эдебиетінде өзінің өлең күмбезін соққан...» ... ... өлең ... ... ... ... жазу
дәстүріне біршама жаңалықтар да енгізді. Бұл ретте ... адам ... ... тәсілдері, психологиялық мінездемелер ... ... ... ... ... шығарма желісінде ... ... ... ... ... ... ... лайықтап, тартымды түрде құруы, реализм әдісін берік ұстануы
сияқты суреткерлік қырларын айтуға ... ... төл ... - ...... ...
Кебек», «Нартайлақ – Айсұлу» поэмалары – түркілік әдебиет дәуірлерінен келе
жатқан ... ... ... ... жалғастырған, дамытқан
шығармалар деп ... ... ... ... ШӘКӘРІМНІҢ ПРОЗАЛЫҚ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ТҮРКІЛІК ДӘСТҮРДІҢ
КӨРІНІСТЕРІ
Шәкәрімнің эпикалық туындыларының бір дені – бұл оның ... ... ... ... ... ... әңгіме,
эссе, роман жанрларында қалам тербеген. Әрине, саны жағынан Шәкәрімнің
прозалық ... аса бай деп ... ... Алайда оның көркемдік мәні,
ғылыми, тарихи, философиялық құндылығы өте зор.
Шәкәрімнің прозалық туындыларында айтылған философиялық ... ... ... ... ... ... кешкен ғұламалардың дүниетанымымен, ой-пікірлерімен
үндестік, сабақтастық ... Осы ... ... қара ... ... ... ... прозалық тың туындылары ... ... ... ... болады.
Кез келген халық әдебиетіндегі дәстүр жалғастығы — сол қоғамдағы
тарихи жалғастықтың құрамдас. Ал тарихи ... ... өзі – ... ... ... Мәселен, әлемге «екінші ұстаз» деген
атпен мәшһүр болған ... ... ... Әбу Наср ... (870-950)
ой-тұжырымдары өзінен кейінгі дәуірлерде өмір сүрген ойшыл қаламгерлердің
шығармаларынан дәстүрлі жалғастығын тапқаны белгілі. Сондай ... ... ... да ... ... «Мен ... екі ... келгенімше...» деп басталатын
мақаласы (эссе) сонау Әл-Фарабиден бастау алатын «Қайрат», ... ... ... ... ... трактат сынды.
Әл-Фараби өзінің «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары» атты
философиялық трактатында «Қайрат», «Ақыл» және «Жүрек» ... ... бере ... ...... мүше, мұны тәннің ешқандай басқа мүшесі
билемейді. Бұдан ... ми ... Бұл да ... мүше, бірақ мұның үстемдігі
бірінші емес» — дейді [49.289]. Әл-Фарабидің «Қайрат», ... және ... осы ... ... ... «Он ... сөзінде» өзінің
логикалық жалғасын табады. [20.103-105]. Абай ақыл мен ... ... ... ... ... әмірін тыңдап, ақылы мен қайратын тең
ұстаған адамды Абай ... ... ... ... ... ... яғни ... ғана ол адам атына лайық деп ... ... ... бұл ойды одан әрі ... түседі: «Бізше, адам өмірін түзеуге,
барлық адамдар тату тұруға негізгісі — адал еңбек, ақ ... арлы ... ... ... бұл ... ... ... адам баласына тыныштық өмір
сүруге мүмкіндік жоқ...Мейірімділік, махаббат, қайырымдылық, адалдық ақ
жүректен ... Ал, ... ... адам ... ... ... білмейді және істемейді...» [38.541]. Шәкәрім «ақ жүрек» және
«арлы ақыл» дген ұғымдарды қолданады. Біздіңше, «Ақ ... ...... ... ... ... пиғыл дегенді білдірсе керек, ал ... ...... ... арамдыққа бармаған таза көңіл дегенге
меңзейді.
Шәкәрім жоғарыда аталған ... ... «ақ ... ... тағы бір шағын ғана прозалық туындысы – «Шын ... ... ... бақ сол айнаның ең түбіндегі ата-анадағы шын ... ... шын таза ... еді. Сол махаббат әм таза жүрек сізге де біткен
еді. Соны қалдырмай, бұзбай ала жүріп, барша адам ... өз ... ... ... ... ғадалат қылсаң, шын бақыт сол еді. Оны іздеп
жүріп көрген бейнет, тартқан қайғы, аңшының қанша ... ... ... қуанышқа айналғаны сықылды, сәудегердің пайда іздегендегі ... ... ... ... ... сықылды болушы еді...» [38.544].
Шәкәрімнің бұл ойлары Әл-Фарабидің «Бақыт жолын сілтеу», «Бақытқа жету
жолында» [46.136] деп аталатын еңбектерінде айтылатын тұжырымдармен үндес.
Шәкәрімнің аталған ... ... ... ... жазу ... жарқын үлгілері десек те болады.
Тарихи-философиялық, әлеуметтік-этикалық әр ... ... ... жазудың өзіндік, ... ... ...... ... ... даму ... Қайта
өрлеу – Ренессанс дәуірін бастаған [46.129] Әл-Фараби, Ибн Сина, Әл Бируни,
Әл Ғазали сынды түркі жұртының ... ... ... ... ... «Үш ... трактаты осынау ұлы ғұламалар салған сара жолмен
жазылып, ілкі дәстүрді қайта түлеткен теңдессіз ... ... ... ... ... деп ... барлығы мен жанның мәңгілігін, ғылымның
аяндығы мен ақылдың ақиқаттығын және ... ... ... ... ... ... адам ... мәнін түсіндіруге арналған
Шәкәрімнің аталмыш шығармасы ... аты ... ... ... ... жазылған. Мәселен, «Үш анық» Әл-Фарабидің
«Мәселелердің мәні» атты трактатымен үндес. [50]. Екі ... де ... мен ... ... ... жан, тән, ... материя, ілім, ақыл
туралы тұжырымды ойлар айтылады.
Мысал келтіре кетейік. Әл-Фараби идеалистік танымның ... ... ... ... ... ... арқылы дәлелдейді:
«Қозғалыс пен тыныштықтың басталуы, ол сыртқы қысым
немесе өмір ... ... деп ... ... кей ... ... Бұл жағдайда оның бірқалыпты немесе тұрлаусыз болуына қарамастан
оны қозғалысқа ... бір күш бар. ... ... ... ... ... ... болуы керек. Егер қозғаушы сонымен бірге қозғалушы
да болса, екеуінің өзара ажырамас байланыста болғандығынан және ешбір зат
өздігінен қозғала ... ... ол өзге бір ... қажет етер
еді. Демек, қозғаушы мен қозғалушының шексіз тізбегінің болуы мүмкін емес.
Сондықтан өзі өздігінен қозғалыста болмайтын ... ... ... біз ... мен ... ... ... мойындаған болар
едік, ал мұның өзі мүмкін емес.
Өзі қозғалыста болмайтын ... дара ... ... оның ... ... көптік мәні, бөліну мүмкіндігі болмауы керек.» [51.55].
Шәкәрімде дәл осындай ой былайша беріледі:
Барлықтың түп себебі жаратушының білім, құдірет ... ... ... ... жолында бұл барлықтың ешнәрсесі өздігінен бар ... да, ... ... Ол бар ... ... дей ... себеп керек. Егер ол себепке де бір себеп керек болып, себептің түбі
жоқ ... ... ең түбі ... бар себеп болмаса болмайды. Сол
себепсіз бар болу себеп жаратушы болады. Егер сол себепсіз бар ... ... ... ... олар ... бар болған нәрсе емес, дәлелім -
оларда қозғалыс бар, қозғалуда, жүрісінің өлшеуі бар. Өлшеулі нәрсе өзі ... ... Егер ... ... отрицание өзіне тарту әрі итеру
заңымен делінсе, ол қозғалысқа да себеп керек... ... ... ... ... бар ... түп ... ... ой-тұжырымдары өзара үндес, сабақтас. ... ... ... ... жазу ... ... кең ... еді.
[51]. Әрине, ғылыми-философиялық трактаттардың әдеби сипаты онша айқын
болмағанмен, бұл еңбектерді ғылыми ... ... ... деп ... болады.
Шәкәрімнің «Бәйшешек бақшасы» деп аталатын он бір шағын прозалық
миниатюрадан тұратын әңгімелер топтамасында ... ... ... әдебиетінің (Н.Келімбетов) көрнекті өкілі Жүсіп Баласағұнидың «Құтты
білік» шығармасында айтылатын ойлармен сабақтас.
Шәкәрім бұл әңгімелер топтамасында адамның асық болуы тиіс ... ... ... тиіс ... ... ... Ғибрат аларлық шағын
ғана хикаялар түрінде ... ... ... ... ... ... ... Надандық, қиянатшылдық, зұлымдылық, нәпсіге еру,
дүниеге қызығу, сараңдық таныту, сабырсыздық қылу сияқты келеңсіз ... ада ... ... Бұл ретте Шәкәрім миниатюралық жанрда қалам
тербеудің көркем үлгісін көрсетеді. Миниатюра – ... ... ... күрделі, мазмұны бай, толымды көркем шығарма. [53.238]. Мұндай
хикаялық сарындағы шағын миниатюралар ... ... тән. ... ... ... ... алғанымен, көтерген тақырыптық, идеялық
мазмұны түркілік дәуір шығармаларымен, әсіресе «Құтты білік» туындысымен
сарындас келеді. Бұл тақырыптық-идеялық ... ... ... қара ... жазылған дүниелерін таза көркем прозаның
озық үлгілері деу қиын. Өйткені қаламгер проза жазуда сан ... ... ... Жалпы, ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті дамуының өзі
жаңаша жанрлардың пайда болуымен, алуан түрлі шығармашылық ... ... ... Бастысы бұл орайда – Шәкәрімнің прозалық
шығармалар тудыруда да түркілік дәстүрлерді үлгі етуі.
ІІІ ... ... ... ... ... ...... әдебиеттің басты үш тегінің бірі. Көңілдің күйін, ішкі
сезімді, жан тебіреністерін жеткізетін әдеби жанр. Поэтикалық, ... ... ... сезіміңе әсер ететін сыршыл өлең.
Лирика табиғатын толық танытатын анықтаманың бірін зерттеуші ғалым
З.Қабдолов берген еді: ...... ... ішкі ... ... ... мен сезіміне астастыра суреттейтін терең психологиялық ... Яғни ... өлең ... ... болғанмен, ақиқат өмірден еш
алыстаған емес. Керісінше өмір шындығы мен уақыт ... дәл ... ... жанр ... ... ... тән табиғи қасиет деп айтуға
тағы келмейді. Өйткені о бастан болмысында көшпенді жұрттың асқақ рухы ... ... ... ... бөленетіні – поэзия, жан құмарын қандырар
өлең өрімі – сырға толы лирика.
Лирикада ой мен сезім бірлесіп, терең ... Оған ... ... ... ... ... нәрленген жалынды сезім. [55.224].
Лириканың ... ... осы ... таразылар болсақ, онда ... өмір мен ... ... ... ... бар ... әлем деп ... болады.
1. ЕЖЕЛГІ ТҮРКІ ПОЭЗИЯСЫ МЕН ШӘКӘРІМ ЛИРИКАСЫНЫҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ-ИДЕЯЛЫҚ
САБАҚТАСТЫҒЫ
Өзі өмір сүрген дәуірдің өмір шындығын берумен қатар, өткеннен қалған
өнеге-өсиетті де өлең ... ... ... ... де ... ... ... азық сыйлаған асыл мұра – Шәкәрім лирикасының
тақырыптық аясы ... сөз ... оны ... дейін жасаған ... ... ... ... ... ... ... сан ғасырларға созылған ақыл-парасат жалғастығы ... ... ... ... ой, идея ... ... ... лирикасының тақырыптық аясын, идеялық мақсаттарын түркілік
әдебиет контекстінде қарастырудың маңызы зор. ... ... ... ... ... ... көркемдік дәстүр жалғастығын тағы бір мәрте
айғақтай түссе, бір ... ... ... ... табиғатын
тануға тағы бір мүмкіндік ашады.
Шәкәрім лирикасының тақырыптық, идеялық қырларын ежелгі ... ... ... ... ең алдымен, түркілік поэзия
үлгілерін тарихи жалғастық принципімен қарастыру керек.
Зерттеуші ғалымдардың ... ... ... ежелгі сақ-ғұн
дәуіріндегі қаһармандық жырлардан бастау алады. [19]. Бұл – ... ... ... V-VІ ғасырларда туған әдебиет үлгілері. Көне түркі
әдебиеті дамуындағы келесі кезең – бұл ... ... ... Ол ...... ... ... жыр-дастандар. Шамамен
VІІ-VІІІ ғасырларда жазылған. Келесі кезең – ... ... ( ... ... ... де ... жырлардан тұрады. Көне түркі
поэзиясының бұл алғашқы нұсқалары кейіннен қазақ ауыз ... ... ... ... ... мәлім. Сондықтан ... ... ... ... ғана ... ... ... тудырған тұңғыш туындылар деп тануға да болады.
Түркілік поэзия нұсқаларының ... ең ... бірі – ... ... VII-VIII ғасырларда Сырдария бойын мекен еткен оғыз-қыпшақ
тайпалары ... ... сан ... бойы ұрпақтан-ұрпаққа тараған, түркі
тектес халықтардың ежелгі тарихын, байырғы наным-сенім, ... ... ... танытатын эпикалық жыр. ... ... он екі ... ... нұсқалары ғалымдардың айтуынша [46.95-
128] VII ғасырларда ... ... ... ... туып, қалыптасқан.
Кейінен сол оғыз-қыпшақтар арасында тараған он екі жыр да ... ... ... ... ... ... ... Он екі жырдың бірдей
авторы аты аңызға айналған Қорқыт ата деген нақты дерек жоқ. Дегенмен кітап
сол кісінің ... ... ... ауыз әдебиетінде Қорқыт атаның өзі туралы, оның
өмірі мен мұрасы туралы тараған аңыздар көп. ... ... ... атаның мәңгі өмірді іздеу әрекетімен байланыстырылады. Аңыз бойынша
мәңгі өлмес халді таба алмаған ... ... ... ... мұра ... ...... ата кітабының» негізгі тақырыбы – ерлікті, батырлықты жырлау.
Ал Қорқыттың өзі туралы түркілік аңыз-әпсананалардың тақырыбы өмір ... бұл ... мен о ... ... тағдыр мәселелері туралы сөз қозғайды.
Мұндай тақырып «Қорқыт сарыны» аталып кеткен. Қорқыт ... бір ... ата ... да ... Кітаптағы «Тоқа баласы ержүрек Домрул
туралы жырда» адамның жан алғыш әзірейіл періштемен ... ... ... Бұл жыр ... ауыз ... «Домбауыл дастаны» деген атпен де
таныс. [46.108].
Қорқыт сарыны, яғни ... ... ... ... ... көзделген идеялар Шәкәрім лирикасында ұшырасады. Ақынның «Қорқыт
сарыны» деген өлеңі де бар.
Қорқыт сарыны – өзінен кейінгілерге ... ... өмір ... ... жазмышқа көнуге, Тәңіріні сүюге үйрететін мақам.
Бұл орайда Қорқыт сарыны жайында зерттеуші С.Ізтілеуованың мына бір ... ... жөн ... ... өмір ... ... ... өлімді
тұсаулайтын күш таппайсыз. Тәңірдің пешенеңе жазған ғұмырын ... ... ... ... сүюге деген ықыласың артып, ... ... ... деп, оған ғана жалбарынып, ... ... ... ... ... ... ... көзіңді жеткізеді» [56.67].
Шәкәрім былай дейді:
Кешегі кеткен ер Қорқыт,
Кейінгі жанға болды ұмыт.
Сарынын соның салайын,
Ескі әуез демей қүлақ тұт...
Қорқыт — түбі ... ... — өмір мен өлім ... әнге дәл ... жырмен бастаған,
Екі рет жырлап тастаған.
Аяғын әнмен шырқатып,
Бір ауыз сөзді қоспаған.
Сол әнді ойым ұнады.
Зарласам, ... ... өлең ... ... сөз боп ... ... Қорқыт сарынын құп көргенін, оны өзі де жырлағанын айтады.
Демек, ақын ... ... ... ... ... мен ... тапқаны айқын.
Шәкәрім лирикасынан мысал келтірейік:
«Ажал жетсе, өлдің бе,
Өлім келді, көрдің 6е?
Баянсызға ... ... ... бердің бе?
Жетпесті қудың, жеттің бе,
Барша жаннан өттің бе?
Тағдырың жазған ақ өлім,
Құтылып онан кеттің бе?...
Өлместей оны көруші ең,
Соған да ... ... ... ... жаныңды
Кімге сақтап беруші ең?!.
Тиянақ көрме жалғанды
Қуа берме арманды...
Алдыңда кірер үйің бар,
«А, тоба, оңда», — деп отыр.
Есің ... елің ... ... ... ... ... ебің тап. ... тақырыбы – өмір мен өлім. Идея – адам өмірінің баянды өтуі.
Жалпы, өмір мен ... ... ... жайында жырлау түркі әдебиетінен
беріде қазақтың жыраулар ... «зар ... ... ... Абай ... жаңа ... ... де үлкен орын алған философиялық–дидактикалық сарынның басты
тақырыптарының бірі.
Түркі халықтары әдебиетінің тарихында ислам дәуірі (Х-ХІІ) ... ... ... ... ... «Ислам дәуірінің әдебиеті»
деген термин ғылымда ХХ ғасырдың басында-ақ қолданыла бастаған. [46.129].
Бұл атау ... ... Орта Азия мен ... ... мұсылмандық
мәдениетті әкелуімен байланысты болса керек.
Ислам дәуірі әдебиетінің алғашқы өкілдерінің бірі – бұл Әбу Насыр ... Біз ... ... ... прозалық туындыларындағы Әл-Фараби
шығармашылығымен үндестік мәселелерін талдаған болатынбыз. Енді ... ... ... айтқанда, лирикаларындағы сабақтастық
мәселесін қарастырайық.
Әл-Фарабидің шығармашылық мұрасынан біздерге ... ғана ... ... ... мына бір ... ... ... сүйгенмен,
Өтеді өмір күйбеңмен.
Шындыққа бас тік алаулап,
Пенделіктен бол аулақ.
Жататын дәйім жаңғырып,
Бұл ғұмыр емес мәңгілік.
Бейопа мына заманда,
Бақұл боп кетер адам да.
Жұрт ... ... көп ... зая ... ... ... ... тартылған.
Тап болып, жігер сарқылған,
Қездейсоқ өмір өтіне,
Қайыспай тұрса нар тұлғаң.
Сонда да беріп кетеміз,
Жүректің отын молында.
Арманды аңсап өтеміз,
Біз ұлы ... ... ...... ... ... ... идея – жүрек оты мол жастық
шақты бос өткізбеу қажеттігін айту. Өзіне де, өзгеге де ... ... ... ... Мұндай идеялық нысан Шәкәрім лирикасына да тән. Мәселен:
Адамдық борышың —
Халқыңа ... ... ... ... сақта, оны біл.
Талаптан да, білім мен өнер үйрен,
Білімсіз, ... ақыл ... ... тағы ... билетпе
Басыңның бағы үшін.
Өміріңді сарп қыл өлгеніңше,
Жоба тап, жол көрсет,
Келешек қамы үшін.
Кайтадан қайрылып
Қауымға келмейсің.
Барыңды, нәріңді
Тірлікте бергейсің.
Ғибрат алар артыңа із қалдырсаң —
Шын ... ... ... ... ... [59] жарқын үлгісі. Ақын халыққа қызмет етіп, ғибрат
аларлық іс істеуді адамдық борыш деп біледі. ... ... та ... ... Өлең ... ... ... айту ислам дәуіріндегі түркілік
лирикадан жалғасқан игі дәстүр болса ... ... ... ... ... өлең жазудың хас шеберберлері
түркі ғұламалары Әбу Әли Ибн Сина (980-1037) мен Әбу Райхан Әл-Бируни (973-
1048) ... ... ... ... ... Ибн Сина) және
«Хикмет» («Даналық сөздер». Әл Бируни) атты ... ... ... ... ... өз ... ... еңбектері саналады.
[46.137-138]. Олардың өнеге-ғибраты қашанда құнды.
Ислам дәуірі әдебиетінің ең көрнекті ...... ... ... ... біліг») дастаны. Жүсіп Хас Хажиб Баласагұн — ... аса ... ... ... ... ... ... мәшһүр болған
данышпан-ойшыл, энциклопедист-ғалым, белгілі қоғам ... ... ... ... әдебиет тарихына мәңгілік өшпестей етіп жазып
қалдырған бірден-бір әдеби мұрасы — "Құтты білік" дастаны. [40]. Бүл ... ... ... ... орта ... ... ... ғылымы, әдебиеті мен мәдени дәрежесі, әдет-ғұрпы, наным-сенімі, т.б.
жөнінде аса қызықты әрі қыруар мол деректер беретін көркем туынды.
«Құтты білік» ...... ... ... мен ... ... ел ... ережелері мен зандарын, мінез-құлық пен әдет-
ғұрып нормаларын қамтыған көркем ... ... ... ... ... ... тілмен жырлайтын бұл дастанда
қарапайым халықтан бастап, ... ... ... дәрежедегі әлеуметтік
топтардың, түрлі кәсіп ... ... ... ... болуы керек,
олардың әрқайсысының қоғамнан алатын орны ... ... тиіс ... ... ... ... ... оған этикалық-дидактикалық
және философиялық туынды деген баға береді. Мәселен, белгілі түркітанушы
АЕ.Кононов дастан ... ... ... ... ... ... как ... из ее названия: ... ... ... ... ... ... с ... указать пугь,
ведущий к познанию мудрости правления, житейского обихода и ... ... ... При всей ... ... ... «Кутадгу билиг»
не является и не ... ... как ... на этом ... ... ... наставлений и поучений. Это — ... в ... ... ... и ... ... жизни и
определяются обязанности и нормы поведения человека в ... при ... не ... ... ... в котором он сам живет" [60.506-
507].
«Құтты біліктен» мысал келтірейік:
Бір алланын бұйрығы — адал ... ... ауыр ... ...... анық ...... алар, ал жүрген бір тынады!..
Өлім көріп тірі жүрген адамдар,
Ғибрат алсын, өлім жайын бағамдап. [40.565-566].
Өмірдің өтуі мен өлімнің ... ... ой ... ... ... ақын философиялық параллелизмді қолданады. Жанды берген Жаратқан
оны қайта алғанда, ... да ... ... да ... мәні туралы Баласағұн ақынның бұл ... ... ... ... ... ... ой саптауы:
Шаранамен туып едің,
Бөз оранып өтесің.
Бір сағымды қуып едің,
Қай уақытта жетесің?
Қанша дәулет жиып едің,
Бәрі қалды, нетесің?
Мал үшін жан қиып едің,
Қайтіп алып ... ... мәні ... ... ... ғұламасы мен қазақ ақынының ойлары
сарындас, сабақтас. Солай болуы да тиіс. Бұл – ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын
ақыл-парасат үндестігі.
Өз ... ... ... тереңдеп ой жіберген, шынайы көркем
шындыққа ... ... ... ... саяси, әлеуметтік әрі
психологиялық сипаттарын бейнелеп берген Шәкәрім ақынның азаматтық лирикасы
ең алғаш кең көлемде «Құтты білікте» көтерілген ... ... ... ... мен ... өсиет-толғам айту, пәлсапалық
пайымдау үлгілерін дәстүрлі түрде жалғастырды.
Мәселен «Құтты білікте» айтылатын ақыл, білім-ғылым, ... ... ...... ... ... ететін шырақ,
Білім – сені нұрға бөлейтін сәуле... [46.175].
Кім оқыған болса, сол асыл болар,
Кімде ... ... – сол әкім ...... ол азаймайды, жоғалмайды.
Қандай әккі ұрлықшы да оны ұрлап қаша алмайды...[46.176]
Білім – жұпар иісіндей тез тарайды,
Өзгелерден жасыруға ол тұрмайды... ... ... ... ... ... ... жетеді...
Көрікті істер барлығы да ақылменен істелген,
Бектер бұл дүниеде білімімен сый-құрметке бөленген.[61.102]
Шәкәрімнің өлең жолдарынан да ... ... құсы ... ... ... ... оған ... көк жерден оңай басқыш болып,
Ғарышқа қол жетеді қармаласа. [57.25].
Немесе:
Ғылымсыз адам – айуан,
Не ... да ... ... да ... ... ... ... тұл.
Ақылға еркін ой керек,
Матаудан ойды азат қыл.
Әдеттеніп ертерек,
Өрісін кеңейт жылма-жыл. [57.92].
«Құтты білікте» адамшылық тәрбиесіне қатысты ... да ... ... ... ... сөйлеу, ар-ұят, намыс, сабыр-сақтық, мәрттік пен
кісілік, ерлік пен әділдік сынды ... ізгі ... ... ... қайсыбірі болмасын, Шәкәрім туындыларында да өзінің жалғасын
тауып, азаматтық, ақындық үнмен жырланғаны мәлім.
«Құтты ... ... тағы бір ... – адам баласының жас
шамасы, өмір белестері, жастық пен ... ... ... ... бәйіттеріне [62] назар аударайық:
Көшер бір күн жігіттік жағалатпай,
Кетер тастап тіршілік ... ... ... шақтың қайрат-күші,
Қадір тұт, тұрсын жайнап оттай түсі.
Құсалымын: жігіттік кеттің қайда?!
Тынайын, өкініштен жоқ қой, пайда!..
Елу ... мені де ... ... ... ... ... шалды.
"Кел! Кел!" — деп шақырады үні алпыс жастың,
Жолында ажал жатпаса тартынбаспын.
Алпысты ассаң — шілденің аптабынан,
Аттадым де қысқы аяз қақпанына.
Кетті шаттық, ... түні ... оты ... күлі қаллды [40.82].
Бұл тақырып Шәкәрім лирикасына да тән:
Жас көңілде жарық бар,
Кәріде кемдік анық бар.
Не шықпас ... ... ... ... ... ... ... ісің бар.
Жастықтан қызық іс болмас,
Кәріде ақыл, күш болмас.
Қайратың қалып,
Ақылдан танып,
Кәрілік келсе басыңа,
Кәдірің кетіп,
Заманың өтіп,
Жан ... ... ... ... ... таяу бір іс бар... [45.11].
Бұлайша жастық пен кәрілік жайын жырға қосу – түркі дәуірінен беріде
қазақ поэзиясына тән дидактикалық ... ... ... ... ... құндылықтарды насихат ететін азаматтық, тәрбиелік
үнімен ... ... ... ... ... тағы бір ... шығарма – Ахмет Иүгінекидің «Ақиқат сыйы» ... ... ... ... ... ... мен идеялар да адамды ізгілік
жолына нұсқап, тәлім-тәрбие беру мақсұтына бағышталған.
Бір ғана мысал:
Өмірде жақсы мінез – ... ... ат – ... ... сөз ... қол бәрінен де құтты болар,
Сол жаман - ала біліп, түк бермеген.
Жазылмас ... – ауру ... қолы ... , ... ... сұғы ... ... малдың құлы ерлегенде. [63.187].
Шәкәрім бұл ойды былайша жеткізеді:
Сусағанның сусыны бол су сықылды сұп-сұйық,
Бірақ ондай болма ... ел ... ... ... ... бол, пайдалансын ел сенен,
Тасты жердей болма қатты, тілме жұрттың табанын.
Дариядай дап-дайын бол пароходпен жүрсе де,
Болма толқын, ашпа ... ... деп ... ... ... ... тағы бір ... өкілі – есімі
әлемге мәшһүр Қожа ... ... ... Түркі тілдес халықтар арасында
сопылық әдебиеттің негізін салған Иассауи – түркі дүниесінің көрнекті ... ... ... ... ... ... ... әлемге мәшһүр еткен – оның ең ... ... ... (Даналық кітабы) шығармасы. [64]. «Диуани хикмет» — ... ... ... ... ... ... халықтары фольклорының тілдік-
стильдік, модельдік ... зор ... ... жазылған
дидактикалық-этикалық туынды. [46.192-198]. Шағатай ... ... ... ... пайғамбар хадистері мен ислам дініне қатысты ұғым-
түсініктерді өлең ... ... діни ... мен ... ... және де, ең ... ... деген сүйіспеншілікті
мадақтауға арналған.
«Диуани хикмет» - түркі халықтарының арасында тұңғыш рет ... кең ... ... ... ... туынды.
Сопылық – мұсылмандық таным. «Аллаға құлшылық ... ең ... - оны сүю» ... ... Сопылық таным VIII-ІХ ғасырларда Шығыста
(араб,парсы елдерінде) бастау алып, мұсылмандық қайта өрлеу дәуірінде ... ғ.ғ.) ... ... ... ілім ... ... ... танымның қазақ мәдениетіне тигізген ықпалы да елеулі болды. Бұл
жайында белгілі мәдениеттанушы, дінтанушы ғалым Н.Нұртаева былай ... ... ұлы ... ... ... ... еді. Ең
биік мәдениет туындылары , поэзия, музыка, ... ... ... ... ... ... ... қаһармандық үлгілері - барлығы ... ... ... нәр ... Мұсылман әлемінің , оның ішінде
қазақ тарихында кездесетін қандай да болсын тұлғаны алсаңыз ... ... ... оның ... бір ... ... көресіз. Ол кезде суфизмді
мұсылмандар даналық пен арлылықтың рәмізі, шынайы ... ... ... [65.26].
Сопылық әдебиет, сопылық поэзия Шығыс халықтары әдебиетінде сопылық
танымның әсерінен қалыптасты. Сопылық ... ... ...... мен ... ... ... негізінен Алланы сүю, Хақиқатқа
ғашық болу («илләһи» сарын - [66]), Құдайға құлшылық ету, нәпсімен ... ... ... ... ... тәрк ету сияқты мәселелер
көтеріледі. Негзгі идея – ... ... ... ... мен ... ... ... тақырыптық-
идеялық байланыс, сабақтастық мәселесі ақындардың сопылық ... ... ... ... ... ... деп танысақ,
Шәкәрімді сопылық танымды толық игерген ақын деп бағалауымыз керек. ... екі ... ... растайды.
Мәселен, Иассауиде:
Айдауында жүрсең нәпсі, шақпа зар:
Аңырағанмен, болмас онда хақ та жар.
Түн ұйқысын төрт бөліп, кім ... ісін сол ... таза ... нәпсі қусаң, бақ қалар,
Жолдан азып, абыройың тапталар.
Ерттеп мініп, шайтан малғұн шаттанар,
Нәпсіңді теп, нәпсіңді теп, ... ақыр ... ... қинар жан,
Діннен қуып, топастанып ми қалған.
Өлер кезде жұрдай қылар иманнан,
Игілік көп ит нәпсіні жиғаннан. ... ... таза ... ... жеңе ... ... ғана ... дегенді айтады. Нәпсіге ерік берсең, таза жолдан таюдың да тез.
Соны ойлап, сақтық қылсаң – саған сауап. Бұл ... ... ... ... таза жан ... ... ... нысап, әділетте,
Ағызам деп нұр бүлақ.
Мына жақта нәпсі жатыр,
Қиянатты жастанып:
«Бармайсың, — деп, — қойшы, батыр»,
Етегінен жүлқылап.
Ындыныңа сен иесің,
Кімге көндің ерік беріп.
Міне, ... жан ... ... ... пен ... нысап —
Құлшылығым тәңіріме.
Киянатқа жанды жұмсап,
Жанбан отқа шырқырап. [57.273].
Екі ақынның да айтқаны – бір. Адам мақсаты – ... ... ... таза өмір ... Ол ... ... ... әділдік пен мейірім әрі барға
қанағат сезімі.
Екі ақынның көзқарасы мына бір пікірде де түйіседі:
Дүние менікі дегендер — ... ... ... ... ... ... батқандар,
Молда, муфти атанып — арамнан мал тапқан бар,
Ақты қара қылғандар тамұқта ... ... ... ... ... босқа қинап бағады,
Боқ көтерген есектей боқташақ деп шабады.
Арам әкім араны — ... ... ... ... ... өзі ... қалады. [67.60-61].
Шәкәрімде:
Бүл күнде дұрыс иман жоқ,
Шатақ, дін нәпсі тыйған жоқ.
Ақылы саудың ойына,
Алдамшы діндер сыйған жоқ.
Анықты ешкім тапқан жоң,
Іздемей ... ... ... ... ... ... қақпан жоқ.
Ақыл да безді олардан,
Із қарап жүр сонардан.
Байқамай көбі адасты,
Көңілге бірақ сол арман.
Көрмеді сынап дүние ісін,
Білмеді қүдірет киесін.
Денеге жанды жеңгізіп,
Таба ... ... ... ... Құдайды, шын дінді тек таза ақылмен қабылдаған Шәкәрім де,
Иассауи де дін атын ... да, ... ... ... жоқ ... ... Екеуі Шын Тәңірісіне ғана ғашық.
Иассауи салған сопылық сарын одан кейінгі кезеңде Хакім ата ... ... ... ... ... ... Бақырғанидың
хикмет өлеңдері ХІХ ғасырда «Бақырғанидың кітабы» деген ... ... ... ... ғашықтық сарынын, міне, сол Бақырғани де жырлаған
болатын:
Махаббатсыз жүректе иман жоқ,
Ғашықтық ... ... жоқ. ... жолдарының дәл өзі:
Ғашық дертке ем сұрама, әсте тегі
Ойран қылып кетеді ол дауасы жоқ. [67.45].
Шәкәрімнің жырлауында:
Шын махаббат қылуға,
Шын сабырың жете ... ... ... ... кете ... ... таза ақыл,
Әулиелік сенде жоқ.
Баянсызға бәрі – құл,
Жынданбаған бенде жоқ. [65.45].
Сопылық әдебиетке тән ... ... ... Шығысты
зерттеуші ғалымдар «илләһи» мақамы деп те атайды. «Илләһи» ... ... ... ... ... әдебиеттеріне түгел ортақ. Мұсылман
Ренессансы дүниеге әкелген бұл сарынның арқауында Аллаға ... ... ... адалдыққа ұмтылу сияқты ұғымдар жатыр. Белгілі философ
Ғарифолла Есім осы сопылық әдебиеттің негізгі ...... ... ... - ... ... ... рух жақындығын білдіретін
ұғым.:ашықтық құмарлықтан өзге жол. Шынайы өмірде, көбінесе, таза рухани
көріністің ... ... ... дінінде сопылық дүниетанымда Ғашықтық пенденің өзінің
Жаратушысына ... ... ... ұғым. Сопы – Аллаға ... ... ... оның ... ... ... болу ... [68.45].
Сонымен, тұжырымдаған пікірлерімізді қорытындылайтын болсақ, Шәкәрім
шығармалары мен ... ... ... ... ... мен идеялық нысандары өзара сабақтас, үндес деген түйінге
келеміз. Адамшылдық, имандылық құндылықтарын, ... ... ... ту
етіп көтерген ортағасырлық түркі әдебиетінен нәр ... ... ... ... ... ... әлеуметтік лириканы дүниеге әкелді.
3.2. ЕЖЕЛГІ ТҮРКІ ПОЭЗИЯСЫ МЕН ШӘКӘРІМ ЛИРИКАСЫНЫҢ ... ... ... ... ... көркемдік-эстетикалық тұрғыдан
сабақтастығы, ең алдымен, ақын қолданған суреттеу тәсілдері мен бейнелеу
құралдарынан айқын көрінеді. Шәкәрім ақын ... ... ... жүйесіне
де біршама жаңалықтар ... көп ... оның ... ... ... ... ... байқалады. Ғасырлар бойы
қалыптасқан суреттеу құралдарын Шәкәрім ақын өз эстетикалық нысанына ... ... ... ... ... әдебиеті, әсіресе Ислам дәуіріндегі туындылар
өзінің ерекше көркемдік қасиеттерімен күні ... ... әлем ... таң ... етіп келе жатқандығы белгілі. Бұл жайт сопылық ... ... ... қатысты. Терең мазмұнды сопылық танымның
ықпал-әсерімен жазылған поэзия ... ... ... сөз ... ... рет айрықша астарлы, образды лириканың дүниеге келуіне
себеп болды. ... ... ... мен ... толы ... ... әдебиетте ерекше астарлы өзіндік символдар жүйесін туғызды.
Иассау хикметтерінен мысал келтірейік:
Елу екі жаста кештім мүлік-малдан,
Мал-мүлік не тұрады бір жанымнан...
Елу үште сол ... ... ... ... адам едім ... ... ... өлең жолдарынан ойға оралатын сұрақ біреу: Иассауи жырлаған ... қай ... ... ... ... ... ... арақ-шарап
атаулы харам қатарына жатқызылады. Ендеше, ... ... ... ... тәрк еткен ғұламаның айтқаны қай шарап?
Шарап – сопылық поэзияға тән астарлы символ. Бұл туралы сопылық ілім
табиғатын зерттеген ғалымдар ... ... – одно из ... ... в терминологии суфизма. Под словом
«вино» суфии подразумевали Божественную ... ... ... из вне»,
то есть от Бога. Опъяненыные этой ... ... ... ... ... В отличие от трезвого и владеющего собой путешественника,
некоторые души ... ... ... ... энергий. Эти «безумцы Божьи» ... ... и ... казаться сумасшедшими. Независимо от того, было ли
такое их состояние временным или постоянным, те, кто мог в нем ... а ... ... маст — опьяненные), часто виделись святыми
угодниками, их опекал и почитал обычный люд.» ... ...... бір ... ... ... рахметі. Бұл сынды
мазмұны терең, астары күрделі ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығында көптеп кездеседі. Мұндай
астарлауды тіпті Иассауиден көп бұрын өмір сүрген ... ... ... ... ... аз бір тұтам тіршлікте,
Әкімдікке күллісі жүгіреді.
Көкірекпен сезініп, күрсініп көп,
Жаным менің түршігіп, түңіледі.
Қайтейін мен көкжиек көңілімді.
Келер күнге үмітпен жол ... ... ... өмірімді,
Соны медет етеді болашағым.
Бір шөлмекте көк сия толып тұрса,
Екіншіде — шарап бар жайы ... ... ... шерімнен айығамын. [58.84].
Демек, астарлы символдарды қолдану түркі поэзиясында сопылық сарыннан
бұрын да болған құбылыс. ... ... ...... ойды ... ... түркілік дәуірлерден жалғасқан әдеби дәстүр.
Мұндай астарлы символдар жүйесі Шәкәрімнің лирикасына да тән. ... ... арақ ... мас ... ... түрегелсем,
Айықпай қуанып жүрсем...
Арақпен өртелген тәнім,
Азапты сезбесе жаным,
Күл отқа жанбауы мәлім,
Отымен ойнасам, күлсем.
Жалындап жанса мың есе,
Маған жалын білінбесе,
Екі жану арам ... мас ... ... [57.19].
Шәкәрім жырлаған арақ та Алланың рахмет-нұры деген мағынаны білдірсе
керек.
Сопылық танымға тән символдар ... ... Қожа ... ... ... көп кездеседі. Бір ғана мысал:
Кел, аяқшы, қымыз құй,
Кесемізді нұрландыр.
Домбырашы, тартшы күй,
Бізге уақыт берді қыр.
Жарқыраған кеседен,
Жар суретін көрдік біз.
Хабары жоқ кеседен
Не ... ... ажал ... қаза ... ... ... ... жанды өлсе де... [57.147].
Қожа Хафиз – парсы ақыны, ... ... ... ... Хафизден
аударған тәржімаларын зерттеген ғалымдар [67] бұл өлеңдерді ақынның төлтума
туындылары деп тануға ... ... ... ... ... өлеңдері Хафиз
ғазалдарының [70] жолма-жол аудармасы емес әрі ақын тек сарынын ... ... ... ... сай ... ... ... қымыз
деп, «шарапшыны» аяқшы деп береді. Өлеңдегі символдар сырына келер болсақ,
«аяқшы» - жол нұсқаушы, ... ... пір; ... - нұр, ғылым, иман;
кесе – жүрек ... жар жүзі – ... Алла ... ... ... кеседен, яғни жүрегінен Алланың нұрын, дидарын
көруге ұмтылады. «Алла – әр адамның жүрегінде» дегенге саяды.
Хафиздегі «әнші» - ... ... ... ... күйге түсіруші
немесе рухани ұстаз, ал ... оны ... деп ... «Ғашық»,
Шәкәрімше, «асық» (қазақтың сөзі) – Алласына ... ... ... ... ... арман еткен сопының, момынның бейнесі.
Сопылық әдебиетте Хафиздің «аяқшы», «әнші» деп берген ... ... ... де ... Иассауиден мысал келтірейік:
Сегізімде сегіз жақтан жол ашылды,
Хикмет айт деп басыма нұр шашылды.
Құдайға шүкір Пірмұған шарап ішкізді,
Сол себептен алпыс үште ... ... ... ... - ... ... «шарап сатушы» дегенді білдіреді.
Сопылық әдебиетте пірмұған – қасиетті жан, жол ... жоба ... ... ... ұстаз. [71].
Ойларын астарлап беру Шәкәрімнің өз өлеңдерінде де жиі ... ... ... ... ... өзі де ... Мысалы:
Арақ - ақыл, мастық — ой, жар — хақиқат,
Жан — нәпсі, шатақ — иман, дін — қиянат.
Маскүнем, әйелсүйгіш, ... ғой ... ... ... ... ... басқаға бас ұрмаймын,
Дәлелсізге нанам деп болмаймын мат.
Бастағы көз, құлаққа сенімім жоқ,
Терең ой мен ақылға айтамын дат. ... ... ... дәуірі әдебиетіне тән символдар жүйесімен
қатар сол кез туындыларында қолданылған ... ... де ... ... ... Сарайи сынды ақындардың өлеңдерінде нәпсіні –
итке, аңға, шайтанды – жауға, өмірді – ... ... ... құсқа
теңеген алмастырулар мен баламалар жиі кездеседі. Бұлайша суреттеу Шәкәрім
лирикасында да ұшырасады:
Мен бір тілсіз ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Қызығып сендер ұмтылар
Қасыма ерген қауым жоқ.
Жазаны кешіп мұтыңдар,
Жазадан, сірә, сауың жоқ. [45.52].
Немесе:
Құмарлық деген бір ит ... жау шын ит ... ... жоқ бір ит бар. ... ... Шәкәрімнің лирикасында «жүректің көзі», «жүрек
таразысы», «жүрек айнасы», «жүректің кірі», «көңілдің кірі», «жардың ... ... ... ... ... тән ... ... бейнелер
көп кездеседі. Бұл орайда Шәкәрімнің мұндай бейнелер ... ... ... ... ... да айта кету ... ... бір ғана
«көңіл» сөзіне қатысты Шәкәрім қаншама метафоралы образдар туғызған: «ойы
бұзылмаған ... ... ... ... ... ... ... көңіл», «зымыраған көңіл», «тынбаған көңіл», «бұлбұлдай жырлаған
көңіл», т.т. [57.56-58].
Шәкәрім лирикасының ... ... ... ... тағы бір ... – бұл ақын ... ... Шәкәрім өлеңдерінде кездесетін кейбір троп түрлері айна-қатесіз
түркі поэзиясындағы суреттемелерді қайталайды. Мысалы ... ... ... ... ... – ұйқы ... көргізбей қоя ма?
Қиын-қызық, әр түрлі ой
Іс көргізбей қоя ма? [45.38].
Дәл осындай алмастыру (метафора) ... ... ... жолы – ... ... ... ... барда жақсылық қыл,
Бәрімізге қаза көрі қазулы тұр. [40.542].
Тағы бір мысал. «Құтты білікте»:
Білім – қараңғы түнді жарық ... ... ... сені ... ... ... ... өлшеусіз бір жарық нұр,
Сол нұрды тән қамы үшін жан жұмсап жүр. [57.23].
Жекелеген ... ... ... ... бұл ... ... үлгілерін ескен түсіретін (реминисценция - [41]) бейнелерді,
айшықты сөз, суреттемелерді көптеп келтіруге болады. Бұл түсінікті ... бәрі – ... ... ... ... ... дейінгі асыл
мұралардан, ұлттық, төл қазыналардан бастау алғандығының толық дәлелі.
Ежелгі ... ... мен ... ... ... ... сипаттың бірі – бұл дәстүрлі өлең өлшемі.
Қазақ өлеңінің бүгінгі, дәстүрлі өлшемі, ... ... ... ... ... бойы ... жетіліп дамығаны мәлім. Ежелгі әдеби
жәдігерліктерді зерттеуші ғалым ... ... ... ... ең көне ... ... – сақ-ғұн заманындағы қаһармандық
дастандар мен ... ... ... жеткен Орхон-Енисей жазба
ескерткіштеріндегі жырларда түркі поэзиясына тән алғашқы белгілердің бірі
көг өлең ... ... Көг өлең ... ... ... ... ұйқасында жатыр. Көг өлшемі бойынша жырдың алғашқы үш жолы өзара
ұйқасады да, ... жолы ... ... ... ұйқасып отырады. Яғни а-
а-а-б; в-в-в-б; г-г-г-б түрінде келеді. Мысалы:
– Шеңгелін ажал салды ма, ... ... алды ма, ... ... ... ... ма... ... жүрек жыртылды-ау Б
Сұм ажал бүгін жылатты ... ... ... ... ... сұлатты ... да ... ... [46.35] В
Бұл – «Шу батыр» дастанынан алынған ... Көг ... ... өлшемінің түркі әдебиетіне тән төл өлшем екендігін М.Қашқаридың
«Түрік сөздігі» еңбегі ... ... ... ... ... ... ... көг өлшемінде жзылған. Мысалы:
Қаһарым келіп атылдым, ... ... ... ... ... ... мені кім тұтар. [72.155] Б
Меніменен кеңесті, ... ... ... ... сүңгілесті ... ... ол ... [72.523] ... үлгі Абай ... де ... Мәселен:
Әбілет басқан елерме, ... жуық ... ... ... сене ме, ... ... ез? ... жалынар, В
Ұққыш жансып шабынар. ... ... ... ... ... [39.87] ... өлшеміндегі өлең Шәкәрім лирикасында да бар:
Ақ ниетім бұрын жоқ, ... ... жоқ, ... ... жоқ, ... арам ... ... мені деме қор, ... көр де, сене көр, ... де ... ... зор, ... мен деп біл өзіңді... ... ... бір ... ... ... не ... ... сияқты барша жан ... ... ... ... таза ... жоқ, А
Сыртында май, ішінде оқ. ... ... ... боқ, ... жүр ... [57.21] ... бір ... иманын, ойын, ... ... ... ... ... ... ... ... болсын – көзіме ілсем. ... хор қызы ... ... ... ... ... ... деп нануым неген, ... ... ... [57.20]. ... сонау сақ-ғұн дәуіріндегі өлең өлшемдері күні бүгінге ... Көг ... ... лирикасында қайта түлеп, жаңаша ... ... ... ... өлең ... көп белгілері сонау көне ... ... ... ... сан ғасырлар бойында еш өзгере
қоймағаны көрінеді. Ежелгі Орхон-Енисей жәдігерліктерін ... ... [73] ... ... ... мен ... жағынан ғана
емес, ішкі ырғағы тұрғысынан, үннің жүйелі, мөлшерлі, мерзімді қайталануы
тұрғысынан ең озық поэзия талаптарының ... ... ... ... өлең жолдарында дауыс ырғағы түгіл, дыбыс қайталауларын ... ... жыр ... ... Күлтегін мен Білге қаған ескерткіштерінде
өзінде орын алған.
Қырғыз, құрықан, отыз татар,
Қытай ... – бәрі оның жау ... ... ... ... жеті рет ... еді. [74.47].
«Диуни лұғат ит-түріктегі» («Түрік сөздігі») жыр нұсқаларында да
дыбыс қайталаулары қолданылған:
Жаз бенен қыс жанасты,
Қаһарланып ... ... ... тұр ... бен ... ... ... қайталауларды Шәкәрім де жиі қолданады. Мұндай қолданыстар
лириканың әуезділік-көркемділігін ... ... ... айтпақ ойын
ұтымды жеткізуіне де қызмет етеді.
Шыннан өзге ... ... ... – Шын ... ... алаң ... болмаса, кім Құдай?
Бұрын шын бар, бүгін шын,
Ертең шын бар үш бөлек.
Керегі жоқ бұлардың,
Өзгермейтін шын керек. [57.300].
Шәкәрім ... буын ... ... ... ақын ... ... поэзиясына тән, оның мирасқоры ретіндегі қазақ ... ... ... 7-8 ... 11 буынды өлең өлшемдерін жиі ... ... ... ... ... ... да, ... тағдыры 7
Жаратты мені орнына ... нұры ... ... ... менде бар. 7
Жалғыз жарға шоқынған ... ... ... бар? ... ... буынды өлшем түркі әдебиетінде ежелден бар. ... ... ... ... ... 7-8 буынға құралған.
Мысалы:
Туыс, қоңсы-қолаңды, ... де ... ... алып одан да, ... ... ... бер. [72.145] ... пенен жаз тоғысты, ... ... ... жау болысты, ... ... ... ... бен ... ... ... буынды өлеңнің мысалы:
Ақылды бар, ақымақ бар, бар ғалым, 11
Бай-кедей бар, ... ... бар ... ... соның алаламай бөлектеп, ... ... болу ... Бек? ... ... байып бектің бағына, 11
Даңқы тарап, өссе халық саны да!.. ... ... ... күші ... ... заңды тураласа іліммен... ... ... ... берік тұр 11
Білік ... бек ...... құр. ... ... ... ... лирикасында:
Ұждандыны мақтайды тамам адам, 11
Мейлі ... ... да, ... ... ... ... іс ... азап тартып, 11
Ақ ... ... ... жан. ... ... ... ... жоқ, ... соң ... деп ... ... терең ойлап, тексерейік, ... ер ... неге ... ... ... Шәкәрім лирикасы ежелгі түркі поэзиясымен тақырыптық-
идеялық тұрғыдан ғана емес, көркемдік-эстетикалық ... да ... ... Бұл ... ... ... ... бейнелеу құралдары мен образдар ... және ... ... мен ... ... ... ғылыми теориялық тұрғыдан зерттеу міндеттерінің
бірі – ақын шығармашылығын өзіне дейінгі ежелгі ... ... ... ... ... жалғастығының заңдылықтары арқылы
танып-білу. «Шәкәрім шығармаларындағы ... ... атты ... ... ... ... ... Шәкәрім мұраларын ежелгі түркі ... ... ... ... ... ... көркемдік
дәстүр жалғыстығының контекстінде тануды мақсат еткен зерттеу жұмысы.
Үш тараудан тұратын ... ... ... ... ... ... ғылымындағы көркемдік ... ... ... ... ... ... һәм ... шежіресі» атты еңбегін ортағасырлық түркі
әдебиеті ... ... ... ад-дин Мұхаммед Бабырдың «Бабыр-нама»
(ХVI ғ), Мұхаммед Хайдар Дулатидің ... ... (XVI ғ), ... ... ... ... (XVII ғ), ... Жалайыридың «Жами ат-
таурих» (XVII ғ) туындыларымен салыстыра ... ... ... ... ... қалыптасқан көркемдік дәстүрлерін негізге ала
отырып, Шәкәрім шежіресі мен ортағасырлақ түркі ... ... ... ... сабақтастық белгілерін анықтадық:
1. Шәкәрім шежіресі проза және поэзия тілінде ... ... ...... ... дәуірлерінде жазылған барлық шежірелік
шығармаларға тән айрықша құбылыс. Бұл – Ұлы даланы ... ... ... ... ... ... деген ерекше ынта-ықыласынан
туындаса керек. Әрі тарихты ауызша айту ... ... ... ... ықпалы деп те бағамдауға болады.
2. Шәкәрім шежіресі тарихи баян түріндегі ... тән ... ... ... ... әуенін білдіретін лирикалық-психологиялық
сыршылдықпенен бірлікте береді. Әдебиеттегі мемуар, ... ... тән ... ... ... ерекше эмоционалдық
әсер беріп, қабылдау ықыласына ықпал ... ... ... ... Захир ад-дин Мұхаммед Бабырдың «Бабыр-намасы» мен
Мұхммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашидиінде», Әбілғазы ... ... де ... ... Шәкәрім шежіресінде тарихи тұлғалардың дараланып сипатталған, әдеби
сомдалған көркем бейнелері ... Бір ғана ... ... бұл ... ... ... бола ... Шежірелік шығармада
көркем бейне сомдау ерекшелігі түркілік ... ... ... тән. «Бабыр-намадағы» билеушілер бейнелерінің шоғыры, «Түрік
шежіресіндегі» Әбілғазы хан, ... хан ... ... ... ... ... ... ат-тауарихтегі»
Годунов патша мен Ораз Мұхаммед бейнелері – бұлардың бәрі де көркем
шежіре жазудың өзіндік бір ... ... ... тудырған
айрықша әдеби образдар.
4. Шәкәрімнің өлеңмен жазылған шежіре шығармалары – ... ... тән ... ... түрінде жырлау үрдісінің заңды
жалғасы. Бұл үрдіс өз ... ... ... алады. Ауызша
тарих айту кезеңінде шежіре-баяндар халық арасына осындай жолмен
тарап, ... өлең ... ... ... шежірелік дастандар
тудыруға түрткі болғаны сөзсіз.
5. Шәкәрім шежіресі сюжеттік-композициялық құрылымы ... ... ... ... еш өзгешеленбейді. Баяндалатын
оқиғалар, мәлімет-деректер жылнамалық, тақырыптық жүйелілікті сақтай
отырып, ... ... ... ... ... ... шығармадағы шебер қиюластырылған сюжет желісінің
өрбуіндей, мазмұн мен пішіннің үйлесімді бірлігін береді.
Аталған сипат-белгілерді саралай ... ... ... түркілік
шежіре жазудың көркемдік дәстүрін жалғастырған бірден-бір ... ... ... ... ... ... ... эпикалық шығармалары: поэмалары мен прозалық
туындыларындағы түркілік көркемдік дәстүрлердің көріністерін зерделедік.
«Шәкәрм және нәзира дәстүрі» бөлімінде Шығыс ... ... ... ... ... ... әдебиетінде көркемдік дәстүр
түрінде қалыптасқан ерекшелік ретінде тани отырып, Шәкәрімнің ... ... ... шығрамаларын әдеби талдау әдісімен жан-жақты
қарастырдық.
Шәкәрімнің нәзира үрдісімен Физули ... ... ... шығыс шайырының нұсқасымен салыстыра зерттеген ғалыми еңбектерді
басшылыққа ала отырып, екі туындының ... ... яғни ... өзіндік сипат-белгілерін сараладық.
1. Физули дастаны прозалық кіріспе сөзбен басталып, іле-шала авторлық
толғау жыр ... ... ... ... ... ... Физули дастанның әр тарауынан кейін авторлық монолог арқылы өз ... ... ... ... ... мұны қажет деп санамаған.
Бұрыннан қалыптасқан, фольклордан келе жатқан дәстүрлі тәсілмен ... ... ... баяндауға ауысып отыра береді.
3. Шәкәрім шығармасында Физули ... ... ... жоқ. Бұл ... жарық дүниеде қосыла алмай, арманда кеткен ... ... жыр ... ... ... ... ... әдебиетінің
табиғатына жақын. Шығармасын оқырман ортасына лайықтаған Шәкәрім ақын
Физулидің бұл желісін қайталамаған.
4. ... ... орта ... ... тән ... әуен ... оқырманының түсінігіне лайықталып берілген.
5. Шәкәрім шығармасының сюжеттік желісінде де өзіндік өзгешеліктер бар.
6. Шәкәрім шығармасында қазақи ... ... сай ... ... детальдар көптеп ұшырасады.
Шәкәрімнің нәзира дәстүріндегі шығармаларын талдау негізінде келесідей
қорытындыға келдік:
Нәзира дәстүрі Шәкәрім шығармашылығына тән ... ... ... ... ... нәзира дәстүрі – түркілік ... ... Сан ... сабақтастығымен жеткен бұл өнегеден Шәкәрім үйреніп
қана қоймай, оны дамыта түсуге, жаңа мазмұнмен ... да өз ... ... ... – Шәкәрімнің «Дубровскийдің әңгімесі» және «Боран» ...... ... жалғастырған да, жаңғыртқан да ақын.
«Шәкәрімнің поэмаларындағы түркілік дәстүрдің көріністері» бөлімінде
ақынның поэмалары мен ортағасырлық түркі эпикалық ... ... ... ... ... – Мамыр» «Еңлік – Кебек», «Нартайлақ – ... мен ... ... ... ... «Мұхаббат-нама»,
Құтыптың «Хұсрау – Шырын», Сайф Сарайидің «Гүлістан ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің үш поэмасында да біріне-бірі ғашық жастардың ... ... ... Бұл, сөз жоқ, сонау шығыстық ... ... ... ... ... ... келе ... дәстүрлі
тақырып.
2. Шәкәрім ғашықтар арасындағы нәзік сезімді, махаббатты жырлауға
келгенде, ғашықтық қисса-дастандарға тән ерекше әдеби ... ... ... ... ... ... де ... әдебиет
үлгілерімен сабақтастық байқалады.
4. Шәкәрім поэмаларының өзіне ... ... тағы ...... қыз бен ... ... диалогтарды өте шебер
қолдануынан ... ... ... ... ... ... ... детальдар ұшырасады.
6. Шәкәрім – философ ақын. Ол лирикасында да, ... ... ... ... ... Поэмаларының өн бойында берілетін ...... ... ... ... философиялық түйіндер
ақынның идеялық мақсаттарын жеткізу жүгін арқалайды. Оқырманға ... ... ... ... ... ... ... тән құбылыс.
7. Шәкәрімнің поэмаларында Құдайға қаратылып айтылатын қаратылып
айтылатын желілер де ұшырасады. Жыр-дастандарда ... ... атын ... ... оның құдіретін мадақтап, одан жәрдем, қолдау сұрап жырлау
– ежелден қалыптасқан дәстүр. Ислам әдебиеті ... ( ... ғ.ғ.) ... бұл үрдіс ортағасырлық түркілік әдебиетте ерекше рөл атқарды.
8. Шәкәрім поэмаларының құрылымы, композициялық бірлігі бұған дейінгі
ғашықтық жыр-дастандар, қисса-хикаялар ... ... ... біркелкі, қарапайым. Алдымен автор шығарманың кіріспесінде оқиғаны
баян етуде ұстанған принципі мен оқиға ... ... ... ... соң, ... түрінде қысқаша қорытындысын айтып, жеткізбек
болған идеясын нақтылай түседі.
9. Шәкәрімнің, ... ... ... қалам тербеуінің өзі – ... ... үлгі ... ... ... болса керек. Ертеде шығыс
шайырларының, түркі ақындарының бес туындыдан тұратын «Хамса» жазу ... ... бес ... да ... ... ... ... дастан жанрында жазылған бес туындысы бар. ...... ... - ... ...... ...
Мәжнүн» және «Дубровскийдің әңгімесі».
Сонымен, Шәкәрімнің төл ... - ...... «Еңлік –
Кебек», «Нартайлақ – Айсұлу» поэмалары – ... ... ... ... ... ... классикалық дәстүрін жалғастырған, дамытқан
шығармалар деп атауға толық негіз бар.
«Шәкәрімнің ... ... ... ... ... Шәкәрімнің прозалық туындылары: шағын әңгімелері, мақала, эссе-
толғаулары, ғылыми ... ... ... ... ... Әл-Фараби,
Ибн Сина, Ж.үсіп Баласағұн сынды ... ... ... ... ... айтылған философиялық ойларында,
этикалық, әлеуметтік, ... ... ... ... кешкен ғұламалардың дүниетанымымен, ... ... ... Осы ... ... қара ... ... ғұламаларының трактаттары, прозалық тың туындылары арасындағы
дәстүрлі жалғастық туралы сөз қозғауға толық ... бар ... ... ... Шәкәрімнің лирикалық шығармаларындағы түркілік
көркемдік дәстүрлердің ... ... ... ... мен ... ... тақырыптық-идеялық
сабақтастығы» бөлімінде ақын лирикаларын «Қорқыт ата кітабы», Әл-Фараби
өлеңдері, Ж.Баласағұнның ... ... ... ... ... Қожа ... Иассауидің, С.Бақырғанидың хикметтері сияқты ... ... ... ... аясында қарастырдық.
Шәкәрім лирикаларында көтерілген тақырыптар мен идеялық мақсаттар
түркі поэзиясы туындыларының ... ... ... ... ... ... тақырыптық аясын, идеялық мақсаттарын түркілік
әдебиет контекстінде қарастырудың маңызы зор. ... ... ... ... ... ... көркемдік дәстүр жалғастығын тағы бір мәрте
айғақтай түссе, бір жағынан, ... ... ... ... тағы бір ... ... түркі поэзиясы мен Шәкәрім лирикасының көркемдік-эстетикалық
сабақтастығы» бөлімінде ақын ... ... ... ... ... ... ... отырып талдадық.
Ақын лирикаларының түркі поэзиясы туындыларымен көркемдік тұрғыдағы
сабақтастығы өлең өрімінде ежелгі түркі әдебиетіне тән ... ... ... мен ... ... ... ерекшеліктерінен
байқалады. Сондай-ақ өлең ... ... ... ... ... дәстүрлі өлең өлшемдері мен ұйқас түрелерін пйдалануы
да Шәкәрім лирикасының түркі ... ... ... ... ... ... табылады.
Қорыта келе айтатынымыз – Шәкәрім шығармаларын ежелгі түркі әдебиет
үлгілерімен байланыста қарастырып, ... ... ... ... зерттеудің теориялық, практикалық әрі жалпы ... ... Бұл ... ... ... ... шынайы табиғатын тануға
үлкен септігін ... Әрі ... келе ... көркемдік дәстүр
жалғастығы құбылысын жете зерделеуге тағы бір мүмкіндік береді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Әбдіғазиұлы Б. Шәкәрім: Дәстүр және ... ...... ... 2007. – 225 бет.
2. Жарықбаев Қ. Дәстүр. // Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. – Алматы: Қазақ
энциклопедиясы, 2001. – ІІІ том ... ... М. ... ... ...... 1979.
4. Базарбаев М. Жаңашылдық және дәстүр. // Әдебиеттану. ... ... ... Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: ... – 398 ... ... М. Әр ... ...... ҚМКӘБ, 1959.- 556 бет.
6. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Зерттеу мен өлеңдер. – Алматы: ... – 208 ... ... М. ... ... һәм хандар шежіресі туралы //
Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. – ... ... – 80 ... ... Ө. Шежіре. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі (Құрастырған:
З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 ... ... Б. ... ... ... мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1973.
– 170 ... ... С. ... ... ... ... рухани мәдениеті. §1.
Рухани мәдениет. // Қазақстан тарихы ... ... ... ... ...... ... 1998. – 2 т.
11. Келімбетов Н. Қазақ әдебиеті бастаулары (Көркемдік дәстүр жалғастығы).
Зерттеу. – Алматы: «Ана тілі», 1998. – 256 ... ... А.С. ... ... шежірелік шығармалар: тарихилығы
және жанрлық стильдік ерекшеліктері: филология ғылымдарының ... ... ... ...... Т.С. – ... – 26 ... Мұқаметқанов Қ. Шәкәрімнің шежіресі. // Қазақ әдебиеті. 1989. 14 ... ... ... Ж. ... ... қайта оралсақ. // Қазақ тарихы.
2003. №2. 46- 48 бет.
15. ... Ә. ... ... ... һәм ... ... ... сөз. //
Шәкәрімтану мәселелері. Сериялық ғылыми жинақ. (Құрастырған Т.Шаңбай) ... ... 2006. – 440 ... ... Ш.Қ. ... ...... Қазақ ССР «Білім» қоғамы,
1990. – 52 бет.
17. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ һәм ... ...... 1991. – 80 ... ... ... ад-дин Мұхаммед. Бабырнама. Қазақ тіліне аударған – Байұзақ
Қожабекұлы. – Алматы: Ататек, 1993. – 448 ... ... Н. ... ... ...... ... 2004. –
480 бет
20. Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. –
Алматы: ... – Т2: ... мен ... – 2002. – 336 ... ... ... шежіресі. Көне түркі тілінен аударған – Б.Әбілқасымұлы.
– Алматы: Ана ... 2006. – 200 ... ... М.Х. ... ... (Хақ жолындағылардың тарихы). Аударған –
И.Жеменей. – Алматы: М:Х:Дулати қоры, 2003. – 616 ... ... Т. ... ... // ... ... сөздігі.
(Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс»,
2006. – 398 бет.
24. Қадырғали Жалайыр. Шежірелер ... ... ... ... ... ... ... Алматы: Қазақстан, 1997. – 128 бет.
25. Күмісбаев Ө. Нәзира. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. ... ...... ... 2006. – 398 бет.
26. Әуезов М. Шығармалары (12 томдық), 11 том. – Алматы, ... ... Ө. ... // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған:
З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
28. ... ... Адам ... ... ... ... тілінен аударған Р. Мұқанова. – Алматы: «Арда», 2006 – 224
бет.
29. Күмісбаев Ө. Дастан. // ... ... ... ... ...... ... 2006. – 398 бет.
30. Сейітжанов Қ.Қ. Алтын Орда дәуірі түркі классикалық ... ... және ... ... ... ... ... поэмалары негізінде): филология
ғылымдарының кандидаты ... ... ... ... ... А. – ... 2003 – 28 бет.
31. Қожакеев Т. Қазақ әдебиеті тарихының өзекті мәселелері. – Алматы, 1993.
32. Қыраубаева А. ... ... ... ... ... автореферат доктора филологических наук. – Алматы, 1997. – ... ... Н. ... және ... ... ... ... // Абай.
2005. №4, 47-51 бет.
34. Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. – ... ... 1991. – 320 ... ... У. Казахские и персидско-арабские литературные связи ХІХ-ХХ
веков. – Алматы: Наука, 1990. – 136 ... ... А. ... ...... Рауан, 1997. – 140
бет.
37. Қыраубаева А. Мен ... ... ... болып өттім. // Қазақ ... ... ...... ... университеті, 1993. Б.33-39.
38. Шәкәрім Құдайбердиев. Шығармалары: өлеңдер, дастандар, қара сөздер. –
Алматы: Жазушы, 1988. – 560 ... Абай ... ... ... екі ... толық жинағы. –
Алматы: Жазушы. – Т1: ... мен ... – 2003. – 293 ... ... Ж. ... ... (Құдатғу біліг). Аударған А.Егеубай. –
Алматы: Жазушы, 1986. – 623 бет.
41. ... Ғ. ... // ... ... сөздігі.
(Құрастырған: З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс»,
2006. – 398 бет.
42. Ғабдуллин Н. Абайдың ... ... // Абай және ... ... ... ... 1994. Б.50-72.
43. Құдайбердіұлы Шәкәрім. Жолсыз жаза: Өлеңдер мен поэмалар. ...... ... 1988. – 256 бет.
44. Дербісәлин Ә. Шәкәрімнің поэмалары. // Шәкәрімтану мәселелері. Сериялық
ғылыми жинақ. (Құрастырған Т.Шаңбай) – Семей-Новосибирск: ... – 440 ... ... ... айнасы. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: Атамұра, 2003. ... ... ... Н. ... дәстүр жалғастығы (Ежелгі түркі поэзиясы және
қазақ әдебиеті бастаулары). Зерттеу. Астана: «Елорда», 2000. – 288 ... ... Ө. ... // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған:
З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 ... ... Р. ... рухани олжа. // Шәкәрімтану мәселелері. ... ... ... ... – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс»,
2006. – 440 ... ... ... трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1973.
50. Есім Ғ. Фалсафа тарихы: Оқулық-хрестоматия. – Алматы: «Раритет», ... 304 ... ... ... мәні. Аударған Ғ.Есім. // Есім Ғ. ... ...... ... 2004. – 304 ... Шәкәрім. Үш анық. – Алматы: Қазақстан және Ғақлия ... 1991. – 80 ... ... З. ... // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған:
З.Ахметов, Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс», 2006. – 398 бет.
54. Қабдолов З. Сөз ...... ... 1992
55. Ахметов З. Лирика. // Әдебиеттану. ... ... ... ...... ... 2006. – 398 бет.
56. Ізтілеуова С. Шәкәрім поэзиясындағы Қорқыт сарыны. // Абай. 2006. №1,
66-69 бет.
57. ... ...... ... 2000. – 321 ... ... ... Өлеңдері. Аударған А.Нысаналин. // Ежелгі дәуір
әдебиеті: жоғары оқу ... ... ... ... хрестоматиялық оқу құралы. – Алматы, 1991. – 280 бет.
59. ... Ө. ... ... // ... ... ... ... Т.Шаңбай). – Семей-Новосибирск: «Талер-Пресс»,
2006. – 398 бет.
60. Кононов А.Н. ... ... ... ... ... // Юсуф
Баласагунский. Благодатное знание. Перевод С.Иванова. – Москва, ... ... ... ... білік» Аударған Б.Сағындықов. // Ежелгі дәуір
әдебиеті: ... оқу ... ... ... студенттеріне
арналған хрестоматиялық оқу құралы. – Алматы, 1991. – 280 бет.
62. Күмісбаев Ө. Бәйіт. // Әдебиеттану. ... ... ... ...... ... 2006. – 398 ... Ахмет Иүгінеки. Ақиқат сыйы. Аударған Ә.Құрышжанов, Б.Сағындықов. –
Алматы, 1985.
64. Қожа Ахмет ... ... ... ... кітабы).Аударған
М.Жармұхамедұлы, М.Шафиғи, С.Дәуітұлы. – ... 1993. – 262 ... ... ... Суфизм. Перевод с англ. А.Горькавого.- Москва: ФАИР-ПРЕСС,
2002. – 320 с
66. Нұртазина Н. Ислам және ... ...... ... ... И. Хафиз және қазақ әдебиеті. Монография. Алматы: ҚБА РБК,
2000.
68. Қожа Ахмет Иасауи. Хикмет ... ... ... М.Шафиғи,
С.Дәуітұлы, Е.Дүйсенбай). – Алматы, 1998.
69. Есім Ғ. Ғашықтық. // ... ... ...... ... 2001. – ІІІ том (Г-Ж).
70. Күмісбаев Ө. Ғазал. // Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. (Құрастырған:
З.Ахметов, ...... ... 2006. – 398 ... ... И. ... әлеміндегі сопылық. // Абай, 2005. №2 Б: 53-61
72. Махмұд Қашқари. Түрік сөздігі. 1-том. Аударған А.Егеубай. – ... ... ... И.В. ... ... // ... ... тюрков VI-ХІІ веков.
Переводы А.Преловского. Стих. Реконстр., научн. пер., сост., вступ. ...... ... – 1993. – 176 ... Йоллығтегін. Күлтегін. Аударған М.Жолдасбеков. – Алматы, 1986.
75. Махмұд ... Жаз бен ... ... ... ... ... 1985.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 90 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшындардың салт-дәстүрлері мен мерекелері4 бет
Балуан Шолақтың ән мен өлеңін өрбітуге ықпалы4 бет
Жүсіпбек Елебеков4 бет
Қазақтың ас беру дәстүрі: әлеуметтік-саяси қызметі (XVIII–XIX ғғ. деректері бойынша)37 бет
Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының тәрбиелік мәні14 бет
Қазақтың тұрмыс - салт дәстүрі негізінде мектеп жасына дейінгі балаларды еңбекке баулудың әдістемесі25 бет
"Шоттар жүйесі және екіжақты жазу."8 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
Delphi - де «Мозаика» ойын бағдарламасын жазу әдістері35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь