1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары

КІРІСПЕ
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
1917.1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары
XX ғасырдың басындағы қазақ ұлттық.демократиялық жастар қозғалысының пайда болуының тарихи алғышарттары
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі қазақ қоғамындағы демократиялық жаңғырулар барысында жаңаша ой-пікірлер мен көзқарастарды қалыптастыру мақсатында өткен кезеңдегі қазақ халқының азаттық жолындағы күресі мен оның рухани түлеуін зерттеуде отандық тарих ғылымының алдында күрделі міндеттердің орын алып отырғандығы белгілі жайт. Осы орайда республиканың тәуелсіздік тізгінін өз қолына алып, егемен ел болған жағдайында оның өткен дәуірдегі тарихын сол кезеңнің шындығына сай, идеология мен саяси қалыптардан ада, тарих ғылымында бұрын сыңаржақ баға беріліп келген мәселелерді мейлінше ашып көрсете отырып, ақиқат, шындық, ғылыми және қоғамдық-саяси тұрғыдан саралаудың маңызы зор. Демек отандық тарих ғылымының алдында әлі де толық зерттелмеген, күрмеуі шешілмеген өзекті мәселелер аз емес. Олардың санатына кезінде жалпы халықтық Алаш қозғалысының құрамдас бөлігі болып саналған қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдарын ғылыми негізде саралауды, зерделеуді, жаңаша ой елегінен өткізуді жатқызуға болады. Міне, бұл жағдай біздің зерттеу жұмысымыздың өзектілігі мен таңдалған тақырыбымыздың шынайылығын айқындай түсуге мүмкіндік береді.

Шын мәнісінде ХХ ғасырдың басы қазақ халқының тәуелсіздік жолындағы күресінің шарықтау кезеңі болып табылады. Қазақ өлкесінің XIX ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басында Ресей империясының саяси және экономикалық жағынан толық дәрежелі отар еліне айналуына, саяси-құқықтық, әлеуметтік-экономикалық, рухани-мәдени тұрғыда отаршылдық езгінің күшеюіне қарсы бағытталған наразылықтардың, 1905-1907 жылдардағы орыс буржуазиялық-демократиялық революциясы барысында дүниеге келген қазақ даласындағы ұлттық-демократиялық жаңғырулардың 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісімен, 1917 жылғы қос революция және азамат соғысы жылдарындағы қазақ халқының азаттық жолындағы күрестерімен ұласып, тереңдей түскені мәлім. Бұл тұрғыда зерттеу жұмысының нысанына айналып отырған ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысы мәселесін қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы тарихының құрамдас бір бөлігі ретінде арнайы қарастырып зерттеуге негіз бар деп санауға болады. Яғни, ХХ ғасырдың басындағы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы тарихын қазақ жастарының мәдени-ағартушылық, қоғамдық-саяси салаларда жүргізген қызметтерінсіз, Ақпан революциясынан кейінгі елдегі демократиялық үрдістердің жандануына байланысты жаппай құрылған жастар ұйымдарының жұмыстарынсыз толыққанды зерттеу мүмкін емес. Демек, бұл кезеңдегі қазақ жастарының туған халқының өркениетті халықтармен тең дәрежеде болуы мақсатында жүргізген мәдени-ағартушылық жұмыстары, қазақ мемлекеттілігін қалыптастыру жолындағы қызметтері, осы бағытта жастар ұйымдарының бірігіп атқарған сан-саналы ұйымдастырушылық іс-әрекеттері, саяси күрес жүргізуде қолданған әдіс-тәсілдері, ұстанған бағыт-бағдарлары т.б. мәселелердің жиынтығы дербес зерттеу жұмысының өзегі бола алады.

Сонымен қатар ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының Кеңестік дәуірдегі демократияшыл бағыттағы жастар ұйымдарының қызметтерімен және қазіргі тәуелсіз Қазақстан жағдайындағы демократиялық үрдістердің жандануымен, жастар қозғалыстарымен өзара үндестіктерін, тарихи сабақтастықтарын зерделеу, олардың тағылымдарын күні бүгінгі жастар ісі тәрбиесінде тиімді пайдалану, басшылыққа алу осы зерттеу тақырыбының өзектілігі мен мақсат-міндеттерін тереңдей ашуға негізделген маңызды, еш күмән туғызбайтын мәселелердің бірі іспеттес.
1 Бейсембиев К. Прогрессивно-демократическая и марксистская мысль в Казахстане начала XX века. – Алма-Ата: Наука, 1965. – 304 с.

2 Кабдиев Д.К. Развитие экономической мысли в Казахстане (конец XIX – начало XX века). – Алма-Ата: Казахстан, 1978. – 192 с.

3 Атишев А.А. Политическая мысль Казахстана второй половины XIX – начала XX века. – Алма-Ата: Наука, 1979. – 161 с.

4 Бурабаев М., Сегизбаев О. Идейные связи общественно-философской мысли Казахстана и России (вторая половина XYIII – начало XX века). – Алма-Ата: Наука, 1986. – 232 с; Бурабаев М.С. Общественная мысль Казахстана в 1917-1940 гг. – Алма-Ата: Ғылым, 1991. – 256 с.

5 Асылбеков М.Х. Железнодорожники Казахстана в первой русской революции (1905-1907 гг.). – Алма-Ата: Наука, 1965. – 182 с.

6 Пахмурный П.М., Григорьев В.К. Большевики Казахстана в революции 1905-1907 годов. – Алма-Ата: Казахстан, 1976. – 232 с.

7 Сулейменов Б.С. Революционное движение в Казахстане в 1905-1907 годах. – Алма-Ата: Наука, 1977. – 256 с.

8 Турсунбаев А.Б. Казахстан в революции 1905-1907 годов. – Алма-Ата: Мектеп, 1987. – 84 с.

9 Асфендияров С. Восстание 1916 года в Казахстане. – Алма-Ата, 1936.

10 Рыскулов Т.Р. Избранные труды. – Алма-Ата: Казахстан, 1984. – 259 с.

11 Сулейменов Б.С., Басин В.Я. Восстание 1916 года в Казахстане (причины, характер, движущие силы). – Алма-Ата, Наука: 1977. – 165 с.

12 Турсунов Х. Восстание 1916 года в Средней Азии и Казахстане. – Москва: Знание, 1966. – 48 с.

13 Қозыбаев М. Жауды шаптым ту байлап.-Алматы:Қазақстан,1994.- 192б.

14 Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс: тарихи оқиғаға жаңа көзқарас: көтерілістің 90 жылдығына арналған республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Алматы, 2006. – 148 б.

15 Байтұрсынов А. Революция и киргизы // Жизнь национальностей. – 1919. – №27 (39). – 3 августа.

16 Асфендияров С. История Казахстана ( с древнейших времен ) – Алматы: Санат, 1998. – 304 с.

17 Кемеңгерұлы Қ. Таңдамалы. – Алматы: Өлке, 2002. – 240 б.

18 Сейфуллин С. Тар жол, тайғақ кешу. Тарихи-мемуарлық роман. – Алматы: Жазушы, 1977. – 392 б.

19 Сәдуақасов С. Жастарға жаңа жол.Таңдамалы. – Алматы: 2003. – 2 том. – 360 б.

20 Елеуов Т. Установление и упрочение Советской власти в Казахстане. – Алма-Ата: Изд.АН КазССР, 1961. – 527 с.

21 Карагусов Ж. Казахская советская интеллигенция, рожденная Октябрем. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1960. – 142 с.

22 Нурпейісов К. Советы Казахстана в борьбе за упрочение власти рабочих и крестьян. – Алма-Ата: Наука, 1968. – 172 с.

23 Кенжебаев С. Советы в борьбе за построение социализма (История Советского строительства в Казахстане 1917-1937гг). – Алма-Ата: Казахстан, 1969. – 359 с.

24 Елагин А.С. Социалистическое строительство в Казахстане в годы гражданской войны (1918-1920 гг.). – Алма-Ата: Наука, 1966. – 308 с.

25 Қазақстан азамат соғысының от жалынында // Ұлы Октябрь революциясына және Қазақстанда азамат соғысына қатысқандардың естеліктері (орысша ред. Басқарғандар: Бейсембиев С., Пахмурный П.) – Алматы Қаз.Мемл.баспасы, 1960. – 411 с; Установление Советской власти в областях Казахстана (1917-1918гг) // Сборник статьей (ред.кол Елеуов Т.Е., Покровский С.Н., Русаков И.В.). – Алма-Ата: Каз.гос.изд-во, 1957. – 237 с.; Великая Октябрская социалистическая революция в Казахстане. – Алма-Ата: Наука, 1967. – 455 с.

26 Зиманов С.З. В.И.Ленин и Советская национальная государственность в Казахстане. – Алма-Ата: Наука, 1971. – 303 с.

27 Нұрпейісов К.Н. Қазақстанның шаруалар Советтері (1917-1929 жж). – Алматы: Ғылым, 1972. – 346 б.

28 Маликов Ф. Февральская буржуазно-демократическая революция в Казахстане. – Алма-Ата, Наука: 1972. – 239 с.

29 Асылбеков М.Х. Формирование и развитие кадров железнодорожников в Казахстане (1917-1970 гг). – Алма-Ата: Наука, 1973. – 327 с.

30 Тастанов Ш.Ю. Советский опыт формирования и развития интеллигенции ранее отсталых народов (на примере Казахстана). – Алма-Ата: Наука, 1975. – 186 с.

31 Алдамжаров З.А. Победа Великой Октябрьской социалистической революции в Казахстане (Историография проблемы). – Алма-Ата: Казахстан, 1983. – 252 с.

32 Пахмурный П., Григорьев В. Октябрь в Казахстане. – Алма-Ата: Казахстан, 1978. – 223 с.

33 Григорьев В. Противостояние (большевики и непролетарские партии в Казахстане). – Алма-Ата: Казахстан, 1989. – 252 с.

34 Дахшлейгер Г.Ф. Маршрутом социального прогресса. – Алма-Ата: Наука, 1982.

35 Дулатова Д.И. Историография дореволюционного Казахстана (1861-1917 гг). – Алма-Ата, Наука. 1984. – 272 с.

36 Кәкішев Т. Қағидаға айналған қателер түзелсе // Жұлдыз. – 1988. – № 11. – 140-158 бб.

37 Алаштың ақиқатын кім айтады? Григорьев В. Кадеттер жолын ұстанған партия; Нұрпейісов К. Саяси партия болып санала ма?; Кәкішев Т. Шындықты бұрмаламай, жұлмаламай айтайықшы // Қазақстан коммунисі. – 1990. – №5. – 62-82 бб.

38 Сармурзин А. Крушение Алаш-Орды // Опрошлом для будущего. – Алма-Ата: Казахстан, 1990. – 254 с.

39 Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты. – Алматы, Қазақ университеті, 1992. – 231 б.

40 Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. – 256 б.

41 Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. –Алматы: «Санат», 1995. – 368 б.

42 Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия. История движения Алаш. – Москва: Издательский центр Россия молодая, 1994. – 216 с.

43 Ахмедов Г. Алаш Алаш болғанда. – Алматы: «Жалын», 1996. – 224 б.

44 Әбжанов Х., Әлпейісов Ә. Қазақ интеллигенциясы мен мәдениеті туралы. – Алматы, 1992. – 126 б; Назарбаева Г., Әбжанов Х. Қазақстан: тарих пен тағдыр. Мақалалар. – Алматы: «Кітап баспасы», 2003. – 296 б.; Назарбаева Г., Әбжанов Х. Қазақстан: тарих, тұлға, теория. – Алматы, 2004. – 344 б.

45 Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? – Алматы: Ана тілі, 1993. – 208 б; Омарбеков Т., Омарбеков Ш. Қазақстан тарихына және тарихнамасына ұлттық көзқарас. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 388 б; Омарбеков Т. Қазақстан тарихының XX ғасырдағы өзекті мәселелері. – Алматы: «Өнер», 2003. – 552 б.

46 Қамзабекұлы Д. Смағұл Садуақасұлы.-Алматы: Қазақстан, 1996.-256 б; Қамзабекұлы Д. Руханият. – Алматы: Білім, 1997. – 272 б.

47 Өзбекұлы С. Арыстары алаштың: тарихи очерктер. – Алматы: «Жеті жарғы», 1998. – 192 б.

48 Рысбеков Т.З. Советы Казахстана (1938-1986). – Алма-Ата: Наука, 1988. – 151 с.; Рысбеков Т.З. Өскен өлке тарихы. – Орал, 1997. – 180 б.; Рысбеков Т.З. Этюды истории родного края. – Уральск, 2002. – 190 с; Рысбеков Т.З. Жаһанша жөнінде қосымша деректер // Ақиқат. – 1995. – №2; Рысбеков Т.З., Рысбекова С.Т. Батыс Қазақстандағы алаш зиялылары // Ақиқат. – 1998. – №6; Рысбеков Т.З. Батыс Алаш төрағасы жайында // Орал өңірі. – 1995. – 20 сәуір.

49 Бірімжаров Б.Қ. Батыс Қазақстан тарихынан. XVIII-XIX ғғ. – Орал: БҚМУ, 2002. – 155 б; Бірімжаров Б.Қ. Қазақ халқының жоқшысы // Ұлт тағылымы. – 2000. – №4-5; Бірімжаров Б.Қ., Хайдаров Е.Е. 1917-1920 жылдардағы Қазақстандағы жастар ұйымдарының тарихынан // Отан тарихы. – 2006. – №4; Бірімжаров Б.Қ. Ғұмар Қараш – қоғам қайраткері, педагог // Ғ.Қараштың 130 жылдығына арналған «Тылсымында тіршіліктің талай сыр бар» атты облыстық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Орал, 2006; Бірімжаров Б.Қ. Батыс Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс және зиялы қауым өкілдері // 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс көтерілістің 90 жылдығына арналған ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Орал, 2006. – 148 б.; Бірімжаров Б.Қ. Бөкейлік тарихи тұлғалардың түркі өркениетіне қосқан үлесі (Ғ.Мұсағалиевтің қоғамдық-тарихи қызметі мысалында) // Ғасырлар тоғысындағы түркі өркениеті: саясат, экономика және мәдениет атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. I-бөлім. – Орал, 2007. – 170 б.

50 Кенжалиев И. Батыс Қазақстанның қасіретті жылдары (1916-1920 жж). Тарихи очерк. – Орал: Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті, 2000. –144 б; Кенжалиев И. Батыс Қазақстанның қасіретті жылдары (1917-1920 жж). II-бөлім. Бөкей облысы. – Орал: Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті, 2001. – 169 б; Кенжалиев И. Ғұмар Қараш. – Орал: Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті, 2004. – 136 б.

51 Ауанасова А.М. Национальная интеллигенция Казахстана в первые годы Советской власти (1917-1923 гг) // Диссертация... к.и.н. – Алматы, 1993.– 206 с.; Исмагулов У.Ш. Земельный вопрос в Западном Казахстане в начале XX века (1900-1917 гг.) // Диссертация... к.и.н. – Алматы, 1995. – 142 с.; Смағұлова С.Ә. Ұлттық интеллигенция және XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы аграрлық мәселе // Т.ғ.к... диссертация. – Алматы, 1999. – 144 б.; Шаяхметов Н.У. Қазақстанның Солтүстік-Шығыс аймағындағы қазақ зиялыларының қос төңкеріс пен азаматтық қарсы тұру жылдарындағы қоғамдық-саяси қызметі (Ақмола және Семей облысының материалдары бойынша. 1917-1919 жж) // Т.ғ.к... диссертация. – Алматы, 2000. – 146 б; Сайлаубай Е.Е. Алашорда үкіметінің шығыс бөлімі //Т.ғ.к... диссертация. – Алматы, 2001. – 157 б; Сулейменова Д.Д. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы // Т.ғ.к... авторефераты. – Алматы, 2004. – 30 б.; Қуаныш С.О. Каспий маңы аймағындағы Бөкей Ордасы, Гурьев және Маңғыстау уездері 1917 жылғы революциялық өзгерістер тұсында (салыстырмалы талдау) // Т.ғ.к... авторефераты. - Орал, 2007. – 26 б.

52 Елмурзаева Р.С. Жизнь и деятельность С.Садвакасова // Диссертация... к.и.н. – Алматы, 1997. – 215 с.; Қоңыратбаев О.М. Тұрар Рысқұловтың қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі (1916-1924 жж. Түркістан кезеңі) // Т.ғ.к... диссертация. – Алматы, 1997. – 222 б.; Қаленова Т.С. Жүсіпбек Аймауытовтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі // Т.ғ.к... диссертация. – Алматы, 2001. – 167 б.; Уәлиханова Ж.М. Сұлтанбек Қожановтың мәдени-ағартушылық және мемлекеттік-саяси қызметі // Т.ғ.к... авторефераты. – Алматы, 2002. – 30 б.; Кәрібжанов Г.А. Н.С.Құлжанованың өмірі мен қоғамдық-ағартушылық қызметі (1887-1934) // Т.ғ.к... авторефераты. – Алматы, 2003. – 32 б; Мажитов Р.С. Обшественно-политическая деятельность Жаһанши Досмухамедова // Диссертация... к.и.н. – Уральск, 2005. - 174 с.; Қабдошев Б.Ж. Нығмет Нұрмақовтың қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі (1895-1937жж) // Т.ғ.к... авторефераты. – Алматы, 2005. – 26 б.; Идресова Ү.Х. Бақытжан Қаратаевтың қоғамдық-саяси қызметі (1860-1934 жж.) // Т.ғ.к... авторефераты. – Орал, 2007. – 28 б.

53 Өмірзақов Ө. Ресейге қосылғаннан не ұттық? – Алматы: «Санат», 1999. – 195 б.

54 Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов. - Алматы: «Жеті жарғы», 1996. -112 б.

55 Мәрсекұлы Р. Қазақ қайда бара жатыр? – Алматы: «Арыс», 2001. - 171б.

56 История СССР. Ч. 2. 1861-1917. Под ред. проф. П.И.Кабанова и проф. Н.Д.Кузнецова. Изд. 4-е, испр. и доп. – Москва: «Просвещение», 1978. – 527 с.

57 ҚР ПМ. 811-қор, 7-тізбе, 81-іс.

58 РФ ОрОММ. 10-қор, 1-тізбе, 248-іс.

59 РФ ОмОММ. 270-қор, 1-тізбе, 59-іс.

60 РФ ОмОММ. 270-қор, 1-тізбе, 627-іс.

61 Қазақ. – 1913. – №4. – 1 наурыз; Қазақ. – 1913. – №37. – 8 қараша; Қазақ. – 1914. – № 55. – 23 наурыз; Қазақ. – 1915. – № 113. – 19 наурыз; Қазақ. – 1915. – № 114. – 28 наурыз.

62 ҚР ПМ. 719-қор, 1-тізбе, 66-іс.

63 Спиридонов И.А. К истории возникновения и развития комсомола Казахстана. – Алма-Ата, 1947. – 127 с.

64 Костры – Приложение к газете Туркправда. Ташкент, 1923. – №3-4.

65 ҚР ПМ 719-қор, 1-тізбе, 67-іс.

66 Сарыарқа. – 1917. – №2. – 19 маусым.

67 РФ ОмОМ. 643-қор, 1-тізбе, 29-іс.

68 ҚР ПМ. 141-қор, 1-тізбе, 5790-іс.

69 Абай. – 1918. – №6. – 19 маусым.

70 Абай. – 1918. – №3. – 20 наурыз.

71 История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней. в пяти томах.– Алма-Ата, «Наука», 1977. - том IV.- 635 с.

72 Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шеккендер. – Алматы: Қазақстан, 1990. – 168 б.

73 ҚР ПМ. 719-қор, 1-тізбе, 1051-іс.

74 Шахин А. Сол бір сүргін. – Орал: Дастан, 2002. – 106 б.

75 Кыдыралина Ж.У. Национальные движения в Казахстане в 50-70-х гг. XX в. // Вестник ЗКГУ, 2007. – №2.

76 ҚР ОММ. 1368-қор, 3-тізбе, 104-іс.

77 Желтоқсан-86 / құрастырғандар: Б.Әбдіғалиев, Б.Көрпебайұлы. Редакторы Н.Әбубәкір. 5-кітап. Елдікті сақтаған ерлік. – Алматы, Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры, 2006. – 264 б.

78 Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік жастар саясаты туралы заңы // Егемен Қазақстан. – 2004. – №176. – 14 шілде.

79 Указ Президента Республики Казахстан. О государственной программе патриотического воспитания граждан Республики Казахстан на 2006-2008 годы. // Казахстанская правда. -2006.-№228.- 12 октября.






Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған еңбектердің тізімі:

1. XX ғасырдың басындағы жастар ұйымдары // Қазақ тарихы. -2004.- №6.- 63-66 бб.

2. 1917-1920 жылдардағы жастар қозғалысы // Отан тарихы.- 2006.- №4.- 119-128 бб.

3. Бөкей Ордасындағы XX ғасыр басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысы // БҚМУ хабаршысы. - Орал.- №1.- 2007.- 193-201 бб.

4. XX ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының пайда болуының алғышарттары // БҚМУ хабаршысы. – Орал. - №2. – 2007. - 188-197 бб.

5. Алғашқы қазақ жастар ұйымдары мен қазіргі демократиялық үрдіс арасындағы тарихи сабақтастық // Халықаралық Шалқар этносаяси форумы: атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары, М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті, Орал, 2004.- 110-113 бб.

6. Ресейдегі 1917 жылғы революциялық жағдай және Қазақстандағы жастар қозғалысы тарихынан // «XYIII-XX ғ. басындағы Қазақстанның шектес елдермен қарым-қатынасы: проблеманың қазіргі күйі мен болашағы» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары, Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университеті, Ақтөбе, 2004. - 124-126 бб.

7. Алашшыл жастар арманы // «Мемлекеттік тіл: білім және саясат» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары, I бөлім, Батыс Қазақстан гуманитарлық академиясы, Орал, 2006.- 107-110 бб.

8.1905-1917 жылдардағы Бөкей Ордасындағы қазақ жастарының қоғамдық-саяси белсенділігі // «Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстар: теория, тарих, тағылым» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары, М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті, Орал, 2006. - 134-140 бб.

9. XX ғасырдың басындағы Алашшыл жастар мен 1986 жылғы желтоқсаншылардың көзқарастарындағы идеялық үндестік // Батыс Қазақстан облысының тарихи-өлкетану мұражайының 170 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары, Батыс Қазақстан облысының тарихи-өлкетану мұражайы, Орал, 2006. - 66-69 бб.

10. Қазақ жастарының ұлттық-демократиялық «Бірлік» ұйымының қызметі // «Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы және жоғарғы мектеп міндеттері» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары, М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті , Орал, 2007. - 189-192 бб.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі қазақ қоғамындағы демократиялық
жаңғырулар барысында жаңаша ой-пікірлер мен көзқарастарды қалыптастыру
мақсатында өткен ... ... ... ... ... ... мен ... түлеуін зерттеуде отандық тарих ғылымының алдында күрделі
міндеттердің орын алып отырғандығы ... ... Осы ... республиканың
тәуелсіздік тізгінін өз қолына алып, егемен ел болған жағдайында оның өткен
дәуірдегі тарихын сол кезеңнің шындығына сай, идеология мен саяси
қалыптардан ада, ... ... ... ... баға ... келген
мәселелерді мейлінше ашып көрсете отырып, ақиқат, шындық, ғылыми және
қоғамдық-саяси тұрғыдан саралаудың маңызы зор. Демек отандық тарих
ғылымының алдында әлі де ... ... ... шешілмеген өзекті
мәселелер аз емес. Олардың санатына кезінде жалпы халықтық Алаш
қозғалысының құрамдас бөлігі болып саналған қазақ ұлттық-демократиялық
жастар қозғалысының тарихы мен ... ... ... ... ... ой ... өткізуді жатқызуға болады. Міне, бұл жағдай
біздің зерттеу жұмысымыздың өзектілігі мен таңдалған тақырыбымыздың
шынайылығын айқындай түсуге мүмкіндік береді.
Шын мәнісінде ХХ ғасырдың басы ... ... ... ... шарықтау кезеңі болып табылады. Қазақ өлкесінің XIX ғасырдың аяғы
ХХ ғасырдың басында Ресей империясының саяси және экономикалық ... ... отар ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық, рухани-мәдени тұрғыда отаршылдық езгінің күшеюіне қарсы
бағытталған наразылықтардың, 1905-1907 жылдардағы орыс буржуазиялық-
демократиялық революциясы барысында дүниеге ... ... ... ұлттық-
демократиялық жаңғырулардың 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісімен, ... қос ... және ... ... жылдарындағы қазақ халқының азаттық
жолындағы күрестерімен ұласып, тереңдей түскені мәлім. Бұл тұрғыда зерттеу
жұмысының нысанына айналып отырған ХХ ... ... ... ... ... қозғалысы мәселесін қазақ халқының ұлт-азаттық
қозғалысы тарихының құрамдас бір бөлігі ретінде арнайы қарастырып зерттеуге
негіз бар деп санауға болады. ... ХХ ... ... ... ... ... ... қазақ жастарының мәдени-ағартушылық, қоғамдық-
саяси салаларда жүргізген қызметтерінсіз, Ақпан революциясынан кейінгі
елдегі демократиялық ... ... ... ... ... ұйымдарының жұмыстарынсыз толыққанды зерттеу мүмкін емес. Демек,
бұл кезеңдегі қазақ жастарының туған халқының өркениетті халықтармен тең
дәрежеде болуы ... ... ... жұмыстары, қазақ
мемлекеттілігін қалыптастыру жолындағы қызметтері, осы бағытта жастар
ұйымдарының бірігіп атқарған сан-саналы ұйымдастырушылық іс-әрекеттері,
саяси күрес жүргізуде қолданған әдіс-тәсілдері, ... ... ... ... ... ... жұмысының өзегі бола алады.
Сонымен қатар ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар
қозғалысының Кеңестік дәуірдегі ... ... ... ... және ... ... ... жағдайындағы демократиялық
үрдістердің жандануымен, жастар қозғалыстарымен өзара үндестіктерін, тарихи
сабақтастықтарын ... ... ... күні бүгінгі жастар ісі
тәрбиесінде тиімді пайдалану, басшылыққа алу осы зерттеу тақырыбының
өзектілігі мен мақсат-міндеттерін тереңдей ашуға негізделген маңызды, еш
күмән ... ... бірі ... зерттелу деңгейі. ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-
демократиялық жастар қозғалысының қалыптасуының тарихи алғышарттарын
айқындау барысында XIX ғасырдың аяғы XX ... ... ... ... ... ... даму ... қазақ
жастарының қоғамдық-саяси көзқарастарына арналған К.Бисембиевтің [1],
Д.Қабдиевтың [2], А.Атишевтың [3], М.Бурабаев пен О.Сегізбаевтардың [4]
еңбектерін тікелей пайдаланып, ғылыми басшылыққа алу ... ... ... ... басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының
пайда болуының алғышарттарына ... ... ... ... революция барысында қазақ жерінде дүниеге келген демократиялық
жаңғырулардың тигізген ықпалы зор. Бұл тарихи үрдіске арналып жазылған
тарихшы-ғалымдар М.Х.Асылбековтың [5], П.М.Пахмурный мен ... ... [7], ... [8] еңбектеріндегі
келтірілген деректер ХХ ғасырдың басындағы қазақ жастарының ... ... ... ... ... ... жастарының 1916 жылғы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі
кезеңінде әлеуметтік-саяси ... ... және ... ... [9], Т.Рысқұловтың [10], Б.С.Сүлейменов пен В.Я.Басиннің
[11], Х.Турсуновтың [12], М.Қозыбаевтардың [13] еңбектеріндегі мәліметтерге
арқа сүйеп, ... ... ... жасауға болады. Бұл тарихи оқиғаға
қатынасқан қазақ жастарының ... ... ... ... ... ... ... көтерілістің 90 жылдығына орай оздырылған
республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары маңызды болып
есептеледі [14].
Зерттеу жұмысының барысында XX ... ... ... ... ... ... ... ішінде Алаш қозғалысының қазақ
ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының жандануына ықпал еткендігі ... Осы ... ... ... ... и ... ... 1917 жылғы Ақпан және Қазан революцияларына тарихи баға бере
отырып, қазақ халқының бұл өзгерістерге қатысты көзқарастарына, ... және ... ... ... азамат соғысы
кезіндегі Алашорданың автономияны баянды ету мақсатында жүргізген саясатына
жан-жақты талдау жасаған [15].
Сол сияқты Т.Рысқұловтың еңбегіндегі 1917 жылғы ... ... ... ... «Қырғыз жастарының революциялық одағы»
ұйымының әлеуметтік құрамы, бағдарламасы, революцияшыл жастардың қоғамдық-
саяси қызметтері ... ... [10], ... ... ХХ ... басындағы Ресейдегі социалистік революцияның қазақ
өңіріне, оның зиялы қауым өкілдеріне, сонымен ... ... ... ... ... туралы фактілік материалдар, әрі сол
кезеңдегі пайымдаулар біздің зерттеу жұмысымыздың тарихнамалық, ... ... ... ... бола ... ... ғасырдың басындағы қазақ халқының ұлт-азаттық жолындағы күресіне
қатысты еңбектерді талдай отырып, қазақ ұлттық-демократиялық жастар
қозғалысының тарихын зерттеу және ... ... ... ... ... сол ... оқиғалардың куәгерлері болған қазақ жастарының
еңбектеріне сүйенген орынды. Қазақ халқының өткен тарихына шолу жасаған
Қ.Кемеңгерұлының «Қазақ тарихынан» атты еңбегінде 1905 ... ... ... ... ... оянуы, оқыған азаматтардың ұлт мүддесі үшін
топтасуын мәселесі қарастырылып, отарлық саясаттың ықпалымен 1914 жылы
Омбыда қазақ жастарының жасырын «Бірлік» ... ... ... деректер
келтірілген [17].
Өзінің ағартушылық, қоғамдық-саяси қызметін Омбыдағы «Бірлік» ұйымынан
бастаған С.Сейфуллиннің «Тар жол, тайғақ кешу» атты тарихи-мемуарлық
еңбегінде 1917 жылғы қос ... және ... ... кезеңіндегі
қазақ зиялыларының, жастардың қоғамдық-саяси қызметтері айқындалып, елдегі
саяси ахуалды сипаттап көрсетуде нақты деректер келтірілген[18].
Жастар қозғалысының жетекшілерінің бірі ретінде ... ... жылы ... ... ... – жаңа жол» ... ... 1917 жылғы қос
революция және азаматтық қарсыласу кезеңіндегі қазақ ұлттық-демократиялық
жастар ұйымдарының бағыт-бағдарлары, атқарған қызметтері және алашшыл
жастардың ұлтшылдық ... ... ... ... ретінде жан-жақты талданып
көрсетілген [19].
1950-1960 жылдары жарық көрген Т.Елеуовтың [20], Ж.Карагусовтың [21],
К.Нұрпейісовтың [22], ... [23], ... [24] ... мен ... ... және ... соғысы жылдарындағы Кеңестер
билігін орнату жолындағы күрес тарихына арналған бірқатар құжаттар
жинақтарында [25] XX ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар
қозғалысының дамуына ... ... ... ... ... 1917 жылғы қос революция және азаматтық қарсыласу
кезеңіндегі елдегі саяси күштердің арасындағы күрес барысындағы қазақ
зиялыларының, революцияшыл ... ... ... ... ... ... жылдардың тарихнамасындағы С.Зимановтың [26], К.Нұрпейісовтың
[27], Ф.Маликовтың [28], ... [29], ... ... [31], ... [32], ... ... [34] Д.Дулатованың [35] еңбектері XX ғасырдың басындағы
Қазақстандағы қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық жағдайды ... ... ... ... ... ... ... көзқарастарын айқындауда құнды дерек көзі болып табылды.
1980 жылдардың аяғында елдегі демократиялық жаңғыруларға орай XX
ғасырдың басындағы Алаш ... ... ... ... онда ... ... [36], ... пен К.Нұрпейісовтің
[37], А.Сармурзин [38] мен М.Қозыбаевтардың [39] Алаш ... ... ... ... саяси құрылымына, ұлт зиялыларының қазақ
халқының азаттығы үшін жүргізген күресіне, жастар қозғалысына қатысты
айтылған ой-тұжырымдары ғылыми айналымға еніп, кейін жеке-дара ғылыми
ізденістер ... ... ... ... 1990 ... ... XX ғасырдың басындағы қазақ
қоғамындағы демократиялық жаңғырулар барысында қазақ зиялыларының,
жастарының мәдени-ағартушылық, қоғамдық-саяси салаларда атқарған
қызметтеріне, Алаш партиясының ... және ... ... қатысты К.Нұрпейісовтың [40], М.Қойгелдиевтің [41],
Д.Аманжоловалардың [42] еңбектерін осы зерттеу жұмысын жазу ... әрі ... ... ... ... болады.
Сонымен бірге Тәуелсіз Қазақстан жағдайында жарық көрген Ғ.Ахмедовтың
[43], ... ... ... [44], ... ... [45], Д.Қамзабекұлының [46], С.Өзбекұлының [47], ғылыми
еңбектеріндегі XX ғасырдың басындағы қазақ зиялы қауым өкілдерінің
қалыптасуы мен ... ... ... ... ... жастар қозғалысының
тарихына байланысты келтірілген мәліметтер құнды болып саналып,
диссертацияның тарихнамалық, әрі деректік ... ... ... ғылыми
айналымға енгізілді.
1917 жылғы қос революция және азамат соғысы жылдарына қатысты ... ... ... ... ... ... Бұл тұрғыда тарихшы-ғалымдар Т.З.Рысбековтың [48],
Б.Қ.Бірімжаровтың [49], И.Кенжалиевтың [50] ... ... ... Қазақстан өңіріндегі 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс тарихына, Батыс
Алашорда үкіметінің құрылуына, қазақ зиялыларының және жастарының қоғамдық-
саяси қызметтеріне қатысты зерттеулерінің, ... осы ... ... тарихнамалық, әрі дерекнамалық
көздеріне негіз боларлығы сөзсіз.
Тәуелсіз Қазақстан жағдайында тарих ғылымындағы оң өзгерістерге сәйкес
XX ... ... ... ... ... ... даму ... қазақ зиялылары мен жастарының азаттық
жолындағы саяси күресіне арналған ... ... ... Е.Е.Сайлаубайдың, Д.Д.Сүлейменованың,
С.О.Қуаныштың ғылыми диссертациялары жарық көрді [51]. Сондай-ақ XX
ғасырдың ... ... ... ... жолындағы күресінде белсенді рөл
атқарған жеке тарихи тұлғалар жөнінде жазылған ғылыми ... ... ... ... ... алу бұл ғылыми ізденіс
жұмысының басты мақсат-міндеттерінің бірі болып саналады. Олардың қатарына
Р.С.Елмурзаеваның, О.М.Қоңыратбаевтың, Т.С.Қаленованың, Ж.М.Уәлиханованың,
Г.А.Кәрібжановтың, Р.С.Мажитовтың, Б.Ж.Қабдошевтің, Ү.Х.Идресованың ғылыми
диссертацияларын жатқызуға ... ... XX ... ... қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысы
мәселесінің бүгінгі таңға дейін арнайы, жеке дара зерттелмей келуі
қарастырылып ... ... ... ... айқындай түседі. Бұл
мәселені толыққанды зерттеуде тың дерек көздері мен мұрағат ... ... орны ... ... ... XX ғасырдың басында
Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінде дүниеге келген қазақ ұлттық-
демократиялық жастар қозғалысының ... мен ... ... тұрғыда
жан-жақты зерттеудің қажеттілігінің еш күмән туғызбайтындығы даусыз.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеу жұмысының мақсаты ХХ
ғасырдың басындағы қазақ ... ... ... ... ... баға ... ... жастарының қоғамдық-саяси, әлеуметтік,
құқықтық көзқарастарының пайда болу, қалыптасу және даму кезеңдеріне талдау
жасау, алғашқы қазақ жастар ұйымдарының құрылу тарихын айқындау, 1917-1920
жылдардағы ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдарларын, бағдарламаларын саралау, сонымен
бірге олардың Кеңес өкіметі жылдарындағы жастар қозғалысымен ... ... мен ... ... ... ... ... табылады. Бұл
мәселелерді шешу барысында ғылыми зерттеу жұмысының алдына төмендегідей
міндеттер қойылды:
XIX ғасырдың аяғы XX ... ... ... ... ... жүйенің
негізінде қалыптасқан қоғамдық-саяси, әлеуметтік-экономикалық ахуалдың
қазақ жастарының ағартушылық, қоғамдық-саяси, әлеуметтік, құқықтық ой-
пікірлерінің қалыптасуына тигізген ықпалын жаңаша көзқарас тұрғысынан
айқындау;
1905-1907 жылдардағы Ресейдегі ... ... ... ... дүниеге келген демократиялық жаңғырулардың қазақ
жастарының ұлттық сана-сезімінің ... ұлт ... мен ... ... ... ... ... тигізген әсерлерін ғылыми негізде тұжырымдау;
Омбыда құрылған алғашқы қазақ жастарының «Бірлік» ұйымының, одан кейінгі
Түркістан өңірінде жасырын жұмыс ... ... ... жас ... ... ... саралау;
Қазақ зиялы қауым өкілдерінің 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі кезіндегі
ұстанған саясаттарын, ұлт зиялыларының тікелей басшылығымен білімді ... ... және ... қара жұмысқа алынған қазақ жігіттерінің
арасында жүргізген ұйымдастырушылық, тәрбиелік жұмыстарының негізгі
бағыттарын нақтылау;
1917 жылғы ... ... ... ... үрдістердің одан әрі
өрістеуін жаппай құрылған қазақ ұлттық-демократиялық жастар ұйымдарының
мәдени-ағартушылық, қоғамдық-саяси қызметтерінің нәтижесі ретінде тану;
1917 жылғы Қазан революциясы және ... ... ... ... жастар
ұйымдарының қоғамдық-саяси қызметтеріне, бағыт-бағдарларына,
бағдарламаларына талдау жасап, қазақ жастар қозғалысы ішіндегі жікшілдікті
айқындау және бірыңғай Кеңестік биліктің орнығуына сәйкес олардың өз
қызметтерін ... ... ... ... баға ... зерделеу;
Кеңестік әкімшіл-әміршіл билік тұсындағы тоталитарлық жүйеге қарсы қазақ
жастарының бой көтерулеріне талдау жасап, қазақ жерінің ... ... ... ... идеяларының өз күшін жоймай Тәуелсіз
Қазақстанның мақсат-мұраттарымен астасып жатқандығын тарихи сабақтастық,
ұрпақтар жалғастығы ... ... ... ... ... ХХ ... ... қазақ
ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының маңызды кезеңі ретінде 1900-1920
жылдар аралығы алынды.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... және ... мен жинақтау, даму сияқты ғылыми таным
принциптеріне сүйеніп құрылған. ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-
демократиялық жастар қозғалысы ... ... ашу үшін XX ... ... ... ұлт-азаттық жолындағы қозғалысына арналған
еңбектердегі соңғы кезеңде қалыптасқан ғылыми әдіс-тәсілдер, қағидалар, ой-
тұжырымдары назарға алынды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. ХХ ғасырдың ... ... ... ... қозғалысының тарихы алғаш рет кешенді түрде, ғылыми
тұрғыдан зерттелініп отыр. ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ағартушылық көзқарастарына талдау жасалып,
1917 жылғы қос революция және азаматтық қарсыласу жылдарындағы қазақ жастар
ұйымдарының бағыт-бағдарлары, әлеуметтік ... ... ... және ... ... ... ... халқының азаттығы, ата-баба жерінің тәуелсіздігі, елінің егемендігі
жолындағы күресіне ғылыми баға беріледі. Зерттеу жұмысының ... ... ... мен ХХ ... ... ... баспасөз
материалдары сыни көзқарас тұрғысынан бір жүйеге келтіріліп, ғылыми
айналымға жаңадан енгізіліп отыр.
Қорғауға ұсынылатын ... ... ... Ресейдің отарлық саясатының нәтижесінде XIX ғасырдың аяғы XX
ғасырдың басында қазақ өлкесінде қалыптасқан қоғамдық-саяси, әлеуметтік-
экономикалық ахуалдың қазақ ... ... ... ... еткендігі айқын.
2. 1905-1907 жылдардағы бірінші орыс буржуазиялық революциясының
барысында қазақ өлкесінде пайда болған демократиялық үрдістердің ықпалымен
қазақ жастарының қоғамдық-саяси ... ... олар ... халқының
арасында мәдени-ағартушылық жұмыстарын жүргізуге тырысқан.
3. 1914 жылы Омбыда құрылған ... 1915 жылы ... ... ... ... ... сияқты ұйымдардың қызметтеріне, 1916 жылғы
ұлт-азаттық көтерілісі тұсындағы ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси
көзқарастарының, азаматтық ұстанымдарының дамуында үлкен орын алады.
4. 1917 жылғы Ақпан революциясының жеңісінің нәтижесінде қазақ ұлттық-
демократиялық жастар қозғалысы жаңа даму ... ... Бұл ... ... ұлт мүддесі үшін идеялық бірігуінің, қоғамдық-саяси
істерге белсене араласуының жоғарғы деңгейге жеткендігін байқаймыз.
5. 1917 ... қос ... және ... ... кезеңінде қазақ
жастарының қоғамдық-саяси көзқарастарының әралуандығынан, олардың
арасындағы жікшілдіктің салдарынан Алаштық идеяларды ... ... ... ... және ... бағытты жақтаған
революцияшыл, социал-демократиялық жастар ұйымдары өз қызметтерін
жүргізген.
6. Қазақстанның барлық аймақтарында бірыңғай Кеңестік биліктің орнауына
және комсомол ұйымдарының құрылуына байланысты қазақ ... ... ... ... ... ... өз ... мәжбүр болған.
7. ХХ ғасырдың басындағы қазақ жастарының халқының теңдігі, жерінің
тәуелсіздігі, елінің азаттығы турасындағы идеялары Кеңестік ... де өз ... ... ... ... ... ... ақиқат.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Диссертациялық жұмыстың дерек ... ... ... ... ... Орал ... ... жинақталған құжаттар, кітапханалардың сирек кездесетін кітаптар
қорларындағы ХХ ғасырдың басындағы мерзімдік баспасөз ... ... ... ... естеліктері алынды.
ХХ ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының
тарихын зерттеуде Қазақстан Республикасының орталық мемлекеттік мұрағатының
(ҚРОММ) 64-қорында (Далалық генерал-губернатордың ... ... ... ), ... ... ... ... Ордасын басқару жөніндегі
Уақытша Кеңес), 427- қорында (ҚазКСР-нің Орталық Мемлекеттік тарих
мұрағатының материалдарынан көшірілген құжаттар), 544-қорында (Қазан
революциясы қарсаңындағы Қазақстан тарихы. ... мен ... ... ... ... ... жұмысшылар, солдаттар мен шаруалар
депутаттары Кеңесінің Атқару Комитеті); Қазақстан ... ... ... ... ... ... РКП (б) комитеті), 719-
қорында (Бүкілодақтық коммунистік партияның қазақ өлкелік бақылау
комиссиясы), 811-қорында (Қазақстан коммунистік ... ... ... ... ... Ресей Федерациясының Орынбор
облысының мемлекеттік мұрағатының (РФОрОММ) 10-қорында (Орынбор
губернаторының канцеляриясы), РФ Орынбор облысының қазіргі заман тарихын
құжаттау орталығының (РФОрОҚТҚО) ... ... ... комсомол
ұйымдарының құрылуы жөнінде алғашқы комсомол жастардың естеліктері); РФ
Омбы ... ... ... ... ... ... ... 151-қорында (Центросибирь Батыс Сібір
кооперативтер бірлестігі), 197-қорында, 270-қорында (Омбы жандарм
басқармасы), 643-қорында (Көлбай Төгісовтың қылмыстық ісі); РФ ... ... ... ... 286-қорында (Астрахань
губерниялық жандарм басқармасы), 1094-қорында, РФ Астрахань облысының
қазіргі заман құжаттары мемлекеттік мұрағатының (РФАОҚҚММ) 1-қорында
(Бөкейлік қазақ жастарының ... ... ... хаттамасы), 296-
қорында (Астрахань өңірінде комсомол ұйымдарының құрылуы жөнінде); Батыс
Қазақстан облысының ... ... ... ... ... ... ... Атқару Комитетінің құжаттары) жинақталған
материалдар пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының тәжірибелік маңызы және сыннан өтуі. ХХ ғасырдың
басындағы қазақ жастарының ... ... ... қызметтеріне, идеялық ой-пікірлеріне жасалған негізгі
тұжырымдарды, толықтыруларды, ой-қорытындылары мен ізденіс нәтижелерін ұлт-
азаттық қозғалыс мәселесіне, қазақ зиялыларының және жастарының қоғамдық-
саяси ... ... ... мен оқулықтарда, жоғарғы оқу
орындарында дәрістер, семинарлар мен арнаулы курстар үшін пайдалануға
болады.
Диссертация М.Өтемісов ... ... ... ... ... ... ... талқыланып, қорғауға
ұсынылды. Диссертацияның негізгі мазмұны мен тұжырымдары М.Өтемісов
атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің, Қ.Жұбанов атындағы
Ақтөбе ... ... ... ... ... ... мен ... дәстүрлі ғылыми-тәжірибелік
конференцияларында баяндалды. Сонымен бірге Қазақстан Республикасы Білім
және ғылым саласындағы қадағалау және аттестаттау комитеті тізіміндегі
журналдарда 4 ғылыми ... ... ... құрылымы. Диссертация кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған деректер тізімінен тұрады.
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі негізделіп, мәселенің зерттелу ... ... ... ... ... ... ... методологиясы, ғылыми жаңалығы, қорғауға ұсынылатын
тұжырымдар мен тәжірибелік маңызы айқындалды.
«XX ғасырдың ... ... ... жастар қозғалысының
пайда болуының тарихи алғышарттары» деп аталатын бірінші тарауда XIX
ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басындағы ... ... ... және ... ... ... ... тигізген ықпалы, Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы буржуазиялық
революция барысындағы қазақ жастарының ұлттық санасының оянуы, олардың
қоғамдық-саяси белсенділіктерінің артуы, 1914-1916 жылдардағы алғашқы
құрылған қазақ жастар ... ... ... ... ... өлкесінің ХІХ ғасырдың екінші жартысы ХХ ғасырдың басында Ресей
империясы тарапынан саяси-әкімшілік, әлеуметтік-экономикалық, мәдени-рухани
жағынан отарлануы оның метрополияға толықтай ... ... одан ... Бұл өз ... отар ... метрополияға қарсы наразылығын
күшейтіп, қазақ халқының ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ... ... ... ... ... ... ... сана-сезімінің оянуына,
тәуелсіздік пен азаттық күрес жолындағы жаңаша қоғамдық ой-пиғылдардың
пайда болуына жол ... ... ... әлеуметтік белсенділіктің артуына, саяси-идеялық
ахуалдың жақсаруына жағдайдың туғандығы жөнінде академик ... ... ... ... тұрғысынан XX ғасырдың басында Ресейдің артта
қалған аймақтарының өзінде, соның ішінде сол кездегі Қазақстанда ұлттық
сананың оянуына және ұлт-азаттық қозғалыстың дамуына ең ... сәт ... және ... ... және ... ... ... теңдігі мен таптар бірлігінің идеалдары өздерінің жақтаушылары мен
жалғастырушыларын тауып, Ресейдің ең шеткері өңірлеріне таралып жатты» [26,
с. 26].
ХХ ... ... ... ұлттық-демократиялық жаңашыл идеяның
пайда болуының өзіне тән алғышарттарының болғандығы тарихи ... ... Оның ... ... ХІХ ... 80-90 ... ... ірі
қалаларындағы жоғарғы оқу орындарында білім алған қазақ жастарының
әлеуметтік белсенділігі мен саяси-қоғамдық көзқарастарын жатқызуға болады.
Мәселен, XIX ғасырдың соңына қарай ... ... мен ... ойлардың
орталығы болған Ресей империясының астанасы Санкт-Петербургке қазақ
халқының да ... ... қуып келе ... ... қатарында Ж.Ақпаев,
Б.Құлманов, А.Тұрлыбаев, А.Теміров, Б.Ниязов, Р.Мәрсеков, Б.Қаратаев,
Б.Сыртанов т.б. атауға болады [53, 58-59 ... ... ... мен тәуелсіздігін, оның келешегін ойлаған
қазақ жастары студенттік кездерінен бастап ... ... ... ... ... ұйымдар құруға да талпыныс жасаған. Қазақ жастарының саяси сана-
сезімінің өсіп-жетілуіне ХІХ ғасырдың 80-90 жылдары Санкт-Петербургте
болған саяси оқиғалар орасан зор ... ... еді. ... ... ... ... ... Абдолла Теміров және шығыстану
факультетінде бұлардан бұрын келіп дәріс алып жүрген Бақтыгерей Құлманов
сияқты жігіттер «Жерлестер» үйірмесін ... Бұл ... ... ... болған студенттерге қаражатпен көмектесу, ауырған жағдайда дәрі-
дәрмекпен қамтамасыз ету сияқты мәселелерді шешіп қана қоймай, сонымен
қатар, оның ... ... ... мазмұндағы прокламацияларды
оқып талқылау, теңсіздік пен әділетсіздікке қарсы күрес, қазақ даласында
мәдени-ағартушылық іс-шараларын жүзеге асыру мәселелері ... ... ... [54, 25-26 ... ... ... ... білім алып жүрген Райымжан Мәрсеков те
қоғамдық жұмыстарға ... ... өзі ... ... ... ... қазақ
жастарымен қоян-қолтық араласады. Жақып Ақбаевпен бірге студенттік
жерлестер ұйымын құрып, елде ... ... ... ... ... ... ... отырады. Сонымен қатар бұл ұйым мүшелері
жағдайлары нашар қазақ студенттеріне қаражатпен қамтамасыз ету үшін барынша
көмек ұйымдастырады [55, 152 б.]. Бұл ... ... ... ... іс-шаралар олардың азаматтық ұстанымдарының қалыптасуына, ұлттық-
рухани сана-сезімдерінің оянуына, қоғамдық-саяси көзқарастарының жетілуіне
ықпал еткендігі тарихи шындық.
XX ... ... ... ... ... ... империясындағы
отаршылдық езгінің күшеюі, бұратана халықтардың ұлттық езгіге қарсы азаттық
күресінің өрістеуі, ұлыдержавалық орыс ұлтшылдығының үстемдігі тікелей
ықпал етіп, өз ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азия халықтарының заңды наразылықтарын туғызып, патша
өкіметі тарапынан олардың жанышталуына ... ... Осы ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыстың барысын өздерінің
ықпалдарында ұстауға тырысып, ұлттық ұйымдарын құруға бағыт ұстады.
Мәселен, Украинада 1902 жылы ... ... ... Белоруссияда
1903 жылы «Белорусская социалистическая громада», Арменияда «Дашнакцутюн»
(«Союз федерации»), Грузияда «Сакартвело», Азербайжанда ... ... ... «Активистер», Польшада «Народные
демократы» партиясы, еврейлерде Бунд ұйымдарының құрылуы ... ... бола алды [56, с. 246]. Осы ... сөз жоқ ... ... құрамына
енген бағынышты халықтардың, оның ішінде қазақ халқының да ... ... ... ... езгіге қарсы күрес жолында қоғамдық
ұйымдарға бірігуіне жол ашты.
Бұл қазақ даласындағы халықтың ой-санасының ... ... ... ой-тұжырымдары дәлелдей түседі: «Қалың қазақ арасына ояну сәулесі
түсуі, оқыған азаматтардың топталуы да 1905 жылғы 17 октябрь ... 1905 ... ... ... ... 1) дін ... 2) жерден
айрылу деген екі жұмбақ көлденең тартылып еді. ... ... ... ... ... ... жерге еркіндік бірінші планға
қойылды» [17, 44 б.].
Қазақ жастарының саяси көзқарастарының қалыптасып, қоғамдық-саяси
қызметке араласуына бірінші орыс революциясының белгілі дәрежеде ықпал
еткендігі, олардың осы ... ... әр ... ... ... ... ... арасында үгіт-насихат жұмыстарын жүргізгендігі
және алғаш рет қоғамдық ұйымдарға топтаса бастағандығы ақиқат. Осы жылдары
Х.Досмұхамедов, Ә.Бөкейханов, М.Тынышпаев, С.Меңдешев сынды оқыған қазақ
жастары ... ... ... байланысты өздерінің қоғамдық-
саяси белсенділіктерімен таныла бастады. Мәселен, ... ... ... ... XX ... басындағы ұлттық-демократиялық
жаңғырулардың әсерімен қоғамдық-саяси өмірге араласып, алғашқы мәдени-
ағартушылық ... ... ұйым ... жөнінде сол оқиғалардың
куәгері Сейітқали Меңдешев өз ... ... ... ... бойынша 1906-1908 жылдары С.Меңдешевтің Бөкей Ордасында кәсіби
және саяси мақсаттарды көздеген интеллигенцияның жасырын одағының
ұйымдастырушысы, ... және ... ... бұл одаққа
мұғалімдер, фельдшерлердің біріккендігі, алайда 1908 ... ... ... ... ... кәсіби одағының патша шенеуніктерінің
көзіне түсіп жабылғандығы туралы нақты мәліметтер мұрағат ... [57, 22-23 ... ... ... ... ... ... сана-сезімінің оянуына,
қоғамдық ұйымдарға бірігуіне жол бермеу мақсатында бақылауды күшейтіп, 1906
жылы 4 наурызда қауымдастықтар мен қоғамдарды ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық ұйымдардың губерниялық
әкімшіліктің қатаң қадағалауында болуына қол жеткізеді [58, 61-63 пп.].
Осыған сәйкес патша ... ... ... органдары арқылы қазақ
өлкесіндегі қоғамдық-саяси ахуалды қатаң бақылауында ұстағандығы байқалады.
Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... шолу
жасаған Омбы губерниялық жандармериясының есебі бойынша бұратана
халықтардың арасындағы мұсылман қозғалысы бақылауға алынған. Көшпелі
тұрғындар көшіп ... ... ... ... оңтүстікке қарай
ығысқандығы, көпшіліктің арасында ұлттық сана-сезімнің өсіп келе жатқандығы
көрсетілген [59, 8 ... ... ... ... ... ... ... облысының
губернаторының атына жіберген мұсылман халқының, соның ішінде қазақтардың
арасындағы қалыптасқан қоғамдық жағдай жөніндегі мәлімдемесінде
қазақтардың арасында ұлттық қозғалыс тамыр жая бастағандығы, ... ... ... ... ие ... ... қазақ жастарының рөлі
артып келе жатқандығы айтылған [60, 15 п.].
ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ ... ... ... ... ... ұлт ... ... ісін қолға алып, халық
арасында мәдени-ағартушылық жұмыстарын кеңінен жүргізулері өз ықпалын
тигізген еді. Бұл тұрғыда баспасөз ... ... ... ... ісін ... қою мақсатында оқуға қолдары жетпей жүрген
мұқтаж оқушыларға жәрдем көрсету үшін ... ... ... ... ... ... ... кеңінен қамтылған [61].
ХХ ғасырдың басындағы қазақ зиялы ... ... Омбы ... ... болды. Бұл қаланың есімімен талантты, жігерлі жастардың басын
қосқан тұңғыш қазақ жастарының «Бірлік» ұйымының ... ... ... ... жастарының топтасуы уақыт талабы екендігін және
олардың қандай қиын жағдайларда бас қосқандарын, ... ... ... мына ... ... көруге болады: «Алаштың саналы азаматтары
қасіретте еді. Қарағым, қазағым оян деп қақсап, арыстаным алаш тұр деп
зарлап, ұлтын оятуға кірісті. ... ... көзі ... еді. Алаш ... сол ... бірі Омбы ... ... Қазақты қалың тұманнан
құтқаратын өнер, білім деп ой келтіргендіктен, елге бұл өнер, білімді
тарату үшін ұлт қамын ойлаған жас ... ... ... деп тапты. Осы ізгі
ойменен Омбыда оқып жүрген ... ... ... 1914 жылы 18 ... деп ат ... ... ашты.
Қауымның мақсаты кең еді, тілегі зор еді. Ұйқыда жатқан алашын оятпақ
еді. Жұртты жегідей жеп бара ... ... ... еді. Мал ... бара ... апа, ... ... құтқару еді. Алдағы
күнде жарық шығар жұлдыздарымыз, кейінгі жастарды ... ... ... ... кең асыл тілімізді көркейту еді. Бұл тілекті іске асыру
үшін қазақ жастарының ойын, ұстаған жолын бір ізге ... Әр ... ... ... ... еді» [62, 41 п.]. Міне, бұл құжат «Бірлік» ұйымының
төңірегіне біріккен қазақ ... ... ұлт ... қызмет ету
екендігін көрсетіп, олардың өздерінің алдына қараңғылықтағы қазақ халқының
рухани жағынан жетілуін, ... ... ... ... ... одан әрі аша ... ... өзі қазақ жастарының қоғамдық ой-
санасының өскендігінің, азаматтық ұстанымдарының қалыптаса бастағандығының
айқын дәлелі болып саналады.
«Бірлік» ұйымымен қатар қазақ жастарының тағы ... ... ... ... ... И.А. Спиридонов «К истории возникновения и развития комсомола
Казахстана» атты ... ... ... ... ... бірінші дүние жүзілік импералистік соғыстың бастапқы кезінде-ақ
пайда ... және ... бірі ... ... ... ... атап ... [63, с. 38].
Сонымен қатар «Туркестанская правда» газетінің қосымшасы «Костры»
журналында Ташкенттегі мұғалімдер ... ... ... ... 1915 жылы ... ояу, ... отты жастардың «Кеңес» атты
жасырын ұйымын құрғандығы жазылған [64, с. 31]. Ал ... ... ... ... құжаттық деректер жас семинарист
С.Қожановтың «Кеңес» ұйымының небәрі ... ... ... ал ... ... ... ... шыққан адамдардан құралғандығын
дәлелдей түседі [65, 62-67 пп.]. Түркістан өлкесінің ... ... ... ... 1917 жылдың ақпан және қазан революциялары
аралығына дейін қызмет атқарған. Сұлтанбек Қожанов, Санжар Асфеньдияров
сынды талапты жастардың Сыр бойы ... ... ... ... ... ... ... өмірге ерте араласулары олардың оң-солын
танып, ой-саналарының одан әрі ... ... ... ... сөзсіз.
XX ғасырдың басындағы қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысы 1916
жылғы ұлт-азаттық көтерілісі тұсында үлкен қарқынға ие ... еді. ... ... ... ... ... ... Ш.Бекмұхамедов,
М.Шотаев, Н.Төреқұлов, М.Сейдалин, Х.Бекентаев, Ш.Қапсаламов, А.Кенжин,
Б.Сүлеев, Ф.Ғалымжанов, Е.Омаров, Ә.Бірімжанов, Р.Мақатов, Х.Болғанбаев,
Т.Шахулеев, ... ... ... ... және басқа да
азаматтар тұрған еді. Қазақ жастары ұлт-зиялыларының басшылығымен
майдандағы жұмысшы жігіттердің қамы үшін ... ... ... ... Олардың өзге ортада тез бейімделулеріне, мемлекет тарапынан
қорғалуларына, қоғамдық ұйымдардың қамқорлығында болуларына қазақ ... ... ... ... ... алынған қазақ жігіттерінің
де саяси сауаттары ашылып, қазақ халқының қамы үшін бар күшін сарп ... ұлт ... ұлы ... ... ... ... [41, 194-212
бб.]. Міне, бұл кезеңде қазақ жастары ұлт мүддесі үшін қызмет етіп, жұмысшы
қазақ жігіттерін қамқорлыққа ... ... ... ерекше үлгісін көрсетіп, өздеріне үміт артқан аға буын ұлт
зиялыларының сенімдерінен шыға білгендігін іс ... ... ... ... ... қозғалысының тарихы мен тағылымдары»
деп аталатын екінші тарауда 1917 жылғы Ақпан революциясы кезеңінде ... ... ... ... ... қозғалысымен
үндестігі, Қазан революциясы және азамат соғысы жылдарындағы жастар
ұйымдары жұмыстарының негізгі бағыттары, 1919-1920 жылдардағы жастар
ұйымдары қызметтерінде бірыңғай Кеңестік ... ... ... ... ... ... демократияшыл бағыттағы жастар ұйымдары
қызметтерінің XX ғасырдың басындағы жастар қозғалысымен өзара тарихи
сабақтастықтары тың деректер негізінде жаңаша талданады.
Патшалық биліктің жойылып елде қос ... ... ... ... оның ішінде Қазақстандағы қоғамдық–саяси жағдайды түбірімен
өзгертті. Отарлық езгіде болып келген қазақ халқы патшаның тақтан құлауы,
жаңа тәртіптің ... ... ... зор ... ... ... ... жеңісі қоғамға көптеген демократиялық бостандықтарды
бергендігін түсінген қазақ зиялылары оның ... іске ... ... ... ... ... ... революциясынан кейін қазақ ұлттық-
демократиялық жастар қозғалысы үлкен қарқынға ие болды. Ал бұл кезеңде
қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының ... ... ... ... қоғамында бұрын-соңды болып көрмеген қазақ жастарының
идеялық тұрғыда ұйымдасуы және қоғамдық–саяси істерге белсене араласуы биік
деңгейге көтерілді.
Жүсіпбек Аймауытовтың ... ... ... «Тұр, Бұқара!
Жиыл кедей! Ұмтыл жастар!» деген мақаласында: «Біздің қара халық бұ ... ... ... келген теңдік, бостандық неменеге болған бостандық
екенін әлі білген жоқ сияқты. Әуелі сөзге бостандық берілді. Не сөйлесек
ауызға қағатын кісі жоқ... Бостандық бас ... ... ... ұйым ... іс ... ... ... Жиырмасыншы ғасырдың жастары, жаңа
заманның адамдары барсыңдар ма? Қайдасыңдар? Мұндай заманда атқа мініп іс
қылмағанда қайда істейсіңдер? ... Ал, ... ... ... ... есі ... ақыл да, білім де күштіде, жуанда деп бағына
берсек іс бітіре алмаймыз. Іс бітіре алмасақ табанды, іргелі халық ... Ұйым ... ... ... ... Сұрайтын сөзі болса
«Сарыарқа» газетінің басқармасына жазып тұрсын», - деп жастарды бостандық,
теңдік алу ... ... ұйым ... ... іске ... ... ... [66].
Алаш қозғалысының тарихын зерттеуші К.Нұрпейісов өзінің еңбегінде:
«Ақпан революциясының жеңісінен ... ... 20-ға жуық ... ... ... оқушылардың, ауыл мұғалімдерінің бастарын біріктірген
қазақ жастарының ұйымдары пайда болды. Олардың көпшілігі 1917 жылғы көктем
және жаз ... ... ... ... Омбы қаласында құрылған
«Демократиялық оқушы жастар кеңесі» мен «Бірлік» ... ... ... ... Спасскі заводының қазақ жастарын біріктірген «Жас жүрек»,
Әулиеата уезінің Мерке қыстағында Тұрар Рысқұлов ұйымдастырған «Қазақ
жастарының революциялық ... ... ... ... ... «Жанар»,
Қызылжарда «Талап» атты қазақ жастарының ұйымдары құрылды» - деп атап
көрсетіп, бұл ұйымдардың көпшілігінің алғашқы кезде өздерінің алдына
негізінен ... ... ... ... ... ... газет пен журналдар таратуды, халықтың сауатын ашуға көмектесуді,
әйел теңдігі үшін үгіт жүргізуді өздерінің басты міндеттері деп
түсінгендігін нақтылай түседі.
Сонымен бірге автор ... ... ... ең ... ұлттық-
либералдық интеллигенцияның жетекшілері мен Ресей социал-демократиясының
жергілікті ұйымдарының өлке жастарының жоғарыда айтылған бұқаралық
ұйымдарына ықпал ету үшін ... ... ... деректер келтіреді
[40, 111 б.].
Жастар қозғалысының жетекшісі С.Сәдуақасовтың баяндауы бойынша 1917
жылғы қос революция тұсында құрылған тек қана ... ... ... саны 21-ге ... ... ... дала» (Орынборда), «Жанар»
(Семейде), «Оқытушылар ұйымы» (Семейде), «Талап» ... ... ... ... ... «Қамқор» (Торғайда), «Жас қазақ»
(Оралда), «Үміт» (Тройцкіде), «Талап» (Қызылжарда), «Оқығандар»
(Көкшетауда), ... ... ... ... ұйымы» (Керекуде),
«Ынтымақ» (Атбасарда), «Жас жүрек» (Спасск заводында), «Жастар ұйымшасы»
(Бөкей Ордасында), «Жас қазақ» (Ақмолада), «Қазақ жәрдемі» ... ... ... ... «Жас ... (Ақтөбеде), «Ғылым»
(Керекуде) сияқты ұйымдар құрылған [19, 38 б.].
Омбы облыстық мемлекеттік мұрағатында сақталған «Үш жүз» ... бірі ... ... ... ... ... ... жастарының «Бірлік» ұйымына қатысты деректерде 1918 жылдың басында
барлық өңірлердегі қазақ жастарының мәдени-ағартушылық ұйымдарының саны ... ... ... [67, 99 п.]. ... ... ... кейінгі
қазақ өлкесіндегі демократиялық жаңғырулар қазақ жастарының қоғамдық-саяси
белсенділіктерін арттырып, барлық өңірлерде жастар ұйымдарының жаппай
құрылуына алып келген. ... өзі ... ... ... жаңа ... деңгейге көтерілгендігінің айқын белгісі еді.
Бұл ұйымдардың жетекшілеріне келер болсақ, Орынбордағы ... ... ... ... ... Тұрғанбаев, Мұхтар Әуезов, Жүсіпбек
Аймауытов, Шыңғыстағы «Талап» ұйымын атақты ақын Абай ... ... ... Айтхожин, Атбасардағы «Ынтымақты» Бермұхамед
Айбасов, Шермұхамед Темірбеков, Ақтөбедегі «Жас тілекті» О.Нұрмұхамедов,
Әлімгерей Ершиндер басқарған [68, 7 п.]. Міне, осы ... ... ... ... ... ... ... бұл кезеңде
қазақ жастары туған халқының тәуелсіздігі жолындағы күресте ұлт зиялыларына
тірек болар әлеуметтік және саяси ... ... Бұл ... ... ... арасында өркениет үлгілерін дамытумен қатар елді басқару ісінде
Қазақ комитеттерін құруға, Земстволық басқаруды енгізуге, Құрылтай
жиналысының сайлауын ... ... ... ... ... қазақ ұлтының болашағы үшін күресте жастардың саяси
белсенділігіне қозғау салынып, қазақ ... ... ... етек алған.
1917 жылғы қос революция тұсындағы саяси өзгерістер Алашшыл бағыттағы
қазақ ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының өрістеуіне ықпал етіп қана
қоймай, социал-демократиялық бағыттағы жастар ... да ... ... ... ... қозғалыстың және Ақпан революциясынан
кейін орын алған әлеуметтік-саяси өзгерістердің ықпалымен кейбір ... ... ... ... одағы», «Жас қазақ»,
«Демократиялық оқушы жастар кеңесі, т.б.) біртіндеп өз программаларына
ағартушылық мақсаттармен қатар ауылдағы үстем ... ... ... күрес талаптарын кіргізіп, түбірлі әлеуметтік, таптық мәселелерді
көтере бастады. [40, ... ... ... тым аз ... ... ... ... саяси ағымдардың әр алуандығынан болса, екіншіден, жастар
ұйымдарының басын біріктіретін ортақ ұйымның болмауынан еді. Бұдан жер-
жерлердегі жастар ұйымдарының ... ... бір ... жүйеге келтірудің, олардың қызметтерінде басшылыққа алатын ортақ
жоба жасаудың ... ... Осы ... ... ... жолында
Омбыдағы «Бірлік» ұйымы I жалпы қазақ жастарының съезін шақыруды қолға
алады. Бұл ... 1918 жылы 5-13 ... ... Омбы ... ... ... ... Кіндік Кеңесінің съезд шақырушы комиссия мүшелері:
Б.Серкебаев, А.Сейдалин, Х.Кемеңгеров, С.Сәдуақасов, ... ... еді. Бұл ... ... кооперация, жастар ісін
ұйымдастыру, жәрдем үйін ашу, ауыл шаруасы, дәрігерлік, оқу, әйел,
жұмыскерлер мәселелері қаралған ... ... ... сол ... ... ... ... мәдени-
ағартушылық салаларындағы ең өткір, ең зәру мәселелерін қарастырып,
1)Қазақ-қырғыз жастарының бар ... ... 2)Бар ... ... ... Комитет сайлансын; 3) Кіндік Комитетке әрбір ұйым өзінің барлық
қазынасынан 15 процентін берсін; 4) Бар ... ... ... бір-ақ
ат болсын. Бұған съездің қойған аты «Жас азамат»; 5) «Жас азамат» атынан
газет шықсын; 6) Баспахана ... ... ... ұйым басы 300 сомнан
ақша берсін деген қаулы қабылдаған.
Съезд 5 кісілік Кіндік ... ... Оның ... ... ... ... С.Сәдуақасов кіреді [69]. Осындай
жағдайда барлық қазақ жастар ұйымдарының басын қосып іс қылуды, ұлт мүддесі
үшін күресте күш біріктіруді көздеген «Жас азамат» ... ... ... Бұл ... ... ... Алаш ... Алаш Орда
үкіметінің мақсат-мұраттарын жүзеге асыруға жәрдем беретін, саяси
қайраткерлердің орнын басатын жастарды баулып, тәрбиелеу міндетінен
туындаған еді. Сөйтіп, өзге ... ... ... ... Омбыдағы
«Бірлік» ұйымы жастарының І жалпы қазақ жастар съезінің ұйымдастырылуына
мұрындық болып, онда қазақ қоғамындағы ең ... ... ... ... ... ... ұйымына басшы болар «Жас азамат» ұйымының
құрылуын қазақ ұлттық-демократиялық ... ... ... ... ... болады.
Алайда Қазақстанның барлық өңірлерінде Кеңестік биліктің орнап,
коммунистік ... ... ... ... ... ... ... ұйымдарының қызметтерінің әлсіреуіне, кейін олардың
толықтай жабылуларына алып келді. Қазақстандағы коммунистік жастар
ұйымдарының құрылуы елдегі азаматтық қарсыласу кезеңімен тұспа-тұс келді.
1919-1920 ... ... ... ... коммунистік жастар одағы
ұйымдық жағынан құрыла бастаған. 1921 жылы 13 шілдеде Орынборда
Қазақстанның коммунистік жастар одағының І-ші ... ... ... ... шаруашылығын қалпына келтіруде, жастарды коммунистік
рухта тәрбиелеуде партияның сенімді көмекшісіне айналуға шақырған. Сондай-
ақ онда комсомолдың қатарына қазақ жастарын көптеп тартудың ... мән ... [71, 265 б.]. Осы ... ... ... ... ... Қазақстандағы коммунистік жастар одағының
ұйымдастырушылары ретінде танылып, олардың есімдері бүгінгі таңға дейін
халықтың жадында мәңгі сақталған.
XX ғасырдың басындағы қазақ ... ... ... ... ... ... ... да өзінің идеялық жалғасын
тапқандығы, тоталитарлық саяси жүйеге қарсы қазақ жастарының іштей
наразылықтарының ... ... ... ... күрес жүргізуге
тырысқандықтары байқалады.
Өткен ғасырдың 20-жылдары қазақ зиялыларының бір тобы Ташкент қаласына
шоғырланып, ... ... ... және т.б. 1922 жылы ... ... ... ... ілгерілету мақсатында
«Талап» қауымын құрған [72, 114 б.].
Қазақ жастарының арасында Кеңестік билікке қарсы наразылықтың
болғандығын, комсомол ... ... ... орын ... ... Ордада оппозициялық бағыттағы «Лениншіл жастар одағы» ұйымының
құрылғандығы дәлдей түседі. Бұл ұйымның құрамына ... ... ... ... Черников, Юсубалиев сияқты жастар
кірген [73, 3-5 пп.].
Сонымен қатар Кеңестік әкімшіл-әміршіл жүйенің қыспағына қарамастан ... ... ... ... 1941 жылдың қыркүйек айына қарай
«Қазақ халқын қорғаушылар одағы» атты ұйым құрған. Бұл ... ... ... ... өзімен тілеулес жастар С.Бажекенов, Ғ.Тұрымов,
С.Молдағалиев, С.Шорабаев, М.Нұралин, И.Мұхамбетқалиев, М.Әлиев, М.Ахметов,
И.Насыров, К.Мақұлбаев, Ө.Аманов, С.Қаражанов, Қ.Сапаралиндерді ұйым
мүшелігіне тартқан [74, 8 ... ... ... ... 1951 жылы ... ... ... құрылған «ЕСЕП» (Елін сүйген ерлердің
партиясы), 1960 жылдардың басында З.Игіліков пен ... ... «Жас ... ... өз ... ... ... жүргізуге
тырысқан [75, с. 109-110].
1963 жылы Мәскеудің жоғарғы оқу орындарында оқып жүрген қазақ жастарының
бір тобы «Жас тұлпар» атты шығармашылық ... ... ... ... жастарының ұйымдары кейінірек Ленинградта, Украинада, Прибалтикада
құрылған [76, 1 п.].
«Жас тұлпар» үлгісі бойынша қазақ ... ... ... ... ... және оның шет ... да ... бастаған. Мәселен,
осы кезеңде Қарағандыда мединституттың бір топ студенттерінің ұйымы,
Павлодарда Қаниев пен Р.Нұрбасаровтың ықпалымен «Жас ұлан» жасырын жастар
ұйымы, Қостанай облысында ... пен ... ... ... ... ... студенттері Б.К.Төлеубаев пен Т.Т.Әлиевтің
бастамасымен «Сарыарқа» ұйымы құрылған [75, с. 114-116].
XX ғасырдың басындағы қазақ жастарының ... ... ... халқының
теңдігі, саяси бостандығы турасында көтерген идеяларының 1986 жылғы
желтоқсандағы жастар қозғалысымен ... ... ... ... ... тарихшы М.Қойгелдиев 1986 жылғы 17-18 желтоқсан күндері Алматы
қаласында, сондай-ақ облыс орталықтары мен ірі елді-мекендерде болып өткен
оқиғаларды қазақ ... ... да ... орын ... ... өзара
сабақтас оқиғалардың логикалық жалғасы, кезекті табиғи көрінісі. Анығырақ
айтқанда, оны қазақ халқының империялық, отарлық езгіге ... ... ... ... тәуелсіздікке деген тынымсыз ұмтылысының табиғи
жалғасы ретінде айқындап көрсеткен [77, 147 б.].
Осылайша XX ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... тарихи жалғасын тапқандығын көреміз. Кеңестік
биліктің қазақ ... ... ... ... тоталитарлық жүйенің
қыспағының салдарынан қазақ жастары билік орындарына қарсы өз
наразылықтарын білдіріп, ерліктің, қайсар рухтың үлгісін көрсете білген.
Мұның өзі XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... қазақ жастарының идеяларының өз күшін
жоймағандығының, теңдікке, бостандыққа, егемендікке ұмтылған қазақ
жастарының рухының ... ... еді. XX ... ... ... ... жаңғырулар, ұлт зиялыларының және қазақ
жастарының ұлттық мемлекеттік тәуелсіздікке жету жолындағы саяси күресі
Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің ... ... ... ... ... жағдайында жастардың қоғамдық-саяси белсенділіктерін
арттыруда 2004 жылы 7 шілдеде ҚР мемлекеттік жастар саясаты туралы заңының
[78], 2006 жылы 10 ... ... ... ... ... ... ... арналған мемлекеттік бағдарламасының [79] қабылдануы
үлкен мәнге ие.
Қорытындыда диссертацияның мазмұнына байланысты ой-түйіндер, тұжырымдар
нақтыланды.
Жалпы, ғылыми ... ... ... XX ... ... ... ... қозғалысын осы кезеңдегі қазақ халқының ұлт-
азаттық қозғалысының ... бір ... ... деп ... негіз бар.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
1 Бейсембиев К. Прогрессивно-демократическая и марксистская мысль в
Казахстане начала XX века. – ... ... 1965. – 304 ... ... Д.К. Развитие экономической мысли в Казахстане (конец XIX –
начало XX века). – Алма-Ата: ... 1978. – 192 ... ... А.А. Политическая мысль Казахстана второй половины XIX – начала
XX ...... ... 1979. – 161 с.
4 Бурабаев М., Сегизбаев О. Идейные связи общественно-философской мысли
Казахстана и России ... ... XYIII – ... XX века). – Алма-Ата:
Наука, 1986. – 232 с; Бурабаев М.С. Общественная мысль ... в ... гг. – ... ... 1991. – 256 с.
5 Асылбеков М.Х. Железнодорожники Казахстана в первой русской революции
(1905-1907 гг.). – ... ... 1965. – 182 ... ... П.М., ... В.К. Большевики Казахстана в революции 1905-
1907 годов. – ... ... 1976. – 232 ... ... Б.С. Революционное движение в Казахстане в 1905-1907 годах.
– Алма-Ата: Наука, 1977. – 256 ... ... А.Б. ... в революции 1905-1907 годов. – Алма-Ата:
Мектеп, 1987. – 84 с.
9 Асфендияров С. Восстание 1916 года в ...... ... ... Т.Р. ... труды. – Алма-Ата: Казахстан, 1984. – 259 с.
11 Сулейменов Б.С., Басин В.Я. ... 1916 года в ... ... ... ...... ... 1977. – 165 с.
12 Турсунов Х. Восстание 1916 года в Средней Азии и Казахстане. ... ... 1966. – 48 ... ... М. ... ... ту байлап.-Алматы:Қазақстан,1994.- 192б.
14 Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс: тарихи оқиғаға жаңа
көзқарас: көтерілістің 90 жылдығына ... ... ... ... ... – Алматы, 2006. – 148 б.
15 Байтұрсынов А. Революция и киргизы // Жизнь национальностей. – 1919.
– №27 (39). – 3 ... ... С. ... ... ( с ... ... ) – ... 1998. – 304 с.
17 Кемеңгерұлы Қ. Таңдамалы. – Алматы: Өлке, 2002. – 240 б.
18 ... С. Тар жол, ... ... ... ...... 1977. – 392 ... Сәдуақасов С. Жастарға жаңа жол.Таңдамалы. – Алматы: 2003. – 2 том.
– 360 б.
20 Елеуов Т. Установление и ... ... ... в ... ... ... ... 1961. – 527 с.
21 Карагусов Ж. Казахская ... ... ... ... ... ... 1960. – 142 ... Нурпейісов К. Советы Казахстана в борьбе за упрочение власти рабочих
и крестьян. – Алма-Ата: Наука, 1968. – 172 с.
23 ... С. ... в ... за ... ... (История
Советского строительства в Казахстане 1917-1937гг). – Алма-Ата: Казахстан,
1969. – 359 ... ... А.С. ... ... в ... в годы
гражданской войны (1918-1920 гг.). – Алма-Ата: Наука, 1966. – 308 с.
25 Қазақстан ... ... от ... // Ұлы Октябрь революциясына
және Қазақстанда азамат соғысына қатысқандардың естеліктері (орысша ред.
Басқарғандар: ... С., ... П.) – ... ... 1960.
– 411 с; Установление Советской власти в областях Казахстана (1917-1918гг)
// Сборник статьей (ред.кол Елеуов Т.Е., Покровский С.Н., ... И.В.). ... ... 1957. – 237 с.; ... ... ... в Казахстане. – Алма-Ата: Наука, 1967. – 455 с.
26 Зиманов С.З. ... и ... ... ... ... – Алма-Ата: Наука, 1971. – 303 с.
27 Нұрпейісов К.Н. Қазақстанның шаруалар Советтері (1917-1929 жж). –
Алматы: Ғылым, 1972. – 346 б.
28 ... Ф. ... ... ... ... – Алма-Ата, Наука: 1972. – 239 с.
29 Асылбеков М.Х. ... и ... ... ... в
Казахстане (1917-1970 гг). – Алма-Ата: Наука, 1973. – 327 с.
30 Тастанов Ш.Ю. Советский опыт формирования и ... ... ... ... (на ... ...... Наука, 1975. –
186 с.
31 Алдамжаров З.А. Победа Великой Октябрьской ... ... ... ... проблемы). – Алма-Ата: Казахстан, 1983. – 252
с.
32 Пахмурный П., Григорьев В. Октябрь в Казахстане. – ... 1978. – 223 ... ... В. ... (большевики и непролетарские партии в
Казахстане). – Алма-Ата: Казахстан, 1989. – 252 с.
34 Дахшлейгер Г.Ф. ... ... ...... ... Дулатова Д.И. Историография дореволюционного Казахстана (1861-1917
гг). – Алма-Ата, Наука. 1984. – 272 с.
36 Кәкішев Т. Қағидаға айналған қателер ... // ... – 1988. – ... – 140-158 бб.
37 Алаштың ақиқатын кім айтады? Григорьев В. Кадеттер жолын ұстанған
партия; ... К. ... ... ... ... ма?; ... Т. ... жұлмаламай айтайықшы // Қазақстан коммунисі. – 1990. – №5. –
62-82 бб.
38 Сармурзин А. Крушение Алаш-Орды // Опрошлом для ...... ... 1990. – 254 с.
39 Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты. – Алматы, Қазақ университеті, 1992.
– 231 б.
40 Нұрпейісов К. Алаш һәм ...... ... 1995. – 256 ... ... М. Алаш қозғалысы. –Алматы: «Санат», 1995. – 368 б.
42 Аманжолова Д.А. ... ... и ... ... ... ... Москва: Издательский центр Россия молодая, 1994. – 216 с.
43 Ахмедов Г. Алаш Алаш ...... ... 1996. – 224 б.
44 Әбжанов Х., Әлпейісов Ә. Қазақ интеллигенциясы мен мәдениеті ... ... 1992. – 126 б; ... Г., ... Х. ... ... пен
тағдыр. Мақалалар. – Алматы: «Кітап баспасы», 2003. – 296 б.; Назарбаева
Г., Әбжанов Х. Қазақстан: ... ... ...... 2004. – 344 ... ... М., ... Т. Тарих тағылымы не дейді? – Алматы: Ана
тілі, 1993. – 208 б; Омарбеков Т., ... Ш. ... ... ... ... ... – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 388 б;
Омарбеков Т. Қазақстан тарихының XX ғасырдағы өзекті мәселелері. ... ... 2003. – 552 ... ... Д. ... ... Қазақстан, 1996.-256 б;
Қамзабекұлы Д. Руханият. – Алматы: Білім, 1997. – 272 б.
47 Өзбекұлы С. ... ... ... ...... ... 1998. – 192 б.
48 Рысбеков Т.З. Советы Казахстана (1938-1986). – Алма-Ата: Наука,
1988. – 151 с.; ... Т.З. ... өлке ...... 1997. – 180 ... Т.З. ... истории родного края. – Уральск, 2002. – 190 с;
Рысбеков Т.З. ... ... ... деректер // Ақиқат. – 1995. – №2;
Рысбеков Т.З., Рысбекова С.Т. Батыс Қазақстандағы алаш ... ... – 1998. – №6; ... Т.З. Батыс Алаш төрағасы жайында // Орал
өңірі. – 1995. – 20 сәуір.
49 Бірімжаров Б.Қ. ... ... ... ... ғғ. – Орал:
БҚМУ, 2002. – 155 б; Бірімжаров Б.Қ. Қазақ халқының жоқшысы // Ұлт
тағылымы. – 2000. – №4-5; ... Б.Қ., ... Е.Е. ... ... ... ... ... // Отан тарихы. –
2006. – №4; Бірімжаров Б.Қ. Ғұмар Қараш – қоғам қайраткері, ... ... 130 ... ... ... ... талай сыр бар»
атты облыстық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Орал, 2006;
Бірімжаров Б.Қ. Батыс Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс ... ... ... // 1916 ... ... ... ... 90
жылдығына арналған ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. – Орал,
2006. – 148 б.; Бірімжаров Б.Қ. Бөкейлік тарихи тұлғалардың түркі
өркениетіне қосқан үлесі (Ғ.Мұсағалиевтің ... ... // ... тоғысындағы түркі өркениеті: саясат, экономика және
мәдениет атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. I-
бөлім. – ... 2007. – 170 ... ... И. ... ... ... ... (1916-1920 жж).
Тарихи очерк. – Орал: Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті, 2000. ... ... И. ... Қазақстанның қасіретті жылдары (1917-1920 жж). II-
бөлім. Бөкей облысы. – Орал: Батыс Қазақстан ... ... – 169 б; ... И. ... ... – Орал: Батыс Қазақстан
мемлекеттік университеті, 2004. – 136 ... ... А.М. ... ... ... в первые годы
Советской власти (1917-1923 гг) // Диссертация... к.и.н. – Алматы, 1993.–
206 с.; Исмагулов У.Ш. ... ... в ... ... в ... ... (1900-1917 гг.) // Диссертация... к.и.н. – Алматы, 1995. – 142 ... С.Ә. ... ... және XIX ... аяғы мен XX ... ... ... мәселе // Т.ғ.к... диссертация. – Алматы,
1999. – 144 б.; Шаяхметов Н.У. ... ... ... ... қос төңкеріс пен азаматтық қарсы тұру жылдарындағы
қоғамдық-саяси қызметі (Ақмола және Семей облысының материалдары бойынша.
1917-1919 жж) // ... ...... 2000. – 146 б; ... ... ... шығыс бөлімі //Т.ғ.к... диссертация. – Алматы,
2001. – 157 б; ... Д.Д. ... ... ... ... //
Т.ғ.к... авторефераты. – Алматы, 2004. – 30 б.; Қуаныш С.О. Каспий маңы
аймағындағы Бөкей Ордасы, Гурьев және Маңғыстау уездері 1917 ... ... ... (салыстырмалы талдау) // Т.ғ.к...
авторефераты. - Орал, 2007. – 26 ... ... Р.С. ... и ... ... // Диссертация...
к.и.н. – Алматы, 1997. – 215 с.; Қоңыратбаев О.М. Тұрар Рысқұловтың
қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі (1916-1924 жж. ... ... ... ...... 1997. – 222 б.; ... Т.С. Жүсіпбек
Аймауытовтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі // Т.ғ.к... диссертация. –
Алматы, 2001. – 167 б.; Уәлиханова Ж.М. ... ... ... және мемлекеттік-саяси қызметі // Т.ғ.к... авторефераты. –
Алматы, 2002. – 30 б.; ... Г.А. ... ... мен
қоғамдық-ағартушылық қызметі (1887-1934) // Т.ғ.к... авторефераты. –
Алматы, 2003. – 32 б; Мажитов Р.С. Обшественно-политическая ... ... // ... ...... 2005. - 174 ... Б.Ж. Нығмет Нұрмақовтың қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі
(1895-1937жж) // ... ...... 2005. – 26 б.; ... ... ... ... қызметі (1860-1934 жж.) //
Т.ғ.к... авторефераты. – Орал, 2007. – 28 б.
53 Өмірзақов Ө. Ресейге қосылғаннан не ...... ... 1999. ... б.
54 Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов. - Алматы: «Жеті жарғы», 1996. -112 б.
55 Мәрсекұлы Р. Қазақ қайда бара жатыр? – ... ... 2001. - ... История СССР. Ч. 2. 1861-1917. Под ред. проф. П.И.Кабанова и проф.
Н.Д.Кузнецова. Изд. 4-е, ... и доп. – ... ... 1978. – ... ҚР ПМ. ... 7-тізбе, 81-іс.
58 РФ ОрОММ. 10-қор, 1-тізбе, 248-іс.
59 РФ ОмОММ. ... ... ... РФ ... ... ... 627-іс.
61 Қазақ. – 1913. – №4. – 1 наурыз; Қазақ. – 1913. – №37. – 8 ... – 1914. – № 55. – 23 ... ... – 1915. – № 113. – 19 ... – 1915. – № 114. – 28 ... ҚР ПМ. ... ... 66-іс.
63 Спиридонов И.А. К истории возникновения и развития комсомола
Казахстана. – Алма-Ата, 1947. – 127 с.
64 Костры – ... к ... ... ... 1923. – №3-4.
65 ҚР ПМ 719-қор, 1-тізбе, 67-іс.
66 Сарыарқа. – 1917. – №2. – 19 ... РФ ... ... ... ... ҚР ПМ. ... 1-тізбе, 5790-іс.
69 Абай. – 1918. – №6. – 19 маусым.
70 Абай. – 1918. – №3. – 20 ... ... ... ССР с ... ... до ... ... в пяти
томах.– Алма-Ата, «Наука», 1977. - том IV.- 635 с.
72 Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шеккендер. – ... ... 1990. ... ... ҚР ПМ. 719-қор, 1-тізбе, 1051-іс.
74 Шахин А. Сол бір ...... ... 2002. – 106 ... ... Ж.У. ... движения в Казахстане в 50-70-х гг. XX
в. // Вестник ЗКГУ, 2007. – ... ҚР ОММ. ... ... ... ... / ... ... Б.Көрпебайұлы. Редакторы
Н.Әбубәкір. 5-кітап. Елдікті сақтаған ерлік. – Алматы, Алтынбек
Сәрсенбайұлы қоры, 2006. – 264 б.
78 Қазақстан ... ... ... саясаты туралы заңы //
Егемен Қазақстан. – 2004. – №176. – 14 шілде.
79 Указ Президента ... ... О ... ... ... ... ... Казахстан на 2006-2008 годы.
// Казахстанская правда. -2006.-№228.- 12 октября.
Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған еңбектердің тізімі:
1. XX ... ... ... ... // ... ... -2004.- №6.-
63-66 бб.
2. 1917-1920 жылдардағы жастар қозғалысы // Отан ... 2006.- ... ... ... ... XX ... басындағы қазақ ұлттық-демократиялық
жастар қозғалысы // БҚМУ хабаршысы. - Орал.- №1.- 2007.- 193-201 ... XX ... ... ... ұлттық-демократиялық жастар қозғалысының
пайда болуының алғышарттары // БҚМУ ...... - №2. – 2007. - ... ... ... ... жастар ұйымдары мен қазіргі демократиялық үрдіс
арасындағы тарихи сабақтастық // Халықаралық Шалқар этносаяси форумы: ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті, Орал, 2004.- 110-113 бб.
6. Ресейдегі 1917 жылғы ... ... және ... ... ... // ... ғ. басындағы Қазақстанның шектес елдермен
қарым-қатынасы: проблеманың қазіргі күйі мен ... атты ... ... ... ... ... Ақтөбе
мемлекеттік университеті, Ақтөбе, 2004. - 124-126 бб.
7. Алашшыл жастар арманы // «Мемлекеттік тіл: білім және саясат» атты
республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияның ... I ... ... ... ... ... 2006.- 107-110 бб.
8.1905-1917 жылдардағы Бөкей Ордасындағы қазақ жастарының қоғамдық-саяси
белсенділігі // «Қазақстандағы ... ... ... тарих,
тағылым» атты республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары,
М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан ... ... ... 2006. ... ... XX ... басындағы Алашшыл жастар мен 1986 жылғы желтоқсаншылардың
көзқарастарындағы идеялық үндестік // ... ... ... ... ... 170 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық
конференцияның материалдары, Батыс Қазақстан облысының тарихи-өлкетану
мұражайы, ... 2006. - 66-69 ... ... ... ... ... ... қызметі //
«Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы және жоғарғы мектеп
міндеттері» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның
материалдары, ... ... ... ... ... ... Орал, 2007. - 189-192 бб.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шығыс ойшылдарының педагогикалық ой пікірінің пайда болуы мен қалыптасуы9 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
1917 -1928 жылдардағы Қазақстан экономикасы8 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
1917 жылғы ақпан төңкерісі7 бет
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейінгі Қазақстанның қоғамдық-саяси жағдайы56 бет
1917 жылғы ресейдегі ақпан – қазан ревалюциясы. Азамат соғысы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь