Қазақ музыка өнері

КІРІСПЕ 3

1 Қазақ музыка өнері . баға жетпес ұлт құндылығы.

1.1 Қазақ музыка өнерінің тарихи өрістеуі 5

1.2 Қазақ музыка өнеріндегі саз аспаптардың рөлі 9

1.3 Қазақ музыка өнерін жаңғыртушы тарихи тұлғалар 20

2 Дәстүрлі күй өнері . қазақ музыкасының қайнар көзі

2.1 Көшпелілер күй өнерінің мәдени архетиптері 25

2.2 Қазақ күй өнерінің қалыптасуы 30

2.3 Қазақтың аспапты музыкасының мәдени ерекшеліктері 51

ҚОРЫТЫНДЫ 55

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 57
Қазіргі XXI ғасыр жоғары индустралды ақпараттық қоғам. Ол даму жолында жаңару, өзгеру, бейімделуге негізделеді. Ақпараттық қоғамның технологиялық мәдениетімен жаһандану үрдісі Қазақстанның саясатында жаңа жағдайға бейімдеуге мәжбүр етеді. Бұл мәжбүрлік әлемдік саяси үрдістен туындайды. Әлемдік жаһандану үрдісінде Қазақстан саясатының бағыт-бағдары туралы мәселелер Н.Ә.Назарбаевтың «Сындарлы он жыл» атты еңбегінде қарастырылған. Онда бұл мәселе жөнінде былай деп жазылған: «Әлемдік тәжірибедегі жақсылық атаулыны бойға сіңіру және әлеуметтік экономикалық прогресс жолына біздің терең тамырлы ұлттық дәстүрімізді жұмылдыру–міне, табыстың кілті, міне, Қазақстанның тұрақты да гүлденіп көркейетін жолы » [1]. Жаһандану үрдісінде ұлттық мәдени құндылықтардың атқаратын маңызды рөлі туралы мәселелер Р.А.Нұртазинаның «Образовательная политика Республики Казахстан в условиях глобализаций» [2] атты ғылыми еңбегінде сонымен бірге С.З.Баймаганбетовтың «Современная социально–культурная политика» деген еңбектерінде талданып сипатталған [3]. Ғалымдардың еңбектеріне жасалған талдау бізге мына төмендегідей көрсеткіштерді анықтауға мүмкіндік береді.
1. Білім беру жүйесінің гуманитарлық моделі ең алдымен ұлттық мәдени құндылықтарына, оның бойындағы жинақталған тәлім-тәрбиелік тағлымдарға негізделеді, яғни ең басты екпінді ұлттық мәдениетке ден қояды.
2. Білім берудің ізгілікті принциптері ең алдымен гуманитарлық пәндерді басшылыққа алады.
3. Жаһандану үрдісінің қарыштап дамуы мен оның қатаң жағдайында ұлттық дәстүрлерімізді жойып алмай керісінше оның дамытудың жаңа үлгісін жетілдіру қажет. Демек, Қазақстан жаңару үрдісінде негізгі екпінді терең тамырлы ұлттық мәдениетке ден қояды. Сонымен бұл мәселеде яғни, жаңару үрдісі ұлттық мәдени құндылықтарды жинақтап, зерделеудің, оның негізіндегі мәдени танымдық білім ұғымдарын жинақтаудың, танудың, қажеттілігін көрсетеді. Сондықтан да, ұлттық мәдени құндылықтарды ғылыми тұрғыда дамыту, тану біз қарастырып отырған тақырыптың маңыздылығын дәлелдейді.
Этникалық рухани мәдениеттің маңызды бөлігін қоршаған дүниені эстетикалық меңгеруімен байланысты болатын қазақтардың дәстүрлі күй өнері құрайды. Мұның өзі қазақ этносының өзіндік көркем көрінісінің бір үлгісін танытады, оның өзіндік ұлттық ерекшелігінің маңызын терең әрі орнықты ретте бейнелейді, мәдени-өркениеттің ұқсастығын білдіре түседі. Осы өнер қазақтардың эстетикалық, философиялық түсініктерін қалыптастыруда, әдептік мәдениетін дамытуда маңызды бір форма жасаушы рөл ойнайды.
Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, салт-санасына байланысты туған күй өнері ұлттық дүниетаныммен, көшпелі өмір салтымен байланысты. Қазақ дүниетанымындағы ырғақ пен әуенге байланысты түсініктері әу баста халқымыздың мал бағу кәсібі мен диқаншылық өміріне байланысты туған. Әсіресе, жыл мерзімдерін белгілеу мен ауа райының болашағын болжау өнер тынысына тікелей қатысты болды.
1. 1. Н.Ә. Назарбаев. Сындарлы он жыл. - Алматы: Атамұра, 2003. - 234б.
2. Р.А. Нұртазина. Образовательная политика Республики Казахстан условиях глобализаций. - Алматы: Ғылым, 2004. - 127, 150, 174б.
3. С.З. Баймағанбетов. Современная социально-культурная политика. - Астана: Ел орда, 2001. - 158 б.
4. Ә.Х. Тұрғынбаев. Социология. - Алматы: Білім, 2001.- 85б.
5. В.И. Тимошинов. Культурология. - Алматы: Казахстан Еуразия – Восток-Запад, Атамұра, 2001. - 158 б.
6. Ә.Х. Тұрғынбаев. Социология. - Алматы: Білім, 2001. - 85б.
7. Т. Ғабитов, Ж. Мүтәліпов, А. Құлсариева. Мәдениеттану негіздері. - Алматы: Дәнекер, 2000. - 2 б.
8. Ә.Х. Тұрғынбаев. Социалогия. - Алматы: Білім, 2001. - 86 б.
9. Т. Ғабитов, Ж. Мүтәліпов, А. Құлсариева. Мәдениеттану негіздері. - Алматы: Дәнекер, 2000. - 33 б.
10. В.Г. Рожин, В.П. Тугаринов, Б.А. Чагин. Маркстік–Лениндік философия. - Алматы: Қазақстан, 1969. - 137 б.
11. К.М. Байпақов. Ежелгі Қазақстан тарихы. - Алматы: Рауан, 1998. - 18-23 б.б.
12. Қ.А. Ақышев, К.М. Байпақов, М.Қ. Қыдырбаев, Б.Е. Көмеков. Қазақ ССР тарихы I том. - Алматы: Ғылым, 1980. - 79-83 б.б
13. К.М. Байпақов. Ежелгі Қазақстан тарихы. - Алматы: Рауан, 1998. - 23б.б.
14. В.П. Тугаринов, Б.А. Чагин, В.П. Рожин. Маркстік-Лениндік философия. - Алматы: Қазақстан, 1969. - 450-451б.б.
15. К.М. Байпақов. Ежелгі Қазақстан тарихы. - Алматы: Рауан, 1998. - 53 б.б.
16. Cонда 54 б.б.
17. Әбілқасым. Бақсылық және бақсы сарын // Алматы: Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1995. - №7-9. - 57-60 б.б.
18. Р. Нұрғалиев. Қазақ ССР қысқаша энциклопедия IV том. - Алматы: ҚСЭ, 1989. - 123 б.б.
19. Ж. Нәжімеденов. Бізге жеткен бабалардың қолтаңбасы. // Алматы: Қазақ әдебиеті, - 18.03.2005.
20. А.Г. Медеуов. Гравюры на скалах. Сарыарка. Мангышылак. - Алматы: Жалын, 1979. - 16 б.
21. Қ.А. Ақышев, К.М. Байпақов, М.Қ. Қыдырбаев, Б.Е. Көмеков. Қазақ ССР тарихы I том. - Алматы: Ғылым, 1980. - 79-83 б.б.
22. А. Сейдімбеков. Қазақтың күй өнері. – Алматы: 2002. - 832 б.
23. Т. Мерғалиев, С. Бүркітов, О. Дүйсенов. Қазақ күйлерінің тарихы. – Алматы: 2000. – 50б.
24. Б. Сарыбаев. Қазақтың музыкалық аспаптары. - Алматы: Өнер, 1980. -11-16 б.б.
25. Д. Шоқпарұлы. Қолөнер түлеп жаңғырса. // Алматы: Қазақ әдебиеті, 29.05.1987.
26. С. Қасиманов. Қазақ халқының қолөнері. - Алматы: Қазақстан, - 1993. - 203 б.
27. Б. Сарыбаев. Адырна. // ҚСЭ IV том. Алматы: 1989. - 93 б.
28. Б. Аспандияров және т.б. Адырна. - Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі I том. Алматы: Қазақ ССР ғылым академиясы, - 1959. - 13 б.
29. З.С. Жәкішова. Адырна.// Ұлттық энциклопедия. Алматы: 1999. - 103 б.
30. Д. Шоқпарұлы. Әмбебап домбыра. // Алматы: Білім және Еңбек, - №10 1984.
31. Д. Шоқпарұлы. Домбыра жасау. - Алматы: Мектеп, - 1996. - 7-8 б.б.
32. Д. Шоқпарұлы, Е.Ахметов. Дұдыға. // Алматы: Мектептегі техналогия, - №1. 2004. - 15 б.
33. Сонда 15 б.
34. Д. Шоқпарұлы. Желғабыз. // Алматы: Білім және Еңбек , - №2. 1985ж.
35. Сонда
36. Б. Сарыбаев. Қазақтың музыкалық аспаптары. - Алматы: Өнер, - 1980.
37. Д. Шоқпарұлы. Нарқобыз. // Алматы: Білім және Еңбек, - №1. 1985.
38. Ә. Қоңыратбаев. Эпос күйтабақтары туралы. - Алматы: Қазақ әдебиеті, - 20.03.1981.
39. І.К. Кеңесбаев. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Ғылым академиясы, - 1959. - 165 б.
40. Б. Сарыбаев. Қазақтың музыкалық аспаптары. - Алматы: Өнер, 1980.
41. Д. Шоқпарұлы. Нарқобыз. // Алматы: Білім және Еңбек, - №1. - 1985.
42. Д. Шоқпарұлы. Ана тілі. // Алматы: Қоңырау, - 9 маусым 1994. - 5 б.
43. Сонда
44. Д. Шоқпарұлы. Қоңырау. // Алматы: Ана тілі, - 06.09.1994. - 5 б.
45. Сонда
46. Сонда
47. Д. Шоқпарұлы. Шың. // Алматы: Білім және Еңбек, №1. - 1985.
48. Сонда
49. Сонда
50. Т. Ғабитов, Т. Мүтәліпов, А. Құлсариева. Мәдениеттану негіздері. - Алматы: Дәнекер, 2000. - 24 б.
51. . С. Аязбекова. Картина мира этноса: Коркут-ата и философия музыки казахов. – Алматы: ИФП, 2002. – 285 б.
52. Махмұт Қашқари. Диуани лұғат – ат түрік.
53. Әл-Фараби. Музыка және поэзия туралы трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1993. - 373 б.
54. Б. Сарыбаев. Қазақтың музыкалық аспаптары. - Алматы: Өнер, 1980.
55. В. Виноградов. О музыкальной археологии. // Советская музыка, 1971. - № 5. 8-14б.
56. Әл-Фараби. Музыка туралы үлкен кітап. Музыка және поэзия туралы трактаттар. - Алматы: Ғылым, 1993. - 327-382 б.б.
57. Ә.Х. Марғұлан. Ежелгі жыр, аңыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. – 295б.
58. Б. Сарыбаев. Революцияға дейінгі Қазақстанның халық музыкалық аспаптары. Өнертану кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. – Алматы, 1969. – 28 б.
59. А.И. Мухамбетова. Народная инструментальная культура казахов. – Л.: Наука, 1976. – 220 б.
60. К.В. Чистов. Народные традиции и фольклор. – Л.: Наука, 1986. – 304б.
61. С. Қасқабасов. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984.–272б.
62. Б. Каракулов. О некоторых средствах традиционного музыкального языка казахов. // Известия АН Каз ССР, 1974. - № 3. 55-60 б.б.
63. С. Елеманова. О социологической специфике устного профессионального музыкального искусства. Социологические аспекты изучения музыкального фольклора. – Алматы: 1978. - 57-58б.б.
64. Ә. Мұхамбетова. Қағажу көрген қазақ музыкасы. // Жұлдыз, 1992.- № 3. 151-160 бб.
65. М. Мағауин. Бес ғасыр белестері. Ай, заман-ай, заман-ай… – Алматы: Жазушы, 1991. – Т. І. – 5-23 б.
66. А. Затаевич. 500 казахских песен и кюйев. - Алма-Ата: Наркомпросс КазССР, 1931. – 283 б.
67. Л. Халтаева. Генезис и эволюция бурдонного многоголосия в контексте космоногических представлений тюрко-монгольских народов. Автореф. канд. дис. – Ташкент: 1991. – 27 б.
68. А. Есенұлы, Г. Елеусізқызы. Күй керуені. - Алматы: Өлке, 1997. - 160б.
69. С. Аязбекова. Картина мира этноса: Коркут-ата и философия музыки казахов. – Алматы: ИФП, 2002. – 285 б.
70. Mead G. From Gesture to Symbol // Mead G. Mіnd, Selt and Socіety. - Chіcago, 1934ж. - 65, 66-76, 78 б.б.
71. Когнитивная лингвистика: концепции и парадигмы. – Алматы: АГУ, 1996. – 279 б.
72. Ю.М. Лотман. Тартуско-Московская семиотическая школа. – М., 1994. – 239 б.
73. Қазақстан Республикасы мәдени дамуының тұжырымдамасы. – Алматы: ҚазӨМҒЗИ, 2002. - 20 б.
74. А. Швейцер. Мәдениеттің құлдырауы және қайта өрлеуі. Мәдениет философиясы. Бірінші бөлім (аударған Самат Ибраим). - Т. 17. ХХ Ғасырдың мәдениет философиясы. – Алматы: Жазушы, 2008. – 237-249 бб.
75. Э. Кассирер. Символикалық формалардың философиясы (аударған Самат Ибраим). Классикалық емес батыс философиясың. Жиырма томдық. – Алматы: Жазушы, 2007. - 13 т. 165-182 бб.
76. Б.В. Асафьев. Қазақстан музыкасы. Қазақстанның музыка мәдениеті. – Алматы, 1955. - 5-21б.б.
78. Әл-Фараби. Музыка және поэзия туралы трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1993. - 373 б.
79. Н. Шахназарова. Музыка Востока и музыка Запада. Типы музыкального профессионализма. – М.: Советский композитор, 1983. - 251 б.
80. Ә. Қоңыратбаев, Т.Қоңыратбаев. Көне мәдениет жазбалары. – Алматы: Қазақ университеті, 1991. - 359 б.
81. В. Гусев. Эстетика фольклора. – М.: Наука, 1967. - 320 б.
82. М.О. Әуезов. Әр жылдар ойлары. – Алматы: Қазкөркем әдебиет, 1959. - 99 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1 Қазақ музыка өнері – баға жетпес ұлт құндылығы.
1.1 Қазақ ... ... ... ... Қазақ музыка өнеріндегі саз ... ... ... ... өнерін жаңғыртушы ... ... ... күй ...... ... қайнар көзі
2.1 Көшпелілер күй ... ... ... ... күй ... ... Қазақтың аспапты ... ... ... ... ... XXI ... ... ... ... ... Ол даму жолында
жаңару, өзгеру, бейімделуге негізделеді. Ақпараттық қоғамның технологиялық
мәдениетімен жаһандану үрдісі Қазақстанның ... жаңа ... ... ... Бұл ... ... ... үрдістен туындайды.
Әлемдік жаһандану үрдісінде Қазақстан саясатының бағыт-бағдары туралы
мәселелер Н.Ә.Назарбаевтың «Сындарлы он жыл» атты ... ... бұл ... ... былай деп жазылған: «Әлемдік тәжірибедегі жақсылық
атаулыны бойға сіңіру және әлеуметтік экономикалық прогресс жолына біздің
терең ... ... ... ... ... ... міне,
Қазақстанның тұрақты да гүлденіп көркейетін жолы » [1]. Жаһандану ... ... ... ... маңызды рөлі туралы ... ... ... Республики Казахстан в условиях
глобализаций» [2] атты ғылыми еңбегінде сонымен ... ... ... ... деген еңбектерінде талданып
сипатталған [3]. Ғалымдардың еңбектеріне ... ... ... мына
төмендегідей көрсеткіштерді анықтауға мүмкіндік береді.
1. Білім беру жүйесінің гуманитарлық моделі ең алдымен ұлттық ... оның ... ... ... ... яғни ең ... екпінді ұлттық мәдениетке ден қояды.
2. Білім берудің ізгілікті принциптері ең алдымен гуманитарлық пәндерді
басшылыққа алады.
3. Жаһандану үрдісінің қарыштап дамуы мен оның ... ... ... ... ... ... оның ... жаңа үлгісін жетілдіру
қажет. Демек, Қазақстан жаңару үрдісінде ... ... ... тамырлы
ұлттық мәдениетке ден қояды. Сонымен бұл мәселеде яғни, жаңару үрдісі
ұлттық мәдени құндылықтарды ... ... оның ... ... ... ... ... танудың, қажеттілігін көрсетеді.
Сондықтан да, ұлттық мәдени құндылықтарды ғылыми тұрғыда дамыту, тану ... ... ... ... ... ... ... маңызды бөлігін қоршаған ... ... ... ... ... ... күй өнері
құрайды. Мұның өзі қазақ этносының өзіндік көркем көрінісінің бір ... оның ... ... ... маңызын терең әрі орнықты ретте
бейнелейді, ... ... ... ... Осы ... ... философиялық түсініктерін қалыптастыруда, әдептік
мәдениетін дамытуда маңызды бір форма жасаушы рөл ойнайды.
Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, ... ... ... ... ұлттық дүниетаныммен, көшпелі өмір салтымен байланысты. Қазақ
дүниетанымындағы ырғақ пен ... ... ... әу ... мал бағу ... мен диқаншылық өміріне байланысты туған.
Әсіресе, жыл мерзімдерін ... мен ауа ... ... ... өнер
тынысына тікелей қатысты болды.
Өнердің неғұрлым көне түрі ретінде халықтық күй ... ... ... ... ... ... оның адамгершілік ... ... ... орын ... ... ... ... эпостық
жырларға дейін, наным-сенім өлеңдерінен қазіргі әңгімеге дейін ... пен ... ... түсініктері сан-тарау кезеңдерді бастан кешірді.
Көркемдік ойлаудың тарихын уақыт пен ... ... ... ... ... ... болмайды.
Көркем-мәдени музыка формасына талдау жасау, оның тек қана бір халықтың
немесе туысқан халықтардың шеңберінде ғана ... ... ... ... ... ... ... қажеттігі айқын болып отыр.
Дәлелденудің тағы бір көрінісі ол нормативтік құқықтық құжаттар. Осыған
орай ҚР Үкіметі өміршең Қаулылар қабылдады. ... ... ... ... – мұра» мемлекеттік бағдарламасы», «ҚРББ дамытудың 2005-
2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы», «ҚР ЖООБ ... ... ... кіреді. Жоғарыда аталған стандарттарға
жасалған талдау ... ... ... ұлттық мәдени құндылықтарға,
олардың дамуына, ... жас ... ... ... және ... оқытудың мәселелеріне айрықша көңіл аударғанын көруге болады.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... жүйелеу және оның
теориялық негіздерін ашу.
Жұмыстың өзектілігі: Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев бекіткен «Мәдени мұра»
бағдарламасының ... ... ... ұлттық мәдени құндылықтарымызды
жаңғырту болды, соның ішінде «дәстүрлі музыка мәдениетін» зерделеу ... ... ... бірі ... ... Осы ... ... музыка
өнерін ғылыми тұрғыда жүйелеу және оның теориялық негіздерін ... туып ... ... ақпаратты заманда және постиндустриалды
қоғамда қандай мемлекет болмасын өзінің түп тамырына ... ... ... ... ... сай құндылықтарын жаңғыртары анық.
Жұмыстың теориялық және практикалық маңызы. ... ... ... ... ... үшін ... негіз
бола алады. Зерттеу тақырыбының теориялық қажеттігі елімізде қалыптасып
келе ... ... ... мен ... ... ... ... сай
дамытумен байланысты. Зерттеу жұмысының нәтижесі ұсыныстар, пікірлер,
гуманитарлық білім беру тұжырымдамасын жасауда ғылыми ... ... ... мәселелердің ұлттық ойлау жүйесінің, дүниетанымдық қалыптасу
заңдарын, ерекшеліктерін анықтаумен оларды түсіндіруде қосар өзіндік ... ... ... ... – баға жетпес ұлт құндылығы.
1.1 Қазақ музыка өнерінің тарихи өрістеуі
Адамзат ... өзін ... ... қатынасын, дүниеге көзқарасын әр
алуан түрлі мәдениеттер системасында ғылыми негіздейді . ... адам ... ... ... яғни табиғатты зерттеу
мақсатында ... ... ... ... . Бұл ғылыми ... ... ... ... ... ... тағы да бір ... жаналығы адамның рухани өміріне қатысты мәдениеттер системасын
құруы. Бұл системаға барлық қоғамдық ғылымдар топтамасы ... ... ... ... ... ... ... құбылыс
–эстетикалық сана болып табылады.
Қазақ мәдениеттер жүйесін негіздеуде бір қатар ... зор ... ... С.Мұқанов, А.Сейдімбеков, Х.Маданов, В.И.Тимошинов,
Т.Ғабитов, Ж.Мүтәліпов, А.Құлсариеваның ... ... ... ... ... атауға болады. Бұдан басқа мәдениеттер жүйесі
социология ғылымы аясында және ... ... ... қарастырылған.
Оларға А.Х. Тұрғынбаев, В.П. Рожин, ... ... ... ... ... ... ғалымдардың ғылыми зерттеу еңбектерінде
«мәдениет» ұғымына төмендегідей ... ... ... ... ... ... » атты ... «мәдениет» атауы латын
тілінде алғашында –«топырақ өңдеу» дегенді білдіреді. Сөйтіп, табиғи
себептерден ... ... ... адам ... ... ... ... өзгерістер –«мәдениет » деп түсінілді. Кейінен « ... ... адам ... бәрін білдіретін жинақтаушы атауға айналды [4]. ... ... ... ... ... «Мәдениеттану » еңбегінде
қарастырады [5].
Сонымен, «мәдениет» ...... бір ... тобы үшін ... нормалары мен үлгілері, сенімдер мен адамгершілік рухани
құндылықтарының ... ... ... ... ... Ж.Мүтәліпов
еңбегінде «мәдениет» деген ұғымға мынадай анықтама берілген: ... ... бір ... қол жеткен табыстары мен шығармашылығының ...... ... ... бір ... ... ... мен
өзіндік ерекшеліктері [7].
Ғалымдардың еңбектерінде мәдениет жүйесі адам баласына қызмет ... ... ... ... Оның бір ... ... яғни ... барлық саласын қамтиды және оның ... ... ... үй, ... ... ... ... заттар) адам идеяларының
материалдандырылуы, білімнің заттандырылуы болып табылады. Екіншісі: ... ... ... ... ... формалары мен деңгейлерін, білім мен
тәрбие жүйелерін мәдениет мекемелері жүйелерін қамтитын күрделі де ... ... ... мен ... ... ... ... әдебиеттің,
фольклордың, этнографиялық, өнердің, философияның, діннің, ... ... ... мен түрлері осыған жатады [8].
Материалдық және рухани мәдениеттер ... ... мен ... ... ... ... арқылы қызмет атқарады. Мәдениет
қызметтері: Ақпараттық ... ... ... ... адамгершілік нормалар, сонымен бірге мұрагерлік болып
жіктеледі. Мәдениет қызметтері ... ... ... қабылдауын
негіздейтін қызмет түрі – мұрагерлік қызметі. Мәдениеттің бұл қызметінде
бір ұрпақтан екінші ұрпаққа ... ... ... өмір ... ... ... ... беріліс әлеуметтік ... ... ... ... ... Шын ... ... жалғастығы мәдени мұраларды игеру қабылдау және шығармашылықпен
дамыту арқылы жүзеге асады. Мәдени ... ... ... дін мен тіл, дін мен өнер ... және т.б. ... бір ... меңгерудің нәтижесінде мәдениет субъектісінің өзіндік
санасының жанды буынына айналады [9].
Мәдениеттік мұрагерлік ... ... ... мен сезімдерді
қалыптастыруда басты рөлді атқарады. Эстетикалық қабылдаудың бір көрінісі
музыка өнері болып табылады. ... ... ... қабылдау музыка
орындаушы адамның өнер материалдарын бейнелеп тыңдаушыға сол ... ... ... әсер ... ... музыка өнері айналадағы өмірді
көрсетеді [10].
Қазақ халқының музыка мәдениеті халық аңыздары, эпикалық дастандар ... ... ... ... ... ... археологиялық
қазбалар мен зерттеу экспедициялары тауып толықтыра түскен мәліметтері
дәлелдеп ... ... ... ... ... ... қалыптасу
дәуірінен алады.
Археология мен тарих ғылымдары жасаған ғылыми теория, археологиялық
заттық ескерткіштер саз аспаптарының пайда болу ... ... ... басталатынын дәлелдейді.
Тарихшы ғалым К.М.Байпақовтың ... ... ... ... (б.з.б. 40-12 мың жылдықтар арасы) өнер мен ... ... ... ... онда ... ... деп жазады:
«Кейінгі палеолит дәуіріндегі адамдар өзінен бұрынғылардан рухани жағынан
анағұрлым жоғары ... Мұны ... ... мен ... ... ... ... көруге болады. Үңгірлердің қабырғалары мен
төбесінде жылқылар, бизондар, аң аулау ... және ... би ... » ... ... ... алғашқы қауымдық құрылыстың өмір ... ... ... ... ... ... өздернің
тарихи еңбектерінде: «Алғашқы адамдардың өмір сүру формалары тасқа салынған
әр түрлі сурет бейнелерінен көрініс алады »,- деп ... . ... ... қабырғаларына салынған ежелгі сол кезде пайда ... ... өнер ... ... деп ... ... ... саралай отырып, мынадай тұжырымдар жасауға
болады:
1. ... ... ... адам ... өз ... тамақ табуды, киім
киюді ойлады.Соған байланысты өндіріс ... ... ... ... тәсілінің негізі-аңшылық кәсібі болды. Осы аңшылық кәсіпке
байланысты еңбек құралдарын жетілдірді.
Біздің топшылауымызша: алғашқы ... ... ... ... ... өйткені, алғашқы адамдар аң аулау ... бір ... ... ... дыбыс шығаратын еңбек құралдарын ойлап
шығарған.
Аңшылық кәсіптен олжалы қайтқан адамдар өздерінің табыстарына ... ... үшін дене ... ... ... би ... би
өнері көрініс тапқан, ал би қимылдары белгілі бір дыбыс ырғағымен бірге
жүретіні ... ... да, ... ... ... болуын аңшылық
кәсіппен байланыстырамыз. Оның бір ... ... ... ... ... ескерткіштері. Өйткені, археологиялық ескерткіштерде аң аулау
сәттері мен би ... ... ... ... ... ... түйініміз. Біздің бұл пікірімізді тарихшы
ғалым К.М.Байпақов өзінің тарихи фактілерімен растай түседі. Бұл фактілерге
орай былай деп ... : ... ... ... саз ... де жат
болмаған. Олар ұрып ойналатын музыкалық аспаптар ырғағын сезіне ... ... ... табылған жануарлардың бас сүйектерінің ... ... ... қарағанда, бұны барабан есебінде
қолданып, ортан жіліктерімен ұрғылап әуен шығарғанға ұқсайды» [13].
Тарихи деректерді негізге ала ... ... ... ... 13 ... ... пайда болған деп топшылауға болады. Жоғарыда жазылғандарды
қорыта келе, саз ... ... ... ... ... ... өмір
сүрген адамдардың өндіріс тәсіліне орай басталды. Алғашқы аспаптар еңбек
құралдары негізінде және ... ... ... ... ... Демек,
алғашқы рет соқпалы дыбыс шығаратын музыкалық аспаптар ... ... ... ... ... ... ... дабылдың, дауылпаздың,
даңғыраның эволюциясы болып табылады. Бұдан түйетін түйін саз аспаптарының
пайда болуына алғашқы ықпал етуші фактор: ... ... ... ... адамдардың эстетикалық санасының өсуі. ... ... ... өнер ... табылады [14].
Тағы да тарихи деректерге сүйенсек, саз аспаптарының шығу ... ... өмір ... ... ... діни ... ... Өйткені, қола дәуірінде өмір сүрген адамдар ең
алдымен өз ... ... рух» деп ... Қола ... ... отқа,
жұлдыздарға арнап құрбан шалған. Сөйтіп, қола дәуірінде құрбан шалу ғұрпы
шықты. Міне, осы құрбандық шалу ... ... би ... қимылдары
орындалған. Демек, би билеу қимылдары ұрмалы аспаптармен жүруі мүмкін деген
жорамал жасаймыз.
Осындай ... ... ... ... деп ... ... күн сәулелі басы бар Митраға табыну сеттері бейнеленген. Таңбалы
таста күн ... ... ... оның айналасында қол ұстасып билеп жүрген
кішкене адамдар, сондай–ақ жеке және жұпты ... ... ... ... дәстүрлі би билеуде. Қол ұстасып би ... ... ... қимылы-аспан әлемінің айналу қозғалысын көрсетеді» [15].
(төмендегі суретке сәйкес) Сонымен, саз ... ... ... ықпал
етуші фактор: ол ежелгі қола дәуіріндегі шамамен б.з.б. 3 мың жылдықтарда
өмір сүрген ... ... діни ... ... ... ... аспаптар шықты.
Бұқаға мінген күн басты құдай Күн ... ... ... қола ... ... жерінде өмір сүрген
тайпалардың арасында ... ... ... археологиялық
ескерткіштер негізінде дәлелдейді. Андронов мәдениетіне тән ... ұрыс ... ... ... ... қаруланған жаяу
әскерлердің шайқасын бейнелегенін атап көрсеткен.
Ғалымның теориялық негіздерінен шығаратын қорытынды мынадай: соғыс
өнерінде ... әмір беру ... ... аспаптарды
пайдалануы мүмкін деген тұжырым жасаймыз. Демек, төртінші ықпал ... ол қола ... ... ... ... ұрыс қимылдары.
Тарихи деректерде қола дәуірінде егіншілік ... ... ... салу » ... ... ... [16]. Демек, «соқа салу»
мейрамы да белгілі бір дыбыс ... ... ... ... ... ... зерттеуімізше тағы бір ықпал етуші фактор: дәстүрлі
мереке-думандар болып табылады. ... ... ... бізге саз
аспаптарының б.з.б. 40-12 мың жылдықтарда пайда болғандығын дәделдейді.
Саз аспаптарының ... ... ... 1 мың жылдықта өмір сүрген:
сақ, ғұн, тайпалары арасында, сонымен қатар ... ... 1 ... ... және орта ... өмір ... ... мен түрік
тайпаларының фольклорлық ауыз әдебиеті үлгілерінде бейнеленеді. Оның бір
мысалы: ... ... ... ... ... алады. Біздің
пайымдауымызша: әуелгі темір дәуірінде шамамен бұдан 2 мың жыл бұрын ... ... ... ... байланысты шамандық атрибут пайда
болды [17].
Шамандық атрибут-бақсы сарыны. Бұл сарын–бақсының ойын ... іс ... ... бір ... ... ... ... ойынды
ұрмалы аспаптардың сүйемелдеуімен орындайтын ... ... ... ... ... халық фольклорының пайда болуы үлкен ықпал
еткен деген пікірге келеміз. Фольклорлық жанрларды ән сазымен, яғни әуенмен
айту үшін саз ... ... ... алғаш рет саз аспаптары тұрмыс–салт жырларын, аңыз-күйлерін (тұрмыс-
салт көріністерін, жаугершілік ... ... ... ... , ... ... кең ... жер–су жайын баяндайтын) музыкалық тұрғыдан
бейнелеу ... ... ... салт ... ... өлеңдер, мұң-
шер өлеңдері мен үйлену, саят жырлары, халықтың күнделікті ... ... ... ... мен күйінішін білдіретін лирикалық ән
өлеңдер [18].
Қорыта айқанда саз аспаптарының мәдени ... екі ... ... ... яғни саз ... ... ... Сол жылдардағы
ежелгі аспаптар ... ... ... ... ... Олар ... эстетикалық және рухани дамуымен байланысты болды. Оның негізінде
халық фольклоры жатар. Бұл ... ... ... әуен ... қосуды
шығырды. Ал, ол әуен белгілі бір саз аспаптарымен сүйемелденді ... ... ... ... ... саз аспаптардың рөлі
Қазақ халқының музыка мәдениетіндегі құндылықтардың бірі ... ... ... ... саз ... ... халық қазынасы
болса, онда оларды жас ұрпаққа жеткізу, олардың тарихи ... ... ... ... ... жаңғырту басты мұраттардың бірі
болып табылады. Қазақ халқының ... ... ... тым ... ... Байырғы бабаларымыз арғымақтың жалынына жармасып ән ... ... ... күй ... ... ... би билеп, жүйріктің
жотасында жыр айтып өткен (Қосымша В).
Халқымыздың сөз бастаған шешендері, ел ... ... мен ... ... ... ... бері көп болғандығын біздер тарихтан
білеміз. Сол сияқты аса кемеңгер ойшыл ... ... ата, ... әл-
Фараби, Құл-Қожа –Ахмет Яссауи, Махмұд Қашғари, Ахмет Йүгінеки, Сайф ... ... Ысты ... ... ... Тауасарұлы, Абай, Жамбыл,
Шоқан, Ыбырай. Әрине бұл тізімді әлі толассыз жалғастыра беруге болады.
Қазақтың Мәдениет және Өнертану ғылыми зерттеу ... ... ... ғылымының кандидаты Жұмагелді Нәжімеденов ... ... ... ... ... жеткен бабалардың қолтаңбасы»
деген мақаласында қызғылықты деректер келтіреді [19].
Қазақ музыкасының ... ... түп ... ... негізде танып
білу үшін алдымен халқымыздың бұрын соңғы тарихына толық хабардар болуымыз
керек.
Біздің зерделеуімізше, арнаулы ... осы ... ... жазылып,
қабылданғандай екі ішекпен тартылатын лютня ... ... Орта ... ... жыл ... бас ... пайдананыла бастаған деп
саналып келді. Тарихшы – аспапшылардың бұл ... ... ... деп ... Ал Арал маңындағы Қойқырылған ... ... ... ... табылған, қолында қос ішекті домбырасы бар ер
адамның күйдірген саз ... ... ... ... III-IV ғасырдан
қалған екен.
Археология ғылымын жан-жақты қырынан ... ... ... ... ... на ... ... Мангышылак.» атты кітабында
осыдан 6000 жыл бұрын ... ... ... ... ... ... ... табылған суреттердің ішінде түйенің,
сиырдың, адамдардың суреттері бейнеленген. ... ... ... ... жел ... жалғап, оны адам жетектеп бара жатыр. ... 6000 ... ... ... ... ... ... де солай
қолданып келе жатқаны бізге белгілі. Бабалардың артына ... ... ... ... ... ... тағы бір ... жетті [20].
«Осынау әлемде уақыт пен кеңістікте өз орны болмайтын, сыртқы дүниемен
өзара байланыстылықта тарихы мен логикасы болмайтын ... зат ... ... ... дұрыс айтқан.
Домбыраның қоңыр үні әлемдегі барлық бастапқы үйлесімнің (үстіңгі-
астыңғы қос ішектің гармониясының) ажырамас ... ... ... осы ... қалған қоңыр үнді қазір жоғалтып алып отырмыз.
«Майтөбе» жайлауы ... ... ... ... Теңіз деңгейінен 2000
метрлік биіктікте. Бұл жотаның ұзындығы 13 километрге созылған жоғарғы тау
шатқалында, көптеген суреттер арасынан ... ... көне ... ... ... ... ... Тастың ұзындығы – 1м. 30см., қалыңдығы
80см, түсі қара. Бұл суретті 1986 жылы белгілі этногаф ... ... сол ... Ықылас дүкенұлы атындағы халық аспаптар музейінің
директоры, философия ... ... ... ... хабарлап
музейге қабылдатады. Басында Жағда ... ... ... ... ... музыкалық аспаптан басқа артында бес адамның әр түрлі
қимылда билеп тұрған ... «сен ... ... ... ... ... осы жолдың авторына Сәбетқазы Ақатаевқа ... ... ... ... ... бір ... бәлкім, суретке түспей қалған
секілді. Ол кезде әуенді бейнелейтін нота жазуының болмағандығы ... ... ... би ... ... ... ... Сыртқы
көрінісіне қарағанда, көне дәуірдің бұл музыкалық аспабы ... ... ... ... ... ... аспапқа ұқсамайтындығы талас
тудырмайтын деңгейде бейнеленген. Аспаптың екі құлағы бар, яғни екі ... ... ... бар, ... ... ... Домбыраның басына үкі
байлаған. Бұл домбыраға үкі тағу күні бүгінге дейін ... ... сырт ... ... бір ... ... ... оның күрделі де тылсымға толы рухани дүниесіне ... ... ... Оның үні ... табиғылығымен, адам
мүмкіншіліктеріне үндестігімен, мынау жарық дүниеге деген адам ... ... ... баурап алады. Домбыраның тілінің
мүмкіншілігі ұшан-теңіз, оның құлақ күйін ... ... ... ... ... ғылымының докторы Кемал Ақышев тасқа қашалған
жазуды зеттеп: «Бұл сурет кем ... ... ... 4000 жыл) ... деп ... екен [21]. Кейбір ғалымдарға бұл күмән ... ... ... әлі де дұрыстап, зерттеп анықтай алмай
жатқанымыз бізді қынжылтады. Бәлкім бұдан да ... ... ... ... дегенмен бұл қазақ халқының мақтанышы, бұған қуанбасақ,
ренжемейтін ... ... 2001 жылы ... ... ... ғалымдары тастағы тарихи сурет ... ... соң ... ... ... ... ... екенің
мойындаған.
Біздің ойымызша, осы сурет шындығында біздің жыл санауымыздан төрт ... ... ... ... онда ... ... келеміз: жер бетіндегі
ішекті музыкалық аспаптардың атасы, бәлкім қазіргі қазақтың қара домбырасы
шығар.
Бұл ... ... ... ... қай ... алып қарасақ та халықта
«тұмар домбыра» аталып ... ... ... ... ... өте ... дейді белгілі философ Сәбетқазы Ақатаев.
Ерте дүние зерттеушісі осынау музыкалық аспапты ... ... биік тау ... шығып тұрып, тас бетіне түсіріп бейнелеуді қоғамдық
қажеттілік деп ... ... ... ... ... ... ... аспаптарға қасиетті, табиғаттан тыс күш
ретінде қараған. Суретші кішкентай ғана тас ... ... ... ... бишілердің дене қымылын, сол сияқты аспапта ойнаушылардың
шаттыққа толы сезім ... бере ... ... суретшілердің өнерін бізге
жеткізген тақтатас Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... ... ... мен ... ... ұсынуға септігін тигізеді.
Тасқа қашап жазу өте ерте кезде-ақ жоғары дәрежеге жеткен. Европадағы,
Кавказдағы Орта және Орталық ... тас ... ... белгілі
ошақтары көркемдік аясының, дүниетанымдық идеалдарының шектеулілігіне
қарамастан ойлылығымен, жазу ... әр ... ... ... ... Осы суреттер сол ... тән ... Бұл олжа тек ... ғана ... емес, ол-байырғы кезеңде
жеке орындаушылықтың болғандығының және Орта Азия мен ... ... ... тайпалар арасында гүлденген музыка мәдениеті болғандығын
дәлелдейді.
Ертеде аспап орындаушылық дәстүрлердің болғаны және де көне ... ... ... ... белгілі ғалым Ақселеу Сейдімбековтің «Қазақтың
күй өнері» атты монографиясында кездеседі [22].
Көшпелі елдің орта ғасырдағы Түрік қағанатының музыка ... ... (VI-VIII ғ.ғ.) ... Нора қаласының, Сесоиде–императорлық
қазынасында тұрғанын да ... ... ... ... ... ... бірден өзіне аударатын нәрсе – түркі тектес халықтардың
музыкалық аспаптарымен бірге табылған ... ... ... үлгілері
(партитура, таблатура). Бұл нота ... ... діні ... ... ... ... 25-ші әуендегі сутрасына қолданылған. Шығыс
Түркістаннан келген (Оңтүстік Қазақстан) сол кездегі музыкалық ... ... ... деп, ал бұл ... ойнау әдісін «Билле» деп
атаған. Мұндағы «га» буыны «арнайы» дегенді, ал ... ... ... ... ... «Гакку» және «билле» сөздерінің бұл
қолданысы қазақ тіліндегі композитор Ыбырай Сандыбайұлының «Гәкку» ... ... ... ... даласын парсы тілінде «Дешті Қыпшақ» деп атаған,
сол кездегі оңтүстік – ... ... ... ... ... ... ... деп атаса , ... ... ... ... ... ... куманикус» кітабы негізінен қыпшақ тілінің халықаралық тіл
деңгейіне дейін ... осы ... ... ... төртбұрыш ноталық
жазбалырдың болғаны, кейіннен католиктер хоралына музыкалық әуен ретінде
пайдаланылғаны жөнінде айтылады. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... куманикус» кітабындағы музыкалық
нотаға талдау жасап, ... ... ... ... Бұл әуеннің біртіндеп диатоникалық ... ... ... (1,2,3,4 ... ескі сарынның «Ақсақ құлан» күйі мен
тарихи «Елім-ай» әнінің әуеніне сәйкес келген деп ... ... ... бұл ... ... хораларында пайдаланған.
Көне музыкалық аспаптардағы (Домбыра, қылқобыз, сыбызғыдағы) ойналған
күйлер жайлы ... ... 2000 жылы ... ... ... ... «Қазақ күйлерінің тарихы» атты кітабында аталған.
Осыдан 4000 жыл бұрын сақ, ғұндардың ... ... ... ... көк» ... ... осы ... дәлел бола алады. Себебі,
домбыра–ең алдымен күй ... ... ... бастаған «Мәдени мұра» бағдарламасын зор үмітпен
қолдай отырып, осы ойларымызды ортаға салуды жөн көрдік. Осы ... ... ... ...... үлесінде. Ал
біздің мақсатымыз–қолда барды қадірлеу. Бұның төрелігін аспапшы-мамандар
мен ... ... ... ... өзі ... деп білеміз.Қазақ саз
аспаптарының шығу тегі ежелгі түрік тілдес халықтардан ... ... ... ... ... ... ... Болат Сарыбаевтың
зерттеулеріндегі ұлттық аспаптар туралы ... ... саз ... ... халқының саз аспаптарының |
|жіктелген үлгісі. ... ... ... ... |I. ... ... ... |
|а)флейтарлық, ә)тростық, ... ... ... ... ... (мүйіз, |үшпелеп, саз сырнай, үскірік, ... ... ... ... ... ... Ішекті: ... ... қос ... ... ... ә)қияқпен ... ... ... ... ... ... ... сырнай, ұрын, |
|труба), довия (қобыз). ... ... ... ... ... ... ойналатын, ә)ұрып ойналатын,|1)шертіп ойнатылған жетіген, шертер, |
|қылқобыз. ... ... ... ... |2)қияқпен ойналатын–қылқобыз. ... ... ... ... ұрып ... ... ... дабыл, дудыға, дауылпаз, |
| ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... шың, |
| ... қамшы, қоңырау. |
Б.Сарыбаев еңбегінде ежелгі түркілер мен қазақтардың саз ... ... ... ... ... ... саз ... ежелгі
түркі тілдес халықтардың саз аспаптарынан бастау алады деген мағлұмат бар
[24].
1. ... ... арфа ... музыка аспабының арғы атасы болып
шығады. Қазіргі Ы.Дүкенұлы атындағы саз ... ... ... ... ... Оның ... пішіні мен стилі, технологиясы ... ... ... ... ... Осы ... сөзіміз дәйекті болуы
үшін фактлерге жүгінейік.
1) Әл Фараби ... Ұлы ... ... ... ... шығу тегі ... байланысты деп топшылайды. Ол ... ... ... жеті ... арфа ... ... сол ішектер саны үшеу
болғандығын айтады [25].
2) С.Қасимановтың пікірінше: «Керуіш»-музыка аспабы. Оның ... ... ... ... ... екі ... шалқасынан кере тартып тұратын
бұрау ағашы бар. Оның шегі кәдімгі шуда жіп болған. ... ... те ... ... ... керуіш үйретіпті» деген мақал содан
қалған. Керуішпен шабуылға шақыратын жауға шапқанда да соны ... ... ... ... «адырна»-қазақтың сыбызғы тектес көне үрлемелі
саз аспабы. Ұзындығы шамамен 600-700 мм-дей. Дыбыс шығаратын жалғыз ... оған ... оның ... күші зор ... байқалады. Ертеде
жаугершілікте, аңшылықта қолданылған. Адырнамен құстың, түрлі аңның даусын,
айнытпай салғанда олар аңшыға жақындап келген. Адырнаны ел ... ... ... ... те атайды. Оны түрік тілдес халықтар да
пайдаланған. Алтайлықтар оны «абырға», хакастар «пырғы» дейді. Адырна ... ... ... қазақтың түсіндірме сөздіктерінде адырнаға мынадай анықтама
берген: адырна – садақтың оқ салып тартатын ... ... ... ... ... ... болсам деп, адырнасын ала өгіздей мөңіреткен. Атқан оғы
Еділ – Жайық тең өткен» (Махамбет) [28].
Қазақстан ұлттық энциклопедиясында Қ.Ахметжан ... ... ... ...... негізгі бөлігінің атауы. Ағаштан, сүйектен,
мүйізден иіп құрастырылып жасалынады. Адырнаға қайыстан тарамыстан немесе
жібектен ... жіп ... ... ... ... ... еңбектерін саралай келе,
барлығына тән ортақ пікір қалыптасты. Ол садақ тәріздіс адырна аспабы. ... ... ... пікірден алшақ. Б.Сарыбаевтың пікірінше: адырна
қазір сақталмаған. Демек, біздің айтуымызда бүгінгі мұражайда сақтаулы
тұрған ... ... ... Бұл ... ... растай
түседі. З.Жәкішова Д.Шоқпарұлының жасаған адырнасына сүйене отырып, мынадай
анықтама береді: ...... көп ... ... көне саз аспабы.
Аспаптың шанағы, қуыс беті терімен қапталады. Біздің заманымыздан бұрын
аңшылар ... көне ... ... Оның көне үлгісі әуелде садақ тәрізді
аңдарға ұқсастырып жасаған. ... ... бен ... екі ... ... ... Адырнаны тізенің үстіне қойып, басын иыққа тіреп,
ішектерін шертіп, кейде іліп ... ... ... ... немесе
тарамыстан жасалады. Адырнаны қазіргі кезде фольклорлық әуендер мен шағын
күйлерді орындауға қолданылады. Адырнаның ... ... ... ... бар. Ол Ы.Дүкенұлы атындағы қазақ саз ... ... ... ... ... ... ... сөзді ешбір қазақ тілінің түсіндірме сөздігінен
кездестіре алмадым. Белгілі ... ... ... ... деген ғылыми зерттеу еңбегінде домбыраға арналған ... ... ... ... саз ... ... Әмбебап домбыраны
Д.Шоқпарұлы жаңғыртқан саз аспабы.
Д.Шоқпарұлы «Әмбебап домбыра» атты мақаласында былай деп ... ... ... ... ... марқұм болған қарт шебердің айтқандарын еске
түсіре осындай бір домбыра үлгісін әзірлеп оған ... ... ... ... ... ... он ... кейін
әмбебап домбыраны жасауы ... ... саз ... ... ... келеді. Демек, әмбебап домбыраны жасау идеясы саз
аспаптар коллекциясын толықтыру ... ... ... ... ... бір ... оң бұрап, екінші жағын теріс бұрап,
кварта, квинта да қолдануға қолайлы. Әмбебап домбыраның ағаш ... ... ... домбыра сияқты да, көн қақпағы бар қапталы шертердің ... ... әуен ... ... жасаудың технологиясы
Әмбебап домбыра жасау технологиясы: бұтағы айыр болып біткен аша ағашты
алып, қынап, жонып, ағаш жарылмас үшін ... суға ... ... ... ... біріктіре желімдеп, ағаш әбден кепкенше көлеңке жерге
ұстайды.
Бабымен кепкен ағаштың ашасын керіп тұрған кепіл ... ашып ... ... ... ... ... негізгі дайын болады. Оның бір
қапталына жұқа ұрғашы қарағайдан қақпақ салып, оған ... ... ... терісін кердік.
Домбыраның мойны төрт қырлай жонылып, басына екі-екіден қарама-қарсы
төрт ... ... екі ... ... төрт ішек тағылды. Тиек
салынып, перне тағылған домбыраның қос қапталымен де ойнай ... ... ... домбыра қос домбыраның кәдесіне жарайды. Әмбебап домбыраның
әдепкі домбырадын айырмашылығы да, ... да осы ... ... ... ... көне ... саз аспабы. Осы дұдығаның алғашқы нұсқасы
қазір Д.Ықылас ... ... ... саз ... ... ... жасаудағы технологиясы.
Дұдыға жасау үшін: тері, ағаш, металл қолданады. Ең ... ... ... ... ... ... ... жөн. Ол үшін ешкі немесе жылқы
секілді терісі жұқа малдың тұзы ... ... суға ... ... ... тазартып аламыз. Тері әзір болғанша диаметрі 15 см, биіктігі
3 см болып қаңылтыр ... ... ... ... ... иіп аламыз.
Металдан жасау үшін шеңбердің ішінен қарама-қарсы түкше пішінді екі ағаш
желімдеп жібереміз. Бұл ... ... ... ... 20-25 см ... ... аламыз. Оны шеңберге орнату үшін бас ... ... сай ... ... отырғызамыз, оны желімдейміз содан соң,
дайын ... ... ... диаметрінен артықтау етіп қиып аламыз, содан
соң дөңгелек терінің шетін тесіп шығамыз. Тесіп шыққан керіні шеңбердің ... ... ... алма ... екі ... ... бекітеміз. Дайын
болған дұдығаны көлеңке жерге әбден кепкенше іліп қоямыз. ... ... ... ... даңғырлап шыға келеді. Бәрі әзір болған соң басының екі
шетіне ағаш қаңғалақтар ... ... ... ... ... ... ... түріне келетін болсақ, дәстүрлі ағаш сүйек немесе
мүйізден жасалатын қақыштардың ... ... ... ... ... сылдырмақтарды басының төменгі жағына және тұтқаның орнына сәндік үшін
орнату, дұдығаның ... ... ... ... басы мен ұшына
өрнектелген металл шеңбер кигіземіз. Мұны ... ... ... ... берсе, екіншіден түйіскен жерлерге қосымша беріктік береді
[33].
4. Желғабыз.
Желғабыз–ертеден келе жатырған үрмелі көне саз ... ... ... жез ... ... тер шыққан сайын кетем ағып...» - деген жыр жолдары да кезінде ел
арасында осындай саз аспабының болғандығын растайды.
«Армяндар – ... ... мен ... ... ... ... деп ... желғабыз тәрізді музыка аспабы
венгрлерде де, поляктар мен чехтарда да кездеседі.
Қазақша желғабыз (желбуаз) аталуы – ... ... ... ... ... ... ... – екі тақтай арасына үрген, қарын бекітіп
тақтайлардың тесіктеріне қарыннан желбезек ... ... ... ... - ... дерек бар.
Желғабыз жасау технологиясы.
Желғабызды әзірлеу үшін: киіктің немесе ешкінің терісін мес етіп, бітеу
сойып, малмаға салып, жұмсарта илеп алуы ... ... ... ... сыздық сала тігіп, қос қапталын металл құрсаумен қыса шегелеп,
мойын қуысына ағаш тығын ... ... қос ... ... ... екіншісіне қамыс сыбызға қондырылады.
Желғабыздың мойын қуысына қосымша қос азат сыбызғы ... ... ... ... төменгі үніне сай, бірі тоника ... ... ... ... ... [35]. ... ... асуға арналған
қайыс бауы болады. Оны ... ... ... ... ... ... ... ашып, үздіксіз үрлеп отырып, қажет кезінде ауа толтырылған месті
қолтықпен ... ... ... ойықтарын қос қолдың саусақтарымен
басып жіберіп отырады.
Желғабыз–қазақ халқының көнеден келе жатырған ... аз ... ол ... ... ... ... ... Нарқобыз
Зерттеу барысында «Нарқобыз» атты ұлттық саз аспабы туралы түсінікті,
көрнекті ғалымдар: ... пен ... ... ... ... ... түсіндірме сөздіктерінен кездестірмедік. Ал, белгілі
дәстүрлі музыка аспаптарын танушы ғалым Б.Сарыбаевтың ... ... атты ... зерттеуінде қобыздың түрлеріне ... ... ... сияқты түрлері сипатталады да, ал ... ... ... ... 680 жылы ... ... барғанда шанағына бала
түсіп кететіндей ... ... ... Оның ... түн ... ... ... естіліп жатады екен». Демек, Нарқобыз музыка аспабы туралы
дерек Ә.Қоңыратбаевтың зерттеу әңбектерінде ұшырасқан [38].
Біз зерттеу ... ... ... ... ... ... тілінің
түсіндірме сөздіктеріне сүйене отырып, ... ... ... сөз ... бір ... асыл ... ірі түйе малы [39]. ... «Нар» - деген
сөз ерекше аса үлкен деген мағынаға ие. Ал «Қобыз» деген – ... ... ... Олай болса, Нарқобыз – ерекше аса үлкен қобыз түрі [40].
Нарқобыз ... ... ... ... емен ... ... ... аржасында (қорабына)
түйенің терісі керілді. Нарқобыздың біздерге ... ... ... әрі ... ... ... ... сымнан тағылмай түйенің терісінен немесе тарамыстан ширатылып
жасалуында. Нарқобыз әзір ... соң ... ... ішек ... күйін келтіріп, үнін сынап көріп едік, оның ... ... ... әлі ... себебі ішегі жуан болғандықтан, құлақ күйін келтіру
үшін өте қатты бұрау керек. Сондықтан ... ... ... ... ысқа ... тура ... Ол үшін аша ... біткен бас
бармақтан жуан ағаштың ... ... иіп, ... ... ... ... іріктелген құйрық–қылынан жинап, әдеттегіден екі есе жуан, әрі
жұмыр етіп ... ... ... ... ... арнайы аржа жасап оған
ешкінің жұқа терісін керіп, қиғақтың бір басына құлақ бекітілді.
Қобыздың ... мен ... ... ... ... ... ... үшін), ойнап көрсе, нарқобыздан боздаған ботаның
дауысына ұқсас өте зор үн шығады ... ... үн ... аспаптар тобы
Өздігінен үн шығаратын аспаптар ... ... ... ... ... ... тәрізді аспаптар жиынтығы ... үн ... ... ... ... ... қазақ халқының
жылжымалы өндірістік формасы негізінде пайда болған деп ... ... ... ... ... ... ... процесі.
7. Сақпан
Өздігінен үн шығаратын саз аспаптардың тарихи эволюцисы ортақ ... тән ... ... ... ... ... тәжірибедегі өмір
сүру салтына байланысты туындайды, яғни халықтың шұғылданған шаруашылық
кәсібі (аңшылық, егіншілік, мал ... Осы ... ... ... ... шығаруға арналған құралдарды ойлап тапқан. Содан соң музыка
мәдениетінің дамуымен дыбыс ... ... ... саз ... қолдану үшін жаңғырып жетілдірілген. Оның дәл фактісі ретінде
тоқылдақты атауға болады. Тоқылдақты түнде мал ... ... аң, ... ... күзде егін піскенде егіске түскен құстарды үркіту үшін
диқандар ... Осы ... ... ... ... деп атайды. Сақпанның
тұтқасынан ұстап белгілі бағытқа айналдырса үздіксіз ... ... ... ... жасаудың ерекшелігі.
Ол сақапанның дыбыс ырғағын үздіксіз шығаруын жетілдірді. Демек,
аспаптанушылар «сақпан» аталатын саз ... жаңа ... ... ... Жаңа ... ... жасалған сақпанның
детальдары металл жапсырмалармен өрнектермен безендірілеген. Сақпанның
дизайны кішкене тудың пішінін ... ... яғни ... ... кішкене
туға ұқсас. Жалау тәріздес жұқа ағаштан жасалған деталдың ортасында ... сол ... жұқа ... ... тілше бекітілген. Ол тілшенің ұшы
барабанға үйкеліс ... да, ... ... процесінде тырылғындан
дыбыс шығады [43].
8. Қоңырау
Қоңырау» сөзінің этимологиясы.
«Қоңырау» заттық металдан, мыстан конус тәрізді етіп жасаған ... ... тілі бар сол ... ... ... ... Қоңырау әдетте
жез, шойын, болат т.б. дыбысы сыңғырлап шығатын металдардан жасалады.
«Орысша қоңырауды–«колокол» дейді, ... ... ... таяқ, «кол окол»
деген сөз ударить кол окол», яғни таяқты таяққа ұру ... ... ... ұру.
Қағу—ұру—қаға—ұру—қағыру—қағырау—қаңғырау—қоңырау: Қоңыраудан қаңғырлаған,
күңгірлеген дыбыс шығатындықтан ... ... ... ... ... ... сөзі ... болуы мүмкін, ал лингвистикалық
тұрғыда ... ... ... сөзі ... және ... сөздерінен
қалыптасқан болар деп ойлаймыз. Олай дейтініміз–адамның немесе ... ... ... ... тілінде қоң дейді. Қазақ тілінде «қоң» сөзі
көбіне малға байланысты осы ... ... ал ... ... қуыс, бос кеңістік деген ұғым береді Олай болса, «қоңырау» сөзі
қоңы-ырау, яғни арты қуыс ... ұғым ... тұр» ... саз ... ... ... түрлері
Тарихи деректерге сүйенсек алғашқы қоңырау түрлі шаруашылық, ... ... ... қызмет атқарды. Және бүгінгі таңда да сол қызметін
жалғастыруда. Солай бола ... да, ... ... ... ... қабілеті мен іскерлік негізінде саз аспабы ретінде дыбыс
шығаратын сазды ... ... ... ... Оны көбіне фольклорлық
ансамбльдерде, саз ... ... ... және шығарма дыбысының
акустикасын кеңейтуі үшін қолданады. Сазды қоңырауларды қолдану үшін оның
заттық ... ... ... ... ... ... ... сазды қоңыраулар асатаяқ, аң стиліндегі жыланбас
қоңырау түрлері пайда болды. ... саз ... ... конструкцияланған, әр түрлі қоңырау аспаптарын кездестіруге болады.
Мәселен, құю әдісімен ... шар ... қола ... ... конус тәрізді пішіп қиылысқан тұстарын дәнекерлеп, бекітетін
конус немесе ... ... ... металл, күміс жапсырмалардан
көркемделіп, геометриалық фигуралар тәріздес (ромб) сылдырмақ ... ... ... өзіндік технологиясы.
Құйма қоңырау
Қола, жез, қоңырауды аздап күміс қосып, құйып жасайды. Ол ... ... ... ... оның ... ... ... саз
балшықпен сылап, кептіріп, жоғарғы жағынан қорытылған металл құйылатын,
шынақ, астынан балауыз бен газ ... ... ... ... ... соң, оң
бақырдың суағары арқылы балқыған балауыз түгел ағып ... ... ... Әрі ... гипс немесе сазбалшық ... ... ... ... ... кішігірім шар тәрізді қоңыраулар жасау үшін, ұшы шар тәрізді
жонылған ... ... ... ... ... батыра ұрып, сфера
тәрізді дайындаманың екеуін ... ... ... ... арасына тас немесе бір түйір қатты ... ... ... соң екі ... ... ... ... бірін пышқы
арқылы жырып жалғайды. Содан соң ілгек дәнекерлейді [46].
9. Шың.
«Ертеректе жауынгерлер атой сап, ... ... ... үрейін алу
үшін әрі өз рухтарын көтеру мақсатымен ұран тастап шыңдауыл, ... ... ... ... үлкен айғай-шу көтеретін. Сөзіміз дәлелді
болу үшін XVIII ғ. өмір сүрген Ақтамберді жыраудың мына жыр ... ... ... қақтырып,
Ерлердің жолын аштырып», міне, осындай сәтте ... ... ... жоқ жауынгер қамшысы мен қалқанын сабап қарсыласына қарсы ... ... Сол ... жетілдіре келе шың аспабы өмірге келуі мүмкін»
[47].
«Шың»-қазақтың көне музыка аспабы. Ол аты ... сай ағаш ... ... ... ... беті сәл дөңгеленген металл тәрізді
ұрмалы шулы аспап. «Шың» аталу себебі – шыңылдап шыққан дыбысына ... ... ... үшін ... 35 см, ... 3-4мм қола металды алып, дөңгелек
шеңбер формасында дөңестеу етіп ... ... ... ... ... ... ... оған ағаштан тұтқа бекітеді.
Тұтқаны өрілген ... ... ... шашақ шығарады [49]. Бұдан ... деп ... ... ... заттық нұсқасы бар.
1.3 Қазақ музыка мәдениетін жаңғыртушы тарихи тұлғалар
Бұл мәселеде, профессор Т.Ғабитов өзінің «Мәдениеттану негіздері» атты
еңбегінде: «1)Мәдениетті оның ... ... ... ... мәдениеттің дамуына жаңаша ықпал ету 3) Мәдениетті трансляциялау
немесе мәдениет әлемін ... ... ... деп ... ... ... ... мәдениеттің саз аспаптар саласына еңбек сіңірген
ғалымдарын атап ... ... ... мен ... шежіресі бойынша, Қорқыттың ... ... ал ... ... ... Қамы ... ... атасынан
шыққан. Сондықтан ол оғыз бен қыпшаққа ортақ кемеңгер.
Ватикан архивінде Қорқыт туралы «Расул Пайғамбардың ... ... (7-8 ғғ.) Баят ... бойында «Қорқыт ата» атты данышпан тұлға
болыпты. Оғыз ішінде ... ... ол ... ... неше ... ғажайып
сөздер сөйлеуші еді...» - деген деректер бар.
Түркілердің аса ... ... ... ... ... ... ... сазгер, әрі күйші болыпты.
Сырдария өзенінің төменгі тұсында өмір сүріп, ұзақ жасаған. Адамзаттың
ұзақ өмір сүруін армандап, өлім қатерінен ... ... ... асыл ... ... ... ботадай боздаған зарлы әуеніне үйлестіріп жырлаған
сазгер бабамыз жайлы көптеген аңыз-жырлар бар.
Бізге жеткен «Қорқыт ата ... ... ... Әзірбайжан
халықтарына ортақ аса көрнекті әрі құнды ... ... ... ... ... ... тән ... Онда тәлімдік, тәрбиелік мәні күшті, маңызы ... ... ... ... көп ... тек ... тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар, түркі
тілдес ... ... ... үрдісін, тәлім-тәрбиелік ерекшеліктерін
екшеумен де ... ... ... ... ... ... ... қадым заманнан
беріқатты қастерлеп келеді. Сондықтан да халқымыз:
Жыраудың үлкен пірі–Қорқыт ата,
Бата алған барлық ... ... ... ... бәрі тұрады екен,
Қобызбен Қорқыт ата күй тартқанда,-деп тегіннен тегін жырламаған.
1980 жылы Сырдарияның төменгі сағасында, ... ... ... ... орталығы) станциясының солтүстік-батыс жағында Қорқыт
мекенінің маңында оның ... ... ... ... Оның ... сәулетші Бек Ыбыраев. Ескерткіштің сыртқы нобайы қобыз тәрізді, ... ... ... ... жел соқса, сыңсып сырлы бір әуен әуезді
пайда ... ... ... ... сөз ... тілге тиек болар тарихи
тұлға–Қорқыт ата. Қорқыт-қазақ музыкасының ... ... ... ... даналық-данышпандық жырларының бізге қаймағы
бұзылмай жетуінде үлкен мән бар. Ол ... өз ... оқ бойы ... ... екендігінде.
Әлбетте, өзі өмір сүрген заманда Қорқыт жалғыз болған жоқ. Оның ... ... ... ... өресі биік өнерпаздар мен ... ... ... ... үйреніп, жаманынан жиренген Қорқыт өз өнерін
шыңдап, елек-екшіп үлгі болар халық сусындайтындай ... ... шын ... күйші–композитор болғандығын ел ішінде
сақталған «Қорқыт ... ... ... атты музыкалық шығармалары
дәлелдейді.
Қойлыбай бақсы, Нысан абыз, Мекеш бақсы, ... бала ... ... ... пірі ... жиі ... әдеби-музыкалық мұрасы тек қазақ халқының ғана емес, бүкіл
түркі тектес халықтарға ортақ асыл қазына.
Қорқыт ... ... мен оның ... жолын қуған қазақтың аса
ірі ғалымы Әбу-Насыр әл-Фараби.
Әл-Фарабидің (870-950) ... ... ... ибн ... Тархани.
Аристотельден кейін дүние жүзінің білім мен мәдениетінің екінші ұстазы
атанған данышпан, ойшыл, энциклопедист ... ... ерте ... түркі халықтарының орталық қаласы
Отырарда туылған. Ол кездерде Отырарды ... ... деп ... ... ұлы ұстаз Әл-Фараби атанған.Отырар қаласы ежелгі ... оның ... ... қыпшақ, қоңырат т.б тайпалардың мекені
екені белгілі.
Махмұт Қашғари «Диуани лұғат-ат түрік» атты еңбегінде «Фараб ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... жерін үңіле зерттеп, картаға
түсірген арабтың ұлы ғалымы, географ- саяхатшы Абул – Қасым ибн ... ... ... ... ... « Бұл шаһар – атақты философ Әл – ... жері » деп ... « ... » ... оның ... ... өкілі екендігін
әрі аталары мен балалары әйгілі, текті адамдар болғанын аңғарамыз.
Әл – Фараби ... ... Орта ... ... Араб ... ... Ислам мәдениетінің қалыптасуына, дамуына араб, парсы,
түркі халықтары зор үлес қосып, ат ... ...... ... үш тіл қатар қолданылған.
Негізгі рухани – ғылыми тіл – араб тілі болған.
Әл – ... ... араб ... ... ... сол, ... Мысыр,
Шам қалалары негізгі мәдени орталық болған. Фараби сол жақта жерленген.
Алғашқы білімін ... ... ... ... ... білімін
Баағдатта жалғастырады. Самара және Харран қалаларында болады. ... ... Ол ... ... ... ... сөйлеп жаза
білген. Грек, латын,санскрит т.б ... ... ... ұлы ... ежелгі
грек тілінен араб тіліне көп еңбектерді тәржімеленген [53].
Дүние жүзіндегі ең ірі ... ... мен ... ... ... ғалымдар үйіндегі (Байтул - Хикма академия) бас
қосатын.
Сол кездерде « Ғалымдардың ... ... ... қасиетті» деген
ұран көтеріледі. Ол Харун Рашидпен әл – Маһмұнның заманы болатын. Өзі өмір
сүрген заманда ... мен ... өнер ... ... із ... Онннан, жүзден астам ғылыми еңбектер қалған. Әр салаға ... ... ... ... логика, музыка, физика,
медицина, социология, лингвистика, поэзия, риторика, философия, табиғат
ғылымдары ... ... ... елу шақты еңбегі бар. Соның ішінде
музыкаға (саз, әуен ... ... ... « ... ... ... ... өте құнда туынды. Оны қазақшаласақ «Музыканың ұлы кітабы» деп
аталады.
Бұл іңбек ... және ... ... ... ... ... Онда музыкадағы акустика мәселелері камтылып, дыбыстың табиғаты,
таралу ... ... тың ... ... ... ... ... негіздерін жасап физикалық, ... ... ... ... ... ... ... жолдарын
атап көрсетеді.
Әл–Фарабидің еңбектерінің Абул–Лафа, Ибн–Сина «Авиценна», әл-Бируни,
Омар Хаям сияқты шығыс ... ... ... ... Леонардо до Винчи
т.б Европа ғылымдарда көптеп пайдаланған.
Паллас, Гмелин, Григорий, И.Г ... ... ғ ... ... ... ... ... деректер қалдырды.
ХІХ ғ қазақтың музыка аспаптарының қауырт дамыған ... ... ... ... жезтаңдай, күміс–көмей әншілер, керемет
күйшілер, алтынмен апталған, күміспен күптелген саз ... ... ... ... шіленгір шеберлер осы кезеңге халық өнерін
барынша асқақтатып, әспеттеп биік ... ... ... ғ. ... ... тану ... таныту халықи сипат алады.
ХҮІІІ ғасырлардың орта шеңінен ... ... ... аспаптары
ғалымдар назарына іліге бастады. Олар негізінен ... ... ... жеке ... ... ... тарқатып жатпады.
Соның өзінде әрбір деректің астарынан көп нәрсе аңғаруға болады. Аспаптың
түрі, тұлғасы, ... ... ... ... мол ... берді. Паллас,
Гмелин, Григорий, И.Г Андреевтер ХҮІІІ ғ. қазақ халқының музыка аспаптары
жөнінде құнды ... ... ... ... саз ... ... ... деректер мен
еңбектер, оларды талдап, таныту ... ... ... А.И Левшин (1861-
1922), Р.А ... ... ... (1835-1865), С.Г Рыбаков (1867-
1922), А.Эйхгорн (1844-1909) т.б ғалымдар қазақтың музыка аспаптары жөнінде
жазылған құнды деректер ... ... ... ... ХХ ғ. ... ... ... даму жолына түсті. Қазан төңкерісінен кейінгі, кеңес дәуірінде бұл
саладағы ... ... ... М. Лесинко, А.Гуменюг, П.
Никифоров, И.Кортуа, Г. Благодатов, С. ... ... ... ... ... атауға болады.
Орта Азия халықтарының музыка мәдениетінің тарихын зерттеуде ... ... ірі ... В.М Беляев, С.В Виноградов т.б.
Қазақ халқыныі саз аспаптану ғылымын кенжелеп дамыған жас ғылым десекте
болады. Бұл салада ... ... В.Н ... ... ... ... есімдерімен тығыз байланысты.
А.Затаевич қазақ әндерімен күйлерін көп жинаған адам. Ол ... ... ... ... шертілуімен ойналуы, түр–түсі туралы
құнды деректер қалдырды. А.В Затаевичтің домбыра ... ... ... ... ... көзге жұпыны көрінгенімен домбыра шебер орындаушының қолында
тигенде өз шамасынан әлдеқайда асып түсіп, ... шыға ... ... ол ... ... не үрмелі аспаптың үніндейесіле егіліп, біресе
дыбыстар аспанға ... ... ... ... еткен
шапшаңдығымен есіңді алады...» [66].
Қазақ музыка аспатарын дамытып, жетілдіру жұмыстары ұлт оркестірінің
құрылуына сәйкес ... ... саз ... ... ... жөніндегі жұмыстар
Ахмет Жұбановтың басшылығымен жүзеге асты.Ол туралы кезінде Ғ. ... ... ... көп дауысты ұлттық оркестрді құруы–аса ... ... ... ... деп ... Ұлт ... кіндік
атасы–Ақаң ...» деп айтқан еді.
1933 жылы ... ... ... ... сыбызғышы Ы.Уәлиев, қобызшы
Жаппас Қаламбаев, домбырашы-күйшілер Дина ... Қали ... ... Ғабдулман Матов оның құрамында болды. ... ... ... ... ... дыбыс күшейту, дыбыс диапазонының
үндік ерекшеліктерін ... ... ... жұмыстар атқарылып, саз
аспаптарын жетілдіру жұмыстарының ғылыми жұйелері жасалынды.
1978 жылы ... ... ... ... ... ... атақ алды. 1984 жылы «Халықтар достастығы» орденімен марапатталды.
Домбыраның сүйемелдеуімен ән салып Парижде Қазақ әнін ... оны ... ... әнші ... Қашаубаев, күйшілер Дина Нұрпейісова, Рүстембек
Омаров, Қали ... ... ... ... ... қызы ... қазақ музыка өнерін биік шыңдарға көтерді.
Саз аспаптарын жасау жөнінде еңбегі еленіп, ел аузына ... ... ... ... Саз ... ... ... елеулі еңбек
сіңірген шеберлер ағайынды Романенколар еді.
Қобыз бен домбыраны жетілдіруге өз үлесін ... ... ... еңбегі бір төбе.
1950-1958 жылдары Шамған Қажығалиев, Латиф Хамиди, Нұрғиса Тілендиев,
Алдаберген Мырзабеков т.б. ... саз ... ... жетілуіне көп
еңбек сіңіріп, оркестрдің өсуіне көп атсалысты.
Шоқан, Қорқыт сияқты тұлғаларды зерттеу арқылы ... ... ... тың деректер беру арқылы Ә. Марғұлан да бұл ... ... ... деп айта аламыз.
Ертегіде «Ертөстігім бір төбе, қалғандары бір төбе»-дегендей ... ... ... оларды ғылыми тұрғыдан зерттеп, жіктеп, жүйелеп, салалап,
жетілдіру жұмыстарын ... ... ... сіңірген ғалым
Б.Ш.Сарыбаев. Сарыбаев Болат ... 1927 жылы ... ... ... оның ... саз ... ... ісіне үлкен үлес қосқан
ғалым. Қазақтың ұлттық саз ... ... әрі сол ... ... ... ғылымдарының кандидаты. Б.Сарыбаев 350-
ден астам саз аспаптарын ... Оның ... 200-ге ... ... ... ... негізінде Б.Сарыбаев тұңғыш рет қазақтың саз аспаптар
классификациясын жасады. Картографиялық зерттеулердің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... сөз қозғасақ, осы салада ширек
ғасырдан астам тер төгіп, түрлі саз ... ... ... зерттеп,
салалап, саралап, республикалық әртүрлі басылымдарға насихаттап, көз ... ... ... ... ... ... ... Болат Шамғалиұлы
Сарыбаевтың еңбегі ұшан теңіз десек, жаңылыспаймыз.
2 Дәстүрлі күй ... ... ... ... ... күй ... ... архетиптері
Кез келген ұлттық мәдениетті дамыту үшін оның өткен кезеңдеріндегі
формаларын ... ... ... ... ... ... ... мәдениетте өткен ғасырлардың әсері мен оның ... ... ... ... ... ... ... қазіргі
музыкалық мәдениеттің қай формалары кіретінін болжау қиын, бірақ сонда да
келешекте көне дәстүрлер маңызды рөл атқаратыны ... ... олар ... ... ... құндылықтар болып танылады.
Музыка өнерінің хронологиялық ауқымы туралы археологиялық мәліметтер
хабар береді, олардың ... ... ... ... соның ішінде
Қазақстан жеріндегі музыка мәдениетінің тамырлары көне ... ... ... ... 20-25 ... ... ... петроглифтер
табылған. Оларда бірнеше музыкалық аспаптарда ойнап және ... ... ... ... ... ... І ... көне Хорезм, Соғда,
Бактрия және Парфия мемлекеттері кезінде сол уақытта кең ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде Орталық
Азиядағы көптеген ұлттық музыка аспаптары ... ... ... ... т.б. ... ... ... пайда болған екен. «Археологиялық
ескерткіштердің арасында (қабырғаға салынған суреттер, жазулар, терракота)
екі мың жыл ... ... ... ... екі ... аспаптың суреті
ерекше назар аудартады. Археологиялық екі ... ... мен ... ... ... өте ... болып келеді»–деген
ойды В. Виноградов жазған. Кейбір ... ... ... ... ... Азия ... ... болып, осы жерден басқа
халықтарға жайылған. Қазақтың қобызына ұқсас аспаптар қазіргі ... мен альт ... ... ... ... ... ... өркендеу кезеңі Орталық Азияда орта ... ... Ол ... орындаушылық өнермен қатар сол кездегі батыс
еуропалық теориясының деңгейінен аса ... ... ... ғылыми трактаттары пайда болған. Бұл дәуірде әл-Фараби
(870-950 жж.), Ибн Сина (980ж. ... ... ... (1414-1452)
сияқты музыка теоретиктері өмір сүрген. Олар грек философиясының негіздерін
меңгеріп, музыканы математикалық ... ... ... ... бар әр ... ... мен ... [56] –деп әл-Фараби өзінің музыка туралы трактатында жазған.
Жалпы Орталық Азия музыка мәдениетінің бір бөлігі ... ... ... ... ... оның басты өмір салты көшпелі түрінде
өткенін ескеру қажет. Өйткені қазақтарға дейін өмір ... ... ... ... ... ұстанатын. Сондықтан қазақ музыкасын зерттеу үшін
номадизмнің әлеуметтік-тарихи белгілерін талдап, оның ерекше ... және ... ... ... заңдылықтарына назар аудару
керек.
Мусикалық ... ... және ... қазақтың жалпы ұлттық
мәдениетінің жүйесінде ерекше әлеуметтік-тарихи орны туралы сөз қозғасақ,
халық үнемі ... ... ... ... жерлерге көшіп жүргенде
мүмкіндігінше өзінің қоғами өмірін ұйымдастыруға тырысатын. Көшпелі өмір
салтының жағдайында ... ... және одан да ірі ... ... ... ... ... шарты ретінде ұйымдастырушылық пен ... ... ... бойы қазақ қоғамында тәрбиелік функцияны
атқаратын ... ... мен ... ... ... Ұрпақтардың
арасындағы сабақтастықты орнататын құрал ретінде музыкалық-поэтикалық
өнердің ішінде ... ... ... ... ... аңын ... аулауына байланысты ерте заман
адамдары арасында дау-жанжал көп болған. Мұның аяғы ... Өз ... ... ... үшін енді олар соғысты көз ... ... ... ... ... ... ертедегі адамдар өз
тұрмыстарының қай болмысын болса да би ... ... ... ... ... ... аруаққа табыну, арбау, құрбандық шалу,
бақсылық сияқты неше түрлі ойын, билерді ... ... ... ғалым-зерттеушілерге қазақ халқының бес-алты
мыңдай күйі белгілі. Бұл, ... ... ... ... қосарлана
айтылатын аңыз-әңгімесі де соншама. Сондықтан да күй мен күй ... ... ... ... ... Ғалым-зерттеуші Ә.Марғұлан күйдің тарихи
кезеңдерін бес кезеңге бөледі:
«Бірінші кезең күйлері б.з.д VІІІ-V ғасырлар мен ... ... ... ... ... Бұған Евразияның ұлы даласындағы көшпелілер
арасында ислам діні ... ... ... ... ... жатады. Мәселен «Қос мүйізді Ескендір», «Көк ... ... ... ... ... ... ... болмасын көне саз-сарындарымен
ғана емес, қосарлана айтылатын аңыз-әңгімесімен де алыс ... ... /VІ - XІІ ғғ./ ... Бұл ... ... ... ... толғауы», «Саймақтың сары өзені», «Малжыңгер» сияқты күйлер
жатады. Бүл кезең ... тән ... ... ... ... ... ... /Қорқыттың мәңгілік өмірді іздеуі/. Оғыз-қыпшақ
кезеңінен жеткен ... ... ... тарихи сәйкестілігімен де
Қорқыт сияқты тарихи тұлғаның өмір ... де ... ... ... түседі.
Үшінші, ноғайлы кезеңнің /XІІІ - ХVІ ғғ./ ... ... ... ... ... даласындағы рулық-тайпалық
тұтастану, Алтын Орда сияқты мемлекеттің бой ... осы ... ... ... Тек ол ғана ... ... ... талқысында тарихи тағдырын
ортақтастырған далалық ру-тайпалардың саяси одақ құрып ... ... ... ... ... сахнасына шыға бастаған кезі де осы кез.
Ноғайлы кезеңінде туған музыкалық мұраларымыздың ... ... ... ... ... «Қамбар күйі» сияқты халық күйлерімен бірге
Кетбұғаның ... ... Асан ... «Ел ... ... ... жатқызуға болады. Бұл күйлер ... ... де, ... ... ... де, тарихи
тұлғалардың көрініс табуымен де сол заманның саяси-әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... кезіндегі /ХVІІ - ХVІІІ ғғ./ күйлер. ХVІ
ғасырдың алғашқы жартысынан ... ... мен ... ... бәсеке-бақтастық осы екі халықтың екі ғасыр ... ... ... ... Бұл ... ... ... өр мінезімен, тарихи
оқиғалармен сабақтастығымен, нақтылы тұлғалар ... ... ... ... музыкалық мұрамыздағы орны ретінде «Елім–ай»
әнін, «Қаратаудың шертпесі», «Қалмақ ... «Бел ... ... ... «Кеңес» т.б. күйлерді айтуға ... Бұл ... ... ... ... этикалық сабыр мен тереңдікті айтуға болады.
Бесінші ХVІІІ - XІX ... және XX ... ... ... ... Бұл
кезеңнің рухани мұраларында саяси-әлеуметтік сарынның айқын көрініс тауып
отыратынын баса айту керек. Әсіресе ұлттық дербестіктен ... ... ... деген көзқарасы, көңіл-күйі, әлеуметтік
айырмашылықтың ұлғаюы жалпы ... ... ... ... ... ... ... Содан да болу керек, бұл кезеңдегі қазақтың
музыкалық ... ... ... де, ... әр ... де, ... ... шыңдалған профессионалдық деңгейімен де айрықша назар
аударады. Бұл кезеңде ... ... ... Тәттімбет, Дәулеткерей,
Тоқа, Ықылас, Қазанғап, Сейтек сияқты дәулескер күйшілер қазақ музыкасының
ұлттық тілін біржолата орнықтырып, жалпы адамзаттық мәні бар ... ... ... ... халқының тұрмыс-тіршілігі, салт-санасына, рәміздік-әуендік
музыкасымен байланысты туған мифологиясы ұлттық дүниетаныммен, көшпелі ... ... ... дүниетанымындағы мифологияға байланысты
түсініктері әу ... ... мал бағу ... мен диқаншылық өміріне
байланысты туған. Әсіресе, жыл ... ... мен ауа ... болжау қоғам тіршілігіне тікелей қатысты болды. Дүниетанымның
неғұрлым көне түрі ... ... ... әрбір халықтың рухани мәдениеті
тарихында, оның адамгершілік және эстетикалық ... ... ... ... ... ... ұлттық сипаты алдымен фольклорда
сақталған. Ежелгі мифтерден бастап эпостық жырларға дейін, ... ... ... ... ... уақыт пен кеңістік туралы
түсініктері сан-тарау ... ... ... ... ... ... пен ... туралы ұғымдардың қалыптасу тарихынан ... ... тек қана бір ... ... ... ... ... дамитын құбылыс ретінде емес, ареалды құбылыс ретінде ... ... ... ... ... ... ... ұқсастығы олардың
тіршілік ету аймағынан, географиялық ортасынан туындайды. ... ... ... ... ... ... күмән тудырмайды.
Орасан зор аймақта мыңдаған жылдар бойы өмір сүрген, тіпті әртүрлі ... ... ... мен ... ... араласып, кейде
толығымен сіңісіп кетіп отырды. Қоғамдық тарихи процестердің динамикасын да
ескермеуге болмайды, мысалы, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ғана алып келген жоқ,
дүниетанымын да өзгертіп, ол мәдениетте ... ... бұл ... даму бағыттары әр түрлі болды. Олардың тек кейбір
түрлері ХІХ ... ... ... ... ... ... ... қалап, оның эстетикалық ерекшеліктерінің қалыптасуына әсер етті.
Белгілі ... ... ... ... ... ... көне
замандағы әскери-аңшылық музыканың болмысы мен дамуында сан алуан аспаптар
қолданылатын [58]. Оларды ... ... ... ... ... тәсілдердің бірі ретінде пайдаланатын. Уақыт өте келе ... ... ... ... ... ... бастағанда
күнделікті өмірде солармен байланысты аспаптық музыка да қолданбай кетті.
Сонда да ... ... ... ... ... ... ... мысалы, қобыз күйлерінің кейбір әуендері («Қамбар
батыр», «Кертолғау») немесе ... ... ... ... сол ... ... болып саналады.
Күй аңыздарын күйдің ... ... ... құрылым мәселесін
бажайлауға кезінде музыка зерттеушілер де талпыныс жасап көрді. Мәселен,
күй мен күй ... ара ... ... мағыналық байланысына мән бере
отырып Ә.Мұхамбетова мына сияқты төрт ... ... ... ... аңыз аясындағы күй; екінші, аңызға айналған күй; ... төл ... күй; ... күй мен аңыздың бұл жіктеуінде Ә.Мұхамбетова күй мен күй
аңызын біртүтас ... ... ... қарастырады. Сөйте отырып,
семантикасын анықтау үшін алдымен күйдің өзін тірек ... ... ... тек қана ... ... ... ... музыка
зерттеушілердің жіктеулері күй аңыздарының құрылымдық және ... ... ... ... дәрежеде септігін тигізетіні рас.
Алайда, күй аңыздарын тек қана ... ... ... ... ... ретінде қарастыру барысында бұл мәселеге басқаша келу
қажет. Фольклорлық жанр ... күй ... ... ... ... жөн деп ... ... бойынша күй аңыздарын былайша жүйелеуге болады:
1. Тарихи оқиғаларға арналған күй аңыздары.
2. Күйші-композиторлар ... ... күй ... ... ... ... күй ... Арнау күйлерінің аңыз-әңгімелері.
5. Қоршаған орта, табиғат туралы күй ... ... ... күй ... ... ... күй ... қомақты бір бөлігі тарихи
оқиғалар туралы болып келеді. Тарихи ... ... ... ... ... ... ... сияқты күй аңыздары да ... ... ... өзінше қорытады. Дәлірек айтқанда, ... ... ... ... өзіне керекті дерек пен ситуацияны сүзіп
алып, өзінің жанрлық табиғатына бейімдеп оқиға қүрайды. Бұл ... ... ... ... ... тарихи тұлғалардың ғұмыр тіршілігін кең аяда
суреттеп жатпайды. Көбінесе ел басынан ... ... бір ғана ... ... ... ... басынан кешкен бір ғана оқиғаны арқау етіп
отырады. Мұндай оқиғалардың қай-қайсысы да міндетті түрде ... ... ... ... ретінде «Қазақ пен қалмақтың күйі» атты халық күйінің аңызында
тарихи оқиғаны өзінше қортудың типті ... ... ... ... пен
қалмақ арасында ұзақ жылдарға созылған қанды ... ... рас. ... ... беттесулерде өмір салты тектес көшпелі екі елдің ... ... ... ... не екі ... ... ... жекпе-жекке
шығарып, немесе басқаша уәжге тоқтасып, талай рет қантөгіс шайқастардың да
алдын ... рас. ... соң ... ... күй ... ... де
әбден мүмкін. Қысқасы, осының бәрін де қазақ-жоңғар ... ... ... ... типті мотивтер деп қарастыруға болады.
Олай болса, тарихи оқиғаларға арналған күй аңыздарының негізгі бір
ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ете ... сюжет құрастыратынын атап өткен жөн. Қайталап айту қажет, мұны
тарихи ... ... күй ... ... ... ... болмайды, негізгі ерекшеліктерінің бірі ғана десе лайық.
Тарихи оқиғаларға арналған күй ... тағы да бір төл ... ... ... ... түлғаларды көлденең тарта отырып мифтік,
әпсаналық, аңыздық сюжеттер ... ... «Қос ... ... ... ... ... қос мүйізінің бар екені, ол
мүйізді шаштараздан басқа адам ... ... ... ... бір күні ... өліп қалып, басқа шаштараздың шаш алуы, ... ... қос ... ... ... ... содан ішқүха болып
ауруы, ол аурудан сауығу үшін жапан түздегі кұдыққа басын салбыратып ... ... ... қайталап айтып емделіп жүруі, күндердің бір күнінде
құдық ... ... ... ... ... ... ... ол сыбызғыны
тартқанда «Ескендірдің басында қос мүйізі бар!» деп ... қоя ... ... жария болған Ескендірдің қайтыс болуы сияқты оқиға баяндалады.
Мүндай қасиеттер ... ... ... ... ... табан тіреп бой көрсетеді, алайда әрбір фольклорлық жанр өзінің
практикалық міндеті мен әстетикалық қызметіне орай ... ... ... ғана ... [60], – ... ... Бұл ... тереңдете талдап көрсеткен: «Тарихи аңыздарда кейде оқиғалар
мен фактілер ... ... ... қиял ... ... яғни ... мен фактілердің өз ойына, арман-мүддесіне сәйкес болуын қалап,
солай баяндайды, солай етіп көрсетеді. Оған ... ... бар, ... ... ... ... қалай болғанын дәл білмегендік, ... ... ... ... өзің емес ел ... шындықтың көрініс
табуы. Мұның бәрі аңызда көркемдеу саналы түрде болмайтынын ... ... ... ... оқиғаларға арналған күй аңыздарына да
тікелей ... ... ... ... күй ... мейлінше байырғы заманнан
бастап бүгінгі күнге дейінгі оқиғалар қамтыла береді. Күй аңыздары неғұрлым
байырғы болған сайын ... оның ... ... ... ... ... ... Ал, бергі ғасырларды тілге тиек ... ... ... ... ... оқиғаларды баяндағанда тарихи шындықтар әсіре
сөзден арылып, нақтылана түседі.
Қазақтың дәстүрлі ... ... ... күй ... Күйдің
дүниеге келу себебі куй аңызына айналған. Яғни, күйдің де, күй аңызының да
себепті сипаты басым. Осы ... ... де, күй ... да ... ... ... ... Ол–күйші композитор. Сөз жоқ, алдымен күйші-композиторды
не бұрынғы заманда өтіп кеткен оқиға толғантуы ... ... көз ... бір
оқиғаға тебіренуі керек, не болмаса өз басынан айырықша бір ... ... ... ғана, үлкен тебіреніс-толғаныстан кейін дүниеге күй келеді.
Ал, күйшіні тебірентіп-толғантқан сол ... ел ... күй ... ... ... ... ... өміріне арналған күй
аңыздары күйшінің өз басынан өткен алуан ... ... ... ... ... қай-қайсысы да күйшінің өмірбаянын тереңірек білуге,
адамдық қадір-қасиетін кеңірек ... ... ... ... ... ... болып отырады. Қорқыттың (VІІІ-ІХғғ.)
өлімнен қашып, мәңгілік өмірді іздеуі, немесе ажалға арашашы болған ... ... ... Шыңғысхан сияқты қаһарынан қан тамған ұлы
әміршіге Жошыдай ардақты ұлының өлімін күймен естіртуі («Ақсақ ... ... ... атап өтуге болады
2.2 Қазақ күй өнерінің қалыптасуы
Көп ғасырлық тарихы бар ... ... ... бір ... ... күй өнері саласында мәңгі өлмес рухани мұра ... ... ... ... ... ... кәсіби музыкасы, дәстүрлі
фольклоры сияқты, көшпелі тұрмыс жағдайында туды және сол көшпелі ... ... ... ... музыка мәдениеті, кәсіби музыкасының қала
өмірінің ... ... өзге ... ... ... бірі осында. Қазақ халқы өзінің ... мен ... ... ... ... ... рухани азық етті.
Әсіресе, саз ... мен сөз ... ... ... ... Өнердің бұл
түрлерінде халықтың сан ғасырлық ақыл-ойы, парасат пайымы, өмірге көзқарасы
мен наным-сенімдері жинақталған [62].
Музыка өнеріне ең ... ... ... ... Оның ... ... әуен дегенді білдіреді: «Әуен сөзі не белгілі бір тіркестегі
музыкалық дыбыстардың [тондардың] бір ... ... ... не әр ... білдіретін сөздерді қалыптастыратын және осылайша ... ... ... ойды ... ... ... ... және бірге дыбысталатын тондардың қатарын білдіру ... ... ... ... ... ... мағынасы анағұрлым
жалпырақ. Расында, бірінші ... ... ... ... ... дене тудырғаны жайында сөз қозғалмайды; екінші жағдайда, керісінше,
қандай да бір ұғымды білдіретін ... ... ... ... кете алатын тондар жайында сөз болады; бұлар-өз ойын білдіріп және
оны басқаларға жеткізу үшін ... ... ... ... әуен ... бергіміз келетін екі анықтамамыз, қандай көзқарас
тұрғысынан қарастырылып отырғанына байланысты, бір-бірінен логикалық түрде
ерекшеленеді: яғни ... ... ... ... ... саналады ма, әлде керісінше ме? Қайсыбір ... ... ... ... ... ... ... бірінші анықтамамыз екіншісінен
басым болады. Ал екінші анықтамамыздың ... ... ... ... зат ... бір мақсат үшін жасалады және сол мақсат ол ... ... ... ... деген ұстаным ескерілген жағдайда
орын алады. Сондықтан логикалық тұрғыдан басымдылыққа ие деп біздің ... ... жөн. Әуен ... екі ... ... ... әнді құрайтын және қалыптастыратын заттарды және әуенге тартымдылық
пен кемелділік сыйлайтын заттарды қамтиды. Ән және оған қатыстының ... ... ... ... және ... байланысты. Әнде біздің
сезімімізге, біздің қиялымызға, біздің ақылымызға бағытталған зат ... ме? Ал ... ... ... әсер ететін қасиеті қиялымызды
жетелейтін қасиетінен ерекшеленеді ме? Сондай-ақ, әннің бір ... ал ... ... қиял мен ... ... ... ... бе? Бұл
сұрақ тек қана әнге қатысты ... ол сол ... ... да ... ... және оған ... барлығы адамның сезімі, қиялы, ойлауымен
туындалатын заттар болып ... және олар ... ... ... ... ... бола ... [56, 86б.].
Сонымен, дейді ғұлама, музыка өнерінің нысанасы әуендер болып табылады,
сондай-ақ музыка өнері әуендердің үйлесімді, үндес ... үшін ... ... және аса ... болуы үшін не қажетті екенін
анықтайды. Музыка өнері үш ... ... ... ... үшін ... ... арналған әуендерді қамтиды. Келесі
аспектісі тыңдаушылардың сезімдерінен тыс ... ... ... бұл ... ... де ... ... өнері деп
аталады, бірақ мұндай атау көбінесе бірінші аспектіге қатысты қолданылады.
Ал әуендердің бірін екіншісінен, ... ... ... ... ... ... есту сезімі мен қабілетіне ... оны ... деп ... еш ... ... ... ... ажыратып, сезіне білу
қабілетінен мүлдем ада ... ... ... өте ... Адамның бұл
қабілеті бойына туа бітеді, немесе меңгерілген ... ... ... ... түрі ... ... оны ойшыл теориялық музыка деп
атайды [56, 87б.].
Қазақ өмірі үшін ерте замандарда қалыптасқан ... ... ... ... ... ... музыкасы осы игі ортада өсіп-
өркендеді. Қазақ ... ... ... ... ауызекі музыка
мәдениетінің дамуы арнасында музыка ... ... ... легі
қалыптасты. Олар–жыршы-жыраулар, ақындар, сал-серілер, әншілер мен күйшілер
және басқалар.
Бұл ... ... ... ... ... өкілдері ішінде
күйшілердің орны ерекше зор еді. Күй өнері туындысының шығармашылық өмірі,
дүниеге келуі өмірде болған ... ... ... адам ... ерекше сәттеріне тән ... ... ... ... әр ... туу ... бар. Сол ... бұл жерде өнердің екі
түрінің үлгілері қатар қалыптасады деуге болады. Оның бірі күй ... ... ... ... ... сөз ... жүйесінде
баяндалған үлгісі. Қазақ күй ... бір ... осы ... Күй тартылардың алдында міндетті түрде ол күйдің ... ... ... ... ... оқиғалар)
баяндалып отырған. Қазақ өнерпаздары бір өнердің аясында қалып ... ... ... ... болса, күйшілер әңгіме айтып, ән орындап,
айтысқа да қатысқан. Бұл–қазақ өнерінің тарихы айдынынан орындар ... ... ... [63]. Қазақтың кәсіби дәстүрлі музыкасының әрбір
үлкен өкіліне қойылатын талаптар өте ... ... Ол биік ... мен ... орындаушылық шеберлік, сөз өнерінің құпияларын меңгерген
әңгімешіл, тарихты, ... ... ... ... ... ... аңыздарды, әдет-салтты салалап-саралау, күй шежіресін, күйшілердің
шежіресіне, қолөнерін жетік игеру сияқты талаптарға сай болуы ... ... өз ... мен өмір ... көп ... сан-салалы әмбебаптық
принципін ұстанған [64]. Ал тамыры ... көне ... зер ... ... ... ... ... көшпелі қоғамның ары мен ожданы,
ақылы мен абыройын бойына жинақтаған, елінің ... ... ... ... ... тайса да, жолы тарылса да өзінің ... ... ... Асан ... мен ... ... абыздардың бейнелері көзге түседі
[65]. Алайда, халық музыканттарды тек өнер мұрасын жеткізуші деп қана ... ... ... ... ... қалыптасқан дәстүрлі
дүниетанымға сай деп қабылдаған. Жаратушының ерекше ... құлы ... ... ... ерекше құрметтің сырын саралап, тамырлап келгенде, ... ... ... құдайдың қалаулысы деген түсініктің елесі байқалады.
Күй өнері пайда болуының табиғи негіздерін бірден бекерге ... ... ... Бұл ... ... ... ... Мысалы күйдегі әуен мен «әнші құстардың сайрауында көптеген ұқсас
белгілерді тауып алуға болады.
Қазақ даласын ... «ән ... деп ... [66]. Шынымен,
ұзатылып бара жатқан қыз әдетте өз «сыңсуынң өзі шығарып, айтатын. Еш ... ... ... ... махаббатын қарапайым күнделікті әңгімелесетін
жай ғана прозалық ... ... ... сұлу ән ... Үйлену салтының
тойларында ғұрыптық әндердің орындалуы музыкалық-поэтикалық спектакльдерге
айналатын. Адам қайтыс ... да ән ... Егер ... кісі ... ән шығаруға қабілеті жететін адамды көрмесе, өз «жоқтауын ... ... оны ... ... қалдыратын.
Музыкалық-көркемдік шығармашылықтың сүйемелдеуімен өтетін индивид пен
коллективтің ... ... ... атаудың керегі жоқ, өйткені
музыкалық-поэтикалық өнер адам ... ... ... ... идеологиялық ой-толғауларына дейін барлық салаларында орын ... ... ... өнер мағынасын өзгеше
түрде білдіретін. Музыкалық-поэтикалық өнерде ... ... ... ... ... ... ... үйрету, өнегелі заңдылықтарды
ұстану сияқты тәрбиелік мәні бар ақылдар өнер арқылы әр адамға ... өнер ... ... ... діни ... адам ... қатысты көзқарастар, экологиялық, космогониялық және ... ... ... ... ... ... соңына дейін
музыка бірге жүретін.
Қоғамдық сананың формасы ретінде музыкалық және ... өнер ... ... өз ... жеке ... айналды. Әр түрлі факторлардың әсерінен
олардың ішкі жүйелік және ... ... ... ... ... мен даму ... қалыптасты. Бұл ерекшеліктер
музыка мен поэзияның ішкі даму заңдылықтарының формасын игеріп, шынайылықты
көрсетуге қомақты үлес қосады.
Әр ... ... ... ... ... және ... кезеңдерін
қоса қазақтың ауызекі музыкалық мәдениетінің нұсқалары оның анық ... ... ... бере ... ... ... ... құрамында байырғы көне қабаттарын зерттеп, олардың қалдықтарын
да табуға болады, бірақ жалпы алғанда музыкалық және музыкалық-поэтикалық
тілдің эволюциясы ... ... ... және ... ... болған.
Егер біз осылай лирикалық поэзияны бейнелер мен ... ... ... шашыратуы ретінде қарастыра алсақ, онда біз енді мынадай
сұраққа келеміз: ... пен ... ... музыка не болып
көрініс табады. Ол бұл сөздің философиялық ... ... ... яғни ... таза ... ... ... қарама-қарсы
ретінде көрініс табады. Мұнда мән ұғымы мен құбылыс ұғымын неғұрлым қатаң
ажырата білген жөн: өйткені ... өз ... ... ... ... да
сезімдік кернеу бола алмайды, тап осындай түрінде ол өнер шектерінен батыл
қуылуы ... ... еді, ... ... кернеу мәнісінде ... ... ... ... ... ... ... сияқты көрініс
табады. Өйткені оның бейнелерде көрінуін білдіру үшін лирик ... ... ... ... ессіздік дабылдарына
дейін; музыканы тылсымдық ... ... ... ұмтыла отырып, ол
өзінде бүкіл табиғатты және ода өзін тек ... ... ... ... ... Бірақ ол музыканы бейнелерде түсіндіргендіктен, ол
музыканың дәнекерлігі арқылы аңдайтынның бәрі, оның ... ... және ... ... да, оның өзі ... ... тыныш
толқындарында ұйып тұрады. Тіпті ол қашан өзін сол дәнекердің тасасынан
көрсе де, оның ... ... оған ... ... ... жетеді:
оның өзіндік сезімдік кернеуі, жігері, ұмтылысы, ыңырсуы, шаттануы, оның
көмегімен ол ... ... ... ... болып шығады. Міне осында
лирика феномені: тылсымдылық сапасында ол музыканы ... ... ... ... арасында, сезімдік кернеудің ұмтылысынан
азат болғандықтан, таза, күннің дақ тимеген сәулесі ... ... бұл ... ... ... ... рухынан тәуелді болса, музыка
өзінің толық шексіздігінде соншама бейне мен ұғымды қажет ... ... ... ... ... дегенде құрастырылған. Лирик поэзиясы, ол
музыкада шексіз жалпылықпен және қамтумен алдын ала ... ... ... көркем сөзге міндеттейтінсіз, ештеңені айта ... ... ... ... ... ... сөзде қалайда бере
алмайсың, өйткені ол музыканттың жүрегіндегі бастапқы ... ... ... ... және сол ... ... құбылыстардан жоғары
тұратын және кез келген құбылыстың ... ... ... ... Онымен
салыстырғанда кез келген құбылыс бәрінен бұрын тек нұсқа түрінде көрінеді,
сондықтан құбылыстардың ... және ... ... тіл, ... және еш
жерде бізге музыканың ішкі жағын аша алмайды, бірақ музыкаға еліктеудің
барлық ... ... ... тек ... ... ... ... шешендігіне қарамай, оның құпия мағынасы бір түйір де ... ... ... ... ... ... ... саналып, атадан балаға
жетіп отырған. Аспаптық музыка өнерінің ... ... ... ... ... жаңа дәстүрді бойына сіңіріп дами түсетіндігімен ерекшеленеді,
тарихтың түрлі бұрқасындарына төтеп ... ... ... ... ... ... басты құрылымдық ерекшеліктеріне күй буындарының қайталанып
келуі ... ... ... ... ... ... композициялық құрылымын
ашып, ладтық жүйесін айқындайды. Квинталық ... және ашық ... ... ... жататындығының тағы бір дәлелі. Бурдондық
екі дауысты күйлер ең көне архаикалық ... ... ... ... ... күйлердің шығу тегі және бурдондық жүйедегі
композициялық құрылым ... ... ... дүниетанымымен
ұштасады [67]. Күйдегі қағыс және ырғақтың да алар орны ерекше, олар күйдің
мінезін ... ... ... түседі. Көне-аңыз күйлер сөз-
сөйлемге құралады. Мысалы: «Балаң өлді Жошы хан», ... ерке ... ... кәсіби күйшіге қойылар талаптардың тобында ақындық,
күйшілік, ... және ән ... ... бір ... ... алатын
құймақұлақтық секілді қасиеттер бар. Бұл қасиеттерін олар ән айтысу немесе
күй тартысу кезінде асқан шеберлікпен көрсеткен. ... ... ... ... ... ... алдында өткен. Аңыздың айтысына
қарағанда, күйшілер екеуден-екеу отырып та айтысып-тартыса берген.
Қазақ тұрмысында өнердің көп көрінетін жері–қонақкәде. Әнші ... ... ... ең ... ... Ән мен күй, ... ... келетін-ді. Күйшінің өзі немесе үй иесі ... ... ... ... ... ... ... жұрттың зейініне
белгілі бір әнді немесе күйді ұсынатын. Көп жағдайда ... елең ... мен ... ... сол ән мен ... ... ... Кәсіби күйшілердің
шығармаларының арасында тұрмыстық жеңіл сарынды шығармаларымен ... зор ... ... ... ... ... ... ендігі бір үлкен қасиеті–сан-салалы
дамыған, салалық авторлық институты. Қазақ кәсіби ... ... ... тыс бола ... өнердің дамуында жеке авторлық шығармашылықтың негізі музыка
болды. Бұл оның жеке стильдік және композициялық жүйесінің қалыптасуына
ықпал етті ... Мәді ... ... қыз» ... ... аңызы бар: «Баяғы
өткен заманда шал мен кемпір болады. Олардың ақсақ қызы бар ... ... ... өгізі болады. Кедейшілік, жоқшылықтан әбден жауыр болады.
«Ұлынабалы-Ысынабалы» деген жер екен, жаугершілік кеп қалып көшіп жатқан ... Жау кеп ... ... ... ... үйін, керекті мүлкін артып, шал
кетейін десе, кемпірі мен қызы ... ... мен ... ... ... қалады. Сонымен, жансауғалап, өгізге мініп шал кетіп қалады.
Жұртта қалған кемпірі ... ... ... не ... ... ... жылап жатқан кезі.
Осы кезде бір тылсым күш көк бұқа ретінде келіп, кемпірдің көз алдында
тұрады. Кемпір сол ... көк ... ... ... жау да төніп қалады.
Бірақ көк бұқа ешбір жеткізбестен кемпір мен ... ... ... ... ... кемпірдің жылағаны» (астыңғы ішекте), «мынау шалдың
жылағаны» ... ... ... ... ... жылағаны» (астыңғы ішекте)
деп домбыраны боздата жөнеледі. Қарапайым ұғыммен күй аңызының түп-төркінін
аңғара қою ... Ал, ... ... ... ... ... жауабын
табуға болады.
Дауыстық еліктеу жағдайында ... ... ... ... ... ... ол оны ... формалармен пайдаланғанда, тек сонда естиді;
ендеше, қашан басқа формалардың ынталандыруларына дыбыс бергенде, ол өзінің
жеке ынталандыруларына да үн ... ... Бұл ... өздері үшін
сайрауға, әншілердің – өздері үшін де ән салуға ұмтылуын білдіреді. Олардың
шығаратын дауыстары ... ... ... ... ... ... Қайсыбір ерекше үн қатуды шақыратын ерекше бір дауыс бар болса,
сонда бұл дауыс оны басқа формалар ... ... сол ... ... тұрған, бұл үн қатуды сол әуендік ... ... ... ... олар ... сайрауында кездесетін, сол
элементтер таңдалып ... және де ... ... бұл ... елігуге
ерекше ұмтылыс аңғартпай-ақ, қос құстарға ортақ элементтерді бозторғайдың
сайрауында жинақтайды. Осында, не ортақ болса, соны ... ... ... ... көз ... тұр. ... ... оған әсер
ететіндей, өзіне солай әсер ететін ... ... ... ол тек
басқаның әсерінде тұр, өйткені ол сол бір дауыстық әуенді пайдаланады.
Сонымен, дауыстық әуен, сондайға ешқандай басқа әуен ие ... ... ... ... біздің бет-әлпетімізде белгілі бір
көрініс пайда болғанда, сол ... біз ... көре ... ... ... ... естігенімізде, сол жағдайда оған көңілімізді аудару бізге
біршама ... ... ... ... дауыс ырғағын
пайдаланғаннан кейіп тұрғанда, кеңеттен дерлік осыны ... ... ... ... сол ... өзін естиді. ... ... ... ол ... шақыратындай, бұл индивидке сондай көрініс
тудыратын қасиетке ол ие болмайтын, стимул орын ... ... ... ... ... ... байқап қалу және бақылау
біршама жеңілдеу. С.Аязбекова атап ... ... ... әуен ... ... ... енгізген [69].
Оны ол басқаларда шақыратын, индивид ... сол ... ... әуен ... және ... Бұл ... деп ... жалғыз негізіне жатады. Бұл еліктеу, басқаның істеп
жатқанын көргендіктен, индивидтің соны ... ... ... емес.
Еліктеу тетігі, оның өзі басқада шақыратын, сол музыкалық үн қатуды өзінде
туындататын, және де ... ... ... ... ... осындай
үн қатуларға көбірек салмақ салатын, біртіңдеп үн ... бұл ... ... ... ретінде құрастыруда тұр. Бұл, айтпақшы, бейсаналық
түрде бола алады. Бозторғай өзінің шымшыққа еліктеп тұрғанын білмейді. Бұл-
екі құсқа ... ... жай ғана ... ... Және бұл, ... қай жерде болса да кездестіретін, барлық жағдайларға дұрыс болып ... ... ... ... ... ... бірден бекерге шығару
сыңаржақтылық болып табылады. Бұл әсіресе мимезис, еліктеу ... ... ... әуен мен әнші құстардың сайрауында көптеген ұқсас
белгілерді тауып ... ... ... ... орындаушы форма өзінің жеке стимулын, қашан
ол оны ... ... ... тек сонда естиді; ендеше, қашан
басқа формалардың ... ... ... ол ... жеке
ынталандыруларына да үн қатуға ұмтылады. Бұл құстардың ... ... ... үшін де ән ... ... ... ... дауыстары басқа дауыстарды жасап шығарудың түрткілері ... ... ... үн ... ... ... бір ... бар болса,
сонда бұл дауыс оны басқа формалар пайдаланған жағдайда, сол туралы сөз
болып ... бұл үн ... сол ... ... ... ... репертуарынан, олар шымшықтың ... ... ... ... ... және де ... іріктеу, бұл жерде елігуге
ерекше ұмтылыс аңғартпай-ақ, қос құстарға ортақ элементтерді ... ... ... не ... ... соны ... ... әлдебір
іріктеу процесі көз алдымызда тұр. ... ... оған ... ... ... әсер ететін индивидке тәуелді, ... ол ... ... тұр, ... ол сол бір ... ... ... дауыстық әуен, сондайға ешқандай басқа әуен ие болмайтын,
осындай мағынаны ... ... ... ... ... ... ... болғанда, сол уақытта біз өзімізді көре алмаймыз. Қашан біз
өз дауысымызды естігенімізде, сол ... оған ... ... ... қарапайымдылау. Қашан қайсыбір ашуландыратын дауыс ырғағын
пайдаланғаннан кейіп тұрғанда, кеңеттен ... ... ... ... ... ... сол ... өзін естиді. Абыржудың бет-әлпеттік
көрінісі жағдайында, ол басқада ... бұл ... ... ... ... ол ие болмайтын, стимул орын алады. Бет-әлпетінің
өзгеруіне ... ... ... ... ... қалу және бақылау
біршама жеңілдеу [71].
Басқа адамдар қалай үн қатқанындай, индивид өзінің стимулына ... ... міне осы ... ... табылады. Қашан бұл орын ... ... ... бола ... ... «сөзі» ештеңені білдірмейді, бірақ
қайда әлденені өз дауысымен мағыналы айта ... ... ... үшін ... де кез ... ... ... жететін шектерде айта бастайды. Тек
дауыстық ымдау ... осы ... ... ... тек ... ... ол үн қатады немесе оған басқа үн қататындай, ... ... ... ... ... шынында, сондай сипатқа ие. Осында, оларды
саңыраулар пайдаланатын, сол ымдауларды ... ... Олар ... ... ... кім ... сондай әсер етеді. Әрине, дәл
осы кез келген жазу ... да ... ... ... ... ұқсас
рәміздер арнаулы дауыстық ымдаудан дамыған, өйткені бұл-ол басқаларға ... ... ... ... әсер ... ... ымдау. Ол екі құстың
үн қатуында мәнді бола алмайды. Сонда да бұл ... ... сол типі ... бір ... ... басқа құста, бұл бағыт бірінші құста қаншама
әлсіз байқалғанымен, ол өзі шақыруға ұмтылатын, сондай үн ... ... ... азды ... ... біз өзімізді, басқалар бізді
көретіндей, солай ... Біз ... ... ... басқалар бізге көңіл
аударатындай, солай өзімізге көңіл аударамыз; торғай шымшықтың сайрауын
алып ... біз ... ... ... диалектілерді іріктеп аламыз.
Әрине, осындай ерекше қайтарымдар ... ... ... құрал-
жабдығымызда болуы керек. Біз ... ... ... біз ... шақырамыз, сондықтан бұл ұстанымдарды бейсаналы
ауыстырамыз. Біз ... ... ... ... ... ... және
олар әрекет ететіндей, әрекет етеміз. Мен осында әлдебір жалпылама ... ... ... ... нені біз мендік сана және мендіктің пайда
болуы деп атайтын, сол даму үшін түбегейлі ... ие. Біз ... ... ... ... ... ... оларды біз басқаларда
шақыратын, өзімізде сол үн ... ... ... біз, ... жеке ... ендіре отырып, басқалардың ұстанымдарын
қабылдаймыз. Адам санасының дамуындағы тілдің шешуші маңыздылығы, қалай ол
басқаға әсер ... ... ... бұл ... солай әсер ете алу
қабілеттілігінде тұр.
Бүкіл біздің ойлауымызды вокальдану деп есептеуге болады. Ойлауда ... ғана ... бір ... ... ... ... ... бұл
дұрыс. Алайда бұл қағиданың барлық импликацияларын, ал атап ... ... ... ... ... ... және ... осы процестердің ізін алып жүретіндігін олар ... ... ... процесс бұл бірінші дәрежедегі маңыздылыққа ие, және де,
онымен ілесіп жүретін, түсіну және ойлаумен қатар дауыстық процесс ... ... ... ... жай ... емес екендігін
мойындау әділетті. Осындай көзқарас тілдің әлеуметтік кеңмәтінін ... ... ... ... ... ... ... айтып тұрғанын естуінде
және соны ести сала, басқа қалай үн қататындай, солай үн ... ... тұр. Бұл ... ... ... біз әдетте, олар бір-
бірімен ... және ... ... ... ... ... ... орталықтарының бар екендігін ұйғарамыз.
Әрине, нақ осы рәміздің, бұл дауыстық әуеннің қалай индивидтің өзінде
болсын, солай ... ... үн ... осындай жиынтығымен өзара
байланысы бұл дауыстық ымдауды, мен мәнді рәміз деп атайтынға, айналдырады.
Рәміз ... ол ... ... ... ... ... әлдебір
қайтарымдардың тобын туындата алады. Ол мәнді рәміз бола алатын деректе де
тағы әлдене бар: «орындық» немесе «ит» ... ... ... ... үн қатуы, бұл индивид үшін қаншама үн қату ... ... ... үн ... ... Әрине, қайсыбір заттың мағынасы немесе мәні ... ... ... нақ ... ... [70, 66-76 бб.]. Біз ... ... қалай біз айтатынымыздай, зерделі түрде әрекет
етеміз, әйтсе де ... ... ... ... ... санамызда
орын алып тұр дегенді алдын ала білдірмейді.
Қашан біз нені жасап ... ... ... ... ... ... ... әлдебір стимулды іске асыру туралы үн қатудың өзін
жүзеге асырамыз. Осы нақтылы үн қату ... ол ... ... ... әрекеттің келесі кезеңі үшін ол стимулға айналады. Боксер өзінің
қарсыласына соғайын деп дайындалып жатқан соққы, ол оған ... ... ... қорғанысын бұзатын, белгілі бір қайтарымды шақыруы ... ... ... үн қату ... ... ашық жерге соққы беру үшін
стимул болуы қажет. Ол ... ... бұл ... ... оның келесі үн
қатуының стимулы бола бастайды. ол ... не ... деп ... ала ... ... қорғану қозғалысы, ол өзінде қоздырып үлгерген
қозғалысқа жатады және ол қарсыласының ашылған жеріне ... ... ... Егер де ол, қай ... ыңғайлы ашық орын пайда болғанға, соққы
беруге стимул бола алмаса, онда оның ... ... ... еді.
Жануарлардың ақылды әрекеті мен рефлекциялаушы деп аталатын нидивидтің
әрекетінің арасындағы ... ... Біз ... ойламайды деп
айтамыз. Сол үшін өзі жауапты болатын, тұғырға ол өзін қоймайды: ол ... ... ... ... және нәтижесінде былай демейді: «Ол
солай әрекет етеді, ал мен ... ... ... Егер индивид осылай әрекет
ете алса және ол ... ... ... ... ол үшін ... ... ... айналса, онда біз ақылды әрекетті көріп отырмыз. Қайда
басқа адамның үн қатуы индивидпен ... ... және оның ... стимулына айналса, сонда басқаның әрекетке бару мағынасы оның
өзіндік ... бар ... тұр. Соны біз ... деп ... ... ... ... ойлау бар болуы үшін, оны ол басқада туындататын,
индивидтің өзінде үн қатуларды оятатын, рәміздер және ... ... ... оның ... бұл үн ... тұғырынан, ол өзінің ... ... ... Бұл тек ... ... ... қарым-қатынаста
болатындай коммуникацияны ғана емес, бірақ сонымен ... ол өзі ... ... үн қатуды, индивидтің өзінде шақыруды, басқаның рөлін
қабылдауды, басқа қалай әрекет ... ... ... ... ... ұйғарады.
Индивид басқа жүргізіп жатқан процеске қатысады және бұл қатысуды еске ... өз ... ... Нақ осы ... мағынасын құрастырады:
осы және басқа индивидтер үшін ортақ үн қату, өз кезегінде ... ... ... ... сіз ақылды, онда қайсыбір әсерлер мен күйлер бар, жай ғана әлдебір
саналы субстанция деп, және осы ... бірі ... ... ... ұйғарсаңыз онда сөз таза ырықсыз бола бастайды-ол тек рәміз [73]. Сонда
сіздер, балалар ... ... ... ... кейін қарай ... ... ... ... ... туралы әсер туады;
ақылдылық шеңберінен тыс жататын, таза механикалық зат түрінде тіл ... сіз, тіл жай ... ... ... процестің бөлігі-тұтас
алынған бүкіл әрекет жалғаса алу үшін, индивидтердің бір-біріне үйлесуін
қамтамасыз ететін ... деп, ... ... онда тіл ырықсыздықтың
шектелген диапазонына ие болады. Егер сіз басқа адаммен сөйлесіп тұрсаңыз,
сіз, бәлкім, үшінші ... ... ... ... ... ... оның ұстанымдарының өзгергенін сезе аласыз. Сіз оның ... біле ... және ол сіз үшін ... бір ... индивид үн
қатуының бөлігі бола бастайды. ... ... ... рәміз
сапасында қызмет атқара алатын белгілі бір саланы, бөліп көрсетуге ... бір және сол ... ие жеке ... ... ... ... ... аламыз; бірақ олар қашанда ымдаулар болып табылады, яғни не істейін
деп жатқанын басқаға ашатын, ... ... ... ... ... ... ... адам бұл кілтті пайдаланғанда, ол ... ... ... ... ... ... таза күйін қайсыбір сөзбен жай ғана
белгілеу мағынасындағы еркін бола ... ... ... нақ қандай
бөлігі кооперативтік әрекетті бағыттау үшін ... ... сол ... азды ... Мұны ... әр ... ... жүзеге асыра алады. Не
өзі өзімен мардымсыз болып көрінетін, сол осы ұстанымның мәнісін аша ... ... ... бола ... Бұл ... ымдаудың өзін мардымсыз
деп атауға болады, алайда ол, сол арқылы нені ... ... ... деңгейде маңызды болып шығады.
Бұл ымдаудың таза интеллектуалдық сипаты мен оның ... ... ... ... ... ... табады. Ақын
соңғыға тәуелді: ол үшін тіл, оларды біз, мүмкін, толық ескермейтін, сондай
құндылықтарға бай және ... ... ... ... ал ... оданда аз,
сөздермен білдіруге талпынғанда, біз жай ғана белгілі бір ... ... сол ... ақын ... ... ... тірі ... тербелісімен істес болады.
Ендеше, тілді біздің пайдалануымыз үлкен диапазонды қамтиды; бірақ бұл
диапазондағы қандай да фаза іске ... біз ... ... қайсыбір бөлігімен істес боламыз, және де бұл, басқаларға қалай
әсер ететіндей, сол арқылы өзімізге солай әсер ... ... сол ... және де біз не ... ... осы ... арқылы әлеуметтік
жағдайды жанама түрде қамтамасыз етеміз. Бұл жағдайят кез келген тіл ... ... ... егер бұл ... тіл ... онда индивид, не
айтып тұрғанын түсінуі ... ... ... әсер ... әсер ... [72, 135б.].
Ағартушылық пен ... ... ... индивидтің
эволюциясына қатысты ... ... ... ... бұл ... ... ... қоғамның өзінің материалдық және ... ... ... ... және оларды адамзаттың
ең жоғарғы рухани мақсаттарымен бекітілген құрамда көтеруді қамтиды. ... ... ... ... және ... ... ... ақиқатпен түйісуді және қоғам өмірінің жағдайларын ... Үш ... төрт ... ... ... көзқарастарында да, сол
сияқты оның даму деңгейінде де, мәдениеттің түпкілікті триумфі мен ... ... ... ... ... ... ... қол
жеткізілді. Қазіргі адам өзінің еркіндігімен де, ... ... де ... ... және ... әл-ауқат Жер шарының неғұрлым қалың бұқарасы
үшін қол жететіндей болып қалыптасатын болса, онда ... ... ... ... одан неғұрлым артықшылыққа ие болар
еді. Материалдық жетістіктер, әрине, адамзатты ... ... ... ... ... Сонымен қатар, адамзаттың өзінің ішінде тәуелсіз
адамдардың санын кеміте түседі. Қолөнерші машинаның ... ... ... ... Тәуелсіз коммерсанттың орнын ... ... ... ... ... ... ... жағдайында
тіршілік жасауға мүмкіндікті тек ірі капиталы бар кәсіпорындар ғана
иеленеді. Тіпті ... ірі ... ... ... немесе азды-көпті
тәуелсіз қызметке құқығын қорғап ... ... ... ... ... ... тән ... деген сенімсіздіктен барған сайын өзін
сақтау үшін күреске көбірек тартылады.
Пайда болатын тәуелділік пен ... ... ... ... ... ірі ... біріктіруіне орай күшейе береді, оларды
асыраушы ... ... ... және ... қол ... Сол ... психикалық жағынан ауыр соққы алады. Индивид пен қоғам арасындағы
қатынастар тек интеллектуалды тұрғыдан ғана емес, ... ... ... да бүлінген. Қазіргі заманғы адам өзінің дербес пікірінен қол үзе
отырып, өзінің дербес өнегелілік пайымдауынан бас ... ... ... ... оны сөзбен де, іспен де оны жоққа шығарып, талқыға салып, оны
ақымақ етіп шығарады, ол ... ... келе ... ... ... ... өзінің алдында да жарыққа шығармай тұншықтырып тастайды. Оның сезінуі
өз ... ... ... ... ... аясынан шыға алмайды. Соның
нәтижесінде ол өзінің пайымдауын бұқараның пайымдауына және ... ... ... ... ... ... адам ол
өзі өзін санайтындай салауатты бақылаушы, үнемшіл калькулятор ... ... ... ... мен ... ... душар болады. Өзіне
есеп бере отырып, ұтымдылықты қызбалықпен араластыратыны соншалық, ... бірі ... Осы ... ... ... да ... ... та—ең ұсақ мәселелерден бастап жалпылай ... ... ... ... ... мен ... ... Жеке
адамдар, сондай-ақ күллі халықтар да нақты және қиялдағы құндылықтарға
жүгінеді, олардын ... ... ... ... Нақ ... пен ... ... және мәнсіздікке мәз
болу қабілетінің қиын ... ... ... ... ... әрі ... ... құрайды.
Сайып келгенде, сезіміміздің нақтылығы өз құмарлығымыз және ... ... ... ... ... бір ... оған тікелей
қабысатын басқа бір фактіге түрткі болатындығымызда. Себебі іске ... ... ... ... ... ... өзімізде жетіспейді,
белсенділігіміз өздігінен өтіп жататын оқиға ұғымының алдында тізе бүгеді.
Фактілерге біз ... ... үн ... ... іргетассыз нақты жағдайлардың қалтылдақ негізінде саламыз және
оны бұл жағдайларға тән ретсіздікпен ауысу және ... ... ... «Әйтеуір қатты топырақ аяқ астында!» — деп айқайлап жібереміз
және... оқиғалардың ретсіздікке батамыз. ... ... ой ... ... ... ... ... көтерілген болатын. Мәдениет құлдырағанда
барлық өзге мәдени мұраттар қоғамға өзінің әсер ету ... ... ... мәдени мұрат теориялық саладан нақты ... ... ... ... ... ... аман ... Бүгіннен бастап ол
мәдениеттен аман ... ... ... ... және ... ... Осы арадан, құлшыныстың бәрін шоғырландыратын, тек қана ұлттық
мұратқа және нақ онда ... ... және ... ... ... ... болатын заманымыздың ойлау
ерекшеліктері туындайды.
Әлбетте, бұрынғы рационалистік ойлау ... ... ... Ол тек ... қатал аясында қалу мүмкіншілігі бар уақытқа
дейін алға қозғалуға ұмтылған. Өз жағынан мистика қайсыбір ... ... есеп ... тиіс ... ... ... жол ... үшін
рационалистік ойлаудың беделін кетірген. Әйткенмен бір-бірі туралы ештеңе
білгісі ... ... ... және мистика тығыз буындармен
байланысты.
Ақылдағы құпия ... ... ... таным мен ерікке қажеттілік өзара
аңдасуға келуге тырысады. Өзіміз ... ... ... білімі.
Танымымыз өмірді сырттан, ерік—ішінен қарайды. ... өмір ... ... мәні ... ... соңғы білім қажеттілігіне қарай өмір ... ... ... ... ... ... ... қол
үзілмеген және бөлектенген, оның жер қойнауында болып ... ... ... ... өз ... ... жолмен ғана анықтап, ол арқылы өтіп,
онда қисынды болған тілек өмірге ... ... және ... ... ... ... ... болады. Егер тілек тану қажеттілігін жайдан-
жай жоққа шығарса, ол белгісіз қиялдау ... ... XVІІІ ... ... тану ... арналған өмірдің мәніне жету үшін ол ... ... ... ... ... ... тиіс ... сонымен ең терең және қарапайым негізделген дүниетануды ... ... ... ... жолда тоқтап қалмайтын ойлау қалай
болғанда да барлық адамдарға қажетті тірі, ... ... ... ... ... өзіне өзі жеткілікті болып көрінетін барлық логиканың
артқы жағында құндылықтар бағасы тұр, нақтырақ айтсақ, белгілі бір ... ... ... ... ... ... тұр. ... гөрі анықтық көбірек бағаланатындығы, қиял ақиқаттан гөрі азырақ
құнды болатындығы ... ... ... ... үшін ... мағынаға ие
болатындығына қарамастан, ол суреттің алдыңғы бет ... ... ... ... ол ... ... Ол біз ... тіршілік иелерінің өмірін
қамтамасыз ету үшін керек. Ол адам «заттар ... емес ... ... ... тұр ... ... ... идеализмнің дәстүрлі тарихи ұғымын кеңейтуді
білдіреді. Бұл ... ұғым ... екі ... ... ... ... ... қарама-қарсы қойып және тез ... ... ... ... ... ... ой әлемінің таза
жаратылыс сәті арқылы, ал ... ... ... сәті ... ... ... Бірінде еркін рухтың кездейсоқтығы сайран
құрса, екіншісінде сезімділіктің селқостығы мен сіресіп қалушылығы ... ... ... мен міндеттерін біз бұған дейін жалпы
ерекшелікпен тұжырымдап ... ... ... сипаттама үшін бұл қарама-
қайшылық енді ... және ... ... табылмайды немесе сезімдік пен
руханилықты бұл жерде өзара ... пен ... ... жаңа формасы
байланыстырып отыр. Олардың метафизикалық дуализмі игерілген, ... ... ... өзінің нақты іске асуын іздеуге мәжбүр
болатыны анықталған сайын, ақыр ... ол тек осы ... ғана оны ... ... өз шегінде қарапайым «реакция» мен таза «шара» (акция)
арасындағы қатаң айырмашылықты жүзеге асыру ... ... олар ... және ... ... ... ... сенсуализмнің қателігі
оның таза интеллектуалдық факторлардың мәні мен күштілігін бағаламауы ... Ол ... рух ... түпкі негізі ретінде жариялағанымен,
оның ұғымдары мен құбылыстарының ... ... ... ... ... сезімділікті әсерлермен ғана шектеп отырғанда, ол ... және ... ... ... ... өзінің белсенділігі
немесе Гетенің айтқандарын пайдалана отырып, ... ... ... ... көрінетін «нақты сезімдік қиялдыңң бар ... ... Шын ... ... ішкі ... ... ... күші
түйсіктер әлемімен қатар олар еркін түрде жеке образ әлемін жасайды, ... ... ... ... байланысты әлі күнге дейін сезімдік реңкін
жоғалтпайды, ... шын ... ... ... ... рухқа бағынған
сезімділікті ұсынады. Бұл жерде қолданыстағы сезімділік туралы ғана емес,
еркі шығармашылықтың қандай да бір ... ... ... ... ... жүйесі туралы сөз болады.
Сонымен тілдің даму процесінде тікелей ... ... оны ... ... ... және ... тілдік көрініс пен
ойлаудың сезімдік функциясын беру нәтижесінде бір ... ... ... ... ... ... өзі жаңа ... артикуляцияның
арқасында мүлде жаңа мазмұнға ие ... ... ... ... белгілі сәттерін айыру, ... және ... ... тек
олардың белгіленуі ғана емес, сонымен ... ... ... бір ... ие ... білдіреді. Тіл рухтың негізгі құралы болып қалыптасады,
сондықтан тілдің арқасында жай ғана түсіну әлемінен пайымдау мен ... ... ... ... Ол ... келмей тұрып, кейіннен арнайы
ғылыми термин, қисындық ... ... ... ... ұғым ... ... ... байланысты болады. Оның бойында бөліну
мен қосылудың жалпы функциясының бастамасы шоғырланған, ол ғылыми ойлаудың
талдамасы мен ... аса ... ... ... ... ... ... ұғымдық белгілер әлемімен қатар өзінен ерекшеленетін және бәрібір де
рухани шығу тегі ... ... ... миф пен өнердің образды әлемі
қолданылады. Мифологиялық қиял ол қаншалықты сезімділікке ... де, таза ... ... тыс шығып кетіп отырады. Егер ... ... ... ... ... ... ... болсақ, онда
оның құрылмалары тектен-текке шынайы болмай шығады, бірақ дәл ... ... ... ... мен ішкі ... Бұл ... бетімен кеткендік емес. Миф–шәлкестік пен
жағдайлардың өнімі емес. Онда ... ... ... ... ... ... өз алдына жеке іргелі заңдары әрекет етеді.
Көркем ... ... бұл ... ... ... формасын қабылдау біздің өзіміздің ... ... ... ... ғана мүмкін болып отыр. Мысалы,
кеңістіктегі формаларды ... ақыр ... ... ішкі ... негізделген. Сонымен, тек қана сана-сезімге ашылатын ең ... таза ... ... барлық жерде сезімдік белсенділіктің белгілі
бір ... ... ... ... Таза идеяның
алғашқы пайда болған мәнді өмірі әрқашан біздің көз ... ... ... ... ... ... әр ... көріністері жүйесін тек
оның алғашқы күйдегі ... ... әр ... ... ... түсіне аламыз. Ондағы рефлексия рухтың мәнін қарайды, өйткені ол
бізге сезімдік материалды қалыптастыру бойынша өз ... ... ... ... адамның сыртқы әлемінің ғана емес, санасының, ... ... ... мен ... ... ... ... уақытқа байланысты кеңістіктерге бөлу, сипаттар беру ... ... ішкі ... ... арасында аналогиялық үйлесімділік құра отырып,
танымға жетеді. Көшпелі мәдениет—әлемді танудың ең ... ... ... ... өз ... нәтижесінде табиғатқа және әлемге
деген құрметтен ... ... Ол үшін ... ... ... дүниесі. Осы әуендер, ишараттар ... ... ... күш деп ... оны ... сақтауды парыз санайды. Демек,
көшпелі қоғам адамының рухы мен табиғат-ана арасында ... ... ... ... ... ... бар ... сөз.
С.Аязбекова табиғатты үйлесімді қабылдау нәтижесінде тек этногенез
жүріп ... ... ... ... гармонияға ие бола бастайды дейді
[69, 107 б.]. Бұл процестің ішінде танымдық және ... ... ... ... беріліп отыратын әуендер, осы әуендерді уақыт
талабына қарай қорытып отыратын ... ... ... ... ... осы құнды мәліметтер, қалыптасқан әдістер арқылы ... ... ... ... оның өміршеңдігін сақтауға мүдделі,
сол арқылы еркін ... ... ... ... әлем және ... ... ... сақтауға бағытталған біртұтас әлем бар.
Көшпелінің қоғалысы уақытпен үндес. Ал ... ... Бұл ... ішінде жүйелі қайталанып отыратын
қозғалыс. Көшпелінің санасы, тарихи жады үнемі қозғалыста, үнемі жаңғыру
үстінде. Себебі ол ... пен ... ... қозғалыс арқылы атақоныс
жайлауларын аралаумен болады. Бұл мекендер оның тар мағынада бүкіл ... ... ... ... ... өткен жері, үйленген, әке
болған, қыз қуған, айтысқан, көкпар тартысқан, ту ... ... ... жері, айнала тегіс руластар одағының таңбаларымен белгіленген.
Сондықтан оның музыкалық кеңістігі–тек қана қарапайым ... ... ғана ... сонымен қатар сүйіндіретін әрі күйіндіретін, сабақ-
ғибрат алатын айнасы-тарихы, рәміздік-әуендік әлемі. Яғни, көшпелі қозғалыс
ішінде өз ... да ... еске ... тарихи санасы мен жадын
жаңғыртатын болған.
Әл-Фараби жазғандай, «табиғи дарындылық немесе жинақталған ... адам ... ... жаманнан ажыратуға, үндес тондарды үндес емес
тондардан айыруға, сондай-ақ музыкалық ... ... ... ... отырып, өзі ойластырған әуенді шығаруға қабілеті
болған кезде, ол екінші дарындылыққа ... ... ... ... ... Бұл үшін оның ... жақсы есту қабілеті, ... ... алу ... және ... елестету қабілеті болу керек. Басқаша
айтқанда, егер қайсыбір адам адам ... тән емес ... ... ол ... ... пікірде болса және оның табиғатына сәйкес нәрсенің
барлығын сөгетін болса, онда мұндай ... есту ... мен ... ауытқыған дегенді білдіредің [78].
Көшпелі адам өз тарихымен біз секілді кітап беттері арқылы таныспайды,
ол тікелей табиғатқа ... ... ... ... үстінде, рәміздік-
әуендік тұтастық ішінде болған. Оның тарихи түсінігі де мәңгілік өлмейтін
тарих ішіндегі еркін ... ... ... олар ... ... бір жерлерге ат қойып ... ... ... ... ... олай ... адам да, оның ... да мәңгілік.
Ол үшін туған жерінің әрбір тау-тасын, ой-сайын қыры мен бел-белесін,
асуларын ... ... ... ... ... сол кеңістіктегі
көңіл-күйлерін еске алу болғандықтан, кеңістіктің өзі еске алу ... ... Яғни ... адамның өз рухымен болған тұтастықты,
үндестікті, ғарыштық үйлесімділікті қамтамасыз ететін айна. Олай ... ... мен адам ... ... ... ... немесе коммуникацияның, дауыстық хабар беруден басқа ештеңе жоқ
жағдайлардан, оларда маңызды рәміздер қолданылатын жағдайға ... ... ... ... ... үшін, екі жағдайларды бір-біріне қарсы
қойылады [76, 5-21 бб.]. Басқа адамдар қалай үн ... ... ... ... үн қататыны, міне осы сипатта болып табылады. Қашан бұл
орын алғанда, сонда рәміз ... бола ... ... ... ештеңені
білдірмейді, бірақ қайда әлденені өз дауысымен мағыналы айта ... ... үшін де, және де кез ... басқаға дауыс жететін шектерде
айта бастайды. Тек ... әуен ... осы ... жарамды, себебі
тек өзінің дауыстық әуеніне ол үн қатады немесе оған басқа үн қататындай,
солай үн қатуға ұмтылады. ... ... ... ... ... ие. Осында,
оларды саңыраулар ... сол ... ... болады. Олар
басқаларға әсер ететіндей, оларды кім пайдаланатынға, сондай әсер ... дәл осы кез ... жазу ... да ... ... ... осыған
ұқсас рәміздер арнаулы дауыстық ымдаудан дамыған, өйткені бұл-ол ... әсер ... ... солай әсер ететін, түбегейлі ... ... Ол екі ... үн ... ... бола алмайды. Сонда да бұл
жерде процестің сол типі көз алдымызда: бір құстың стимулы басқа құста, ... ... ... ... ... ... ол өзі шақыруға ұмтылатын,
сондай әуенді шақыруға ұмтылады.
Көпті немесе азды ... ... біз ... ... ... ... солай көреміз. Біз бейсаналы түрде, қалай басқалар бізге көңіл
аударатындай, солай өзімізге көңіл аударамыз; бозторғай ... ... ... біз өзімізді қоршап тұрған диалектілерді іріктеп аламыз.
Әрине, осындай ерекше қайтарымдар біздің өзіміздің ... ... ... ... Біз ... ... ... сондай
әлденелерді біз басқаларда шақырамыз, сондықтан бұл ұстанымдарды бейсаналы
ауыстырамыз. Біз бейсаналы түрде өзімізді басқалардың орнына ... ... ... ... ... ... Мен осында әлдебір жалпылама тетікті
бөліп көрсеткім келеді, себебі нені біз мендік сана және ... ... деп ... сол даму үшін ... маңыздылыққа ие. Біз ... ... ... ... ... арқылы, оларды біз басқаларда
шақыратын, өзімізде сол үн ... ... ... біз, ... жеке ... ... отырып, басқалардың ұстанымдарын
қабылдаймыз. Адам санасының ... ... ... ... ... ... әсер ... сөйлеуші индивидке бұл стимулдың солай әсер ете алу
қабілеттілігінде тұр.
Осы мәселеге әл-Фараби ... ... ... ... ... мен оның мәні екі ... сақтауға әкеп тіреген:
1. Өлең затқа еліктейтін нәрседен тұратын сөз болуы тиіс.
2. Өлең бірдей уақыт аралықтарында айтылатын ... ... ... шығарудың басқа ережелерін сақтау міндетті емес деп саналды, ал
аталған ережелерді ... ... ... ... және ... ... өлең шығарудың бұл ережелері заттарға еліктей алуды ғана талап етіп
қойған жоқ, сонымен қатар заттарға еліктеуді жасататын ... да ... ... ... ... ... маңызы аздауы-өлең өлшемін сақтау ережесі
болады. Еліктеу музыка саласында да оңай ... ... атап ... ... ... және белгілі заттарға қатысты болса.
Заттарға еліктеу әрекетпен немесе ... ... ... ... ... екі ... ... Адам бір нәрсенің баламасын өз қолымен жасайды. Мысалы, адам
қайсыбір адамға дәлме-дәл ... ... ... және тағы сол ... Адам өзін қайсыбір адамға ұқсаттыратын әрекет жасайды.
Сөз арқылы еліктеу–құрамында айтылып ... ... ... ... ... осы ... еліктейтін басқа заттардың көмегімен құрастыру.
Заттарға ұқсас нәрседен ... ... ... ... осы ... ... не
басқа затта көрінеді.
Осылайша сөйлеу арқылы еліктеу де екі түрге бөлінеді:
1.Затты заттың өзінде елестеу.
2.Заттың елесінің басқа ... бар ... ... ғылыми ойларда көрініс табады. Бұл еліктеудің бірінші түрі
зат туралы ... ... ... ... ... ... екінші түрі қарастырылатын заттың басқа затта бар екені
жөнінде білім береді, мысалы дәлелдеу ... ... ... отырып, затты
елестеу дәлелдеудегі–білім, топикадағы–пікір және ... ... ... ... ... [78, 361-365 ... ... бихевиористер бүкіл біздің ойлауымызды вокальдану деп
есептейді. Ойлауда біз жай ғана ... бір ... ... ... ... бұл ... ... олар бұл ... ... ал атап ... ... күрделі әлеуметтік
процестердің элементтері екендігін және олар өздерінде осы процестердің
ізін алып ... ... Тап ... дауыстық әуен бұл бірінші
дәрежедегі маңыздылыққа ие, және де, онымен ілесіп жүретін, ... ... ... дауыстық әуен әлдебір дауыстық элементтердің бір-бірімен
ырықсыз жай қақтығысуы емес екендігін мойындау ... ... ... әлеуметтік кеңмәтінін көзден таса қылады [79].
Сонымен, дауыстық әуеннің мәнділігі, индивидтің айтып тұрғанын ... соны ести ... ... қалай үн қататындай, солай үн қатуға ұмтылуы
дерегінде тұр. Бұл жағдаятты ... ... біз ... олар ... байланысты және өздерін әрекеттенуде білдіретін, жүйке жүйесінің
кейбір топтық орталықтарының бар ... ... біз нені ... жатқанымыздың мағынасы жөнінде айтқанда, сонда өз
әрекеттерімізге деген ... ... іске ... ... үн ... ... ... Осы нақтылы үн қату тұрғысынан ол жүзеге асуға ... ... ... ... үшін ол ... ... өзінің қарсыласына соғайын деп дайындалып жатқан соққы, ол оған
тигізе алатындай, оның қарсыласының ... ... ... ... ... қажет. Ол өзінде шақыратын үн қату (қорғану қайтарымы),
ашық жерге соққы беру үшін ... ... ... Ол өзінде бастаған бұл
әрекет, ендеше, оның ... үн ... ... бола ... ... не істейін деп тұрғанын алдын ала біледі, өйткені қорғану
қозғалысы, ол өзінде ... ... ... жатады және ... ... ... соққы беруге стимул болады. Егер де ол, ... ... ашық орын ... болғанға, соққы беруге стимул бола алмаса,
онда оның іс-әрекетінің ... ... ... ... ... дауыстық қозғалыстарды әл-Фараби былай
түсіндіреді: «Ішекке ... ... ... ... ауаның соқтығысатын
бөлшектері бәсеңдейді, дыбыс өшеді. Тонды сондай-ақ сүйретіп келе жатқан,
басқа дененің бойымен сырғи отырып, сол ... ... ... ... ... ... ... біркелкі түрткілер сериясын беретін
денеден де алуға болады.
Ойыс дененің, ... қуыс ... мен ... ... ... ... ... бірақ күшпен енгізілген ауа дыбыс шығарады. Себебі, бұл ауа белгілі
бір уақыт бойы осы дененің қабырғаларын біркелкі ... ... және ... оның ... өзі ... Бір дене басқа денеге түрткі
бергенде, соққы сондай-ақ қоршаған ауаға да ... ... ... ... ... дененің жұмыр бедерінде құйындап, дыбыс, тон
туындайды. Сондай-ақ, соққыға ұшыраған денеден итерілген ауа ... ... оны ... одан ... ... ... ... соғысады және
ары қарай т.с.с., сол кезде дыбыс пайда ... ... ... ... бойы ... бірақ біртіндеп оның ... ... ... ... ... осы ... тон ... қабілетті немесе
төмендігін қамтамасыз ететін себептерді қарастырайық. Ал енді эволюцияның
әр түрлі формалары ... ... ... ... ... арқылы, ал егер квартаның әр шкаласында топтың формасы ... онда ... ... жүретін жолы, өтуі, көшуі болып табылады. Сондай-
ақ топтан топқа немесе үндестіліктен үндестілікке көшу бар [78, 265 ... ... ... мен ... деп ... ... арасындағы айырмашылық осындай. Біз жануар ойламайды деп
айтамыз. Сол үшін өзі ... ... ... ол өзін ... ол ... ... позициясына қоймайды және нәтижесінде былай демейді: ”Ол
солай ... ... ал мен ... ... ... Егер индивид осылай әрекет
ете алса және ол өзінде туындата алатын ұстаным, ол үшін ... ... ... ... онда біз ... ... ... отырмыз. Қайда
басқа адамның үн қатуы индивидпен өзінде шақырылса және оның ... ... ... сонда басқаның әрекетке бару мағынасы оның
өзіндік санасында бар болып тұр. Соны біз ... деп ... ... тетігі, өйткені ойлау бар болуы үшін, оны ол ... ... ... үн ... оятатын, рәміздер және жалпы ... ... оның ... бұл үн ... ... ол ... алдағы
әрекетін бағыттай алады. Бұл тек қалай құстар бір-бірімен қарым-қатынаста
(communіcate) болатындай коммуникацияны ғана емес, бірақ ... ... ... ... ... ... үн ... индивидтің өзінде шақыруды,
басқаның рөлін қабылдауды, басқа ... ... ... ... ... ... ұйғарады. Индивид басқа жүргізіп жатқан процеске қатысады және бұл
қатысуды еске ала ... өз ... ... Нақ осы ... ... осы және басқа индивидтер үшін ортақ үн қату, өз
кезегінде бірінші ... үшін ... ... сіз ... онда ... ... мен ... бар, жай ғана әлдебір
саналы субстанция деп, және осы күйлердің бірі қайсыбір ... ... ... онда сөз таза ... бола бастайды-ол тек рәміз. Сонда
сіздер, балалар жасайтындай, сөздерді ... ... ... ... оқи
аласыздар; олардың орналасуының абсолютті ... ... әсер ... шеңберінен тыс жататын, таза механикалық зат түрінде тіл ... сіз, әуен жай ... ... ... ... ... ... әрекет жалғаса алу үшін, индивидтердің бір-біріне үйлесуін
қамтамасыз ететін бөлігі деп, ... ... онда әуен ... диапазонына ие болады. Егер сіз басқа адаммен ... ... ... үшінші адамның көңілін мүлдем аудармайтын, әлденені аңғара
отырып, оның ... ... сезе ... Сіз оның сөйлесу
мәнерін біле аласыз, және ол сіз үшін белгілі бір әуен, ... үн ... бола ... Әуен ... ... ... ... қызмет
атқара алатын белгілі бір саланы, бөліп көрсетуге болады. Біз бір және сол
мағынаға ие жеке рәміздердің ... ... ... деп тани ... бірақ
олар қашанда әуендер болып табылады, яғни не істейін деп жатқанын басқаға
ашатын, индивид әрекеттерінің қашанда бөлігі болып ... ... ... бұл ... ... ол басқаның ұстанымын өзінде шақырады.
Музыка ешқашан сананың қайсыбір таза күйін қайсыбір әуенмен жай ... ... ... бола ... Қайсыбір әрекеттің нақ қандай
бөлігі кооперативтік әрекетті бағыттау үшін ... ... сол ... азды ... Мұны ... әр ... ... жүзеге асыра алады. Не
өзі өзімен мардымсыз болып көрінетін, сол осы ұстанымның ... аша ... ... ... бола ... Бұл ... ... өзін мардымсыз деп
атауға болады, алайда ол, сол арқылы нені ашатынға қатыстыны айқындауда,
жоғары деңгейде маңызды болып ... ... таза ... ... мен оның ... ... айырмашылығы мысалында жақсы көрініс табады. ... ... ол үшін тіл, ... біз, ... толық ескермейтін, сондай
құндылықтарға бай және толық. ... ... ... ал ... ... аз,
сөздермен білдіруге талпынғанда, біз жай ғана ... бір ... ... сол ... ақын айтылымның өзінің шынайы тірі торымен,
эмоционалдық тербелісімен істес болады.
Ендеше, әуенді ... ... ... ... ... бірақ бұл
диапазондағы қандай да фаза іске қосылғанымен, біз қашанда әлеуметтік
процестің қайсыбір бөлігімен ... ... және де бұл, ... қалай
әсер ететіндей, сол арқылы өзімізге солай әсер ... ... сол ... және де біз не ... тұрғанымызды, осы түсіну арқылы ... ... ... ... ... Бұл ... кез ... тіл үшін
түбегейлі болып табылады: егер бұл шынында тіл ... онда ... ... ... ... қажет, өзіне басқаларға әсер ететіндей, әсер етуі
қажет.
Біз адамдық деңгейдегі ... яғни әр ... ... ... әлеуметтік процесс шегіндегі бір-бірімен бейімделуімен, ерекше
қызығамыз. Бұл ... ... ... ... ... адамдық
эволюцияның төмендеу деңгейлерінде әуендер арқылы және адамдық ... ... ... ... (мағынаға ие әуендер және ... орын ... ... әлдебір үлкендеулер болатындар) арқылы.
Ән салумен би билеуде адам өзін жоғарылау ... ... ... ... ол жүру мен сөйлеуден қалған және тек билеуінде ... ... деп тұр. Оның тән ... сиқыр сөйлеп тұр. Қалай
аңдар сөз құдіретін енді алғандай және ... сүт пен бал ... ... ... да ... ... биік ... болады: ол өзін
құдайдай сезінеді, ол енді шаттана және ... ... ... тап
осылай ол құдайлардың жүрісін көрген. Адам енді суретші емес, оның ... ... ... ... табиғаттың көркемдеуші қуаты масаттану
дірілінде жоғары, игі адамның өзіндік қанағаттануы үшін ... ... ... саз ... аса ... мәрмәр–адам мұнда сомдалып және жасалып
жатыр.
Практикалық үйренудің бір түрі ... ... ең ... адам ... ... ... осы ... кемелдік пен жоғары шеберлікке жеткен
орындаушыдан шығатын музыкаға ... ... ... ... ... ... естіген немесе көрген нәрсесінің бәрін қайталағысы келеді.
Егер ол өз қиялында ... және ... ... ... ... ... оның мүшелері осының бәрін қайта тудыра ... онда оның ... және ... ... етуге қабілетті болғаны.
Басқаша айтқанда, шәкірт өзінің көрген нәрселері мен естігенінің бәрін
қайта ... ... Ол ... ... ... ... және оны өз
қиялында ... ... ... ... ол ... ... шығаруға
мүмкіндік беретін қабілетке ие болады және ... ... ... Ол осы ... ... ... ... бір нәрсені епті және көп күш
салмай-ақ ойнай алғанша, жылдамдығын жаттықтыра берсе, ол ... ... ... шығады және өз табиғи қабілеттіліктеріне сай дарындылықтың
белгілі бір дәрежесіне ... ... ... ... ... ... алдына елестетуге және өз қиялында бекіте білу машығына тек ... ... ғана қол ... ... дәл осы ... идея ... көрініс таппаса, қандай да бір әсер беруге
қабілетсіз болады. Тек әрдайым практикалық жаттығулармен ... ... ... ... болады. Осылайша, шәкірттің қиялы үздіксіз
дәрістерінің арқасында қалыптасады, ... ... бұл түрі ... ... ... ... ... әрекеттің нәтижеленуін білдіреді, нәтижеленуде
оған деген осы индивидтің бұл әрекетімен ... ... бір ... бар; ... мағына үн қату ... ... ... Егер тек ... ... ... да, ... имплицитті,
оларға ол жіберетін және олардан дамып шығатын, әлеуметтік әрекеттің әр
түрлі фазаларының ортасында ол ара ... ... Және оның ... ... ... ... ... жүзеге асады.
Рәміздеу, егер де онда рәмізделу жүретін, әлеуметтік ... ... олар бар бола ... және олар ... ... ... құрастырады. Олар алдын ала көз ... ... ... ... әлдебір объектіні тіл тек жай ғана рәміздеп
қоймайды, ол бұл ... ... бұл ... өмір ... ... ... ... етеді. Өйткені ол, онда бұл жағдаят немесе бұл объект ... сол ... ... болып табылады. Әлеуметтік процесс бір
индивидтің үн қатуын басқаның әуенімен ... ... ... ... және, ендеше, осы әлеуметтік жағдайдағы жаңа ... ... ... олармен құрастырылатын, объектілердің пайда
болуы мен өмір ... ... ... табылады. Мағына, мәнісінде, тек
ментальды, тәжірибе аймағынан тыс өмір сүретін немесе өмір ... ... ... оған олар тек ... ғана ене ... сананың әлдебір
күйі немесе ұйымдасқан қатынастардың әлдебір жиынтығы сапасында түсінілмеуі
қажет.
Музыкалық өнерді осы мағынада ... ... ... ... мына
ойларын алға тартады: «Біздің тұлғалық қасиеттері, тағамы, сондай-ақ әдет-
ғұрыптары мен өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... байланыс жасауға мүмкіндігіміз бар, біз олардың
музыкалық аспаптарын зерттей аламыз және осы ... тән әр ... ... ести ... ... ... олар араб халықтарына жатады. Біздің
қазіргі осы күндерімізде араб ... таза грек ... ... ... ... сондай-ақ осы соңғыларымен көршілес жатқан елдерді
санамағанда, ... ... ... ... ... бола ... да, ... да–біздің көршілеріміз және біз ... ... ... зерттей аламыз. Көптеген гректер мен румдықтар [византиялықтар]
елдерінен қоныс аударып, араб мемлекетіне көшіп келіп, біздерге өз ... көп ... ... ... бізде музыка теориясына арналған гректердің
антикалық еңбектері бар» [78].
Керісінше, оны объективті ... ... оны осы ... ... ... тұтас орналастыру қажет. Кез келген бұл ... ... ... басқаның әуеніне үн қатуы осы ымдаудың мағынасы болып табылады,
ал ... ... бір ... оған бұл ... осы ... арқылы (ол оның ерте фазасы болып табылатын) көрсететін, ... ... ескі ... жаңа ... немесе ескі объектінің
жаңа мазмұнының шартына жатады. Өйткені, ... ... ... ... адамдық тәжірибе қамтылған, бұл процеске қатысатын және
оны қолдайтын, ... ... ... ... ... коммуникациясы құралымен, әлеуметтік процесс шектерінде құрастырылады.
Бұл мәдени уаќыт пен кеңістікте ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
ХІХ ғасырда қазақтың аспаптық өнерінің жоғарыда аталған бағыттары
жойылуға жақын қалды. Тек ... ... ... ... өнер ... даму ... өтіп, аталған дәуірде кең қолданыста болады. Әр
түрлі тарихи себептердің ... ... ... өнерінің өркендеу
кезеңі осы бағытпен байланысты болды. ... ... ... ... ... ... ... музыкамен суреттеуден бастау алған.
Уақыт өте келе бұл өнер даму ... ... ... ... етпейтін
«тазаң, жеке шебер орындаушылықтың деңгейіне жетті. Дегенмен, бұл аспаптық
өнердің генезисі мен дамуы ... ... ... эпикалық
поэзиямен тығыз байланыста ... Сол ... ... ... ... ... ... үлкен әсер еткен. Музыканың
эпикалық поэзиямен өзара қарым-қатынасы аспаптық ... ... ... Онда ... ... ... ... мәнін жеткізетін
белгілерді ойлану, көзге елестету ... ... ... ... суреттелетін болды. Қазақ аспаптық өнерінің осындай ... ... Б. ... «этикалық жоғары ... ... ... ... ... ... ... және дана философиялық аңдаумен үйлесімділігі»
деп белгілеген [76, 9 б.]. Осы себептердің салдарынан ... ... ... ... халықтардың дәстүрлі аспаптық өнерінде жоғары
деңгейде дамыған би, қимылдар, адамның ... ... ... аз орын ... болғандығы түсінікті [80].
Қазақтың халық музыкасы ауызша шығармашылыққа жатқанымен, өзінің
органикалық ... ... ... ... құбылыс болып қалмады деген пікір ұшырасады. Бұл пікірде
белгілі ... ... бар ... рас. В. Гусев бұл арада қазақ халық
музыкасының кәсіби өнер түрі ... ... ... бағалап отыр. Әйтсе де қазақ халық музыкасының фольклорлық музыка
деңгейінен ... ... ... ... абай болу ... Біздіңше қазақ
халық музыкасының болмыс-бітімінің келісті, кемел табиғаты оның ... ... ... ... ... ... де В. Гусевтің қазақ халық
музыкасының табиғатын ... ... оны ... ... бар ... ... ... қазақ халық музыкасын жоғары ... ... [81]. ... ... бойы музыканың ауызша дамуы
арқылы ... өнер ... Бұл өнер ... ... ... аясында
дами отырып, кәсіптік өнер талаптарына сай деңгейге дейін көтеріле ... ...... өнер ... ... ... күй ... негіз болды. Бірте-бірте өзінің автор ... ... ... ... ... ... шығармашылық
тұлғасы қалыптасты. Бұл қазақ күй өнерінің тарихында ... ... ... ... ... ... кәсіби күй өнері өкілдерінің
шығармашылық қызметінің ... үш ... ... ...
дәстүрлі күй өнері ортасында тәлім алған жас ... ... ... күйші)
болашақ ұстазының шеберлігінен тікелей емесе, оның мәнері мен машығын
өзгелердің ... ... ... ... ... қабылдайды,
екіншісі – ұстазынан тікелей үйреніп, оның білім-танымын, тәжірибесін,
орындау үлгісін ... ... ... Бұл кезеңде шәкірт ұстазының ел
қыдырып өнер ... ... ... ... ... әр ... ортасындағы өнерге деген құштарлықпен танысады. Яғни, тек
шығармашылық қырын ғана меңгеріп қоймай, ... ... кісі ... ... ... кезең шәкірттің тікелей өнер жарыстарына қатысуы.
Мұндай өнер жарыстары өнерпаздардың музыкалық өміріндегі ірі ... ... ... ... ... ... ... шыңдайтын, сыннан өткізетін еді.
Осының бәрі күй өнері саласындағы өнерпаздардың талантының ... ... ... ... ... ... ... Өнерін халық
алдында, ұстазының алдында көрсету өнер иесі үшін осындай ... мәні ... Бұл ... ... ... пен ой ... дұрыс емес. Кезінде осыған әл-Фараби де назар аударған: «Жалпы,
қандай болмасын, өнер ... ... ... ... ақыл-парасаттылық элементі жат емес; мен адам арнайы музыкалық ойлау
қабілетіне ие деп ... ... ... ... бұл ... ... табылады? Бұл қабілет интеллекттің немесе интеллекттің
бір бөлігінің ... ... ... ма, ... ... ... алынған
оның туындысы ма, не бұл қабілет ақыл-парасатпен қандай да бір ... ма? ... ол ... ... және тағы ... бір ... шығар? Қазір бізді мұның бірі де қызықтырмайды. Тек музыка өнерінің
ақыл-парасат элементіне жақын екенін еске сақтасақ ... ... ... ... ақыл ... тұратын және екінші жағынан
басқа денедегі қабілеттен тұратын қабілет туралы сөз ... ... ... ... ... оның сезімдік баламасы бар болып жасалынады, бұл
дәл ақылда орын алатын практикалық ... ... ... Бұл ... әрқашан сезіммен қабылдану үшін жасалынады; бейнелерді ... ... ... ... Міне, олардың әдетте белсенді сипатта
келетіні осыда» [78, 83 б.].
Күйшілер өз ... ... ... ... ішкі
толғанысын терең жеткізе ... ... ... ... ... ... ... «Заман-ай», «Айдау» күйлері мен елге келген соң баласының
өліміне байланысты «Ғазиз» күйін өз ... ... өмір ... ... ... ... ... ат», Байсеркенің «Ұран», Қазанғаптың
«Балжанға», Мәменнің «Ақшолпан» күйлері де осындай жағдайлармен ... ... ... ... ... ... де ... орын
алған. Заманның ағымы, тарихи кезеңдер дүбірі, әлеуметтік ірі өзгерістер
күйшілердің ой-сезіміне ерекше ... ... Күй – ... жан ... ... ... ... тіршілігінің сазға айналған суреті, өмір айнасы.
Күй өнері шығармасының дүниеге келуі, күйшінің шығармашылық еңбегі,
жалпы күйдің туу ... ... ... Өмір ... ... оның ... себептері мен нәтижелері – байқап, байымдауда күй
өнерінің, күйші талантының ... ... аса ... ... ... ... ... күйшіге ерекше қатты әсер ететін, оның ... ... ... ... жан ... ... тұңғиығына дейін
тебіреніске түсіретін шындық оқиғалар болады. ... күй ... ... ... туады. Сондықтан да күй туындысы, көп
жағдайларда, күйшінің жеке ... ... ... ... ... ... күй ... дүниеге келуінде осындай факторлар
жатыр. Күйші ... ғана ... ... ... ... Ол ... ортадағы, халық тағдырындағы ірі, елеулі оқиғалардың бәрін де
тебіреністі күйде қабылдайды. Оның азаматтық тұлғасы, шығармашылық ... ... ... ... ... ... ауызекі түрде дамып, өзінің көркемдік-
қолданбалы бифункционалдық сипатымен фольклорлық құбылыс ... ... 78-79 бб.]. Оның ... ... ... қалыптасқан қоғами
функциясы байырғы дәуірдің қолданбалы шеңберіне ... ... ... - ... музыкасының өркендеу кезеңі болып саналады, өйткені бұл
кезде ол жеке кәсіби өнер ... ... ... және тарихи
көрсеткіштерден тәуелсіз өзіне тән ... ие ... ... ... ... қалыптасып, күйшілік өнер өмірлік ... ... ... арнаулы әрекетке айналып, сонымен ... ... бола ... Домбыра өнерінде күй шығаратын әрі шығармашыл
индивидуалдығымен ерекшеленетін ... ... анық ... Ең
бастысы – халық күйшілерінің шығармаларының ішінде тек қана ... енді ... ... да ... ... пайда болды.
Бұл өнерде типологиялық жағынан соңғы ғасырлардағы ... ... ... ... ... болады. Оған дәлел – бірқатар ғалымдар
күйдің дамуында ... ... даму ... ... ... аспапты музыкасының болмысында орындаушы мен ... ... ... ... ... ... күйлердің құрылымы
музыкалық логиканың заңдылықтарына сәйкес ... ... ... ... ... тыңдауға арналған.
Дәстүрлі қазақ тұрымысында музыкалық шығармаларды орындағанда алдын ала
оның мазмұнын әңгімелеп барып, сосын күйді, ... әнді ... түрі ... келеді. Академик М. Әуезов айтқандай, «жүзден астам ... ... ... оның ... ... [82]. ... ... әр күйдің
аталуына қарап, көптеген зерттеушілер қазақтың ... ... деп атап ... күйлердің барлығы бағдарламалы болып ... ... мен ... ... ... ... ... деп қарау,
осындай көзқарас кейде музыканың бейнелі ... ... ... ... күй аңыздары бағдарламалы функцияларды атқармаса, олардың тұрақты
түрде сақталуының себептерін қарастыру қажет.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бүгінгі қоғамда жас ... үшін ... ... ... ... көзқарастарын қалыптастыруда, рухани дүниесін толықтыруда
маңызды тәрбиелік рөл атқарады. Дей тұрғанмен, бір байқалатын ... ... осы өнер ... ішкі мәніне көп аса мән ... ... ішкі мәні ... ... Олар ... ... даму ... бүгінгі таңдағы даму үрдісі;
-өнерді дүниеге келтіруші, жеке дара, дарынды тұлғалардың ... ... ... ... ... ... ... түрлерінің бір бірімен байланысы, ерекшеліктері, ғалымдармен
ықпалдасуы;
-өнер түрлерінің мәдениеттер жүйесіндегі көрінісі;
-өнердің мәдениеттік ... ... ... т.б. қыр ... бір ... ... негіздері;
Демек, өнер атаулы практикалық тұрғыда меңгерумен қатар оның ... ... де ... ... ... ... ғана біз жас ... танимыз, бағалаймыз, оның ... ... ... Сөйтіп, өзіміздің ұлттық өнерімізді дамытуға үлесімізді қосамыз.
Ал басқа ұлт өкілдері болса, сол ... ... ... ... ... бағалайтын болады.
Біздің мақсат ата-бабалардан мирас болып келе ... ... ... ... ... ... ... бойы өмір өткелінен өтіп, қилы-қилы кезеңдерде бір
құлап, бір тұрумен келе жатса да, бар ... ... әдет ... ... ... ұмтылып баққан халқамыздың қабақтары енді ашылып,
жарқырады. Ел егемендігін алғаннан кейін қанымызға сінген салт-дәстүрімізді
қайта жаңғыртуға көп ... ... ... ... ... ... бастаған
ұлттық үрдістерміз бен салт-дәстүріміздің көбеюі соның айғағы.
Қазақ халқы дәстүрлі мәдениетті және ... ... ... тарихи даму жолдарын, өзіндік ерекшеліктері мен тәлім-
тәрбиелік мүмкіндіктерін мазмұнды ... ... ... білу, болашақ
жастарды мәдени-рухани интелектуалдық тұрғыды ... ... ... деген көзқарасын қалыптастыру.
- Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінде, символикасында қазақтың
тілшілік ... ... ... саз аспаптары, көшпелілік өмір
салты мұрат ретінде қарастырылады;
- Қазақтың дәстүрлі мәдениетінің мәдениеттанулық басты құндылықтары
ұлттық талғампаздығы айқындалады;
- ... ... ... ... ... рәміздері,
символикасы қолданылып, мәдениеттанулық негіздері анықталды;
Қазақ мемлекетінің тарихын тек мақтанып қана ... ... ... тек ... ала отырып, «әттеген-ай» деген айлардан ... ... ... ... ... қазақ қоғамына негіз етіп алар
үрдістердің жетерлік екенін байқадық. Тарихсыз ... жоқ. Біз ... ... ... ... қайнар көз күшті батыл
жеткізуіміз қажает. Тарих – біздің ... ... ... да интегративті идея біздің тарихтан басталады. Тарихи сабақтарды
қалпына келтіру қазақстандықтардың рухани өрлеуіне, азаматтардың мінезі мен
іс-әрекетіне, патриотизмге тәрбиелеуге ... ... ... ... берік дәстүр ретінде қарау, ол
біріншіден, ... ... ... және ... ... әсер ... ... халықтың тарихи танымын қалпына келтіреді,
ұлттық психологияны дамытады, өз Отанына мен халқына ... ... ... ... өзін өзі тануына, жеке ... өз ... ... ... мақтаныш пайда болады. Дегенмен тарихи процестер
барысынша, әсіресе қазіргі ғаламдану ... ... ... ... келе
жатқан кезеңінде ұлттық дәстүрдің, тіпті ұлттық дәстүрге деген көзқарастың
өзінің айтарлықтай трансформацмяға ұшырауы ... ... ... ... аталмыш мәселе бойынша жүгізілген социологиялық
зерттеулер ол күмәннің ... ... ... ... ... ... дәстүрді әлі де берік сақтай отырып, оның әр отбасында
жетекші рөлге ие ... ... ... ... ... және ... басқа ұлттарға
қарағанда өз ұлтына, ұлттық құндылықтарына бүйрек бұруында, өз ... ... ... ... Мұны ... патриотизм, этникалық
тұтастық деге болады.
Біздің зерттеудің барысында жинақталған ... ... ... аспаптарын жасаушы шеберлерге аспаптанушы және музыкатанушы ғалымдарға
пайдалануға болады. Мемлекеттік «Мәдени ... ... ... мәдени
құдылықтарды жаңғыртуды міндеттейтін болса, онда біз қарастырып ... ... саз ... ... ... зерделеу, біздің зерттеудің
басты мақсаты болып табылады.
Мемлекеттік деңгейде мәдени мұра ... ... ... ... студент жастарға музыкатану сабағына ... ... ... қазақ музыка мәдениеті оқу орындарында ... ... ... ... ... ... ... сүюіне
ықпал жасары анық.
Қазақ мәдениеті мен тарихында ерекше орынға ие - музыка мәдениетінің
жаңа көздері ... ... ... ... бір ... - ел ... тікелей қолдауымен бастау алған «Мәдени
мұра» бағдарламасы мен әрбір ... ... ... деп ... ... болатынына мен кәміл сенемін.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. 1. Н.Ә. Назарбаев. Сындарлы он жыл. - Алматы: Атамұра, 2003. - ... Р.А. ... ... политика Республики Казахстан
условиях глобализаций. - Алматы: ... 2004. - 127, 150, ... С.З. ... ... ... ... -
Астана: Ел орда, 2001. - 158 б.
4. Ә.Х. ... ... - ... ... 2001.- ... В.И. ... ... - Алматы: Казахстан Еуразия – Восток-
Запад, Атамұра, 2001. - 158 б.
6. Ә.Х. ... ... - ... ... 2001. - ... Т. Ғабитов, Ж. Мүтәліпов, А. Құлсариева. Мәдениеттану негіздері. -
Алматы: Дәнекер, 2000. - 2 ... Ә.Х. ... ... - ... ... 2001. - 86 ... Т. Ғабитов, Ж. Мүтәліпов, А. Құлсариева. Мәдениеттану ... ... ... 2000. - 33 ... В.Г. ... В.П. ... Б.А. ... Маркстік–Лениндік
философия. - Алматы: Қазақстан, 1969. - 137 б.
11. К.М. Байпақов. Ежелгі Қазақстан тарихы. - Алматы: ... 1998. - ... ... Қ.А. ... К.М. Байпақов, М.Қ. Қыдырбаев, Б.Е. Көмеков. Қазақ ССР
тарихы I том. - Алматы: ... 1980. - 79-83 ... К.М. ... ... Қазақстан тарихы. - Алматы: Рауан, 1998. -
23б.б.
14. В.П. Тугаринов, Б.А. ... В.П. ... ... - ... ... 1969. - ... К.М. ... Ежелгі Қазақстан тарихы. - Алматы: Рауан, 1998. - 53
б.б.
16. Cонда 54 б.б.
17. Әбілқасым. Бақсылық және ... ... // ... ... тілі мен
әдебиеті. – 1995. - №7-9. - 57-60 б.б.
18. Р. Нұрғалиев. Қазақ ССР қысқаша энциклопедия IV том. - ... ... - 123 ... Ж. ... Бізге жеткен бабалардың қолтаңбасы. // Алматы:
Қазақ әдебиеті, - 18.03.2005.
20. А.Г. Медеуов. Гравюры на скалах. ... ... - ... 1979. - 16 ... Қ.А. Ақышев, К.М. Байпақов, М.Қ. Қыдырбаев, Б.Е. Көмеков. Қазақ
ССР тарихы I том. - ... ... 1980. - 79-83 ... А. ... ... күй ... – Алматы: 2002. - 832 б.
23. Т. Мерғалиев, С. Бүркітов, О. Дүйсенов. Қазақ күйлерінің тарихы. –
Алматы: 2000. – ... Б. ... ... музыкалық аспаптары. - Алматы: Өнер, 1980.
-11-16 б.б.
25. Д. ... ... ... ... // ... ... ... С. Қасиманов. Қазақ халқының қолөнері. - Алматы: Қазақстан, - 1993.
- 203 б.
27. Б. ... ... // ҚСЭ IV том. ... 1989. - 93 ... Б. ... және т.б. ... - ... тілінің түсіндірме сөздігі
I том. Алматы: Қазақ ССР ғылым академиясы, - 1959. - 13 б.
29. З.С. ... ... ... ... ... 1999. - 103
б.
30. Д. Шоқпарұлы. Әмбебап домбыра. // Алматы: Білім және Еңбек, - ... Д. ... ... ... - ... ... - 1996. - 7-8 б.б.
32. Д. Шоқпарұлы, Е.Ахметов. Дұдыға. // Алматы: Мектептегі техналогия,
- №1. 2004. - 15 ... ... 15 ... Д. ... ... // ... ... және Еңбек , - №2. 1985ж.
35. Сонда
36. Б. Сарыбаев. Қазақтың музыкалық аспаптары. - Алматы: Өнер, - ... Д. ... ... // ... ... және Еңбек, - №1. 1985.
38. Ә. Қоңыратбаев. Эпос күйтабақтары туралы. - Алматы: Қазақ әдебиеті,
- 20.03.1981.
39. І.К. ... ... ... ... ... – Алматы: Ғылым
академиясы, - 1959. - 165 б.
40. Б. Сарыбаев. Қазақтың музыкалық аспаптары. - Алматы: Өнер, 1980.
41. Д. ... ... // ... ... және ... - №1. - ... Д. ... Ана тілі. // Алматы: Қоңырау, - 9 маусым 1994. - 5 б.
43. Сонда
44. Д. Шоқпарұлы. Қоңырау. // ... Ана ... - ... - 5 ... ... ... Д. Шоқпарұлы. Шың. // Алматы: Білім және Еңбек, №1. - 1985.
48. Сонда
49. Сонда
50. Т. Ғабитов, Т. Мүтәліпов, А. ... ... ... ... ... 2000. - 24 ... . С. ... Картина мира этноса: Коркут-ата и философия музыки
казахов. – ... ИФП, 2002. – 285 ... ... ... ... ... – ат ... Әл-Фараби. Музыка және поэзия туралы трактаттар. – Алматы: Ғылым,
1993. - 373 б.
54. Б. Сарыбаев. Қазақтың ... ... - ... ... ... В. ... О ... археологии. // Советская музыка, 1971.
- № 5. 8-14б.
56. Әл-Фараби. ... ... ... ... Музыка және поэзия туралы
трактаттар. - Алматы: ... 1993. - 327-382 ... Ә.Х. ... ... жыр, аңыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. – 295б.
58. Б. Сарыбаев. Революцияға ... ... ... ... ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін ... ...... 1969. – 28 ... А.И. ... ... инструментальная культура казахов. – Л.:
Наука, 1976. – 220 б.
60. К.В. Чистов. Народные традиции и фольклор. – Л.: ... 1986. ... С. ... ... халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984.–272б.
62. Б. Каракулов. О некоторых средствах ... ... ... // Известия АН Каз ССР, 1974. - № 3. 55-60 б.б.
63. С. ... О ... ... ... ... ... Социологические аспекты изучения музыкального
фольклора. – ... 1978. - ... Ә. ... ... көрген қазақ музыкасы. // Жұлдыз, 1992.- №
3. 151-160 бб.
65. М. Мағауин. Бес ғасыр белестері. Ай, ... ...... 1991. – Т. І. – 5-23 ... А. Затаевич. 500 казахских песен и кюйев. - Алма-Ата: Наркомпросс
КазССР, 1931. – 283 б.
67. Л. Халтаева. Генезис и ... ... ... в контексте
космоногических представлений тюрко-монгольских народов. Автореф. ...... 1991. – 27 ... А. ... Г. ... Күй керуені. - Алматы: Өлке, 1997. -
160б.
69. С. Аязбекова. Картина мира этноса: Коркут-ата и ... ...... ИФП, 2002. – 285 ... Mead G. From Gesture to Symbol // Mead G. Mіnd, Selt and ... ... 1934ж. - 65, 66-76, 78 ... Когнитивная лингвистика: концепции и парадигмы. – ... ... – 279 ... Ю.М. ... Тартуско-Московская семиотическая школа. – М., 1994. –
239 б.
73. Қазақстан Республикасы мәдени дамуының ...... 2002. - 20 ... А. Швейцер. Мәдениеттің құлдырауы және қайта өрлеуі. Мәдениет
философиясы. Бірінші ... ... ... ... - Т. 17. ХХ ... философиясы. – Алматы: Жазушы, 2008. – 237-249 бб.
75. Э. Кассирер. Символикалық формалардың философиясы (аударған ... ... емес ... философиясың. Жиырма томдық. – Алматы:
Жазушы, 2007. - 13 т. 165-182 ... Б.В. ... ... ... ... ... мәдениеті. –
Алматы, 1955. - 5-21б.б.
78. Әл-Фараби. Музыка және поэзия туралы трактаттар. – Алматы: Ғылым,
1993. - 373 ... Н. ... ... ... и ... ... Типы музыкального
профессионализма. – М.: Советский композитор, 1983. - 251 б.
80. Ә. Қоңыратбаев, Т.Қоңыратбаев. Көне мәдениет жазбалары. – ... ... 1991. - 359 ... В. ... Эстетика фольклора. – М.: Наука, 1967. - 320 б.
82. М.О. Әуезов. Әр жылдар ойлары. – Алматы: ... ... 1959. -
99 б.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Музыка өнері7 бет
Орта ғасырлардағы музыка өнері. Хандық дәуір музыкасы8 бет
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
Қазақ поэзиясы мен музыка өнері4 бет
Қазақ халкынының өнері мен музыкалық мәдениеті5 бет
Қазақ халқының музыка өнерінің теориялық негіздерінің бастаулары14 бет
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
1920-1930 жж. Қазақстандағы мәдениеттің дамуы17 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь