Жиырмасыншы жылдардағы саяси – әлеуметтік жағдай және қазақ ақпараттық кеңістігінің қалыптасуы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22


І тарау жиырмасыншы жылдардағы саяси . әлеуметтік жағдай және қазақ ақпараттық кеңістігінің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
«Ақ жол» газеті жайлы факті мен дерек ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
1.1 «Ақ жол» газетінің оқырмандар ортасын ұйыстыруы ... ... ... ... ... ... 22


ІІ тарау «Ақ жол» газетінің ақпараттық кеңістіктегі орны ... ... ... ... ... ... 22
2.1 «Ақ жол» газетінің дүниеге келуінің алғышарттары ... ... ... ... ... ... ...22
2.2 Басылымның «Қазақ» газетімен рухани сабақтастығы ... ... ... ... ... ...22


ІІІ тарау «Ақ жол» басылымының өнегелі сабақтары ... ... ... ... ... ... ... ... 22
3.1 «Ақ жол» газетінің шығарушылары мен авторлық құрамы ... ... ... ... 22
3.2 Газет көтерген мәселелер, авторлық пікір және жанрлық ерекшеліктер

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

Пайдаланған деректер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
Қазақ елінің сан ғасырлық тарихи даму биігінен көз тастасақ анық аңғаратынымыз қаншама қиын-қыстау кезеңдер мен тар жол тайғақ кешулердің болғанына қарамастан бөрілі байрақты ұран еткен қазақ ұлтының ерлігі мен елдігі ешқашан жоғалмапты. Қауып пен қатер қатар төніп, қос өкпеден қысқанда алауыздықты сырып тастап, бас біріктіріп, бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарудың тамаша үлгісін де жасай білген екен. Бұл бүгінгі күні өз алдымызға жеке ел болып, тізгін-шылбырымызды қолымызға алғаннан кейін тіпті де анық айқындала түсті.
Өткенінен өнеге алмаған жұрт болашағын болжай алмайды деген қазақта аталы сөз бар. Осынау бабалар ізін салған өткен тарихқа қайталай көз тастағанымызда өткен ғасыр биігінен елі үшін тер төгіп, ұлтын ұлы мұратқа қарай жетектеген зиялыларымыздың газет бетіндегі көкейкесті көсемсөздері менмұндалап шығады. Отаршыл патша тұсында қара шекпенділерге кетіп жатқан жерлер, күн сайын тарылып бара жатқан өрісті ойлап өзге жұрттармен терезені теңестіру жолындағы күресте «Серке», «Қазақстан», «Айқап», «Қазақ», «Сарыарқа», «Ұран», «Бірлік туы» сынды басылымдар өмірге келсе, Кеңес билігі орнағаннан кейін Түркістан Республикасында ұлттық рухқа жебеген «Ақ жол» басылымы болды. Бұл жұмыс міне осы Түркістан Республикасында жарық көрген «Ақ жол» басылымын өзек етіп алмақ.
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында кеңестік билік тұсындағы Түркістан автономиясы топырағында туған, 1920 жылдың 7 желтоқсанынан 1926 жылдың сәуіріне дейінгі аралықта басылым көрген партия мен Орталық Атқару Комитетінің органы саналатын «Ақ жол» газетінің ұстанған позициясына жан-жақты аналитикалық талдау жасалады. Тоталитарлық жүйе жағдайында жарық көрген «Ақ жолдың» кеңестік жүйемен қарым-қатынасы, материалдарының мазмұндық және сыни ерекшеліктері, бағыты т.б. барлық ішкі-сыртқы белгілеріне терең тоқтала отырып, «Ақ жол» газетінің ақпараттық кеңістіктегі алар орнына баға беріледі.
1. Шоқай М. Таңдамалы.¬¬ – Алматы: Қайнар. –Т. 1. – 1998. –512 бет. –22 б.
2. Әуезов М. // Ақ жол.– 4 феврал.– 1923.
3. Сейіт Қасқабасов. “Ақ жол ” туралы үш құжат // Ақиқат. – 1993.– № 1.– 89-92 бб.
4. Қожакеев Т. Таңдамалы шығармалар. Көптомдық. 5-том. – Алматы: Қазақпарат, 2007. – 358 бет.207-215 бб.
5. Д. Махат. “Ақ жол” газеті неге жабылды? // Алаш. – №6 (9). – 2006. –116-120 бб.
6. Тұрсын ХАЗІРЕТӘЛІ. “Ақ жол” газетін жапқан кім, жапқызған кім? // Жас Қазақ. – №47 (203). – 28 қараша. – 2008.
7. С. С. Жандыбаева. “ Ақ жол” газетінің маңызы мен ерекшелігі // Қаз-ҰУ хабаршысы (тарих сериясы). – №1 (24). – 2002.
8. Жомарт СІМТІКОВ. Ұлттық басылымдар тарихи дерек ретінде. // Қазақ тарихы. – №5(қыркүйек- қазан). – 1996.
9. Сейіт Қасқабасов. “Ақ жол ” туралы үш құжат // Ақиқат. – 1993.– №1.– 89-92бб. – 91 б.
10. Д. Махат. “Ақ жол” газеті неге жабылды? // Алаш. – №6 (9). – 2006. –116-120 бб. – 117 б.
11. Сейіт Қасқабасов. “Ақ жол ” туралы үш құжат // Ақиқат. – 1993.– №1.– 89-92бб. – 92 б.
12. Дархан Қыдыралиев. Мұстафа Шоқай.– Астана: Фолиант, 2007.– 320 бет.– 179 б.
13. Шоқай М. Таңдамалы.¬¬ – Алматы: Қайнар. –Т. 1. – 1998. –512 бет. –22 б.
14. Тұрсын ХАЗІРЕТӘЛІ. “Ақ жол” газетін жапқан кім, жапқызған кім? // Жас Қазақ. – №47 (203). – 28 қараша. – 2008.
15. Дархан Қыдыралиев. Мұстафа Шоқай.– Астана: Фолиант, 2007.– 320 бет.– 179 б.
16. Шоқай М. Таңдамалы.¬¬ – Алматы: Қайнар. –Т. 1. – 1998. –512 бет. –25 б.
17. Тұрсын ХАЗІРЕТӘЛІ. “Ақ жол” газетін жапқан кім, жапқызған кім? // Жас Қазақ. – №47 (203). – 28 қараша. – 2008.
18. Ордалы Қоңыратбаев. Тұрар Рысқұлов: Қоғамдық – саяси және мемлекеттік қызметі. Түркістан кезеңі. – Алматы: Қазақстан, 1994.– 448 бет. – 387 б.
19. Шоқай М. Таңдамалы.¬¬ – Алматы: Қайнар. –Т. 1. – 1998. –512 бет. –25 б.
20. Шоқай М. Таңдамалы шығармалар:¬Үш томдық. 3-Т.– Алматы: Қайнар, 2007. –384 бет. – 349 б.
21. Гүлнар Дулатова. Шындық шырайы // Қазақ.– №16 – 17 (425 - 426).– 17 – 24 сәуір.– 2009.– 5 б.
22. Гүлнар Дулатова. Шындық шырайы // Қазақ.– №16 – 17 (425 - 426).– 17 – 24 сәуір.– 2009.– 5 б.
23. Шоқай М. Таңдамалы шығармалар:¬Үш томдық. 3-Т.– Алматы: Қайнар, 2007. –384 бет. – 356 б.
24. Дархан Қыдыралиев. Мұстафа Шоқай.– Астана: Фолиант, 2007.– 320 бет.– 184 б.
25. С. С. Жандыбаева. “ Ақ жол” газетінің маңызы мен ерекшелігі // Қаз-ҰУ хабаршысы (тарих сериясы). – №1 (24). – 2002.– 103-105 бб. – 104 б.
26. Тұрсын ХАЗІРЕТӘЛІ. “Ақ жол” газетін жапқан кім, жапқызған кім? // Жас Қазақ. – №47 (203). – 28 қараша. – 2008.
27. Сейіт Қасқабасов. “Ақ жол ” туралы үш құжат // Ақиқат. – 1993.– №1.– 89-92бб. – 92 б.
28. Түркістан ұлт-азаттық қозғалысы және Түркістан Мұхтарияты. –Алматы: Нұрлы әлем, 2006. –126 б.
29. Мұстафа Шоқай қайраткерлігінің түркістандық кезеңі // Халықаралық Түркология конгресінің жинағы. -Түркістан. 9-12 қазан, 2002. -381-383 –бб
30. Т. Рысқұлов және ұлттық элита мәселелері // Т. Рысқұловтың 110 жылдығына арналған конференцияның материалдары. –Түркістан, –2005. -175-182 -бб.
31. Н. Төреқұлов еңбектеріндегі деректану мәселелері // Методологические и конкретно-исторические проблемы изучения Отечественной истории. Материалы международной научно-практической конференции «Касымбаевские чтения». -Алматы, 2005. -191-193 -бб.
32. Ұлт істері жөніндегі Халық комиссариаты және Түркістан мәселелері // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Хабаршысы. Тарих сериясы, 2005. -№27. -80-83 –бб.
33. Түркістан ұлт-азаттық қозғалысындағы ислам факторының ерекшеліктері // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Хабаршысы. Халықаралық қатынастар сериясы, 2006. -№2. -43-46 -бб.
34. Тұтас Түркістан идеясының жаңғырығы: бірлік пен қарама-қарсылық // Қ.А. Ясауи атындағы ХҚТУ. -25-26.04.2006. ІІ Түркістан форумының материалдары. -І том. -406-408 бб.
-бб.
35. Түрккомиссия және элитааралық күрес // Отан тарихы, 2006. - №2. -100-105 –бб.
36. Түркістанда қазақ этноэлитасының қалыптасу ерекшеліктері// Қазақстанның ғылым әлемі, 2007. -№1. -63-70 -бб.
37. Түркістанда мемлекеттік биліктің қалыптасуындағы таптық және ұлттық мүдделердің арақатынасы // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Хабаршысы. Тарих сериясы, 2006. -№3. -40-43 -бб.
38. Түркістанда партиялық-мемлекеттік номенклатураның ұлттық мәселелерді шешудегі қызметі // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Хабаршысы. Шығыстану сериясы, 2006. -№3. -58-64 -бб.
39. Міржақып Дулатовтың Түркістандағы саяси қызметі // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Хабаршысы. Шығыстану сериясы, 2006. -№4. -52-54-бб.
40. Махат Д.А. Қазақстандағы тоталитаризм және саяси қуғын-сүргін саясаты. – Астана: Елорда, 2006. – 208б.
41. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты Алматы: - «Қазақ университеті», 1992. – 272 б.
        
        КІРІСПЕ.....................................................................
......................................22
І тарау жиырмасыншы жылдардағы саяси – әлеуметтік жағдай және ... ... жол» ... ... ... мен
дерек.......................................................22
1. «Ақ жол» газетінің оқырмандар ортасын ұйыстыруы........................
22
ІІ тарау «Ақ жол» ... ... ... «Ақ жол» ... дүниеге келуінің
алғышарттары...........................22
2.2 Басылымның «Қазақ» газетімен рухани
сабақтастығы.......................22
ІІІ тарау «Ақ жол» басылымының өнегелі
сабақтары................................ 22
3.1 «Ақ жол» ... ... мен ... ... ... Газет көтерген мәселелер, авторлық пікір және жанрлық ерекшеліктер
Қорытынды...................................................................
...................................22
Пайдаланған деректер
тізімі......................................................................
.....22
КІРІСПЕ
Қазақ елінің сан ғасырлық ... даму ... көз ... ... ... ... кезеңдер мен тар жол тайғақ кешулердің
болғанына қарамастан бөрілі байрақты ұран еткен қазақ ... ... ... ешқашан жоғалмапты. Қауып пен қатер ... ... қос ... ... ... тастап, бас біріктіріп, бір жағадан бас, ... қол ... ... ... де жасай білген екен. Бұл бүгінгі күні
өз ... жеке ел ... ... ... ... ... де анық ... түсті.
Өткенінен өнеге алмаған жұрт болашағын болжай алмайды ... ... сөз бар. ... ... ізін ... ... ... қайталай көз
тастағанымызда өткен ғасыр биігінен елі үшін тер төгіп, ұлтын ұлы мұратқа
қарай жетектеген ... ... ... ... ... ... Отаршыл патша тұсында қара шекпенділерге кетіп жатқан
жерлер, күн сайын ... бара ... ... ... өзге ... терезені
теңестіру жолындағы күресте «Серке», «Қазақстан», «Айқап», ... ... ... туы» ... ... ... ... Кеңес
билігі орнағаннан кейін Түркістан Республикасында ұлттық рухқа жебеген «Ақ
жол» басылымы болды. Бұл жұмыс міне осы ... ... ... «Ақ жол» басылымын өзек етіп алмақ.
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында кеңестік билік
тұсындағы Түркістан ... ... ... 1920 ... ... 1926 ... ... дейінгі аралықта басылым көрген ... ... ... ... ... ... «Ақ жол» газетінің ұстанған
позициясына жан-жақты аналитикалық талдау ... ... ... ... ... «Ақ жолдың» кеңестік ... ... ... және сыни ... ... т.б. ... ішкі-
сыртқы белгілеріне терең тоқтала отырып, «Ақ жол» ... ... алар ... баға ... ... өзектілігі. Түркістандағы ұлттық элитаның
бастамашылығымен 1920-25 жж. ТКП ОК және ... ... ... жарық көрген «Ақ жол» газетіне С. Қожанов, С. Оспанов, ... С. ... М. ... И. ... Қ. ... ... С. ... Ж. Арыстанов, сияқты азаматтар бірі ... ... ... ... ... Бұл ... азаматтардың бәрі дерлік
алаштық идеяның туын көтерген ұлттық элитаның көрнекті өкілдері ... ... ... ... ... ... көзқарастары, дәстүрлы
мәдени-рухани құндылықтардан бастау алған қазіргі заманғы ... ... ... билік жасақтаған партиялық-мемлекеттік
номенклатураның өлшеміне ... еді. ... ... ... бойына
сіңіріп, жаңа қоғамда ұлттық құндылықтарды ... ... ... ... ... ... мазмұнын айқындады. Ал, газетте
жауапты қызмет істеген М. Дулатовпен бірге Қ. Кемеңгерұлы, Ж. ... ... Қ. ... Б. Кенжебаев, Әмин Жүсіпов сияқты көптеген ұлтжанды
қаламгерлердің тұрақты ... ... ... да ... ... өзегін
нығайта түскені белгілі. Газет шын мәнінде Түркістандағы ... ... ... ... ... ... айналды. Осы газет ... ... ... ұлттық идеялары Түркістандағы қалың қазақ
бұқарасына жол тартып, қолдау тауып ... ... ... ... 1920-25 жж. ТКП ОК және ... баспасөз органы
ретінде жарық көрген «Ақ жол» ... С. ... С. ... ... С. ... М. Дулатов, И. Тоқтыбаев, Қ. Күлетов, М.
Қайыпназарұлы, С. Сәдуақасов, Ж. Арыстанов, Ө. ... ... ... ... бірі ... ... басшылық жасады. Бұл аталған азаматтардың
бәрі дерлік алаштық ... туын ... ... ... ... өкілдері
болатын. Олар өздерінің ұлттық тұтастықты ұлықтағын саяси көзқарастары,
дәстүрлы мәдени-рухани ... ... ... қазіргі заманғы
ілгерішіл дүниетанымы бойынша кеңестік ... ... ... номенклатураның өлшеміне сыймайтын еді. Олардың қазақы рухты
бойына сіңіріп, жаңа қоғамда ұлттық ... ... ... ... ... газеттің саяси-идеялық мазмұнын айқындады. Ал,
газетте жауапты қызмет істеген М. Дулатовпен ... Қ. ... ... М. ... Қ. ... Б. ... Әмин Жүсіпов сияқты
көптеген ұлтжанды қаламгерлердің тұрақты автор болып қатысуы да газеттің
ұлттық өзегін ... ... ... Газет шын мәнінде Түркістандағы
алаштық үлгідегі ұлттық элитаны топтастырушы идеялық орталыққа айналды. Осы
газет ... ... ... ... ұлттық идеялары
Түркістандағы қалың қазақ бұқарасына жол тартып, қолдау тауып жатты.
Түркістанда «Ақ жол» ... ... ... ... болуы оның
«Қазақ» газетінің ұлттық ... ... ... ... деп ... М. Әуезов 1923 жылы 4 ақпанда «Ақ жол» ... ... ... ... ... түгелімен ой түсіріп, өлім
ұйқысынан оятып, жансыз ... қан ... ... ... ... ... етек жеңін жиғызған «Қазақ» газеті болатын» деп берген бағасын
осы ізгі дәстүрлерді кеңестік билік ... ... «Ақ ... де ... айтуға болар еді. Төрт жылдан астам шығып ... ... ... болуы оның тілінің жатықтығымен ғана емес, газет бетінде
көтерген мәселелерінің ұлттық мүддені ұлықтаған ... ... ... ... Алаш ... ... тарихнамасында «Ақ жол» газеті
кеңестік билікке тартылған ұлт зиялыларын ... ... ... ... ... ... дәлелдерінің біріне
айналды. И. Сталиннің «Ақ жол» газеті ... хаты ... баға ... ... ... ... ... орнықтырды.
Хатта негізделген ұстанымдар Алаш ... ... ... ... ... берді.
Осыған байланысты 1937-1938 жж. үлкен террорға дейінгі ... ... ... ұлт ... М. ... Ә. ... ... І. Қабылов, Ғ. Тоғжанов, Ш. Тоқжігітов, Ә. Жанкелдин, С. Сейфуллин,
Т. Рысқұлов, Х. Габилуллин, А. ... және т.б. ... мен ... жарияланған мақалаларының бәрі бірдей сталиндік тәртіптің
саяси қысымынан яки арнайы тапсырыспен жазылды деп ... ... ... болар еді. Аталған авторлардың көпшілігі қазақ қоғамының
болашағын коммунистік мұраттармен ... ... ... ... еді. Олардың арасында таптық көзқараспен
жазылған, теориялық дайындығы ... ... ... осы күресті желеу
етіп мансапқұмарлық мақсатпен немесе жеке азаматтық қатынастары бойынша ... ... ... де бар ... ... ... тарихнамалық,
деректанулық талдауды қажет ететін бұл деректер Алаш ... ... ... ... ... ... Ал И. ... бастаған А.К.
Богачев, С. Брайнин, О. ... И. ... С. ... Ғ. ... ... партиялық коменклатура өкілдерінің мақалалары мен еңбектері тарихи
танымда И. Сталин хатынан кейінгі Алаш ... ... ... және онан әрі ... ... еткені белгілі.
Бұл себептерге қосымша айтармыз, ХХ ғасырдың алғашқы ... ... ... ... ... ... ... идеологиясы талаптарына сай қайта қарау отандық ... ... ... деп ... жұмысының деректік қоры. «Ақ жол» басылымының дүниеге келуінің
алғышарттары мен ... ... тыс қалу ... ... ... мен ... негізін айқындау, газеттегі көтерілген
мәселенің қоғамдық-саяси және ... ... ... ... ... ... жинақталған дерек көздерін мағынасына қарай
төрт топқа жіктеп қарастыруымызға болады.
Зерттеу жұмысының дерек ... ... ... ... ... Кеңестер Одағының қоғамдық-саяси өмірінде негізгі роль атқарған
кеңестік большевиктік партияның құжаттары құрайды.
Деректердің екінші тобын партия ... ... сол ... ... ... ... ... мемлекет басшыларының
сөйлеген сөздері мен ... ... ... ... ... Одағындағы бірнеше пленумдардарда,
коммунистік интернационалдың конгресінде талқылаған мәселелері, жасаған
баяндамалары, яғни коминтерн құжаттары құрайды.
Деректердің ... ... ... ... мен ... ... ... баспасөздерде жариялаған еңбектері мен ... ... ... ... ... ... көрінген топшылдық ... ... ... ашық ... ... нысанына
айналды. С. Қожанов 1927 ж. Өлкелік Комитетке Ежов пен ... ... ... ... ... есепке алу, топтардың
арасалмағын теңестіріп отыру саясатына құрылды. Ал мен топтарға заңды сипат
беруге қарсы тұрдым» деп ... ... ... ... органдарының
қоғамдық-саяси сипат беруі мемлекеттік билік тізгінін ұлт ... ... ... ... Осы мәселенің ушығып кеткендігі соншалықты
С. Қожанов 1924 ж. қазанында ... ... ... одан әрі ... ... және ... ахуалынан суықтыру үшін
ең алдымен РК(б)П Орталық Комитетінің өзінің тікелей басшылық жасауымен
табанды партиялық режим ... ... деп ... ... ... ... ... тұтастығына Түркістан қоғамында қағылған сына
біртұтас ... ... ... ... ... ... ... алауыздыққа ұласты.
Әлихан Бөкейхановтың саяси элитаны ұлттық идея төңірегіне ... ... ... буржуазиялық төңкерісін Минск қаласында қарсы алған
Ә. Бөкейханов бастаған бір топ ұлт ... ... ... ... ... ... ... сілтеген маңызы үлкен болды:
біріншіден, жеделхат жолданған тұлғалар мен ... ... сол ... жаңа ... келе ... ... элита өкілдерінің
жеке құрамын нақтылауға ... ... ... ... ... ... ... саяси тұғырнамасын айқындап,
ұлттық элита қызметінде басшылыққа алынды.
Ә. Бөкейхановтың мүдделестер тобын құрып, қатардағы көп міндеттерден ең
бастысын ... ... ... тән ... ... сай ... – Нәзір
қатынасына ерекше назар аударуға болады. Олардың Минск қаласында түйіскен
тағдыры саяси ... ... ... ... ... ... Н. Төреқұлов Шығыс халықтарының Орталық баспасында өз
ұстазын материалдық тұрғыда қолдап, саяси қамқорлыққа алған.
Жеделхатқа қол қоюшылар Мырзағазы ... ... ... ... шығармашылық қызметі Түркістанмен тығыз ... ... ... «Ақ жол» ... ... ... ... ұлтшылдық
ұғымына дұрыс түсіндірме жасап, оны саяси айыптаудан аршалауға қызмет етті.
«Біздің қазір ортақшыл болып ... ... ... кейін де болса бола
алатындар кімдер? …бізден қазір шын коммунист болдым деп отырғандар (өтірік
коммунистерді айтпаймын) – ... ... ... ... де шын ... ... – тағы да сол бұрынғы ұлтшылдар. Үшіншісі – қазіргі жаңа
талап жас ... ... М. ... элитаға қойылатын ең басты талап ретінде
ұлтжандылықты атайды. Т. Рысқұлов «Дулатов партияға бұрынғы идеялық ... ... өзі ... ... ал ... ... ... болмаған қырғыз коммунистерін авантюристер ретінде партия
қатарынан тазартуды ұсынады» деген айып ... Ұлт ... өз ... қатысты осындай көзқарас алшақтығы орын алды.
Ұлттық мүддені ұлықтаған «Ақ ... мен И. ... ... ... ... ... ... арасына түскен терең саяси,
рухани жік қоғам дамуымен бірге алшақтай түсті. Кеңестік тоталитарлық жүйе
осы ... ... ... ... ... 30 жылдардың соңында олардың өзі де сталиндік қанды қасаптың
құрбаны болды. ... ... ... кім, ... ... ... ... Біздің пікіріміз, саяси жүйенің ойынына айналған бұл ... ... ... ... жоқ. Бәрі де ұтылушылар болды. Ең ... - ... ұлты еді, ... оның ... көп ... кейінге
шегерілді.
Түркістан ұлттық элитасының жеке құрамындағы М. Жұмабаевтың шығармалары
түркі халықтарын саяси бірлікке үндеген өршіл ... ұлт ... ... дөп басуымен құнды еді. С. ... ... ... ... ... М. ... өз ... олардың өзіне артқан сенімін ақтай алды.
Түркістандағы шығармашалық элитаның ... ... ... ... ұлт ... ... жасауды басты парыз санаған. Ұлттық
шығармашылық элитаның ең жас буын ... ... ... ... ... Қоңыратбаевтардың М. Дулатов, М. ... ... Ж. ... М. ... ... ... болуы ұлтқа
қызмет жасаудың өнегесіне айналған азаматтық және шығармашылық ... ... ... ... 1922 ж. ... Ташкент қаласында қазақ
ғалымдары мен қаламгерлерінің бастамашылығымен ... ... ... ... ... ... бағыттарын айқындауда орасан зор
қызмет атқарды. 1916 ж. 26 қарашасынан 1917 ж. мамырына дейінгі аралықта
Ташкентте К. ... ... ... ... ... ... бағыттағы басылымдардың алғашқысы болды. М. Шоқайдың
басшылығымен 1917 ж. ... ... ... ... ... туы» газеті
Түркістан ұлт-азаттық қозғалысының жаршысына айналды. М. ... ... С. ... ... ... газет «Шурои Исламияның» ұлт-
азаттық күресте ұстанған бағыттарын халыққа жеткізіп, большевиктік билікті
әшкерелейтін ... ... ... ... ... ... қазақ элитасының ұлттық ұйытқысы болған “Ақ ... ... жж. ТКП ОК және ... баспасөз органы ретінде жарық көрді.
С. Қожанов, М. Дулатов, Ғ. Бірімжанов және т.б. көрнекті ұлт ... ... ... ... халықтың ортасынан шыққан көрнекті
қайраткерлердің көтерген идеялары қазақ бұқарасына жол ... ... ... ... көзқарасында түркістандық бірлік пен ұлттық
дербестену идеясы жолайрық мәселеге ... ... ... ... ... ... ... орыс басқыншылығынан ұлттың аман қалуының
бірден бір жолы деп ... ... да ... ... ұлттық элитаның
көрнекті өкілдері М. Бехбуди, М. ... А. ... ... большевиктік
идеяларға берілген Т. Рысқұлов пен Ф. Хожаевтар да ... ... ... ... ... ... ... Оның үстіне ХХ ғ.
алғашқы ширегінде Ресей империализмі мен большевиктік доктринаның қоғамдық
өмірді ... және ... да ... ... ... ... Азия мұсылмандарының біртұтас ұлт болып ұйысуына біршама қолайлы
жағдай туғызғандай еді. Дегенмен Ә. Бөкейханов, Н. ... С. ... ... ... ... идеясының негізділігіне күмән білдіреді. ... ... ... ... ... ... ұмтылуы, сонымен
бірге этногенез үдерісінің шарттары модернизация жетістіктеріне ұласып,
өлкедегі ... ... ... түсті.
«Түркістандық» деген жалпы атаумен біріккен түркі халықтарының ұлттық
даралану үдерісін кеңес өкіметінің межелеу саясаты аяқтады. ... ... ... жеке ... ... болмай қоймайтын
тарихи ақиқат болатын. Т. ... ... ... ... құру ... ... мен практикалық іс-әрекеттері белгілі
бір мақсаттарда өзін ақтағанымен саяси конъюнктурадан өзге ... ... ... алмады. Өйткені түркілік ... ... ... ... жүйе ... ... ... практикалық тетік
жасалмады. С. Қожановтың бұрынғы қалыптасқан ... ... ... ... ... ... отырып, Орта Азия
мемлекеттерінің саяси ... құру ... ... ... ... ... кеңестік билік мәселені өз мүддесіне сай шешті.
Қорытынды бөлімде зерттеу жұмысы бойынша жасалған негізгі ... ... және ... ... ... ... мен міндеттері. Зерттеу жұмысының алдына «Ақ
жол» басылымы мен өзгеде большевиктік ... ... ... ... отырып, тоталитарлық қоғам туралы өзіндік пікір қалыптастыру,
«Ақ жолдың» ұлттық бағытты ұстанғанын айғақтау ... ... ... ... міндеттер туындайды:
– Жиырмасыншы жылдардағы Түркістандағы саяси – ... ... ... ақпараттық кеңістігінің қалыптасуына жан-жақты аналитикалық талдау
жасау;
– Кеңестік жүйедегі қазақ баспасөз құралдарының ... ... ... бағыт-бағдарларына, негізгі міндет нысандарына ғылыми сараптама
жасау;
-Кеңестер ... ... ... ... ... баға ... «Ақ жол» ... басқа басылымдармен салыстыру, обективті шындықты
ашып көрсету;
- ... «Ақ жол» ... ... ... ... ... ... жасау арқылы газеттің кеңестік жүйеден тыс
қалу себептерін белгілеу;
- Сталиндік тоталитарлық мемлекеттердің саясаты және оның іске ... мен ... ... ... ... ... хронологиялық және территориялық шеңбері. Зерттеу
жұмысының нысаны Түркістан автономиясы аумағында ... ... «Ақ ... ... ... жұмысының территориялық шеңбері осы
Түркістан автономиясын қамтыса, хронологиялық шеңбері аталмыш ... жүйе ... ... ... яғни ХХ ғасырдың 20-26 жылдар
аралығын қамтиды.
Зерттеу жұмысының нысаны. ... ... ... ... ... ... ... мен халық арасына тамыр жайған алаштық
идеологияның теке-тіресі, «Ақ жол» басылымының осы иедеологиялық ... ... ... баға ... оны бүгінгі күн талабына сай
қайта қарау.
Зерттеу жұмысының пәні. Патшалық билік тақтан тайып, Уақытша ... ... ... ... кеңестік биліктің өз саясатын
жергілікті жерлерде ... ... ... ... ... көрініс табуы, партияның орган газеті ... жол» ... ... ... оның тағдырын, басылымда
жарық көрген материалдарды нақты қоғамдық шындық зерттеу жұмысы ... ... ... ... және методологиялық негізі. Зерттеу
жұмысының теориялық-методологиялық негізін қалыптастыруда журналистика,
тарих, ... ... ... ... ... ... ... және мемлекет қайраткерлерінің саясат, оның принциптері
мен теориясы, тарихы туралы жазған еңбектері қолданыс ... ... мен ... диалектикалық материалистік тұрғыдан қарастыруда
тарихи қағидалар мен объективті көзқарастар пайдаланылды. ... ... ... ... ғылыми тұрғыда сараптауда нақты – ... ... ... ... ... және ... ... Мұның өзі алынған ақпараттардың толықтығы мен ... ... ... ... негізін объективтілік, тарихилық, жүйелілік
сынды ғылыми танымның ... ... ... ... ... ... Магистрлік зерттеу жұмысы барысында
кеңес одағының шылауындағы Түркістан ... ... ... жарық көрген партиялық орган «Ақ жол» ... ... ... мен қалыптасу барысына кешенді ... ... ... ... Екіншіден, осы «Ақ жол» газетінің қоғамдық өмірдегі алар
орны мен маңызына, оның ... даму ... ... ... ... аналитикалық сараптама жасалынды. Үшіншіден, «Ақ жол» басылымы арқылы
кеңестер ... ... ... ... ... сыни баға ... жұмысының ғылыми және ... ... ... ... ... ... мен ғылыми
зерттеулер тоталитарлық қоғамның негізгі белгілері мен даму жағдайларындағы
«Ақ жол» басылымына байланысты жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... әміршілдік-әкімшілдік
жүйенің саяси-идеологиялық өктемдігі қоғамның ілгері жылжуына, мемлекеттің
дамуына қаншалықты зардабын ... ... ... қарсы негізде адами
құндылықтар мен ұлттық өркендеу бағытын ұстанған «Ақ жол» ... ... ... көрсеткен тағылымды тұстар, тың тұжырымдар
демократиялық қоғамға өтпелі кезеңде мемлекеттің ішкі ... ... ... ... ... ... және ... жұмысында ұсынылған библиографиялық көрсеткіштерді ғылыми-
зерттеу мақалалары мен ... ... «Ақ жол» ... ... ... әзірлеуде пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Магистрлік зерттеу жұмысы ... ... ... ... ... факультетінің мерзімді
баспасөз кафедрасының отырысында талқылаудан ... ... ... үш ... мақалада жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Магистрлік диссертация кіріспеден, үш
бөлімнен, алты тармақтан, ... және ... ... ... тарау жиырмасыншы жылдардағы саяси-әлеуметтік жағдай және ... ... ... «Ақ жол» ... ... ... мен ... Республиксының кіндік басқарма комитеті (Түркатком) һәм
Түркістан Ортақшылар партиясының Кіндік ... (ТКП ОК) ... ... 1920 жылдың 7 желтоқсанынан 1926 жылдың ... ... ... «Ақ жол» ... ... ... тұғырында өткенге қайта
оралып, кемімізді толтырып, кетігімізді бүтіндеп ... ... ... ... ... мәселеде көзжұмбайлықпен партияның ұр да ... ... ... да бір ... тар ... ... тұрғыдан
талдауға тырысқан басқа большевиктік басылымдарға ... «Ақ ... ... ... ... ... ... әр нәрсенің
екі жағы – күнгейі мен көлеңкесін тең ... ... ой ... пікір білдіре алғандығында болса керек. Басылымның мұндай жоғары
деңгейде көріне ... ... әр ... ... ... ... С.
Қожанов, С. Оспанов, Қ.Күлетов, Н. Төреқұлов, С. Асфендияров, ... ... ... ... ұлтшыл азаматтармен бірге
белсенді автор ретінде газетке үзбей ... ... ... ... ... ... ... Досмұхамедов, Мағжан Жұмабаев,
Жүсіпбек Аймауытов, ... ... ... Кемеңгеров сынды тағы басқа да
алаш зиялыларының қатысуынан деп қарасақ әсте ... “Ақ ... ... бой көрсете білгендігін тілге тиек еткенде Профессор М.
Қойгелдиев пен Шоқайтанушы ... ... ... ... болып жатқан
әлеуметтік өзгерістерді сыни тұрғыдан талдап отыруды өз міндеті ... бұл ... сол ... ... кеңістіктегі жалғыз
оппозициялық мазмұндағы басылым еді. 1925 ... ... ... бұл
газеттің төңірегіне алаштық, ұлт-азаттық ... ... оның сыни ... ... түскен болатын», –дейді[1]. Осы
айтқандай, ... ... ... ... ұлы ... ... ... Ахмет
Байтұрсынұлының 50 жылдық мерейтойына байланысты «Қазықтың еңкейген кәрі,
еңбектеген ... ... ой ... өлім ... ... ... қан ... күзгі таңның салқын желіндей ширықтырған, етек –
жеңін жиғызған «Қазақ» газеті болатын» деген пікірінің де ... ... ... «Ақ жол» ... ... ... ... шығуы тегіннен - тегін
болмаса керек [2]. Сондықтан да газеттің ... ... ... ... ... ... алаш ... публициятикасы мен әдеби мұрасын
түгендеудегі ... ... баса ... ... ... ... ... ақиқатының мол екені рас. Басылымның ... ... ... оның ... жол» ... ... ... 130 жылдық тарихындағы алар
орнының сөз жоқ заңғарда, биікте екені ... Өз сыры мен ... 70 ... ... ... ... келген кеңес шындығы күн өткен сайын аныққа шығып
келеді. Сонымен бірге кеңес шындығы ашылған сайын ... ... ... ... ... ... келегн зиялыларымыздың ұлт жолындағы
ұлылығы да ... ... ... Бұл сөз «Ақ жол» ... ... ... ... да байланысты. Алайда ... ... ... ... ... ... ... үлгерген жоқ. Біз күткен
шындық та су ... ... ... ... ... себеп баспасөз
беттерінде жарық көрген бірді-екілі мақала болмаса, арнайы ... ... ... диссертациялар, монографиялық еңбектер әзірге жоқтың қасы.
Андыздап ... көк ... әр ... басы бір қылтиятын ... ... ... Қасқабастың [3], Темірбек Қожакеевтің [4]
Данагүл Махаттың [5], ... ... [6], ... ... Жомарт Сімтіковтың [8] туындыларын атаған болар едік. ... ... ... «Ақ жол» ... үш ... атты ... жазып,
баспаға әзірлеген материалында келтірілген бұрынғы Қазақстан Компартиясы
Орталық Комитетінің саяси зерттеулер ... ... ... құжаттар «Ақ жол» тарихын анықтауда зерттеушілерге өте құнды дерек
ретінде өз пайдасын беріп келе жатыр. Осы ... ... ... жол» ... туралы азды-көпті фактілік дйектер көрсетіледі. Әр автор
әр түрлі қырынан әр ... ой ... ... бір ... ... зерттеушілер газеттің жабылу себебін саралағанда жүгінетін ортақ
пікірі ол – И.Сталинның 1925 жылы 29 ... ... ... жолдаған «Ақ жол» туралы хаты. «Қырөлкеком бюросының ... деп ... ... ... мына ... назар аударып
көрсек: «Жуырда менің «Ақ жол» ... ... ... болды. Мен
осыған байланысты белгісіз емес Шоқаевтың ақгвардияшыл ... ... еске ... және ... ... осы ... мен «Ақ жол»
журналының рухани «ынтымағы» деуге болатын ... ... ... ... да бұл ... [8].
Сталин хатында «Жуырда менің «Ақ жол» журналымен танысуға мүмкіндігім
болды» деп көрсетеді. Іс жүзінде ... ... ... ... ... ... Орталық Комитеті және Түркаткомның органы
болған Ташкент кезеңінде де немесе ... ... ... ... ... ... де ... қалпынан журнал болып өзгерген емес. Тек
1925 ... ... ... ... ... 1-ші ... жинақ түрінде құрастырылып, мұқабасына журнал деп жазылған. Ал
Сталинның газетті журнал деп шатастыруындағы себеп не? Осы ... ... ... ... ... ... ... жөнінде
нендей тұжырым жасаймыз? «Ақ жолдың» ... ... ... алғашқы
қадамымызда бізді көлденеңдеп осындай сұрақтар ... ... Ал ... ... Данагүл Махат «Ақ жол газеті неге жабылды?» деген
мақаласында төмендегіше ... ... ... ... «Ақ жол»
басылымы газет пе, әлде журнал ма анық білмеуі де мүмкін. ... ... ... ... басылымды түпнұсқадан оқып түсінді деуге негіз жоқ.
«Ақ жол» газеті ... ... ... арнайы адамдар дайындап,
аударған үзінділер ... ... ... ... ... «Ақ жол» ... ... кейін, «Ақ жол» газеті сәуір
айынан журнал болып шыға ... деп ... ... орай Қырғыз (Қазақ)
Өлкелік Комитеті бюросының барлық мүшелеріне ұлттық бағытқа баса ... ... ... ««Ақ жол» ... ... ... түрде қайта
ұйымдастыруды, одан партияда жоқ интеллигенттерді қуып және оны коммунистік
насихаттың органы етуге байланысты шаралар ... ... ... ... ... ... ... өзін түпнұсқадан көрген-көрмегендігіне
болжам айтуға болғанымен, басылым материалдарының қай сандарындағы ... ... ... ... бір ... келу қиын. Басты
қолбайлау, қолымызда әліге жетерлік фактілік айғақтардың аздығы. Сол ... ... ... «Ақ ... ... деу мәселесінде сөйлемді
нүктемен емес, көп нүктемен немесе сұрақ белгісімен аяқтауға ... ... ... ... ... нұсқауы бар осы құжатқа жазған
қосымша ... ... ... ... ... «Сталин журнал деп «Ақ
жол» газетін айтып отыр. «Ақ жол» 1920-25 ... ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Аптасына екі рет қазақ
тілінде шықты. И.Сталинның оған орыс ... ... ... ... ... мақалаларымен танысқаны байқалады» [10],– деп қана қысқа қайырса,
«Ақ жолдың» журнал емес ... ... ... ... ... ... өзі-ақ аталмыш газетті Сталинның ... ... ... оған ... яки ... ... айналысатын
әлдекімдердің дайындап бергенін көрсетеді» [11] ,– ... ойын ... ... ... ... ... Сталинның газетті
журнал атауы есебінен, оның басылымды көрмегені хақындағы пікірдің туы биік
желбіреп тұр. Сөйтсе де ... ... ... ... ... құптарлық. Өйткені И.Сталин «Ақ жол» ... ... ... ... ... емес үзінділерімен аудармашылары арқылы ғана
таныс болған. Яки ол газет тілшілері 1-ші ... ... ... материалдарын көрген. Сондықтан да ол оны журнал деп ... ... ... «Ақ жолдың» газет екенін білді, бірақ ... ... ... деп ... ... күннің өзінде бұл пікір еш нәтиже
бермейді. Себебі, И.Сталин аталмыш ... «Ақ ... ... ... үш жерде қолданған. Ал саналы адамның бір хатта үш рет байқамай ... ... ... ... ... ... Демек, «И.Сталин «Ақ жол»
журналымен ... ... 1-ші ... ... ... ... танысқаннан кейін, «Ақ жол» газеті сәуір айынан бастап журнал болып
шыға бастаған» деген пікірдің таразы басы ... ... ... ... екінші бір маңызды мәселе ол И.Сталинның хатында
атап ... ... ... ... ... ... ... осыған байланысты белгісіз емес Шоқаевтың ақгвардияшыл баспасөздегі
кейбір мақалаларын еске ... және ... ... осы мақалалар мен «Ақ
жол» журналының рухани «ынтымағы» деуге болатын кейбір жаңалықты аштым.
Ақылға симаса да бұл ... ... ... қан ... жауыз машинаның
тетігін ұстап тұрғанына қарамастан «Ақ жолға» осыншама маңыз ... ... ... ... бар? «Ақ жол» ... мен ... Шоқай арасындағы
байланысты қай деңгейде елестетуге болады? Енді осы сұрақтарға ... ... мен «Ақ ... ... ... тарихшы Мәмбет Қойгелдиев пен
Шоқайтанушы Айтан ... ... ... ... ... ... ... деп жазады: «Мұстафа Шоқай сынының ұтымдылығы ... ... ... ... ... еді. Ал ... М. ... негізінен түркістандық орыс және қазақ тіліндегі
басылымдардан алып ... Сол ... бірі ... ... ... ... ... басылым «Ақ жол» газеті болатын» [12]. Бұл
пікірдің дұрыстығын одан әрі ... ... Т. ... ... ала ... «М.Шоқай, Қ.Болғанбаев, С.Қожанов редакторы болған
газеттің («Бірлік туы» басылымын меңзеп отыр – Ұ.С.) ... ... ... билік басына келіп, енді «Ақ жол» газетін шығарып ... ... ... ... одан әрі ... шет елде ... ... иделогиялық майдан ашқан алашордашыл М. Шоқаймен байланысын
үзбей отыр деген тұжырымды алға тартады.» деген ... ... ... қаға ... [13]. Бұдан басқа біз Мұстафа мен «Ақ жол» газеті
арасындағы қатынасты ... ... ... де көре ... ... ... Шоқайдың Кеңестер Одағын сынға алған еңбектерінде жиі сілтеме
жасап, пайдаланған басылымдардың басында Ташкентте шығатын ресми «Ақ ... ... еді. ... ... ұлы ... ... ... көрген бұл газет кеңестік жүйенің жағымсыз ... ... ... ... басылым еді. Алаш рухын асқақтатып ... ... ... ... ұнай қойған жоқ»,– дейді [14]. Мұстафа
Шоқай мен «Ақ жол» газеті арасындағы өзара тығыз байланыстың бар ... ... ... ... ... «Кеңестік идеологиялық
ақпараттың М. Шоқайұлы сынына ызалана қарауы әбден ... ... ... ... И. ... ... дәл айтылғандай, «Ақ жол» газетінде
жарияланған материалдар мен М. Шоқай сынының арасында ... ... ... даусыз» деген тұжырыммен күдіксіз келісуге болады [15]. Сол
кездегі қалыптасқан күрделі де қиын ... алаш ... ұлы ... ортақ іс-қимылмен жетуге болатынын өте жақсы білген. Сондықтан да ... екі ... ... де ашық - ... ... - ошар ... ... жолдар арқылы өзара білісіп, іштей қолдау көрсетісіп,
күрестерін жалғастыруы ұлтын сүйетін ұлдардың, елін ... ... ... ... бара жатқан большевиктерге қарсы табиғи ... ... Бұл ... ... ... анық ... қазақ
өнерінің ерен саңлағы, жезтаңдай әнші ... ... ... ... Шоқайдың Әмірені «Дория» қонақ үйінен іздеп тауып, ел мен ... ... ... ... ... тұр? ... бар ма?» ... алаштың айтулы да айбынды арыстары Ахаң – Ахмет ... ...... ... ... және ... айналысып
жүргендерін сұрап, құпия хат жолдауынан да айқын аңғара аламыз. Әміре
оралғаннан ... ... алаш ... да Мұстафаның шет елдегі ... ... ... ... ... көз тыңшылар осы үшін кейін Әміреге де
алаш арыстарына да қорлық пен зорлықты жеріне жете көрсетті, ... ... етті де. Міне осы ... ... пен ... ... жолындағы
алаш зиялыларының мұраттарының үндестігі, идеяларының тұтастығы ғасырлық
уақыттан кейін ... ... ... өз ... мен ... ... Ұлтты сүйудің, ұлы мақсатқа ортақ жұмылудың осыдан артық үлгісі де
болмаса керек.
«Ақ жол» мен ... ... ... ... өзара байланыс
анықталғаннан кейін көкейімізді лезде бұл қарым-қатынаста дәнекерлік рөлді
кім атқарды? Ортақ ... алаш ... ... айтсақ, қазақ тағдыры
үшін болған саяси күресте екі ... ... ... ... хабардар болып тұруына қандай кейіпкер қол ұшын бере ... ... ... Бұл ... ... табу жеке «Ақ жол» ... ғана емес, сонымен бірге тұтас қазақ тарихының бимағлұм беттеріне де
қан жүгіртер сүйініш ... еді. ... ... ойға ... жауап табуға
құлшындырып отырған бұл сұрақтар шынтуайтында ... ... таяу ... ... ... де ... күйге түсірген. Әсіресе, басылым ... ... ... ... ... және мемлекет қайраткері Т.
Рысқұловты да аз ойлантпаған сияқты. «Бәлкім, Қожанов және тағы ... осы ... ... ... ма ... ... деп ... өз мақалаларында Кеңес өкіметін өсекке таңғанда, әр кез «Ақ
жолды» және одан ... ... ... ... ... емес ... ... газетіндегі мақалалары)» [16] деген Тұрар Рысқұлов күмәнін ... жж. ... ... ... ... ... сайлайды. Ал шын
мәнінде ол жылдары Германиядан қазақ жастарының біразы тәлім алған болатын.
Айталық, Бірімжановтан басқа Ә. Мұңайтпасов, ... және ... өзге өз ... ... ... та ... ... Рысқұловтың өзі
де Германиядағы түркістандық студенттердің жағдайымен танысып ... ... бұл ... 11 ... (7 – ... 4 – қазақ ),
47 бұқаралық (35 – өзбек, 8 – татар, 5 – түрікмен, 1 – ... ... ... ... еді) 1923 жылы ... айының соңында Түркістан
Республикасының үкімет делегациясы ұйымдастырып, оны өзі ... ... Бұл ... осы ... туса ... ... ... дамуда белгілі
болғандай эмиграциядағы Шоқай сынынан сескенген, шындыққа жуықтатып айтсақ,
өздерінің ... мен ... ... ... су ... ... шошынған кеңес үкіметі «Ақ жол» сынды ... ... ... ел ... «Шоқайшылдықты» әшкерелеуді жүргізеді. Бұл
әшкерелеудің қанды шеңгеліне әрине ең ... ... ... ... ... ... ... жаптым жала, жақтым күйемен қара жапсыруға тырысқан
кеңестік биліктің қанқұйлы ... ... ... ... ... көрмегені белгілі. Сөйте тұра ол Мұстафа Шоқай туралы еш жаман
пкірге барған ... Куә ... ... «В ... ... ... Я его
распрашивал о его жизни, раньше я его видел, но знаком не был. На ... – это ... ... ... имеюший связь с белогвардейцами.
Он говорил, что работает в газета, жаловался на плохое житье, распрашивал о
положении в ... ... ... ... [18]. ... ... тергеу
кезінде сан түрлі ... ... ... алуан түрін басынан
өткергенін ескеру мәселені обьективті түрде түсінуге кең жол аша ... ... ... басқа алаш ... ... ... шет елде ... ... ел үшін ... тер, атқарған
еңбектерін бағалаған және оның азаттық күрестегі алар ... да өте ... ... ... ... күдіктенуі негізсіз де емес болатын.
Бұл айтқанымызды жалғасты дәлелдей түссек. Мұхаметжан ... 1930 жыл ... ... ... алу ... ... жауабында былай дейді: «1922
жылдың жазында Дулатов пен ... ... ... ... бара ... ... қазақ халқының жағдайын шет елдік эмиграцияда ... ... ... ... ... деді. Мен бұл ұсынысқа қосылдым. Әңгіме
үстінде осындай тапсырманы өзбектер кетіп бара жатқан өз ... - ті. ... екі жыл ... соң қайтып оралған Г. Бірімжановтан
Парижде тұратын М. ... ... ... ... – жастармен кездесіп және
оның шет елде ... ... ... ... ... [19]. ... анық ... көкірек көзі ояу Ғазымбек айтып – айтпай ... өз ... ... ... ... да өзіне жүктелген
міндеттердің немесе басқаша айтсақ артылған сенімдердің үддесінен ... Сол үшін де ... ... алаш ісінде антына адал болған
азамат деп ... ... ... ... деп ... итермелей түсетін
тағы бір дәлел ол қазақ көсемсөзінің хас шебері Міржақып Дулатовтан қалған
асылдың тұяғы ... ... ... ... ... ...
сүргін көрген қазақ зиялыларының жұбайлары туралы жазған естелігі. Аталмыш
«Шындық шырайы» атты естелігінде ... ... көзі ... ... біраз тұлғалар және олардың жанұялары жайлы баян етеді. ... ... азап ... ... ... бірі ... ... зайыбы
Күляндам Мұңайтпасқызы туралы да сыр толғайды. Күляндамның шыққан отбасын,
Сұлтанбекпен қосылғанын айта келіп: «Сұлтанбек Қожанұлы (1904 - 1937) ... ... аға, ... ... ... көзді, ашаң денелі, сөйлегенде ыстық
қанды, өз айтқанынан қайтпайтын қайсар, өткір кісі еді, ... ... ... ... ... ... шығатын «Ақ жол» газетінің
редакторы М. Дулатов, Г. Бірімжановтармен ... ... ... ... ... маңызы жоғары жолдарды да қағазға түсіріпті [20]. Ғазымбектің «Ақ
жолда» ... ... бұл біз ... ... «Ақ жол» мен ... тағы бір тың ... ... таған. Тек дәйекті ғылыми тұрғыдан
жалғасты пісіріп, қорыта түсу қажет. Тағы да ... ... ... ... «Садық Өтегенов Ташкенттегі ... ... ... ... ... кісі. Түркістан
қаласында меншікті 13 бөлмелі үйлерінде өңшең оқымысты ... ... М. ... Х. ... Ғ. Бірімжанов, М. Шоқай, С. Қожановтармен
дәмдес, пікірлес кісі болып араласып тұрған» [21]. Бұл дәйектер ... ... ... алаш ... ... ... болғандығын
аңғара аламыз. Алайда Ғазымбек Бірімжанов елдегі ұлтшыл ... ... ... ... ... байланыстың негізгі бір көзі ғана.
Мұстафаның туған өлкенің тіршілік – ... ... ... ... ... тағы ... да ... болғаны анық. Сол себепті де
бұл тақырып ішкерлей енуді, ұсақ ... өзін ... ... Ал ... ... ... ... үкіметін құлатпақ
болдың деген жала қатарында ... ... бірі ... ... ... (кей әдебиеттерде Мұртаза) тергеу кезінде қайырған жауабында
былай дейді:
«Сұрақ: – Сіз шет елде ... ... ... ... ... ... – Мен өзімнің туған ағам Мұстафа Шоқаевпен 1934 жылға дейін
хат арқылы байланысып тұрдым.
Сұрақ: – Кім ... және ... ... – Мен ... ... 1922 жылы ... ... арқылы
байланыстым.
Сұрақ: – Қандай жағдайда Қожанов сізді шет елде ... ... ... ... – 1922 жылы ... ... ... 14-ші ауылға шабарман
келіп, құпия ... ... ... ... деді. Келген кісінің аты – ... ... ... Ол ... менің атыма хат келгенін хабарлап,
оны Қожановтан алуға болатынын айтты. Мен ... ... ... ... ... Сұлтанбектің үйін тауып, онымен жолықтым. Ол маған Дулатов
арқылы келіп түскен Мүстафаның хатын ... ... ... мен ... ... ... байланысып тұрдым [22]. Нұртазаның ... ... ... ... ... ... Қожановтан алған. Ал ол хат
Міржақып ... ... ... ... ... көрсетуінше ол 1922
жылы Қыркүйек. 1922 жыл «Ақ жол» ... көп ... ... ... Аты ... ... ... та, Сұлтанбек Қожанов та «Ақ жолдың»
басшылары және негізгі жазарлары. Олай ... ... ... Сұлтанбек
пен Міржақып арқылы «Ақ жолды» алып тұру ықтималдығы аса күшті. Бұл біз
айтып ... ... мен «Ақ жол» ... ... ... ... екенін де шегелей түспек. Нұртазаның ағасы Мұстафамен хат - ... ... ... Дархан да «Мұстафа Шоқай» атты еңбегінде: «Қоқанда
құрылған Түркістан автономиясында тізе қосып қызмет атқарып, «Бірлік туы»
газетін ... ... ... Қожанұлы Мұстафамен байланысын үзбей,
жалғастырып келе жатыр еді. Тіпті, Мұстафаның інісі ... да ... ... ... ... ... еді. ... хабарын айтып,
мекен жайын берген Сұлтанбек ... ... ... ... дұрыс
екенін айтып, жігерлендірген еді», – деп айтады [23]. Бұл да ... ... ... ... идеологияны насихаттап, күйзелген халықтың күйін көтеріп,
езілген халықтың еңсесін тіктеу жолында өзіне ауыр міндеттерді жүктеп, әрі
еш тайсалып, ... оны ... ... ... ете білген «Ақ жолдың»
жазармандарын толық танумен бірге газеттің өзінің де тарихын ... ... ... ... ... ... ... жабылу тарихы көп
зерттеушілер ... ... ... И. ... ... не үшін жабылды деген сұраққа тұщымды жауап ізделінді де.
Дегенмен осы тұста басын ашып айтуға тиістісі ол – ... ... ... ... әліге зерделенбей, зейін ... ... Бұл ... ... ... даулы түйіндердің болмағанына қарамастан, белгісіз
түйткілдер де жоқ емес. С.С.Жандыбаева ««Ақ жол» газетінің ... ... ... ... А. ... ... ... Казахской
Советской печати Южного Казахстана (1917-1925жж.)» атты ... ... « 1918 ... июнь ... Түркістан АССР-інің құрамында
Түркістан компартиясының құрылуы туралы ... ... 1 ... ... ... ... ... құрылуы туралы резолюция
қабылдады. Осы резолюция негізінде Түркістан АССР-да ұлттық ... шыға ... 1918 жылы 21 – ... ... ... деген
Түркістан өлкесінде алғашқы коммунисттік газет жарық көрді. Ал, 1920 жылдың
7 декабрьден ... ... ... ... тілінде «Ақ жол» газеті
шыға бастады», – десе [24], ... ... «Ақ жол» ... ... 18 ... ... ... 7 желтоқсаннан бастап «Ақ жол»
атанғандығын айтады [25]. Жоғарыдағы екі ... ... ... екеуінен
де «Ақ жолдың» 1920 жылдың 7 желтоқсанынан бастап «Ақ жол» атанғандығын
білеміз. Бірақ ... ... 1918 жылы ... ... ... ... Ал Тұрсын мырза газетті сәуір айынан шықты
дегенмен, оның қандай ... ... ... ... ... ... ... ғалым Сейіт Қасқабастың ... ... ... ... «Ақ жол» ... 1920 жылы 18 сәуірден 27 шілдеге дейін
шыққан «Жаңа өріс» газетінің жалғасы ретінде жарық ... ... ... ... ... 206 ... дегенді айтады [26]. Сейіт
мырзаның осы көрсеткен ізімен Қазақ совет энциклопедиясы 1- ... 206 ... ... ... ««АҚ ЖОЛ» ... ... ... ОК-ның органы, 1925–26ж. Шымкентте БК(б)П Сырдария губкомның
органы ретінде шыққан газет. ... 2 рет ... ... ... тұрды. 1920
ж. 18 апрельден 27 июльге дейін шыққан «Жаңа ... ... ... жылға дейін ұлтшылдар ... ... Орта Азия ... соц. ... мәселелерін жазуда ... ... ... БК(б) П ... және Қазақстан өлкелік партия
комитетінің орынды сындарынан кейін газет ... ... ... ... ... деп ... аңдадық. Мәтінде мәлім болғанындай бұл
«Қазақ совет энциклопедиясы» М.Қ.Қаратаев редакциясын басқарған 1972 ... ... ... ... ... исі ... тұрған бұл
мәтінге сын ... ... 1998 жылы ... көрген Қазақстан ұлттық
энциклопедиясын ... ... орай «Ақ ... ... ... ешқандай сөзді кездестірмедік. Бұл жайт өз зерттеуімізде
тағы басқа да дәлелдер мен ... ... ... ... «Ақ
жолды» тануға деген талпынысымызда жігеріміз қаншалық зор болса, үмітімізде
солғұрлым мол еді. ... ... өз ... ... ... ... академиясы жанындағы Орталық ғылыми кітапханадан «Ақ жол» газетінің
фотоплюнькіге көшірілген нұсқасымен ... ... ... да ... ... ... оқу мен ... қиындықтар туғызғанына
қарамастан газеттің 1920 жылы 7 декабрде, (сейсенбі) шыққан (Сұлтанбек
Қожановтың ... ... № 1 саны ... ішкі ... ... өріс» газеті – ТүрЦИК Крайком, Палитод тарапынан шығып тұрған «Жаңа
өріс» тоқтап, оның орнына «Ақ жол» шыға ... ... ... ... ... төл ... бұл ... табуымыз жоғарыдағы түрліше пікірлерді бір
ізге ... ... ... ... ... Демек, «Ақ жол» газеті
Түркістан ... мен ... ... ... сонымен бірге
Түркістан соғыс ... ... ... ... ... 1920 ... сәуір
айынан осы жылдың 17 шілдесіне дейін барлығы 16 ... ... ... ... ... ... шыққан деген тұжырымды жасауға нық негіз бар. «Ақ
жолдың» жарық ... ... ... ... ... тойтарыс
болар жауапты тағы да осы «Ақ жол» басылымының өз ... ... ... жол» ... 1921 жыл 26 ... (№18) санында М-иярдың
(Міржақыптың бүркеншік есімінің бірі) ... ... ... атты
материалы басылған. Сол мақалада автор мынандай жолдарды жазады: «Харіп
бөлісу ... ... сөз ... ... ... ... Юнусов,
Сұлтанхожаев жолдастар) мынандай мәселені көтерді: мұсылманша харіп келді
деп мәз болып, сол ... ... ... ... ... ... ... өзбекке пайдасы қанша? Мұсылман харіптерін пайдалану осы күнге шейін
келген ретше болса, мұнан өзбек жұртына ... ... аз. ... өзбек
тілінде делінген болып «Іштракиун» газеті шығып тұрып еді, ол ... ... оның ... ... ... ... шығып тұр. (астын сызған біз –
Ұ.С.) Бұл газеттердің тіліне бір өзбек ... Бұл ... ... еш ... ... Біз осы күні «Ақ жол» ... оқимыз,
түсінеміз, өйткені бұл газет таза қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... «Іштракиун, «Қызыл байрақтар» өзбекше
болмағанымен, ... ... таза бір ... жазылған болса, оларды да
түсінер едік». Мұнда да астын сызып көрсеткеніміздей, «Іштракиун» газетінің
орнына «Қызыл байрақ» ... ... ... Ал бұл өз ... А. ... ... «1918 ... июнь айында Түркістан
АССР-інің құрамында Түркістан компартиясының құрылуы туралы мәлімдеді. ... 1 ... ... ... ... Кеңес баспасөзінің құрылуы туралы
резолюция қабылдады. Осы ... ... ... ... ... ... шыға бастады. 1918 жылы 21 –июньнен бастап «Иштирокиюн»
деген Түркістан өлкесінде алғашқы коммунисттік ... ... ... Ал, ... 7 ... ... «Иштирокиюннің» орнына қазақ тілінде «Ақ жол»
газеті шыға бастады» деген сілтемесінің бұрыс ... ... ... ... ... аталған дәлел – ... ... ... ... қорытып, түйіндеуге болатыны «Қызыл байрақ» басылымы «Іштракиун»
газетінің орнына шыққан өзбек тіліндегі басылым болса, Ал «Ақ жол» ... ... ... ... жрық ... ... ... төл баспасөзі.
2. «Ақ жол» газетінің оқырмандар ортасын ұйыстыруы
«Ақ жол» ... өзге ... ... атап ... ... бір тұс – оның ... байланысы. Себебі газеттің қай
нөмерін алсаңызда редакциялық материалдардан гөрі әрқайсы өңір-аймақтан
келіп ... ... ... агенттердің материалын көптеп
ұшыратасыз. Мұны ... ... ... ортасын тамаша ұйыстыра
білуі, есесіне осы арқылы басылымның мазмұндық ауқымы мен аймағын кеңейтіп,
үлкен географиялық кеңістікті қамтуға тырысудағы ... деп ... ... ... ... ... ... жылдар ел өміріндегі аса ауыр
кезең болатын. Өндіріс тұралап, шаруашылық күйреп, ... ... ... ... ... шақ еді. ... ... жұртшылық та «байтал
түгіл бас қайғы» болып, күнкөріс қамын, тіршілік напақасын күйіттеп кетті.
Елді жайлаған қымбатшылық, ақша ... ... да екі ... ... Міне ... сын ... басылым жөнінен маңыз алар міндет –
газеттің тиражын кемітпей, үйездердегі ... ... ... ... ... бұл ... де ойдағыдай атқарып шыға алды.
Газет тігінділерінен көз жеткізгеніміздей «Ақ жол» алғаш ... 10000 дана ... 2 бет ... ... Бұл үрдіс бір жыл
мезгілге нақты айтсақ, 1920 жылдың 7 декабрінен 1921 ... 18 ... ... да, 18 декабрден бастап 3000 данаға кеміген. Таралым
мәселесіндегі бұл ... ... ... 2 ... 4 ... көбейгендігімен
түсіндіруге негіз бар. Ал тұтастай алып қарастырсақ газет таралымы 1923
жылы 5 июньде 1900 тираждық ... ... ... ... ... ... алдында атап өткеніміздей бастысы ақшаның құнсызданып, ел
өмірінде қымбатшылықтың орнауынан деп қарауға болады. ... ... ... 1923 ... 30 ... айындағы №337 санында жарияланған
«Оқушылармызға» атты ... ... да ... ... «Газетіміз 8
августан бастап 28 авгусқа ... ... ... ... ... ... келді. Тоқталу себебінің ең зоры газетке хүкімет тарапынан
алып тұратын қаражаттың кезінде берілмей, оқушыларымыз ... ... ... ақша ... болды. Газетіміздің мерзімді уақытынан кешігіп,
оқушыларымыздың кезінде ала ... ... кешу ... һәм ... ... мөлшерлі ақшаларын жіберер деп сенеді». Мәтінде аталып
көрсеткендей, хүкімет ... ... ... ... ... ... жазылым ақшаларын жіберіп бермеуінен газет аз
уақытқа шығуын тоқтатып та қалған. ... ... ... ... ... газет – «Ақ жолға» ақшаның жетіспеуінен біз сол ... ... ... ... ... елестетуге болар деп ... ... ... «Шолпанның» да осы 1923 жылы ... ... ... дәл ... ... ... «Ақ жол» ... тағы бір назархатқа көз жіберсек қымбатшылықтың желкеден төніп,
өзімен санастыруға ... ... анық ... болар едік. Онда былай
делінген: «Базар бағасы күннен күнге ... ... һәм іс ... ... де бағасы артуға тиіс табылып, аугуст айына жүз ... ... ... осы жылы ... 1900 данаға дейін
құлдырауының обективті себебі де жоқ емес ... ... ... ... қанша жерден қаржы-қаражат тапшылығы болса да осынау бір қиын-
қыстау кезеңнен газеттің аман-есен ... ... ... ... қалмағандығы еді.
«Ақ жол» редакциясындағылар осынау күн санап ... келе ... ... қарсы, басылым таралымының құлдырауына байланысты ... ... ... дей ... ... шарқ ұрып амал іздеп,
жүкті ауған жерінен көтеріп әкетуге дайын тұрған. Соның ... ... да ... бір ... жаратқаны ел басқарып отырған басшы
қайраткерлерді, зиялы қауым өкілдерін газетке ... ... ... ... ... ... ұйымдастырды. Бұл бір жағынан газетте
аты аталған тұлғаларды жауап жазбауға, өздерімен қоса өзгені де «Ақ ... ... ... қалдырған ұтымды жол болды. Екінші қырынан ел
басшыларының, сөз ... ел ... ... ... ... басқа жұрттардың да ... ... ... игі ... Сол ... бірінде 3-ші Есенғали жолдастың шақыруын қабыл
алған ... ... ... ... ... «Жылдық «Ақ жол» газетін
екі жерге жіберу үшін екі чевраныс беріп төмендегі жолдастарды шақырамын:
Төребек Оспанов (Ташкент)
Елдес ... ... ... ... ... (Орынбор)
Жанұзақ Жәнібеков (Қызылжар)
Манап Тұрғанбаев (Семей)
Жанәбіл Найманқожин (Семей)
Жоғарыда аттары жазылған ... ... ... ... жаздыруларын
өтінемін».
Ал Байтасовтың осы шақыруына қоса «Ақ жол» басқармасы редакция атынан өз
хаттарын да жариялайды: ... ... ... аяқсыз тастамай һәм
тасаланып қалмай, «әу» деп қабыл алып, өз басы ғана ... ... ... ... ... да ... болу ... міндеттері.
Бір шақырылған қайта-қайта шақырылмайды. Шақырылғандар жақын жердегілері
екі жетіде, алыстағылары бір айда жауап ... ... ... ... ... ... бетінде қара тақтаға жазылмақшы.
Қабыл алғандар газетті қай жерге жіберу тиістігін айтып ... ... ... ... Тез қабыл алып жазылып, басқаларды шақыру
жұрт алдында міндетің». Газет бетіндегі ... ... ... өз ... де ... Әрі ... қазақ даласын түгелдей «Ақ
жолға» көз тігуге, «Ақ ... қол ... ... де болды. Әр шақырылған
жолдас 2 чевраныс көлемінде ақы ... ... «Ақ ... жазылды. Ал жалпы
осындай хаттың газет бетінде үздіксіз арт-артынан тоқтаусыз маусымға ... ... ... ... есеппен 200 дей таралым осы жолмен
жазылған еді. Бұл 200 дей ... ... көп те ... ... ... аударатыны қазақ даласындағы тұтастай оқыған-тоқыған,
сауатты, ел ... ... ... бұл ... құр ... жоқ, бәрі
де дерліктей қамтылды әрі бұл қимылға атсалысты. Сондықтан біз кесімді
түрде айта ... бір ... «Ақ жол» ... ... ... ... тұрса да, жабылу қаупы қаншалықты иектесе де, «Ақ жол» ел сөзін
сөйлеушілердің, қолтығына қағаз ... ... ... ... мен ... тілге тиек ететін газет ... ... екі ... бірі – ... ... ... қаражат ісі болса, енді бірі
газетті ақсатпай төрт аяғын тең ... ... ... ... сөз
жазушылардың жеткілікті болуы еді. Осылардың бірі болып бірі болмаған жерде
матбуғат ісі қиындық көрмек, ... ... Ал «Ақ жол» ... ... де ... ... жетіскені шамалы еді. Қаражат қиындығын сөз ... ... ... ... ... күн ... ... хат-
хабар жіберіп, ел өміріндегі жаңалықтарды жеткізетін тілші-хабаршылары да
аз болатын. Мұндай жағдайда басылым амалсыз ел ішінен қара ... хат ... ... газетке тілшілер, агенттер алуға мәжбүр ... ... ... аты ... «Ақ жол» ... ... ... жазу, не жазу
керектігінен бастап, матбуғатқа сөз жазу үшін ... ... ... ... Бұл ... ... жүк, ... та артатын басы
артық шаруалар еді. Алайда ақсатпай, кешіктірмей шығару үшін «Ақ ... мен ... өзі ... бөтен амалы да жоқ болатын. Солай
істеген «Ақ жол» ... «Ақ жол» ... үшін ... керек» атты үндеу
хатын басады: «Түркітсндағы қалаларда һәм ел ішінде газетке жазылушылар
жинау үшін ... ... ... ... ... ... үшін он процент
беріледі.
Газетке хабар, мақала жазып тұрған агенттерге басқарма тиісті хақ
төлейді. ... ... ... тез ... һәм ... ... ... деген талапкер болса, кешікпей
басқармаға адресін білдірсін. Басқармадан тиісті сенім қағаздар һәм ... ... «Ақ жол» ... ... ... ... қолдау көрсетіп, өз басындағы
жағдайларының мәз еместігіне ... ... ... ... ақы ... ... ... Одан өзге ... ... ... қосынын қалыптастыруда әркез газетке ... сөз ... не жазу ... де ... құныттап жалпақ жұртшылыққа
үйретіп отырғанын, сол арқылы ел ... ... ... ... ... да ... кездестірдік:
«Газетке сөз жазғанда бір құлаш қағазды толтыру ... ... ... ... бір ... айт. Үш ауыз сөзбен аңғартуға мүмкін ... отыз ... ... Газетте бір пікір айту үшін ұзын ... ... ... жазба, тура мақсатың, өзің ... ... ... ... ... ... ... ел арасындағы тілшілерге арнап басқан бір
сөзінде. «Ақ жол» ... ... ... ... ел іші ... ... ... таяқ деп білетін жанның аз ... тұсы еді. ... ... ... тек ... ... тілшілерге ғана
иек артып, ел өміріне дендеп бармайтын. Осы олқылықты «Ақ жол» ... ... ... газетке сөз жазушылар арқылы толықтырды. Ерініп-
жалықпай үйретті де. ... «Ақ жол» ... ... ... ... де ... болады.
Газет редакцияға келген әрбір материалға аса ыждаһаттықпен қарап,
мұқият тексерген. Ішіндегі айтары бар, ... ... ... ... ... ... хабарлап, басылым көрмейтінін жеткізген.
Ал қаламы ұшталып, ... ... келе ... дем ... ... Мысалы газеттің № 276 20 феврал 1923 ж ... ... ... ... редакциялық нұсқау беріледі.
«Түркістан. Ғибраһим һәм Досжанұлдарына: мақалаңыз басылмайды. Тиісті
орынға жіберіледі.
Ақмешіт. Чилауын. Жобаңыз басылмайды.
Шымкент. Ілияс Жарменовқа һәм ... ... ... ... ... ... басылды.
Ақмешіт. Төлебаевқа: Қайда жүрсіз, басқарманың тапсырған жұмыстары
туралы не істедіңіз? Білдіріңіз.
Әулиеата. Манбеуге: ... ... ... алған жұмысыңызды
атқардыңыз ба?» Көріп отырғанымыздай ... әр ... ... ... ... жіберген мақалаларының басылар-басылмасын,
басылған жағдайда тағы үздіксіз қалам тартуға ... ... ... ... ... ... ... та етіп отырған. Бұл
газетің ... ... ... ... ... бір ... жол» газеті сол кездің өзінде-ақ маркегтингтік, менеджменттік іс-
тәсілдерді молынан пайдалана ... ... ... ... «Ақ жолды» халық
арасына кең тарату, жұртшылық қауымның таныс ... ... ... еді ... әсте ... Мұны «Ақ жол» ... өзі ... жұртшылығының түзелулеріне, көркеюіне жолбасшы – газет. Жұрт
боламын дегендер газетке еріңдер, газетті ... ... жол» ... ... жұрт үшін ... жұрт үшін ... Басынан
сипап, қолтығынан демеп өсіру жұрттың кезекті мендеті» деп бас бетінде атап
көрсетті. Сол ... де жұрт ... ... ... ... ... оны ... халық бұқарасына тез жеткізуге асықты. Әуелі қолынан келген
қал-қадарынша «Ақ жол» ... ... тың ... игі ... өзі ... ... ... Бұл айтқанымызды газеттің «Ақ жол» қыстағына ақ
жол тілеп, оған ... «Ақ ... ... ... те болады.
«Шымкент үйезінде жерге орналастырылған отырықшы қазақтар үшін жаңа қыстақ
(қала) салынған екен. Сол қыстаққа «Ақ жол» деп ат ... «Ақ жол» ... ... соң «Ақ ... өзі де ол ... ... қой деп, басқарма сол қыстақ атына бір жылдық «Ақ жол» ... ... ... анық ... ... сұраймыз» (№354 9
октября 1923ж).
Қысқасы газет ... ... ... ... ... еңсеріп өтіп, нақты нәтижеге жете білді. Нәтиже жолында түрлі
өнімді ... де ... ... біз ... ... өзіне тән жеке артықшылықтарын атап ... ... ... маркетингтегі ерекшеліетер бүгінгі күні де ... әлі де ... ... ... ... тәсілдер екенін
айтқымыз ... ... «Ақ жол» ... ақпараттық кеңістіктегі орны
2.1 «Ақ жол» газетінің дүниеге келуінің алғышарттары
1917 жылы 25 қазанда ... ... ... төңкерісі дүниежүзі
тарихындағы аса ірі оқиғалардың ... ... ... ... ... ... миллиондаған адамды қырғынға ұшыратып, дүниенің астан-
кестеңін шығарған қызыл ... ... ... осы ... ... аса ... ... мұқият бағалап, мемлекеттікідағдарыс пен
өнеркәсіптік тоқырауды және жоқшылық пен күйзеушілікті өз мүдделері ... ... ... ... партиясы аштық пен жоқшылыққа ұшыраған
миллиондаған халықты өз соңдарынан ерте ... ... ... ... ... елдің аса ірі қалалары мен өнеркәсіпті орталықтарымен
қатар шеткері аймақтарға да тез тарады. ... ... ... ... өз жұмысын бастаған Кеңестердің ІІ ... ... ... В. И. ... бастаған Халық Комиссарлары Кеңесіне беру туралы қаулы
және Ресейдің империалистік соғыстан шығуы ме ... жер беру ... ... ... қазақ жерінде әр аймақта әртүрлі уақытта орнатылды. ... ... және ... депутаттарының Кеңесі Перовскідегі өкімет
билігін өз қолына алды. Өкімет билігін бейбіт түрде өз ... ... ... Ташкенттің көтеріліске шыққан жұмысшыларына қызыл гвардия
отрядтарын ... ... ... ... ... Кеңес
үкіметі көпшілік жағдайда бейбіт түрде орнады. Бүған Ташкенттің жақын және
өнеркәсіп пен теміржол жұмысшылары ... көп ... ... роль атқарды.
Осындай жағдайда Әулиеата Кеңесі 6 қарашада өкімет билігін өз қолына ... ... ... да ... ... ... бейбіт жолмен
орнатылды. Ақмола, Атбасар, Петропавл, ... ... ... ... және ... Ордасының көптеген аудандарында да Кеңес өкіметі
бейбіт ... ... ... ... ... Өскемен, Орал, Верный, Жетісу облыстары
мен қалаларында Кеңес өкіметі қарулы ... ... ... ... айға жуық ... ... Қазақстанда өкімет билігі Кеңестердің қолына
көшті. Кеңестердің бүкіл ел көлемінде аз ғана ... ... ... басты себебі миллиондаған адамдардың арман-тілегі болған жер ... ... ... декреттері мен ұлттардың өзін-өзі билеу туралы
декларацияның қабылдануы болды.
Мысалы, Кеңес өкіметінің ұлттық саясаттағы ... ... ... мен Шығыстың барлық еңбекші мұсылмандарына» арнаған үндеуінде ... атап ... ... ... ... нанымдарыңыз бен әдет-
ғұрыптарыңыз, сіздердің ұлттық және мәдени мекемелеріңіз еркін және ... деп ... ... ұлттық өміріңізді еркін және
кедергісіз құра беріңіздер. Сіздердің ... ... ... ... ... ... мен оның органдарының, жұмысшы, ... ... ... ... ... ... қорғалады». Бірақ
бұл айтылған уәделер Кеңес өкіметі берік орныққаннан кейін ... ... ... ... орнаған Түркістан өлкесінде 1917 жылы 15-22
қарашада Ташкентте өткен Кеңестердің ІІІ сьезі мен оның шешімдері де ... ... ... №1 ... Түркістан Халық Комиссарлары Кеңесінің
орнағаны атап көрсетіліп, оның 14 адамнан ... ... ... ... ... саяси ұйымның әлсіздігі мен басқару
тәжірибесінің жоқтығын сылтауратып, ... ... ... Халық
Комиссарлары Кеңесінің құрамына енгізілген жоқ.
Сьезд шешімдеріне қарсылық білдірген халық наразылығы күшпен басылды.
Кеңес өкіметінің бұл ... ... ... 26 ... ... ... ІV ... шақырылды. Сьезд Түркістан автономиясы мен оның
жоғарғы ... ... ... ... ... Уақытша Кеңес
құрамына 32 ададм сайланды. Түркістан автономиясының президенті ... ... ... ... ... болып М. Шоқай сайланды. Тынышбайұлы
қызметтен кеткеннен ... оның ... М. ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстігінде қараша-желтоқсанда қос
үкімет пайда болды.
Түркістан автономиясы мен оның сьезі Түркістанның ... ... ... еврейлерді, жұмысшылар мен шаруаларды, өлкені
мекендейтін барлық тайпалар мен халықтарды, қалалық және ... ... ... ... және т.б. ұйымдарын, барлық мемлекеттік және
жеке меншік мекемелерді Түркістан өкіметі төңірегіне топтасуға және ... ... ... ... шақырды.
Ташкент және Қоқанда қос өкіметтің орнауы нәтижесінде революцияшылық
және ұлт-азаттық қозғалыс орталықтары пайда болды. ... ... ... ... ... ... үкімет көзқарастарды жақындату
жөнінде нақты шаралар қабылдамай кері қада – оқшаулану мен ұлт ... ... ... ... ... нәтижесінде 1918 жылы
қаңтарда болған Кеңстердің ІV өлкелік сьезі Түркістан автономиясын ... ... және оны жою ... ... ... жұмысшылар отрядтары мен Ташкент гарнизонының әскерлері Қоқанға
қарсы ... 5 ... 6 ... қараған түнде қалаға тікелей
шабуыл жасалды. Үш күндік жойқын шабуылдан ... қала ... қала ... ... бүкіл қаланы өрт шалды. Көп ... ... ... қорғаушылары мен қала халқының бір ... ... ... ... ... ... көшті. 1897 жылғы санақ бойынша
қаладағы 120 мың халықтан 1926 жылы 69 ... ғана адам ... 1918 жылы 10 ... Бүкілресейлік Құрылтайды күшпен
қуып таратуы Алашорда үкіметінің жағдайын нашарлата түсті. 1918 жылы ... ... ... отряды Орынбор қаласын басып алды. Қазақ
автономиясын толық құрып үлгере ... ... ... ... кетуге
мәжбүр болды. Және сонымен бірге байланыстың нашарлығы мен ... ... бір ... ... ... қиындығынан Алашорда үкіметі үшке
бөлінді. Оның Әлихан Бөкейханов басқарған шысғыс бөлігі Семейге, Жанша ... ... ... батыс бөлігі Орал облысындағы Жымпиты
қаласына, үшінші бөлігі Жетісу облысына орналасты.
Жағдайдың күрделеніп өзгеруіне ... ... ... ... ... келіссөздер жүргізе бастайды. Халық Комиссарлары Кеңесінің
төрағасы ... және ... ісі ... комиссар И. Сталинмен
кездесуге Мәскеуге Халел және Жанша Досмұхаметовтар ... ... ... ... және оның ... Х. Ғаббасов Ленинмен
телеграф арқылы сөйлеседі.
Жүргізілген келіссөздер барысында Кеңес ... ... ... заңдылыңын мойындайды. Бірақ қазақ автономиясын жергілікті
Кеңестердің қатысуымен жалпықазақ сьезінен ... тану ... ... ... ... ретінде Алашорда үкіметі жергілікті кеңестер өз ... ... ғана ... ... ... ... қарсы талап
қояды. Бұл Кеңес үкіметіне қарсы шығу дегенді білдіретін еді. ... ... ... ... келісімдер бұзылады.
1918 жылы маусымда Алашорда үкіметінің қаулысы бойынша Кеңес үкіметінің
автономиялық Алашорда аумағына байланысты шығарған шешімдері заңсыз ... ... ... ... болшевиктер де Алашордамен тіл табысуды
керек деп санамады. Әртүрлі көзқарас пен мақсатта болған саяси ... ... ... ... ... ... ... қарсы
күштермен, ең алдымен атаман Дутовтың күшімен жақындасуға мәжбүр болды.
1918 жылдың көктемінен бастап ... елде ... ... ... ... ... ортылық пен жергілікті жерлердегі үкіметті
басып алуы барысында құлатылған таптардың заңды ... ... ... ... үшін ... ... болды, сондықтан да қазан қарулы
төңкерісі мен ... ... ... ешбір нақты шекара болған емес. 1918
жылдың жазында бірінші дүниежүзілік соғыс жылдарында ... ...... чех ... ... Сібір арқылы
Владивостоктан Европаға қайтуға рұқсат етілген болатын. 1918 ... ... ... чех ... қарусыздандырмақ болған әрекеті
чех солдаттарының қарулы бүлігіне ... ... чех ... ... ... Петропавлоскіде бүлік
шығарып, қаладағы кеңес үкіметінің билігін құлатты. Кңес ... ... ... чех ... ... ... Ақмола, Атбасар, Қостанай
қалаларын басып алды. 1918 жылдың маусымында эсерлермен және жергілікті
қазақтармен бірігіп ... ... ... ... билігін құлатады.
Атаман Дутовтың отрядтары Орынборды иеленді. 1918 жылы ... ... ... ... мен ... ... Жетісудағы Кеңес үкіметінің билігін
құлатып, билікті өз қолдарына алады. Қалыптасқан күрделі жағдайда Алашорда
Уақытша Сібір үкіметін тану туралы келісімге ... ... ... ... ... ... казактар мен ақ гвардияшылар Қазақстанның Алашорда
сияқты тәуелсіз мемлекетін мойынағысы келмеді.
Кеңес үкіметіне қарсы күштердің ... ... ... ... еді. Олардың әрқайсысының, кейде бір-біріне қарама-қарсы
мақсаттары болоды. Эсерлер мен меншевиктер ... ... ... ... жоқ, олар ... ... даму бағыты үшін күрсеті. Армияға
басшылық еткен жоғары шенді офицерлер мен ... бір ... ... ... ... ... келтіруге тырысты. Алғашқы уақытта
азық-түлік салығына наразы болып, кеңес үкіметіне наразы ... ... ... ... ... шыққанмен, Колчактың ескі ... ... ... ... ... ... үкіметі жағынақайта шығуына
мәжбүр етті. Сонымен бірге азамат ... ... ... ... ... ... да әсер ... Ұлттық аймақтарға
ешқандай автономия мен өзін-өзі билеу туралы құқықтардың берілмеуі ... ... ... ... басты себептерінің бірі болды.
Большевиктермен және олардың ... ... ... ... ... аумағының көп бөлігіне бақылау жүргізе алмады.
Колчактың қазақтарға ... ... бас ... және ... ... ... құқын беру туралы уәдесі 1918-1919 жыдары Алашорда
үкіметін тығырыққа тіреді. 1918 жылдың көктем-жаз айларында большевиктерге
қарсы күштерді ... ... ... қарулы күштерін құрып, қызыл
армияға қарсы ашық ... ... Орал ... алаш полктарын
қаруландыру және әскери іске үйрету туралы келісім жасалды.
Азамат соғысына, әсіресе атаман Анненков армиясының құрамында ... ... ... ... ... Бірақ ақгвардияшылардың қазақ
автономиясын мойындамауы, соғыс ... үшін мал мен ... ... алуы және ... ... ... ... жетекшілерінің олардан
кейін бұрылуына себепкер ... Өз ... ... ... ... ... Торғайдағы жетекшісі А. Байтұрсынов 1919 жылы
наурызда Кеңес өкіметін тану туралы Мәскеумен келіссөз ... ... ... ... қимылдар жасаған Алаш полктары қызыл армия құрамына
қосылды.
Қазақстанның басқа аймақтардағы, соның ... ... ... ... де осы кезде едәуір уақыт бейтарап бағыт ұстанды, соның
нәтижесінде Колчак әскерлерінің большевиктерге қарсы күші едәуір әлсірейді.
1919 жылы 13 ... ... ... Алашорда жетекшілерінің
кеңесінде Кеңес үкіметі жағына шығып, ақгвардияшылдарға ... ... ... ... 27 ... ... армия жағында шайқасқан алаш полкі
Елек ... ... ... ... 500 ... тұтқынға алады. Осы кезде
Әлихан Бөкейханов Алашорданың шығыс бөлімі де кеңес үкіметін ... ... ... ... барлық саяси қарсыластарға кешірім жасау
туралы Кеңес ... ... ... ... мен ... ... қарым-қатынас оңай болған жоқ. 1920 жылдың басында ... және бір топ ... ... ... үкіметіне қарсы әрекеттері
үшін қамауға ... ... ... ... ... ... Көшкінбайұлы, Атшыбайұлы, Жалелұлы т.б. саяси өмірге
қатысудан шеттетіліп, Қазақстан аумағынан қуылды. ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
аумағындағы барлық билік жергілікті революцтялық комитеттің қолына берілді.
1919 жылы 10 шілдеде Орталықтағы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығы
бойынша ... ... ... ... ... ең ... ... басқару органы болып табылды. Оның басты міндеттері: революцияға
қрсы күштерге тойтарыс беру, өлкеде ... ... және ... үшін ... жасау, армияны азық-түлікпен және басқа да ... ... ету және сот ісін ... ... ... комитетінің алғашқы құрамына оның төрағасы ... 1902 ... ... ... мүшесі С. Пестковскиймен бірге
Ә. Жангелдин, Б. ... М. ... С. ... және ... А. ... пен М. Қараалин және тағы басқалар енді. Қазақ
революциялық комитетінің шешімі бойынша 1920 жылы 9 ... ... ... ... ... ... Торғай, Ақмола, Семей
облыстары және Астрахань губерниясының қазақтар тұратын аймағы кірді.
1919 жылы 10 шілдеде құрылған ... ... ... басты
міндеттерінің бірі қазақ жерлерін біріктіру және ... ... ... ... ... ... болды. Бірақ аумақтық
мәселе талас-тартыссыз өте қойған жоқ. Қазақстанға Ақмола, Семей, Орал
облыстарының ... ... ... а ... А. ... пен ... Қазақстанның солтүстік облыстарының, соның ішінде Қостанай
облысының ежелден-ақ қазақ ... ... және оны ... ... ... дәлелдеген хаты негізінде бұл мәселе 1920 жылы 28 ақпанда
Лениннің қатысуымен РКП(б) ... ... ... оны ... ... ... Комитетінің әкімшілік комиссиясына берілді.
Батыс Сібір губерниясына еніп келген Ақмола және ... ... ... ... де оңай ... жоқ. Бұл кезде Қостанай облысы да ... ... ... Сібір революциялық комитетінің сол кездегі
басшыларының ... ... ... келмей қасарысуы да
жағдайдышиеленістре түсті.
1920 жылдың екінші жартысында аталған облыстардың аумақтық мәселесі ... ... ... ... ... басшыларының табанды белсенділігі
мен бұл мәселеге орталықтың араласуы ғана бұл аумақты ... ... ... ... ... берді. Солтүстік облыстардың қазақ
жеріне толық қосылуы 1921 жылы ғана аяқталды.
1920 жылы 17 ... ... ... Комиссарлары Кеңесі Қазақ автономиялы
Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы декреттер жобасын ... жылы 26 ... ... ... ... автономиялы Кеңестік Социалистік
Республикасын құру туралы декретке қол қойылды. Автономия астансы Орынборда
1920 жылы 4-12 ... ... АКСР ... ... ... ... Сьезде
С.Меңдешев басқарған Қазақ АКСР Орталық ... ... мен В. ... ... ... Комиссарлары Кеңесінің құрамы сайланды. Сьезде
сонымен бірге «Қазақ АКСР ... ... ... ... ... ... билігі тұсында мемлекеттік еркіндік алу туралы
ой-арманы орындалмады. ... ... ... ... тек ... ғана ... болды. Қазақстанның ішкі өміріне қатысты
мәселелердің ... ... ... ... ... да ұлттық-
демократиялық интеллигенция өкілдері тәуелсіздік жолындағы күресті одан әрі
жалғастырды. Бірақ ... ... ... бір ... ... ... ... Азияда республикаларды Түрік Республикасына біріктіру жөніндегі
Тұрар Рысқұловтың идеясы ... ... ... ... комитеті мен РКФСР Халық Комиссарлары Кеңесі Ташкентке ... ... ... ... ... туралы жергілікті партия
органдарының шешімдерінің кұші жойылды. Түрік ... құру ... Т. ... ... ... ... және мемлекеттік
қызметтен босатылды. Тек 1922 жылы ғана ... ... ... ... кейін барып қана оларды республика басшылығына қайта
оралуына рұқсат етілді.
1923 жылы ... ... ... ... ... ... Комитетінің
мәжілісінде татар коммунистерінің жетекшісі М. Сұлтанғалиевтің Орта Еділ
бойында коммунистік мұсылман мемлекетін құру ... де ... ... ... ... барлық түріктерді біріктіру жоспарында Орта Азия
немесе ... ... ... ... ... ... ... КСРО құрамына тең құқылы федерация ретінде ... ... ... жеке ... республика болып құрылуы тиіс еді. 1923 ... ... ... ... ... үшін ... тұтқынға
алынды, кейіннен атылды. Сонымен ... ... ... да ... әрекеттері басталды. Республика басшылығындағы
бұрынғы Алаш партиясының мүшелері қызметтерінен босатылды, Т.Рысқұлов ... ... ... ... төңкерісінен кейін Кеңестер үкіметі ұлт-азаттық күресті зорлықпен
басып, тоталитарлық жүйе біржолата орныққаннан ... ... ... тарылуына байланысты, енді ол жаңа саяси жағдайда – шетелдік
эмиграция күшімен де ... ... ... эмиграцияның ұлт-азаттық
күрестегі ең ірі өкілі Мұстафа ... ... ... ... бұл ... жаңа ... Мұстафа Шоқай, Ыбрайым Жайнақов, Райымжан ... ... ... ... ... мен ... Алаш
қозғалысының көрнекті қайраткерлері тұрды.
Кеңес үкіметінің ұлт және ұлттардың ... мен ... ... ... Зәки Валидің «Ресейдің оңтүстік-шығыс мұсылмандары тарихында
жаңа кезек басталды. Ресейдегі күрес мұсылмандар құқығын қамтамасыз ... ... да бұл ... енді ... ... ... ... мақсатым
– бұл елдердің талап-тілегін әлемдік қауымдастыққа жеткізу» деп айтуы да
көп жайтты аңғарта алады.
ХХ ғасырдың ... ... алып ... ... және отар
елдердегі ұлт-азаттық күресінің күшеюімен де еркшеленеді. Ең ... ... ... күйреді. Олардың бодандары тәулсіздікке қол жеткізді.
Осы жылдары әлемдік ... ... ... козғалысына қосыла
алатындай саяси күштер Қазақстаннан да табылады. Әлихан Бөкейханов, ... ... ... , ... ... ... ... Халел-
Жанша Досмұхамедовтер өз заманындағы әлемдік ұлт-азаттық күресіндегі ірі
тұлғалардың қай-қайсысынан да кем тұрмады. Алаш ... ... ... ... тоталитарлық жүйе ыңғайына дейін тоқтамады. Бірақ олардың
қызылдар империясының қанды тырнағына
Қарсы ... ... ... Алаш ... мен Алашорда
мемелекеттілігін коммунистер билігі қызыл шақа ... ... ... ... көз ... үшін ... ... республикалар қолжаулық
мемлекетке айналды. Большевиктер партиясы монархияны құлатқанымен империяны
құлатпаған еді. Патшалық ... ... ... ... ... ... ... партия орнады. 1922 жылдың соңында құрылған
КСРО-ның мемлекетік құрылымы жұрт назарына ұсыну үшін қойылған ... ... еді. ... – кеңестерге, жер – шаруаларға, зауыттар – ... ... ... 1917 жылы ... ... ... басып алған коммунистер,
бұл билікті одан кейінгі жылдары өз қолдарынан шығармады. Осы ХХ ғасырдың
20 ... ... ... шаруашылық құлдырады. Бір қолдан екінші
қолға өткен және меншік нысанын ауыстырған ... ... ... Қазақстандағы мемлекет иелігіне алынған 307 кәсіпорынның 250-і
мүлдем ... ... 1913 ... ... мұнай өндіру 4 есе, көмір
өндіру 5 есе қысқарды, мыс рудасын өндіру ... ... ... ... ғана ... ... Соғыс жылдарында қиратылған
және бүлінген кәсіпорындарды қайта қалпына келтіруге қаржы мен ... ... ... да ... ... ұшырады. Егіс көлемі 1914 жылғы
3,6 миллион десятинадан, 1922 жылы 1,6 ... ... ... қысқарды,
егін шығымдылығы да едәуір төмендеді. Азамат соғысы жылдарында енгізілген
азық-түлік салығы 1921 жылы ... ... ... ғана ... ... ... ... зорлыққа негізделген саясатқа қарсы
шаруалардың шыдамы таусылған болатын.
1920 жылдың көктемінен бастап шаруалар наразылығы қарулы күреске ұласа
бастады. Шаруалардан құралған ... ... ... ... ... 1920
жылы Ақтөбе уезінде Логинов бастаған ішкі істер қызметінің Батальионы бүлік
жасады. Маусым айында Өскемендегі 530 жаяу әскер ... ... ... ... ... ... мен Семейде есауыл Шишкин бастаған көтеріліс
бұрқ ете түсті. Бірнеше ірі станциаларды басып алған олардың ... ... ... 16 ... дейін жетті.
Кеңес үкіметі өзінің бейбіт уақыттағы алғашқы экономикалық және саяси
жағдайын осындай трагедиялық ... ... ... де патша
үкіметінің Сібір және Орал ... ... ... ... ... ... ... туралы декреті кеңес үкіметінің жер саясатындағы оңды
шешімдерінің бірі еді. 1921 жылы жер реформасы Жетісда да ... ... ... ... ... ... ... 400 мың десятина
жер байырғы халыққа қайтарылып берілді.
Өз билігін жергілікті жерлерде ... ... түсу үшін ... ең
қажеттісі баспасөз еді. Сондықтан келесі қадамда бұрынғы әр түрлі күштер
мен топтардың сөз сөйлеп келген ... ... ... ... олардың
орнына кеңестік идеологияны насихаттайтын басылымдар шығара бастады. Осы
ретпен 1920 жылы ... ... ... ал ... бастап Түркістан
топырағында коммунистер билігінің бас үгіт құралы «Ақ жол» шыға бастады.
Алайда «Ақ ... ... ... ... ... оның ... солқылдақ саясатын емес, ұлттық неіздегі халықтық ұстанымды
жақтаған басылым болуына ықпал жасады.
2.2 ... ... ... рухани сабақтастығы
Түркістанда «Ақ жол» газетінің халыққа кеңінен ... ... ... ... ... ... ... дәстүрін жалғастыруына
байланысты деп білеміз.
Әуелі, «Ақ жолдың» редакторы Сұлтанбектің «Ақ ... ... ... ... ... бірге селбесіп, ... туы» ... ... ... «Бірлік туы» алаш ... ... ... ... ... бір тудың астында ... ... де осы ... ... нақты шындық болып шығады;
Екіншіден, «Ақ жол» алғаш шыққаннан-ақ оның жауапты хатшысы қызметінде
Міржақып Дулатұлы болды. ... ... ... ... ... мүшесі,
белсенді қалам ұстаушысы еді. Сондықтан біз ... ойға бұл жайт та ... ... ... соң ... ... 1922 жылы ... «Шолпан»
журналын, Халел «Сананы» шығарды әрі «Ақ жолға» үзбей белсенді қатысып
тұрды. Алаштық ... ... ... оның – «Ақ ... ... ... ... әсер етті.
Төртіншіден, 1923 жылы Орынборда өтпей қалған алашорда үкіметінің ... ... ... Ташкентте дүрілдеп өтіп, «Ақ жолда» арнайы ... осы ... тағы да ... ... ... Әуезов 1923 жылы 4 ақпанда «Ақ жол» газетінде «Қазақтың еңкейген
кәрі, ... ... ... ой ... өлім ... ... ... қан жүгіртіп, күзгі таңның салқын желіндей ширықтырған, етек ... ... ... ... деп ... ... осы ізгі ... билік жағдайында жалғастырған «Ақ жол» газетіне де қатысты айтуға
болар еді. Төрт жылдан астам шығып тұрған ... ... ... ... ... ... ғана ... газет бетінде көтерген мәселелерінің
ұлттық мүддені ұлықтаған өткірлігінен, ... ... ... еді.
Кеңес қоғамындағы партиялық әдебиетте ... ... ... ... ... ... ... сыңаржақ бағалар берілген.
Әйтсе де, ол бағалардың арасында ақиқатқа сәуле түсіретін тұжырымдар да
кездеседі. ... ... ... «Ақ жол» ... төңірегіне
топтасып, онда өздерінің ұлтшыл-уклонистік көзқарастарын жарнамалады» деп
топшылдыққа ұлтшылдық идеялардың негіз болғанына назар ... «Ақ ... ... ... ... ... ... жасалған бұл партиялық
тұжырым ұлттық элитаның қызметіне берілген саяси бағаның өзегіне айналды.
Осылайша «Ақ жол» ... ... ... ... ... баға ... идеологиясы мәселені ұзақ жылдар бойы жабық тақырыпқа айналдырды.
«Ақ жол» газетінің ұлтшылдық ... ... ... саяси күресінің
дәлелі ретінде пайдалануға Әліби ... жол ... ... ... дәйек. Осыған байланысты Д. Аманжолова мынадай деректі ұсынады: «Для
таких же верных ленинцев-сталинцев и давних ... ... как ... сам факт участие в демократической ... ... ... ... ... ... о чем он ... В.И. Ленину в апреле 1921 г.,
касаясь биографии Н. Тюрекулова и С. Ходжанова - ... ... Т. ... ... ... «Айқап» пен «Қазақ» газеттерінің
арасындағы «өткір пікірталастың» ... ... ... ... сын ... мен ... ... редакциясының көшпелі және
жартылай көшпелі ... ... ... қайта құруға негізделген
барынша ұстамды көзқарасының арасындағы айырмашылық айқындала ... ... оның ... және ... М. ... жерсіз және жері аз қазақтарға жер бөліп беру арқылы шешу
мәселесін қуаттаған ұлт ... ... ... ... ... ... ... шешудің осы ... ... жолы ... ... 1918-1920 ж.ж. қазақ интеллигенциясының
арасындағы және 20-жылдардағы қазақ ... ... ... ... ... айналды. Бұл тұжырымды ұлттық интеллигенцияның
саяси межеленуінің бір ... онда да ... ... ... ... жөн ... ... де, ол мысал ұлт зиялыларының қарама-қарсы
лагерьлерге топтасып, тоталитарлық билік жағдайында ... ... ... тетіктерін айқындауға мүмкіндік береді.
Кеңестік билік тарапынан жарық көрген «Ақ жол» басылымын алаштық
идеологияның насихатшысы болған ... ... ... ... ... ... ... мен алаштық ұранның тоқайласар тұсы
бар ма?
Бастапқыда күмән-күдікпен қараған осы сұрақтарға бірте-бірте ... ... ... ... ... ... ... газеті мен «Ақ жолды»
ортақтастырар алғышарттарда ... ... ... ... ... ... ... көрген уақыты мен қоғамдық ортасын салыстырар болсақ,
«Ақ жол» ... жаңа ... ... саяси ойды сапалық жаңа деңгейге
көтере алды деп бағалауға болады. ... ... ... көтерілген
идеялар «Ақ жолдың» қызметінде большевиктік билік ... ... ... өмір ... ... ... іс ... сыннан өтіп
жатты. Отарлық биліктің ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ» газетімен салыстырғанда «Ақ жолдың» жағдайы бір
жағынан ... ... ... күрделі болды. Жеңіл ... ... ... ... пен ... ресми органы болғандықтан оның
материалдық-техникалық жарақтануы біршама жоғары болғаны рас. Оның өзі де
баспасөз ... ... ... жанқиярлық еңбегінің нәтижесі.
Газет жағдайының күрделілігі Түркістандағы қалыптасқан саяси ахуалдың
қарама-қайшылықты сипатынан туындады. ... өз ... ... ... ... ... жеке дара билікке қол ... ... ... ... ... ие ... ... мұсылмандық,
түркістандық бірлік идеялары бөздей сетінеп, этносаяси мүддеге ... ... ... ... ... келе алмаған ұлттық күштердің басым
бөлігі басмашылық қозғалысқа бет ... ... ... ... ... ... үркердей тобы саяси мұғажырлық жағдайда коммунистік билікке
қарсы бітіспес күрес ... Ал ... ... келе ... ... кадрлары саяси әрекетте таптық, интернационалдық талаптарды батыл
қоя бастады да отарлыққа қарсы бірлікті таптық төзімсіздікпен ... осы ... ... бәріне де «Ақ жол» газеті үн қосып, ... ... ... пен ... ... бұқараға жеткізіп отырды. Осындай
күрделі саяси ахуалда қиыннан жол тауып, ... ... ... ... «Ақ жол» ... ... ... элитаның қолдауына сүйеніп, кең
тарауға мүмкіндік алды. Әйтсе де, газет үшін ... ... ... тым
ұзаққа созылған жоқ.
Өлкеде күшейе түскен большевиктік билік баспасөзге партиялық басшылық
түрінде өз үстемдігін орнатуға бағытталған ... ... ... Осы
партиялық бағытты топшылдықпен күрестегі өз мүддесіне ұтымды пайдаланған Т.
Рысқұлов ұлттық бағыттылығы ... «Ақ жол» ... ... Оның 1924 ... айында И. Сталинге жазған ... «Ақ жол» ... ... ... ... ... ... итермелейді. Т. Рысқұлов ұлттық
элита өкілдерін «бірліктуылықтар», «алашордашылар», ... ... деп ... арқылы 1924 ж. өзінде Түркістанда алаштық
идеяның белсенді жұмыс жүргізгендігін куәландырып отыр. Ал қазіргі уақытта
оның осы жазбалары тарихи ... ... ... ... дерек маңызына ие
болды.
Ғылыми айналымға ұсынылып ортырған Т. ... ... ... Алаш ... «Ақ жол» ... ... ... айқындауға
қызмет етеді. Тарихи танымға тосын естілетін өткір дәйектердің ... ... ... ... ... ... ... Халықтың
жүрегіне жақын газетке ат қоюда коммунистер әлдеқандай коммунистік есім
ұсынған, ал ... ... ... ... ... ... ... содан да оған ақ та, қызыл да емес «Ақ жол» деген
атау беруді ұсынады. Осы мәселеге қатысты Т. ... “Ақ ... яғни ... ... ... жол ... білдіреді, қазақтар, мысалы қырғыз дәруіштері-
дуаналар ақ ... ... ... деп ... ... пен
жазалаушы орган басшылығының назарын газет атының діни мазмұнына қарай
бұрады. Газеттің атауы жөнінде осы ... 1925 жылы ... ... ... Нахымжанның «Ақ жол» газеті туралы арнайы жазған пікірінде
қалқып шығады. Ол «Ақ жол» ... ... па, әлде ... ... па ... деген желеумен газет атын өзгертуді ұсынған. Бұл деректерден газет
атауының халыққа өте ұғынықты болуымен бірге ондағы көтерілген ... ... ... ... көреміз. Оның себебі қайсы дегенде,
газеттің ... ... ... ... ... ... қалың
ортасынан шыққандығы, содан да ... ... ... ... ... ... идеяларынан әлдеқайда түсінікті болуынан дейміз.
М. Дулатов 1 қаңтар 1929 ж. тергеу хаттамасында 1920 ж. ... ... «Ақ жол» ... ... ... ... ... ол
газеттің мазмұны жөнінде баспасөз беттерінде ... ... ... ... олардың өзі қызмет істеген кезеңге қатысты жоқ
екендігін ... ... ... ... ... ... жауап
беруі түсінікті. Т. Рысқұлов оны Қожановтың жақын досы, ... ... ... ... де олар ... және практикалық байланыста дей ... 1921 жылы ... ... «Ақ жол» ... басшылығына
тағайындалды. Осы жылы «Ақ жол» ... бас ... мен ... ... ... ... жазды. «Алаш орданың» идеялары ашық
жүргізілді» деген ... алға ... Хат ... ... ... ... ... ретінде М. Дулатовтың тұлғасына баса мән беруі
бұнымен шектелмейді.
«Осы Дулатовтың буржуазиялық ... өзге ... ... болмайтын
мақалалары кейінгі 1922-1923-1924 жылдары «Ақ жолда» жарияланды». ... ... ... ... портреті «Ақ жолдың» 1922-1923 жылдардағы
мерекелік сандарында 2 рет Қожановпен қатар жарияланды» ... ... ... М. ... ... ... ... ұлтшылдық әрекетін қоюлата
түскендей.
«Ақ жолдың» қызметіне тағылған ... бірі онда ... ... ... ... ... жарық көруі.
Осыған байланысты газет «барлық орыс отаршыларын қуу керек» деп ... ... ... ... тіл ... ... аз да ... кедей
топтарының болуына қарамастан шаруалардың бәрін «жау» деп қарастырады» дей
келіп «Алматыдан ... ... ... ... ... ... ... Осы жеделхатты жариялаған алашордашыл Дулатов қырғыз
коммунистеріне нұсқау сипатында орыстарды талқандай отырып, ... ... ... ... ... көлемді мақала жазады» дегенде Т.
Рысқұлов М. Дулатовты сынай отырып, өзінің интернационалдық ... ... ... М. Дулатовтың «Ақ жол» газеті арқылы Түркістанда ұлттық
идеяның орнығуы, кеңес өкіметінің мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ» газетіндегі
қызметінің жаңа жағдайдағы жалғасы болды. Бұл пікірді алғашқылардың бірі
болып айтқан Т. ... еді. Ол «Ақ жол» - ... ... ... «Қазақты» жалғастырған оның перзенті. «Қарғыс ... ... ... ... өз ... кең ... деген баға береді. М. Дулатовтың «Ақ жол» газетінде жарияланған
«Қазақ ... ... ... ... ұлт ... ... дәлелдерінің біріне айналған ұлтшылдық ұғымына
түсіндірме ... оны ... ... ... ... қазақ-қырғыздың
оқығандары санаулы. Партияда бары да, жоғы да ... ... ... шыға бастағанына әлі екі-үш ... ... жоқ. ... ... да ... ... ... ... жүргендер арасында шын
жұртшыл, еңбекшіл тапқа шын жаны ашитын, кеңес ... ... ... етіп ... де жоқ ... Шын ... күні кеше ... де
ұлтшыл емес пе едік? Қазақ оқығандардың ең әуелгі тобы ұлтшылдар емес пе
еді?» - дей ... ... ... шын ... ... тоқталады.
Ол «Ұлтшыл еместердің көбі өзімшіл, дәрежеқұмар, парашыл, шағымшыл еді» -
деген пікірі арқылы ... ... ... ... ... ... ... Соған байланысты «Біздің қазір ортақшыл ... ... ... кейін де болса бола ... ... ... берілетін жауап әркімге-ақ анық-ау деймін: бізден қазір ... ... деп ... (өтірік коммунистерді айтпаймын) – кешегі
ұлтшылдар. Мұнан кейін де шын коммунист болуға жарайтындар – тағы да ... ... ...... жаңа ... жас ... ... тұжырым
жасайды.
Тұрар Рысқұлов Міржақыптың осы пікірлеріне мынадай түсіндірме береді:
«Дулатов партияға бұрынғы идеялық ... ... ... ... ынтымақтасуды, ал бұрын ... ... ... ... ... ... ретінде партия қатарынан тазартуды
ұсынады». Бұл деректер ұлт қайраткерлерінің өз арасында ... ... ... ... ... ... орын алғандығын аңғартады.
Өкініштісі сол, бұндай көзқарас алшақтығы ... ... ... ... ... ... ... биліктің бұл ұсыныстардан соң «Ақ ... жіті ... ... Бұл әрекетке РК(б)П ОК Баспасөз бөлімі меңгерушісі И.
Варейкистің 7-сәуір 1925 ж. Қырғыз ... ... ... Баспасөз
бөліміне жолдаған хаты куә болады. Онда «РК(б)П ОК Баспасөз бөлімі өзінің
қаулыларында және ... ... «Ақ жол» ... - ... РК(б)П Өлкекомының Ұйымдастыру Бюросы жетекшілерінің ... және ... ... ... ... ... етіп отырғандығын әлденеше рет атап көрсеткен болатын» - деп ... ... «Ақ жол» ... ... басшылықты күшейту, редакторларын
ауыстыру, редакция құрамын жаңарту ұсынылған ... И. ... ... ... ... ... басшылық орнату мақсатында ұлттық
басылымдардың арасынан «Ақ жол» газетіне ... ... сыры ... тағы да көз ... ... Оның ең басты себебі, «Ақ жол»
газеті және оның ... ... ... ... ... ... ... биліктің ең жоғарғы жігіне хабар беріп, дабыл қағуы
болған сияқты.
Оған Т. ... ... ... ... алға тартылуы мысал
болады. Аталған хатта А. Байтұрсыновтың «Ақ жолға» қатыстылығына баса назар
аударылған. «1923 жылы А. ... ... атап ... оған ... ... саны ... Оның өмірбаяны жазылып, еңбектері жарнамаланды.
1924 жылы 3-сәуірдегі ... ... ... пікірталасында
Қожанов алашордалық жазушыларды қорғады».
Сонымен бірге баспасөз органының ұлтшылдық идеялық бағытын әшкерелеу Т.
Рысқұловтың басты мақсаттарының бірі ... ... «Ақ ... және басқа
біз атаған қырғыз журналдарының негізгі бағыты аталған қайраткерлердің (Ә.
Бөкейханов, М. ... М. ... Қ. ... Х. ... ... тұжырымдалған... Оларды ақжолдықтар қаржыландырады». Демек,
«Ақ жол» тек ... ... емес ... ... ... ... ... ұйым деген тұжырым жасалады.
Сол сияқты Дулатовтың ұлтшылдық ... ... ... ... ... ... көп жазады. Қожанов - оның берілген шәкірті
және оның ... ... ... орналастырады» деген мәлімет арқылы
Түркістандағы кеңестік биліктің басшысымен байланыстырылады. Одан ... ... ... ... ... көз ... үшін «1921-
1922 жж. «Ақ жол» газетінің шын мәнінде өздерінің ... ... ... Ж. ... ... өзі айтып берген еді деген
дәлелді алға ... «Ақ жол» ... ... ... ... осы ... шын мәнінде партияда жоқ контрреволюциялық
элементтермен толып кеткен» деген ... ... ... ... партиялық биліктің ең бір шамшыл тұсына дөп келіп тұр.
И. Сталинге ... ... ... деп ... ... ... құрылысты кеңеске қарсы элементтерден ... «Ақ жол» ... ... мынадай ұсыныс жасалған: «Ақ жол» және
басқа қырғыз басылымдарына ... ... ... ... олардың
қызметкерлерін толық ауыстырып, аттарын өзгерту керек». Сол сияқты заттай
айғақ ретінде «Қожановтан «Бірлік туының» ... ... «Ақ ... ... ... ... ету» ... Бұл ұсынысты И. Сталин мына мазмұнда
қатаң талапқа ұластырады: «Осыған байланысты «Ақ жол» ... ... ... қайта ұйымдастыруды, одан партияда жоқ интеллигенттерді қуып
және оны коммунистік насихаттың ... ... ... ... ... ... мен ... міндетім деп санаймын».
Бұл деректерден ұлттық мүддені ұлықтаған «ақжолдықтар» мен И. Сталинге
жүгінген большевик-бейұлтшылдар ... ... ... ... түскен
терең саяси, рухани жікті көреміз. Сталинге ... ... ... ... тарапымыздан осы мәселе бойынша ... және оның ... және одан тыс ... алашордашылардың үйлеріне ГПУ желісі
бойынша тінту жүргізуді талап етеміз. Онсыз да ... ... бұл шара ... ... осы ... ... ... болады» деген дерек осы пәкірді қуаттай түседі.
Бұл ұсыныстардың қаншалықты дәрежеде іске ... ... ... ОГПУ ... бөлімінің бастығы Я.Х. Петерстің И. Сталинге жазған
хатында «Бұл хаттар белгілі алашордашыл Досмұхамедовтың пәтерінен ... ... Бұл ... ... ... ... ... басшыларының бірі
Жанша Досмұхамедовтың пәтері жөнінде болып отыр. Тарихшы А. ... ... пен Ж. ... ... ... ... Олар ... яғни олардың әйелдері туған апалы-сіңілілер болатын. Олар Пушкареваның
қыздары еді» деп ... Ж. ... ... ... ... Том ... ... көмекшілігіне жіберіліп, қалада Ольга
Федоровна Пушкареваның отбасымен ... Оның ... қызы ... ... ал ... кіші қызы ... ... Пушкарева Т. Рысқұловтың
екінші әйелі болған. Мәскеуге кетерінде өзінің кітапханасы мен жеке ... ... ... қалдыруының себебі осы болса керек.
Рысқұлов Мәскеуге барған соң ... Қ. ... хат ... ... ... (ГПУ) кірдім және «Бірлік туы», басқалар туралы да
айттым. Оның өзінің аудармашысы бар. «Ақ ... ... ... ... ... тапсырма берді» деп хабарлай ... осы ... ... ... үшін ... ... ең дұрысы Дулатовтың мақалалары
бар «Ақ жолдың» сандарын, сол ... ... ... «Ақ ... жіберіңдер» деп жазады. Қ. Сармолдаевқа жазған келесі хатында
«Маған міндетті ... «Ақ ... 1922 ... ... және ... туының»
сандарын тауып бер» деп жазады. Т. Рысқұлов бұл газеттерді ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен
бірге ұлтшылдықты дәлелдейтін ... ... ... ... ... ... «Ақ жол» ... қатысты тұжырымдардың мынадай
қисындар тізбегі негізінде жасалғанын аңғарамыз: «Бірлік туы» ... ... ... «Қазақ» газеті сияқты Түркістан автономиясының
органы болды, ұлтшылдық бағыттағы «Шурои-Исламияны» қолдады. М. Шоқай, ... С. ... ... ... ... ... ... кеңестік билік басына келіп, енді «Ақ жол» газетін ... ... ... ... ... одан әрі жалғастырып, шет елде ... ... ... ... ... алашордашыл М. Шоқаймен
байланысын одан әрі жалғастыруда.
Т. Рысқұлов Германияда болған Ғ. ... ... ... ... ... Қожанов және тағы басқалар Шоқаевпен осы Бірімжанов
арқылы байланыспады ма екен. Солай деп ойлаймын. Шоқаевтың өз ... ... ... ... әр кез «Ақ жолды» және одан ... ... ... ... ... (Қараңыз: Оның «Дни» газетіндегі
мақалалары)» деп ... ... ... ... ... ... жауап
ретінде атышулы М. Шоқаевтың эсерлердің «Дни» журналында жарияланған
көлемді мақаласымен салыстырсақ, ... ... мен ... ... ... ... ... демек шетелмен байланысы бар
үлкен ұйымның жұмыс істейтіндігі анық бола ... ... ... ... ... ... Т. ... РК(б)П Орталық Комитеттің хатшылығына, сондағы
жауапты қызметкер Товстухаға жазған жазбасында Сталин ... ... ... оқи ... мына ... жеке өзінің ... «Шет елде ... ... ... ... ... ... 1-4 ақпанындағы, сонымен бірге соңғы сандарын оқып ... ... ... Осы ... Сталиннің әйгілі хатындағы мына ... ... «Мен ... ... ... емес Шоқаевтың
ақгвардияшыл баспасөздегі кейбір мақалаларын еске ... және ... осы ... мен «Ақ жол» ... ... ... деуге
болатын кейбір жаңалықты аштым. Ақылға сыймаса да бұл факт. «Ақ жол» әрине,
өзі де аңғармастан Шоқаевқа ... ... ... ... 1924 ... 30 сәуірінде И. Сталинге жазған хатының соңында
былай дейді: «Қорытынды ретінде айтарым, қазір өсіп келе жатқан және ... ... ... ... ... деп ... әзірге
тым жас, тәжірибесіз және аңғал. Осы жастардың, мысалы қырғыздар арасында
алашордашылар үлкен беделге ие көрінеді, жастар олардың ... ... шығу ... ... тура ... да ... ... коммунистік
жастарға партияның өзі көмекке келуі керек сияқты». Бұл ұсыныстар да
Сталиннің назарына ... ... ... ... ... ... «Мен
партияда жоқ интеллигенттердің қырғыз жастарына саяси және идеологиялық
тәрбие берумен айналысуларына ... Біз ... ... ... жоқ ... интеллигенттерге тапсыру үшін алғанымыз жоқ. Бұл
майдан түгелімен коммунистерге қалдырылуы ... ... мен ... ... осы ... ... ... салыстырулар аталған
құжаттардағы дәлел, дәйектердің қисындық бірегейлігін, біріншісінің
екіншісіне негіз ... ... ... көз ... ... ... ... «Ақ жол» газетінің жабылуы
жөнінде мынадай дейді: «Алаш рухын асқақтатып ұстаған газеттің бағыты әрине
әлдекімге ұнай ... жоқ. ... ... ту етіп ... ... режимге қарсы қауіпті деп санаған «Белгісіз белсенділер» көсемге
жеткізген болу керек, көп ... ... ... ... хат ... ... хат ұлттар көсемі Сталиннің өзінен келген еді» дей отырып, «Осы ретте
атап өтерлік жайт, «Ақ жол» журнал емес ... ... ... аталмыш
газетті Сталиннің көрмегенін, сондықтан бұл материалды оған ... ... ... ... әлдекімдердің дайындап бергенін
көрсетеді. Сталинге «справка» дайындаған ... ... ... ... ... ... деректік құжаттар болмағандықтан ... атын атай ... ... ... ... дұрыс қисындық
тұжырым жасаған. Ал біз нақты тарихи дерек пен ... ... ... ... ... «Ақ жол» ... ... тарихын И. Сталиннің хатынан
бастаймыз. Шындығында, ол хат «Ақ ... оның ... ... ... ... ұласқан тұтас саяси үдерістің ... Кез ... ... ... іске ... ... ... ниеттен, идеядан
басталады десек, «Ақ жол» газетінің жабылуы да ... ... ... ... Ал газетті жабу үдерісін іске асырудың саяси, идеялық
тұрғырнамасы Т. ... ... ... ... ... ... хаттары айғақ болады. Рысқұловтың ұсыныстары Сталиннің
әйгілі хатынан көрініс тауып, алаш қозғалысы өкілдерін ... ... ... ... «Ақ жол» газетін жаптырған Т. Рысқұлов, жабуға
үкім шығарған И. Сталин, ал оны іске асырған еліміздегі ... ... ... партиялық номенклатура деген тұжырым жасаймыз. Бұл тұжырым
дәстүрлі тарихи ... ... ... ... ... ... де, қолдағы
тарихи деректер осындай тұжырымнан ... жол ... жол» ... ... билік құрылымдарының ресми
материалдарымен бірге еліміздің саяси, мәдени тарихының ... ... ... мағлұматтар жинақталды. Елімізде жаңа қоғам орнатудың тұтас ... ... мен ... ... ... ... ... қойған алаштық элитаның елге айтар сөзі, елдің ахуалын көретін көзі,
елдің сөзін ... ... ... «Ақ ... мол ... ... кез жетті.
М. Дулатовтың бес томдық шығармалар жинағына, белгілі алаштанушы ... ... С. ... Қ. ... ... ... «Ақ жол» газетінде жарияланған бірді екілі мақалалары
енгізілген. Бұл өте ... іс. Егер ... ... қолға алынса,
жоғарыда есімдері аталған Алаш қайраткелерінің бүгінгі ... ... үн ... ... інжу-маржандай ойлары ортамызға оралар еді.
Ол еңбектердің қатарға қосылуы ұлттық ... ... ... ... еді. Өкініштісі сол, әзірге бұл бағытта мардымды
жұмыс атқарылып жүрген жоқ. И. ... ... хаты әлі ... ... ... ... ... «Ақ жолдың» тарихын зерттеу, оның жаратқан
рухани ... ... ... ... ... осы ... дейін жүйелі
жұмыстар қолға алынбай келеді.
«Ақ жол» газеті ... ... ... ... мен ... органы болғанымен Түркістаннан тыс қазақ
облыстарына да таралғаны ... ... ... соң ... газет редакциясы Шымкент қаласына көшіп келді. «Ф. Голощекин бастаған
Қазақ Өлкелік ... ... ... ... губерниялық
комитетіне «Ақ жол» газетін жабудан басқа шара қалдырмады», «1926 жылдың 21
сәуіріндегі БК(б)П Қазақ Өлкелік ... ... ... «Ақ ... ... қазақ» газетімен біріктіру туралы Сырдария губерниялық
комитетінің қаулысын қанағаттандырды». Демек, қазіргі бас газетіміз ... ... жолы да «Ақ ... ... ақиқат. Сырдария
облысының орнына бой көтерген оңтүстіктегі үш облыстың облыстық газеттері
де ... ... «Ақ ... ... ... байланыстырғаны орынды
болар еді. Өйткені, ол басылымдарды «Ақ жолдың» заңды мұрагері деп ... ... ... облыстық газеті қазіргі кезде «Ақ жол» деп ... жай ... ... ... құндылықтарға еліктеушілік емес, тарихи
басылымның қалыптастырған дәстүрлерінен ... ... ... ... ... ... «Ақ жол» басылымының өнегелі сабақтары
3.1 «Ақ жол» газетінің шығарушылары мен авторлық құрамы
«Ақ жол» басылымының алғаш шыққан ... ... ... ... ... ... тілшілер қауымы мен сөз жазушылары болды. Себебі,
газеттің темірқазығы шындық, турашылдық еді. Ал, ... бұл ... ... ... ... бес ... ... басшылық қырымен де,
қалам қуаты ретімен де үзбей атсалысқан ... ... ... ... ... беттеріндегі Қожанұлының қай ... ... ... ... ... қамқор болған, турадан
таймайтын азаматтық позициясын анық аңғарасыз. Бұл қасиет сол ... ... ... гөрі ... ... ... гөрі ұрысқа бейім
ұраншыл тапшылдардың арасында алабөтен болып көзге менмұндалайды. Осы
ерекшелік ... да ... ... ... ... орган
болғандығына қарамастан анағұрлым батыл, турашыл, обективті етіп ... шулы ... ... Шыңғысханы» атауы да Қожанұлы бейнесін өз
уәжімізбен қисындастыра түсетін секілді. ... «Ақ жол» ... ... Сұлтанбек кім?
Сұлтанбек Қожанұлы 1894 жылы 10 қыркүйекте қазіргі Оңтүстік ... ... ... ... ... жерінде дүниеге келген. 1906-1910
жылдар аралығында Түркістан қаласындағы төрт ... ... ... ... ... ... аралығында Түркістан қаласындағы үш сыныптық
орыс-түзем ... ... ... Одан әрі ... жылында
Түркістан мұғалімдер семинариясында жалғасты тәлім алған. Сұлтанбек алғашқы
еңбек жолын 1917 дылы ... ... ... үйезінің Айым ауылында
бастауыш орыс-түзем мектебінде мұғалім болудан бастайды. Ал ... ... ... семинария оқушыларынан құралған «Кеңес» атты астыртын
жастар ұйымын құрудан бастайды. 1917 жылы көктемде Ташкентте Мұстафа Шоқай,
Қоңырқожа ... Қ. ... С. ... ... ... туы» ... Түркістан автономиясына қызу қолдаушылық танытып, оны ... ... ... ... ... халықтң өзін-өзі билеу құқығын
аяқ асты етушілік деп бағалады. Өлкеде кеңестік билік тұсында орын ... ... ... ... ... ... ... орталық
комиссиясының мүшесі ретінде 1918 жылы қарашадан бастап Түркістан, Созақ,
Жаңақорған, Қызылқұм, Шиелі ... ... ... ... ... ... ұйымдастырды. 1919-1920 жылдары Сырдария ... ... ... ... Түркістан үйездік қалалық
атқару комитетінің, Сырдария ... ... ... ... болды.
1920 жылдың соңына қарай Түркістан республикалық Ішкі істер халық комиссары
болып тағайындалады. Ол осы қызметтерді атқару барысында БОАК пен ... ... ... ... ісі бойынша құрған комиссиясы –
Түріккомиссияның Ресейде іске асырылып ... ... ... өміріне күштеп енгізуге, таптық күресті шиеленістіре түсуге,
сөйтіп ... ... ... ... ... бағытталған әрекетіне
қарсы тұрды. Оқу-ағарту саласында білім беруді ... ... ... мәселесін көтеріп, оны жүзеге асыруды талап етті. Мәскеу, Петроград
секілді ірі қалаларда жоғары оқу орындарында білім алып ... ... ... ... ... ... іс-шараларды жүзеге асырды.
Түркістанда баспасөздің және ұлттық театрдың өркендеуіне ... үлес ... ... ... ... дейін бірқатар
жауапты қызметтерде болған Сұлтанбек Қожанұлы ... ... ... ... мен ... ... партиясының барлық
сьездеріне, РКП(б)-ның Х және ХІІІ сьездеріне ... ... ... ... ол көптеген партия, совет қайраткерлерін тәрбиелеп шығарды.
Кейінірек Орта Азия және Қазақстан жастарының жалынды жетекшілері ... ... ... ... өз қолымен оқуға қабылдатып, үлкен
өмірге жолдама берді. Ғани енді ғана ... ... келе ... ... жылы қаза ... ... 23 жыл өмір сүрген жас қыран артына өшпестей
із қалдырып ... 1978 жылы ... ... ... ... ... ... басылып шықты. Осында Ғ. Мұратбаевтың Түркістан
Орталық ... ... мүше ... ... куәландыратын билеттің
фотокөшірмесі жарияланған. Билетке ТурЦИК-тің ... ... ... кісі ... ... Бұл да ... жас, кіші демей өзінен
кішілерге қолдау көрсетіп, ел ісіне аралсуына ықпал еткен ... ... Ал ... асылды бағалай, ағаны ардақтай білетін
адамгершілік қасиетінің бір ... ... ... ... ... ... өткізуге атсалысқанынан біле аламмыз. Тіпті 1923 жылы ... «Ақ жол» ... ... күніне орай берілген бас мақаласында
былай деп жазады: «Қазақтар арасындағы революция туралы мәселе қозғалғанда
Абай ... пен ... ... ... ... болмайды. Олар
қазақтар арасында революцяның дамуына көп еңбек сіңіргеніне күмән келтіруге
болар ма. ... ... ... да Абай мен ... ... ... ... Ахаңды өзінің рухани ұстазы ретінде
таныды. Халқына есімі кешігіп жеткен ақиық ақын Мағжан Жұмабаевтың ... ... ... ... әрі сол ... ... ... де жазды:
«Мағжан Жұмабайұлының өлеңдері қазақ әдебиетіне үлкен орын алған деп басып
отырмыз. Мағжан Жұмабайұлының өлеңдерімен оқушылар бұрыннан ... ... ... ... ... ... келе ... жұртта Мағжандай
ақындардың қызметі зор екені анық. Осы күнге дейін Түркістанда ... ... ... ... қағаздар жазуға, кітаптар жазуға жарамсыз делініп
келген қазақ-қырғыз тілі іске асуы ... ... ... асатын бай, жатық,
таза, өткір, әдемі тіл екенін Мағжан өлеңдері көрсете алады...». ... ... ... 89 ... ... ... ... Сұлтанбектің жары
Мұңайтпасқызы Гүләнда Қожанова әжей бір естелігінде быай деп сыр шертеді:
«– Ташкентте жүрген ... бір күні үйге ... ... үш ... ... киімдері өте жұпыны. Түрлеріне қарасаң аяйсың. Солардың ең
үлкенін Сұлтекең таниды ... «Ау, ... ... деп ... ... ... ... оқу іздей келгендерін айтты. «Көмектесеміз,
оқғандарың жөн» деді оларға ... ... ... күні ... де ... ... білдім, сөйтсем олар Қалжан, ... ... ... Ал біз «Ақ жол» ... қарап отырып, дәл осы
Халжан, Әуелбек Қоңыратбаевтардың автор ретінде «Ақ жол» газетіне ... ... ... ... көз ... Демек, Сұлтекең себепкер
болып, қол ұшын берген осы жеткіншектер ... оқу ... ел ... ... ... бетінде ел мүддесін қорғаған болды. ... ... ... аш» ... сөз де ... ... керек. Әрмен қарай Қожанұлының ... ... ... тани түсу үшін тағы да ... әжей ... ... Мәскеуде Советтердің Бүкілроссиялық тоғызыншы сьезі өткізілетін
болды да, оған Сұлтанбек тағы да делегат ретінде ... ... ... ішкі ... ... ... Орталық атқару комитеті мен халық
комиссарлары Советінің есебін В. И. Ленин ... ... ... ... бойынша жарыссөз басталды.
Жарыссөзге Сұлтанбек Қожанұлы да қатысты.
Сөйлеп болып, мінбеден түсіп бара жатқанында көсемнің бұны ... ... ... ... ... ... жатқанын байқады.
Үзіліс кезінде бұған:
– Сізді Ленин жолдас ... ... тез ... ... ... ... ... Сұлтанбек жүгіре басып, айтылған жаққа жетіп
келсе, В.И.Ленин ... ... ... ... ... ... ... оң қолын ұсынып, сол қолымен ... ... ... қызу ... ...... ... Сұлтанбек те іле жауап қайырып:
– Қызу қанды ... әлі ... жүр, ... ...... ... әлі сізге жеткен жоқ, бірақ келеді, өзіңізбен сөз ... ... ...... В.И. ...... Кездесуге
тиіспіз. Сіздің Түркістан өлкесі бай да байтақ өлке. Осы әңгімені
еске алған Гүләнда әжей елге оралғаннан кейін Сұлтекеңнің ... ... ... ... Ташкентте болып, «Ақ жолға» тікелей араласқан ... үш ... ... ... ... ... жер ... Жер
мәселесі жайында өз ойларын жасырмай айтып, ең өткір өзекті пікірлерді
білдірді. ... ... ... беру, сол арқылы отырықшылыққа бой түзеу
сынды тақырыптарды баса жазды.
Екіншісі, ... ... Өз ... болашағын шын ойлаған адам
келешек жас ... ... ... ... ... да, ... ... да солар. Сондықтан жас буынның ... ... ... ... кеңіп, кемеліне келудің белгісі әрі бірден-бір жолы білім деп ұққан
Сұлтанбек ағартуды, сауатсыздықты жоюды басты қалам нысанасына айналдырды.
Үшінші, ұлт ... ... ... ... халықтаының шын
мәніндегі орыс ұлтымен терезесі тең ... ұлт ету ... ... ... осы ... ... бетінде барынша көтеріп, жұрт
санасын оятады.
Сұлтанбек Қожанұлы «Ақ жол» газетіне №1 ... ... 1921 ... ... ... №28 нөмеріне дейін редакторлық етсе, онан соң ... ... ... ... уақытша шығарушы болып Құлетов атқарады.
Одан өзге басқа тұлғалар да бұл редакторлық ... ... ... ... тарихында ілгерінді-кейінді болып, ... ... ... Оспанов, Нәзір Төреқұлов, Санжар Аяфендияров, Иса
Тоқтыбаев, Мұстафа Қайыпназарұлы т.б. ... ... ... ... бұл мазмұнды кесте арқыл көрсетеміз.
| | | ... ... ... ... ... ... жыл 7 ... № 1 |Сұлтанбек Қожанов ... 3 рет ... жыл 22 ... № | ... Екі бет. |
|28 | ... 10000 ... ... 24 феврал №29 |Уақытша шығарушы | ... жыл 9 ... №45 |Қ. ... | ... жыл 12 апреля №46|Сұлтанбек Қожанов | ... жыл 21 май №62 | | |
| 1921 жыл 25 май ... ... Қ.Күлетов | ... | | ... жыл 26 июля №81 | | |
| 1921 жыл 28 июля ... ... | ... | | ... жыл 8 ... №84| | |
| ... – №119 нөмерлері жоқ |
| 1921 жыл 18 ...... ... |Осы ... ... 4|
|120 | |бет ... |
| | ... 3000 дана |
| | ... |
| ... 121 жоқ ... жыл 23 ... | ... | ... | | |
| ... – № 128 ... жоқ. ... жыл 12 январ | С. ... |1922 жыл 20 ...... | |133 жұма ... ... жыл 4 феврал № | ... ... ... | ... 3500 дана |
| | ... |
| ... №142, №145, №149, №150, №153, №158, №159, №162, №165, № 167, №168 ... жоқ. ... жыл 8 феврал | | ... №138 ... ... | ... жыл 6 май ... №| | ... | | ... жыл 9 май |Нәзір Төреқұлов | ... №170 | | |
| ... №173, №174, №176, №177 ... жоқ |
| ... – № 200 ... жоқ ... жыл 2 ... |Санжар Асфендияров | ... №201 | | |
| ... – №264 ... жоқ ... жыл 26 ... | | ... №266 ... ... | ... 4 ... | | ... | | ... | | |
| ... №275, №276, №278, №279, №282, №283, №290, №297, №298, №301, №304 ... жоқ. ... жыл 8 ... ... ... тарапынан |1923 жыл 7 март |
|бейсенбі № 271 ... ... ... №281 ... жыл 23 май | ... тиражы 2500 |
|сәрсенбі № 305 | ... ... ... жыл 25 май ... | ... №306 ... Т.К.П ... |Таралымы: 1900 дана. |
|1923 жыл 5 июни ... һәм ... | ... №310 |кеңестері кіндік көмитеті. | |
| ... №311 ... жоқ. ... жыл 9 ... сенбі|Уақытша шығарушы: А. | ... ... | ... жыл 12 июля | | ... №326 | | ... №317, №318, №324, №327 ... жоқ. ... жыл 17 июля |Шығарушы: А. Тоқтыбаев | ... №328 | | ... жыл 4 ... | | ... №339 | | |
| ... №332 нөмерлері жоқ ... жыл 6 ... ... шығарушы: С. | ... №340 ... | ... жыл 13 ... | | ... №343 | | ... ... басылымға редакторлық еткен тұлғалардың
бірі –Иса Тоқтыбаев. Тоқтыбаев Иса 1894 жылы 15 ... ... ... ... ... ... ауылынла туған. Мемлекет және қоғам
қайраткері. 1904-1920 жылы ... ... ... ... ... ... Орта Азия ... университетін
бітірген. 1917-1919 жылдар аралығында Ташкент қалалық депутаттар кеңесінің
хатшысы, Халық ... ... ... мүшесі және комиссарының
орынбасары, Түркістан компартиясы ... ... ... ... ... ОАК-нің Түркістан республикасы ОАК мен ХҚК-дегі өкілі болды. ... жылы ... ... ... ... ... ... «Шолпан», «Сәуле», «Коммунист», «Сана», «Шаншар» журналдарының
және «Ақ жол» газетінің редакторы, ... ... ... ... ... ... ... Қазақ АКСР-і Халық ағарту ХКК саяси-ағарту
кеңесі басқармасының меңгерушісі, 1926-1929 ... ... ... бастығы, Семейдегі «Қазақ тілі» газетінің редакторы,
Орынбордағы педагогикалық институттың ... және ... ... ... ... ... жылы ... АКСР-і Халық ағарту
комиссарының орынбасары, 1930-1932 жылы Ленинград педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... Шығыс халықтары курсының рекоры және ... ... ... болды. 1933-1936 жылы қуғын-сүргінге ұшырап, түрмеде
отырды. 1936 жылы В.В. ... ... ... шықты. 1937 жылы
Ленинградтағы КСРО халықтарының ... ... ... ... болды. 1938 – 1947 жылдар екінші рет қамауға алынып, Коми АКСР-
інде айдауда болды. 1947 жылы ... ... ... ... ... ... рет ұсталып, Красноярск өлкесінде жер аударылды. 1957 ... елге ... ... жылдары Қызылорда қаласындағы облыстық
өлкетану музейін ұйымдастырушы әрі ... ... Иса ... ... ... ... ... мұраларды жинау ісінде
қажырлы жұмыстар ... ... ... ... ... ... ерек аталуға тиісті
тұлғаның бірі – ... ... ... Төреқұлов 1892 жылы Қоқанда туған.
Мемлекет қайраткері, публицист. Қоқандағы Жәдиттік ... және екі ... ... бастауыш білім алған. 1913 жылы сондағы ... ... ... ... ... оқуға түскен. 1916 жылы
25 маусымдағы патша жарлығы ... ... қара ... ... көмек көрсету мақсатымен оқуын тастап, Батыс майданға барған.
Минскіде Земство одағына нұсқаушы болып ... ... тыл ... ... ... ... олардың мүддесін қорғау бағытындағы
іс-шараларға белсене атсалысты. Сонда жүріп қазақ жастарының «Еркін дала»
атты ... ... ... ... ... 1917 жылғы ... ... ... ... «Еркін дала» ұйымының алғашқы
құрылтайын ұйымдастырды. 1918 ... 16 ... ... «Қазақ мұңы»
газетін шығаруды қолға алды. Осы жылы жазда Қоқанға ... ... ... және ... ... ... ... тұрып, оның органы болып
табылатын «Халық ... және ... ... партиясы органы
«Инқилаб» журналын шығаруға ат салысты. 1919 жылы Ферғана ... ... ... Орталық Атқару комитетінің төрағасы болды. 1920-1922-жылдары
Түркістан КП ОК-нің төрағасы, Түркістан ... және ... ... ... ... ... Түркістан бюросының, Түркістан майданы
революциялық әскери кеңесінің мүшесі. Ол ... ... ... дін ... көп ... бөлді. Түркістан ОАК-нің төрағасы ретінде
барлық мекемелерде демалыс күнін жексенбіден жұмаға ауыстыру ... ... ... үш күнін демалыс деп жариялау туралы қаулыларға қол ... ... ... ... пен ... қызметтік мандаттарына қарамастан «Ақ
жол» басылымына да біраз ... ... ... ... ... ... Мәскеуде КСРО ОАК жанындағы Орталық баспа басқармасының төрағасы
қызсметін атқарды. Бұл қызметке ... ... В. И. ... ... ... ... ... тілін мемлекеттік тілге
айналдыру мәселесін көтерді. Түркі тілдес халықтардың ортақ әліпбиін жасау
жөніндегі комиссияға төрағалық етіп, араб ... ... ... ... ... баспа басқармасының төрағасы ретінде қазақ ... атты ... ... ... оған ... ... ... қазақ зиялыларын тартты. 1928-1932 жылдарда
Хиджазда бас елші, 1932-1936 жылы ... Сауд ... ... ... қызмет етті. 1936 жылы КСРО Ұлттар кеңесінің жанындағы Орталық
тіл және жазу ғылыми-зерттеу институына қызметке ... 1937 ... ... жауы» ретінде айыпталып, ату жазасына кесілді.
«Ақ жол» ... ... ... ... ... ... тағы бір ... – Санжар Аспандияров. Санжар Жағыпарұлы 1889 жылы
Ташкентте дүниеге келеді. Әкесі Жағыпар сұлтан, Ресей ... ... шені ... ұлық болған адам. Санжар 1907 жылы ... ... 1912 жылы ... ... ... ... 1910 жылы Серәлі Лапинның қызы Рабиғаға үйленеді. 1914-1915 жылы ... ... ... 1917 жылы ... ... ... араласты. Сол жылғы қараша айында Түркістан автономиясын жариялаған
Мұсылман депутаттарының төтенше съезіне қатысты. 1918-1919 жылдары аштықпен
күрес жөніндегі төтенше ... ... ... ... басқарды.
1919 жылы қыркүйекте Т. Рысқұловтың шақыруымен Ташкентке ... ... ... ... ... жер ... ... Компартиясы
Орталық комитетінің хатшысы қызметтерін атқарды. Ұлттық ... ... ... ... құру ... ұстанды. 1924-1925 жылы
Қазақ АКСР-інің Өзбек КСР-і үкіметі ... ... ... ... ...... ... мүшесі, хатшысының орынбасары, МГУ-дің
профессоры, Нариманов атындағы шығыстану институының директоры. 1928 ... ол ... ... ... Абай ... ... ... қайта құрылған Қазақ мемлекеттік университетінің алғашқы ректоры,
Қазақ АКСР-і ... ... ... Алматы медицина институының
ұйымдастырушысы және тұңғыш ректоры ... ... ... трихындағы
күрделі мәселелерін зерттеген белгілі ғалым болды. ... ... ... ... институының тарих секторының меңгерушісі, КСРО ҒА-ның
Қазақстандық базасы, артынан филиалы төрағасының ... ... ... ... ... 1938 жылы 25 ақпанда ату жазасына
кесілді.
Алай-дүлей толқынданып, буырқанып көбігін атқан дауылды теңізде ... ... ... бара ... болжап біліп, дер кезінде кесімді шешім
бере білетін капитанның рөлінен бөлек, кеме ... кеме толы ... ... ... ... еш ... болар едік. Ал осы
пікірді газетке әкеліп телісек, онда басылымға ... ... ... ... ... ... сөз жазушы тілші– маторстардың еңбегін де жоғары
бағаламасқа болмайды. Себебі, басылымның ... қан ... ... ажарын ашатын, сол арқылы халық арасында үгіт-насихат таратып,
пікір қалыптастыра білетін де солар. «Ақ жол» ... ... да ... ... өте алмаймыз. «Ақ жол» газетінің 1924 жылы 5 ... ... ... № 432 ... көз ... күн-түн талмай істеп,
ел арасынан тұщымды дүниелер жазып, матбуғаттың маңызын ... ... ... ... шғарушылары туралы материалға кез болдық. Аталмыш
нөмерде ... ... ... ағасы» деп Ахмет Байтұрсынұлының,
«қазақ матбуғатына ұлы еңбек сіңірген» деп Міржақып ... ... етіп ... ... 5 май күні ... ... ... күн» деп ұран сала үн көтерген басылымның осы нөмерді тұтастай
баспасөзге арналғанын ... ... Ал біз үшін ... ... ... ... пен оған ... фотомәтіннен «Ақ жол» газетінің
шығарушылары: Отырғандар оң жақтан: Халенғали (Хасенғали болуы да ... Иса ... ... Байғозин; түрегеліп тұрғандар: Абдолла
Байтасұлы, Ғ. Алпар, С . ... Мәді ... ... ... ... ... деген жолдарды оқыдық. Бізге мәлім ... ... ... пен Иса ... ... Шоқайұлы шығарған «Бірлік
туы» газетінің шығарушы ұжымында аттары алтын әріппен аталатын тұлғалар. Ал
«Ақ жол» басылымын бастап ... ... ... да ... туында»
еңбек еткен. Демек «Ақ жол» газетінің 1917 жылы 24 маусымнан 1918 ... ... ... ... ... бір рет шығатын «Бірлік туымен»
тікелей ... ... ... да ... ... қайнарының бір
екендігін растауға болады. Екеуі де екі ... ... ... екі ... ете отырып, ортақ мақсатқа ұмтылыс жасаған ... деп ... ... ... ... келесі тұлғаның бірі – Халжан
Қоңыратбаев. Халжан қоңыратбаев 1877 жылы ... ... ... ... облысы, Керделі ауынлында туылған. Көрнекті қоғам ... ауыз ... ... ... ... ... түземдік орыс
мектебін бітірген. 1914-1915 жылдары Кердеріде мектеп ашып, ... ... ... ... ... ауыл балаларын
оқытқан. 20-жылдары ... ... ... Жетісу өлкелерінде
фольклор, экспедиция ұйымдастырды. «Қазақ», «Айқап» басылымдарының Сырдария
губерниясындағы арнаулы тілшісі болды. Осы ... өлке ... ... ... ... ... ... 1917 жылы 5 қаңтарда
Түркістанда өткен Алашорда ... ... ... ... сөз ... 1937 жылы 30 ... «алашордашыл» ретінде ұсталып, лагерьде
қайтыс болған. «Қазақ» пен «Айқапқа» белсене араласқан Халжан Қоңыратбайұлы
«Ақ жол» газетіне де үзбей қол ұшын ... ... ... ... ... мен ... ... білдіретін материалдардан
«Матбуғат Жайынан» деген жазылымды ... ... ... ... ... заманның айнасы, заманның мектебі дейді, – Халекең, –
айна болатын ... ... адам ... тұрмысын көркейтудің түпкілікті
тұтқасы маданият десек, сол мадани ... ... ... ... ... ... ... жер жүзіндегі халықтың тіршілік реті, әлеумет
тұрмысы қай ... ... ... ... ... ... ... осы газет болады.» Газеттің халық өміріндегі алар ... ... оның ... ... пайдасы мен ықпалына кең тоқталып жан-жақты
толғанған Қоңыратбайұлы «Россияның қара шекпені мен ... ... ... аз-ақ алдында еді, олар осы күнде коммунизімнің
бағытына ... ... ... ... ... ... Бұл ... деп өзіне
қарсы сұрақ қояды да, оның мәнісін қалың бұқара халықтың ... ... жүз ... ... ... сай ... бейімдей алғандығында,
газетке құлақ түргендігіне деп кесім жасайды. ... ... үн ... ... ... шақырған Халекең дауысы «Ақ жол» ... да ... ... бірі болды. Өзі айтқандай газеттің ел өміріндегі
мән-маңызын жете танып, оның көркейуі мен кең өріс ... ... ... ... ... ... авторлық пікір және жанрлық ерекшеліктер
Газеттің алғашқы редакторы ретінде Сұлтанбек ... ... ... ... «Ақ жол» газетінде жарық көрді. 1921
жылдан 1924 ... ... ... ... 115-ке ... ... аталған
газетте жарияланыпты.
Ол газетте жарияланған еңбектерінде заман ... ... ... ... көтерді. Әсіресе ұлт мәселесі, оқу-ағарту, кадр
және тағы басқа мәселелер ... ... ... ... ... («Ақ ... 1924, 23 ... ол
ұлт болудың маңыздылығын айта келіп, сол жөнінде түйінді пікір білдіреді.
«Қазақ ұлт болу жолында. Бірақ әлі ұлт ... ... жоқ. ... ... ... нашар өсіп келе жатыр. Сондықтан қазақтың ұлтшылдығын ... ... ... ... ... деу ... ... пайдасы
емес» дей келіп, ұлттық психологияға тереңірек көңіл бөлуді, жаңадан өмірге
еніп жатқан өзгерістерге ... ... аяқ ... ... Жалпы ол
ұлт болып бірігуді армандаған ұлтжанды қайраткер, кейбір көлеңкелі тұстарда
көрініп қалатын жікшілдікке жаны төзбеген адам.
С. Қожановты ... ... ... қарсаңында ұзақ жылдар бойы
мемлекеттігі, ынтымағы, ... ... ... ... 1921 жылы
Компартияның 6 сьезі қарсаңында «Сьездер ... ... («Ақ ... 9 ... ... Онда ол әр ... бірлікке, елдікке шақырған, өз
жұртшылығын жасаудың, мемлекеттік құрудың қажеттігін түсіндірген. Бірақ ... оңай ... ... тап жауларының кедергі жасап, қарысып
бағатынын жасырмаған. Алдағы партия, кеңес ... ... ... ... кемді түзетіп, керекті қосып, тұтынатын жолды
белгілеуді, сөйтіп ел болудың, жұрт ... ... ... ... ... ағарту саласындағы түрлі жағдайлар да С. Қожановтың назарынан ... ... ... ... ... орнын, оқу-ағарту деңгейі
жоғары ел қатарына кем қалмайтынын, өзгеге көзтүрткі болмайтынын ескерткен.
Осы мәселеге орай ол «Оқытушыларды ескеру ... («Ақ ... 1924, 21 ... ... ... ... мен ел ... көбіне оқушылар
қатарынан шығатынын айтады. Хат танитын халықтың саны 40-тан 80 пайызға
дейін жететін ... мен ... ... ықыласын мысалға алып,
Ресейдегі мектептерге, ондағы мұғалімдерге ерекше ... ... ... ... ... ... ... үлгі етеді. Қазақ
халқын, оның үкіметін оқытушыларды көбірек даярлап, қадірлеуге шақырады.
Оқу-ағарту саласындағы болып жатқан кемшіліктерді де ... ... ... да ... ... ... ... («Ақ жол»,
1924, 8 сәуір) мақаласында «Жемі табылса, атқамінерлер жей тұрудың ... ... оқу ... ... жұрт ... оқу талабында. Бірақ,
көбінесе, жолды атқамінерлер пайдаланып кететін болды. ... ... ... жемі, олжа қылып жүргенін көріп едік» деген
ескертпе айтып, халықтың қамын ... ... ... ... ... сыналады.
«Жас буын, жаңа жұрт жаңа жолға түссін» («Ақ ... 1924, 8 ... ... ... ... ең ... кемшілігі – шаруа түрінің
орнықсыздығы әлі ... ... ... ... ... ілгері баса
алмағандығы. Қазақ-қырғыз не мал шаруасын өркендете алған жоқ, не орнығып
отырып, алаңсыз егіншілікпен ... жоқ, не ... ... ... сауда үддесінен щықпады» деп, ел-жұрттың тыныс-тіршілігіне сын көзбен
қарап, орынды өкпе ... Осы ... тағы ... ... ... һәм
мектеп жұмысы» мақаласын жазады. Мұнда қазақ-қырғыз халықтарын сауаттандыру
ісіндегі ірі кемшіліктердің бетін ашады. Халық әлі қараңғы, ұлт ... ... ... ... діншілдікке жеңдіретін «мұсылман мектебі» деген
тарай ... ... ... ... ... мұғалімдікке
әзірленгендер қала тұрмысына жаттығып, қазақ тұрмысына жуыса алмай, ... ... ... жүр. ... ... алып ... ... қызықты түк жоқ. Осы кемшіліктің емі ... ... ... ... ... ... шықпақ. Ақыреттің дозағы мен
намазға айдаудың орнына, ... ... ... талабы жұртшылыққа бас-көз
болып, ел ішіне сіңіп, елмен бірге жасап, көсемдік қылатын ұлт мұғалімдері,
кеңес жұртшылығының ұлт ... ... ... институтынан
шықпақ деп, үлкен сенім білдіреді. Ол кадр мәселесіне ... ... Оның осы ... сөз ... ... ұрандардан іске көшу керек»
(«Ақ жол», 1925, 16 наурыз) мақаласы. «Осы күнге дейін ... ... ... ... ... ұстатпай келген қазақ қызметкерлері, қазақ
оқығандары белгілі болды... Қазақ арасында көп ... тап ... ... ... бақ ... ... ... білгіштеріміздің бұрынғы сөзі
мен соңғы сөзі ... ... ... деп, ... ... ... сезім- болмысын, халықтың намысын пайдаланып өзіне ұпай жинайтын
екіжүзді қайраткерсымақтардың бет-пердесін сыпырып қатты сынайды.
Мақала соңында «Орталық ... ... ... ... қазақ арасына
келдік. Шарт өзгерді, уақыты өтті. Жаңа қоныста жаңа ... ... ... ... етуге, берекелі бірлікке шақырды.
Қай кезеңде де «ауырдың үстімен, жеңілдің астымен» ... ... ... де ұнатпайтыны әуел бастан белгілі. Осындай ел үстінен
күн көргіштердің қатарына Қожанов тілмаштарды ... ... ... («Ақ ... 1924, 1 ... мақаласында олардың бет-пердесін
сыпырады. «Тілмаш туралы сөйлесу әдепті ... ... ... ... ... куәлік болып келсе де, осы күнде екінің бірінің аузында, ... ... салт ... ... ... деп мекемеде орысшадан қазақшаға
аударып тұрған қызметші аталады. Шын мәнінде ол орыс ... ... ... ... бір ... сыры, өзінше істерлік, тіршілікке
асарлық өнімді еңбегі жоқ. Өз ... ... ... басқа, көңілге мүлік
болған білісі жоқ. Өз бетімен ... ... ой ... жоқ, ... ... ... біреудің құралы» дей ... ... ... ... ... ... халықпен сөйлесудің бірден-бір құралы
болғандығын, ал қазір олардың өздерін ... ... «біз ... ... ... реніш білдіреді. Олардың халыққа берер ештеңесі
жоқтығы, тіпті тексеріп ... ... ... ... тауып жүргендігі
айтылады. Ел үстінен қарғаша шоқып, ірімшік жегендері батыл шенеледі.
1924 жылы Түркістан республикасында ... ... ... ... қаралады. Сұлтанбек Қожанов осы мәселе ... ... де ... ... ... де ... түскен.
Осы мәселеге орай С. Қожанов «Ұлт шекарасын ашу һәм Қазақстан» ... ... Онда Орта ... ұлт ... қарай бөлу – ұлттар азаттығын жүзеге
асырудың бір ... ... ... еркіндікпен жақындастырудың, достық
пен қанаттастықтың алғышарты екенін дұрыс ... ... ... ... Сырдария мен Жетісу облыстарында 1 млн ... ... ... Республика бойынша жиналатын түрлі салықтың 43
процентін солар ... ... ... ... ... елі «Орта Азиядағы
енші алыста ақы иесі екеу болса, бірінші ... ... ең ... ... Олай болмағанда, ұлт ажырату тура жолмен жүргізілмегені болады» деп,
мәселені ашық қояды.
Қағам қайраткері «Ақ жол» ... ел ... ... орын ... мен сайлау науқандарынада ерекше мән беріп, түрлі ... ... ... ... Ол ... ... мемлекеттік
қызметтермен қатар «Бірлік туы» және «Ақ жол» газеттерінде редакторлық
етті. Осы ... ... ... ... ... ... ... өз бағыт-бағдарынан таймаған өжет қайраткер ретінде танылады.
Газетті ұлтшылдық ... ... деп ... ... ... ... сияқты т.б. зиялылар пікірі, шын мәнінде, егер ұлтшылдықты олар
айтқан деңгейде түсінсек онда негізсіз де ... Ал ... ... ... жеке ұлттық ерекшелік пен өсіп-өну, даму сынды жайттарға мән бере
талдасақ ұлтшылдықтың өзі де ... ең ... ... ... еді. ... 445 ... (1924 жыл 8 июнь жексенбі) «Бұхара топырағындағы
қазақ жайынан» атты материалға тоқталып көрелік. Қазақтығын жоғалтқан деп
кісі құлағын елең ... ... ... ... материал былай деп
ой сабақтайды: «Бұхара Республикасындағы жалпы ... саны 385 ... жүр. ... ... ... ... қазақ әдеттерін қолданып,
қазақтығын жоймағандары қалалардан тысқары көшіп-қонып, мал ... ... ... болады. Қалғандары қазақтығын жоғалтқан. Шын
қазақпын деп ... саны 190 ... ... ... ... ... ... Бұлар кешегі Бұхара әмірі заманында ... ... я ... деп, сәлде орап, ұзын шапан киіп, әдет ғұрпын ... ... келе ... ... ... жауып,
қазақтықтан мүлде айырылғанын көріп отырмыз. Бұған мыналар ... ... 18 мың үйлі ... бар. ... ... ... санайды.
Араларындағы қариялардан сұраса, біз арқадан келген қазақ боламыз дейді.
Бұлардың түбі ... ... ... де ... ... Және ... 2 мың үйлі ... қоңырат, жалайырлар бар, бұларда қазақтығын
жоғалтқан. Бірақ бұлардың жартысы түбіміз қазақ екен деп, ... ... ... адам ... ... ... көрсеткен 2 мың қазақ
ішінен қазақпыз деп адам сұрап отырғандары бір мың екі жүз үй. Басқалары ... үлгі ... ... ыңғайлары бар. Бірақ келіп отырған ашқ ... ... ... ... ... бастығы Мырза Наурызбаев көтеріп,
газетке басылып ... бұл ... дәл ... ... болашағы, елдің елдігі
тұрғысынан келгенде ең бір өзекті, ең бір соқталы мәселе. Сөз жоқ, ... тар жол мен ... толы ... ... ... ... айла-шарғылары мен жауыздықтарына барған отаршылдардың қазақ деген
халықты түп-тамырымен құртуға бағытталған қиямпұрыс әрекетінің салдары ... ... осы ... ... тани ... жұрт ... аударуды, сол
арқылы ел басшылары тарапынан оң шешімін тапса деген ойын аңғартады. Бірақ
бұлай істеу «ұлтшылдар» үшін, ... ... ... «Ақ жол» ... ... еді. Ал ... ... өзбек, тәжік деп емес, қанаушы мен қаналушы
деп қана танитын кеңес билігіне қазақ болды не, өзбек болды не бәрібір ... ... ... тарапынан шыға отырып, ұлттың ұлығаусар ... ... ... өзге ... ... ... бір айырмашылығы осы
болатын.
«Бұхарадағылардың көбі кіші жүз: тама, керейт, табын. Бұлардың саны екі
мың бес жүз еді. ... ... ... ... ... ... десең пәлеге қалдың: ұрсысасың я төбелесесің.
Қарсы аймағында Жұмабазардеген ... 400 үйлі ... бер ... ... не ... ... Қариялары ілгеріде Қызылжардан көшіп
келгенін естуші едік ... ... ... деп ... жайы бар. ... ұмытқанмен кіндік басқармадан адам сұрап жүр. Қазір адам бере
алғанымыз жоқ» деп ... өте ауыр ... ... алайда қазір қамданған,
қол сермеген жағдайда үміт ұшқынының әліге болса жалындайтынын жанып-жанып
айтады. Автормен ілесе ... ... да бұл ... ... қарай алмай
(егер бойында ұлттық қаны болса) іс орнына оңалса, адасқан жұрт ... ... ... деп тілек етеді. Осы мәселеге байланысты ... ... ... газет әсте шалыс басқан, қатеге ұрынған емес.
Керісінше ... ... ... еңсесін тіктеу жолында барын салған, батырып-
батырып, ашына-ашына айтқан.
Газет ... үн ... ... жете ... тақырыптардың бірі сондай-ақ
бірегейі – жер мәселесі. ... жер ... ... бір ... 1924 ... 5 июнь бейсебі күнгі шыққан нөмерінен табуға болады:
«Жақында ... ... ... ... ... ... ... жылдан бері пайдаланып келе жатқан 170 десетина сулы жері тақырыпты
мәселе қозғалды. Жергілікті халықтың неше ... бері ... ... ... ... ... ... Михаиловка қыстағы мұжықтаына)
алып беруге талап қылып, аткомның никитуына ... ... ... жерге
орналастыру мекемесі.
... 170 десетина сулы жерде бұрыннан жергілікті кедейлер пайдаланып келе
жатқандықтан оны басқаларға ... жөні жоқ. ... ... ... жер тағы жоқ. ... алып ... кедейлер қайда барады?» Найман деп
қол қойған бұл автордың нақты кім ... ... қиын ... бұл ... ... айқын. Жолай келген жолбике мұжықтардың жерді алып
қоюына ... Ал ... ... ... беруге ұсыныс жасап отырған
кеңестік биліктің жергілікті жердегі іс ... ... ... ... қолдаған бағытты нақты тани түсу үшін большевиктер билігі ... ... сөз ... тура ... тұр. 1924 жыл ... тарихында азамат
соғысы әлдеқашан аяқтап, большевиктік биліктің ... ... ... ... ... ... ... жайған шағы. Сондай-ақ
батырақтар мен жатақтарға да жер бөліп беріп, ... ... ... ... кезі. «Жерді – шаруларға» ұранымен атой салған ... ... ... бұқарасына да осы ұраны үшін майдай жаққан ... ... ... ... биліктің аса таяғын қолға ұстағаннан кейін
патшалық отаршылдардың сарынына басуы, мұжықтарға ... бос ... ... ... ... есебінен емес, кедейлерден тартып ... ... де ... ... ... ... шығарып салды. Сонымен жерді
қандай кедейлерге, қайтып бөліп бермек ниеттерін де ... ... ... «Ақ жолдың» кеңестік биліктің пәрменімен шығып отырса да, басы бүтін
«ақ та – ақ, қара да ... деп ... жүйе не ... ... ... ... халыққа адалдық танытқанын айқындауға болады. Тіптен
бұндай мәселелерде газет партиялық шешімді емес, барынша ... ... ... Сол ... ... ... болған жауапты адамдар
жер-қазақтың тағдыры екенін, жерсіз ... ... атты ... да тарих
бетінен мүлде жоғалатынын түсінген. Сондықтан да басылым беттерінде мұндай
өткір сыни ... ... ... ... ... тағы ... орын
берелік:
«Өткен екі-үш жылдың ішінде болған жұттар, ашаршылықтар өзге жұрттарға
тигізген апатынан гөрі біздің қазаққа ... ... ... ... кезінде орыс арасындағы, Еділ бойларындағы елдер бізден гөрі-де
жаман жұтап, адам ... ... ... соңынан олардың түзелуі,
шаруашылығы көтерілуі, ... ... ... ... белгілі еді һәм
оңай да болды. Қазақ жұртының өзін алып бірін-бірімен салыстырсақ, жеріне
қарай екі ... ... ... ... ... мен ... ... я
Ақтөбе мен Ырғыз үйездерін алсақ, бұлардың әрқайсысында өлім-жітім болған.
Бірақ бұларды әрқайсысының ашаршылық салдарынан ерте я кеш ... ... ... ... Бұл ... себебі ол елдердің тұрмысында
шаруашылық түрінде ... ... ... ... ... ... жағы
егінге қолайлы, қара топырақты ... ... ... ... ... ғана ... Солтүстік үйездердегі қазақтар бірыңғай егіншілікке
айналып кетпесе де, заман өткен сайын бірте-бірте көшуін кемітіп, малмен
қатар егін де ... ... ... ... ... болған соң соның
маңайына қарайлап, қора-қопсыларын да түзеуге айналып, шаруасын орнықтыра
бастаған. Оңтүстік елдері я еріккеннен я ... ғана ... ... ... қарай жыл он екі айдың төрт ... төрт ... ие ... ... ... ... жөңкілумен келді.
Міне осындай күйде келе жатқанымызда қазақ қазақ ... ... ... еді. Егін ... де, мал ... да бірдей жұтады, бірдей ... ... ... тірісі қалғаннан кейін жаңа ... ... ... ... ... ... ... барлар, бір-екі қарасы
қалса да сонымен қайтадан ... ... ... ... ... тұқым-
түйірін шашып, тез түзелуге ... ... ... ... соң істейін десе кәсіп жоқ. Орнықты шаруа, сақтаулы сайман тағы
жоқ. Не қыларын білмей дағдарып, бұрынғы ... ... ... көп жылдарға
шейін есін жиып, етегін жаба аларлық емес». 1923 жылғы 3 ...... ... «Қоныс аудару керек» атты бұл ... сол ... ... ... ... ... айна-қатесіз көрсеткендей еді.
Мақала авторы Мадияр – Міржақып Дулатов екені қолтаңсымен де, көзге ... ... де ... ... басылады. Автор артық та ... та ... ат ... ... көшпелілікті кәсіп еткен қазақтың
отырықшылыққа көшуі құла ... ... ... ... ... ауысып міне
салатын көлік ауыстыру емес, керісінше оның нақты өмірлік жағдаймен
санасатын, ... ... сай ... даму эволюциясына бойұсынатын ... ... таяқ ... ... көрсете мысалмен дөп басып, ... ... болу ... ... егін егу крек екен деген ой есімізге сап
ете түседі. Бірақ көшпелі тұрмыстан отырықша ... ... ... ... ... ... ... ағылшын болып кетсе, тіпті артық болмас
па еді! Қала бола қою ... ... бола қою ... ... ... ... ... жоқ, кешегі жұттардан кейін де, осы кезде де «біз айтпап па едік,
қала бол демеуші ма ... ... ... ... ... қалай қала боламыз,
қайда егін салып, қайда орнығамыз? Әңгіменің түйіні, айтқанымыз келгенде
емес, осында ғой. Кәне ... ... ... мен ... я ... мен ... ... арғыны мен қыпшағын я анау Маңғыстаудың
адайын осы ... ... ... ... қалалы қылып бере қойшы, егінші қылып
жіберші! «Арқадағы ноғайға қой бақтырған құдайға не ... деп ... ... Қазанның ноғайы Арқаға келмесе қой бағар ма еді? ... ... ... жеткен және біз емес. Одан да езгу қиялдарды ... ... ... дертке дәрмен боларлық нәрселерді көрсетуіміз,
қолдан келерлік нәрсені сөз ... соны ... ... ... ... ... бұд мақалсында қазақ жұртын оңау үшін сөз емс іс крек ... ... ... ... да ол кезде көбіне-көп жалаң ұрандарға
салынып қазақ отырықшы болу ... ... ... жұрт болу керек деген
ұсыныс-ұрандар айтылғанымен оның нақты іске асу ... мен ... мен ... дәл ... ... ешкім де болмады. Ал тарих қойнауына
сүңгіп, өткенге үңілгенімізде алдымызға ... жұрт ... ... ... Қаратаев Бақытжанның батамасындағы Бақытжан қаласы да ... ... ... ... жиып ... топтатсырғанмен соңында жан
пендесі қалмаған сол ... ... қала деп ... ... ... кету себебі
неде еді? Өйткені ол табиғи дамудан туындаған ... ... ... ... ... ... орта, жер қолайы, шаруа қолайы т.б.
факторлармен санаспау) әрекет болғандығында еді. Сол ... ... ... ... іші ... айтуындағы себеп қазақ
жұртын орынсыз сандалыстан, бос әурешіктен аман алып, ... ... ... еді. Бұл сол ... ... ... тастап,
отырықшылықа көшу пиғылында, науқанында болған басшы-қосшылардың шамына
тиетін, еңбекке, пролотариат табына қайшы деп ... ... ... ... ... ... сол кезеңдегі басылымдардан тек кейіннен «байшыл»,
«ұлтшыл» болып бағаланатын «Ақ жол» газеті ғана баса алатын ... жол» ... ... жер ... ... ... емес, сонымен қоса қазақ тілінің шын мәніндені ел билеу, кесім
айту, іс жүргізу тілі болу үшін ... ... де ... Аталмыш
пікірімізге басылымның алғашқы басшысы Сұлтанбектің Ленинмен ... ... ... ... ... тіл үстемдік
құрды ма?» деген сұрағына әрі-сәрі, екі ... ... ... ... Түркістандағы ел басқару тілі әліге сіз екеуміз сөйлескен тілде
жүреді» деп ... үн ... ... ... де ажарлана түседі. ... әу ... ... ... ... ... үшін ... майданын
ашқан. «Кеңсе ісі жергілікті тілде жүретін емес» ( №399, 1924 жыл 1 ... ... сол ... ... бір ұшығы. «Шымкент үйезінің Ақтас
болысында үйезден шыққан қағаздың бәрі орыс ... ... ... ... қандай тығыз бұйрық болса да, тілмаш ... ... ... ... ... ... ... Анда-сана
ауылнайларға барған қағаздар ескерусіз қалып кете береді. Қайсы жерде болса
да істің түрі осы. Мұның халыққа, ... ... ... бар ... ... ... ... үйездік һәм болыстық хүкімет адамдары баяғы теріс
тонынан айырылғысы келмей жүрсе керек». ... ... бұл сыны ... ... ғана ... сол ... көптеген болыстардың сиқын
көрсететін сын ... ... ... ... ескі ... ұлыққа
жағыну мен орысша сөйлеп білімсіну, «оқығандық таныту» қазақ жұртындағы
қаулап өскен дерт, кесел тәрізді еді. Ал осы ... ... «Ақ ... ешқандай аяушылық танытқан жоқ. Барынша қатқыл, қатаң үн қатты.
Мұны басылым бетіндегі «Қазақ тілінің көсегесі ... ме?», «Іс ... ... «Қазақ тілін іске асырушы» т.б. жарияланымдары да
растайды. «Қазақстанда болсын, Түркістанда ... ... тілі ... тілі
саналатын заң шыққалы неше жылға айналып барады,– деп ... ... ... ... бері қазақ тілін іске асуы өте шабан, мұның
себебі бір жағынан қиындығы болса, екінші жағынан ... ... ... ... ... сөз ... қол ... Осы күнге шейін ... орыс ... ... жерлер бар». Мәселені төтесінен қоя алған
автор қаулыға қажетті ... бар ... ... ... ... ... бұйрық-жарлықтың да кенде еместігін айтады. Ал оның ... ... ... ... өз ... таппай отырғанының астарын тереңнен
іздейді: «Шынында да заң шығару қиын емес, әңгіме ... ... ... орыстың ескі мақалы болатын «закон сыңар жетек сияқты, ... ... ... ... ... ... ... сылтау табыла береді. Егер
сол заңның іске асуына тілектес, түсінген адам болса, заңның мақсаты өзінің
пікіріне үйлессе, ол адам ... бар ... ... ... ... амал жоқ, бірақ орынсыз сылтауға сүйенбейді. Сірә, бұл күнге дейін
қазақ тілінің кеңселерде жүріп ... ... бұ ... ... ... тілін бағалай білмегендігінен, ұлы ... ... бірі ... тілін іске асыру екендігін түсінбегендігінен». Қазақ
тілінің іске ... ... ... себебі ретінде автордың айтпақ ойы,
басты ниеті ... екі ... ... және осы екі ... ... ... деуге болады. Автор төңкерістің, кеңестік биліктің қазақ қоғамы
үшін қажеті оның ... ... тілі ... ... ... бұқарасының
басына бостандық, қолына теңдік беру үшін керек деген ойды ортаға ... ... ... ...... тілінің керегесі кеңіту, қазақ ұлтын
шын бостандыққа жеткізу деп көрсетеді.
20-жылдар кезеңі үшін әліге толық ... ескі ... көне ... келе ... ... ... ауыр жағдайлардың бірі – қыз
саудалау, қыз сату болатын. Газет осы тақырыпты да ... ... белі ... жас ... ... ... селкілдеп, белін көтере
алмайтын төрінен гөрі көрі жақын шалдарға беретін көрсоқыр, дүниеқоңыздықты
аянбай әшкереледі, батыл сынады. Осындай ... ... ... ... ... ... түскен қыршындар өздері де пана тұтып, араша сұрап
баспа беттеріне көз ... ... ... ... ... ... сол
мұңлық қазақ-қырғыз қыздарының бір өкілі. 3 әйелдің үстіне төртінші етіп
алмақ болған ... ... ... Қарашұлының зорлығына көнбей, өз
еркімен кедейге тиетіндігін білдірген 16 жасқа толған Кәшиманың «Ақ жолға»
хат жолдауы бір ... ... ... ... қыздарының сезімін аяқасты
еткісі келмей жаңа заманға ілесе құқығын қорғап, бостандыққа талпынғанын
аңдатса, енді бір ... «Ақ ... ... ... ... қорғансызға қорған, панасызға пана бола ... ... ... еді. ... 12 июн ... ... ... тракт деген көшеде отырушы Өсербай деген ... ... ... өзі бай ... ... бері ... арасында сөзі жүріп,
жұрттың қандай қиын жұмыстарын қолынан атқарып тұрушы еді.
Өсербей ақсақалдың өзімен бірге туысқан інісінің 16 ... бір қызы ... ... жас күнінде анасы өліп жетім қалған; атасы момындау адам болған
соң Өсербейдың қызметінде жүріп қыздың билігі Өсербей ақсақалда ... һәм ... ... ... ... ... ... әйел баланы Өсербей ақсақал оқуға беріп, заманға ... ... ... жүр деп ... шығарсыз. Оныңыз қате. Өйткені осы жылы ол
қызды ... ... ... ... 55 ... бір ... екі ... қатындыққа сатып 20 миллиярд ақша һәм екі ат алып отыр.
Өсербей ақсақал адам сатып тамақ асырайтындай ... да ... өз ... ... ... адам болғанмен, көзі құрғыр байлыққа тоя ма, жас
баланы бір шалға сатып, жайқалған гүлін солдырып, көзінің ... қөл ... ... ... әйел һәм ... ұйымдары осы секілді жүйесіз іске көз-
құлақ болсын деп ескертіп отырмыз.
Қызды малға сату қашан құриды? Әйел ... ... жүр? ... ... деген заң қосақ арасында бос кете бере ме?... Мұндайларға жаза
істеу кімнің ... ... ел ... осындай әшкерелеуші материалдар легі толссыз келіп жатты.
Ал мұндай сорақылық пен ... «Ақ жол» ... де ... ... Бұл ... басылым бетінде жариялап қана қоймастан керегінше
тиісті орындардың назарын аударып, өз ... да ... ... ... ... ... редакция төмендегідей үн
қатқан болатын:
Басқарма
«Қазақтың арасындағы обыр жалмауыздар, атқа мінер, бай ... үшін ... ... ... ... ... әйел теңдігі
тақырыбы шығарған заңын хүкімет басында отырғандар ... ... ... ... ... әйелді малға сату һәм қызды қатын үстіне
беру сонда ғана құриды.
Бұл айтқандар болмаған күнде «көн қата ... ... ... ... ... деген заң қағаз жүзінде ғана қалып, қара халық атқа мінер
бай сияқты жалмауыздардың салған жолымен жүре ... (№334 ... ... басылған, көп қозғалған сондай-ақ оқырман ... ... бірі ... ... еді. ... ... Бөкейхановтың
аудармалары, Мұхтар Әуезовтың әңгімелері, Бейімбет, Сәкеннің өлеңдері,
Досмұхаметұлы ... ... ... әдеби сындары басылды.
Сондықтан «Ақ жол» ... ... ... бас ... зерделеп-
қадағалайтын ретінің бірі осы әдебиет мәселесі ... ... «Ақ ... ... ... көрінетін есімнің бірі Мағжан. Себебі мұнда
Мағжанның ең бір кемеліне келген ... ... ... ... ... ақын ... ... Жүсіпбек Аймауытов: «Мағжан сыршылдығымен,
тапқыштығымен күшті, ... ... ... ... ... үнді
күйімен, шерлі, мұңды зарымен күшті ақын» деп бағалаған ... ... бұл ... сол ... ...... отырған, «Еңбекші
қазақ» газетінде істейтін, С. ... С. ... ... ... Олар ... жылы ... ... Керісінше оны тапшыл, ұлтшыл,
байшыл ақын деп күстаналады. ... ... ... тағы да «Ақ ... ... ... деп қол қойған автор «Әдебиет мәселесі»
туралы арнаулы мақала ... ... ... ... ... ... құлаш
ұра беретін себебі, өзінің өмірде тез сүйініп, тез қуанатын ойнақы жүрек
романтиктігі. Романтик ақын қай ... ... да, ... ... ... ... соң алас ... сұлу қиял әуенімен әуреленеді. Мағжанның
іздегенде тапқаны қазақтың ескі ... ... Оның ... ... әсіресе, төңкерістің алғашқы кезі болды. Кенеттен болған ұлы
өзгерістің ... ... ... ... ... әсер ... ... тұрақсыз
біліп, атты алысқа айдап жіберді».
Осылайша ... ... ... бой ... ... ақтап, күшті
ақын екендігін паш етті. Ал, тапты көрмегені үшін оған теріс қарап жүрген
Сәкен, Сәбит ... ... ... ... ... ... екені рас. Тәуір өлеңдерінің көбі еліктеу бағытын ... ... деп ... ... ... айналасынан кете алмайды.
Мағжан «Күншығыс» деп жазса, Сәкен «Европа», «Азия» деп ... ... атын ... ... бір ... ... да қатты кетіп, мынаны
айтты: «Тапшыл ақынбыз деп жүрген ақындардың бетжуары Сәкен мен ... ... ... ... ... бар ... ... пікір жоқ.
Сәкен қара қазақтың қолына түспейтін «асау ... ... ... түскен күні үні өшкен Сәкенді қалай тапшыл ақын ... ... ... ... кемпірге үгіт-насихат айтып отырған, өлең
жазудың техникасын білмей, соқыр түйедей шалып отыратын Сәбитті қалай ақын
дейміз?»
Мағжан ақынның жолы ... ... 1922 жылы ... Екі ... ... ісіне белсене араласып, «Шолпан», «Сана» журналдары мен «Ақ
жол» газетіне белсене қатысқан. ... ақын 1923 жылы С. ... ... ... ... ... ... әзірлеумен, жарыққа
шығарумен айналысқан. Сол тұста жазған 20-шақты ... ... жылы ... ... Сол ... өзі-ақ Түркістан жұртшылығын елең
еткізген, бейжай қалдырмаған. Әркімдер әр түрлі ой-пікір ... ... да сұлу ... ... ләззат алып тамсанса, енді біреулер өздерінің
жүрек қалпын тап ... ... ... күңіренген, күрсінген. Тіпті,
«Мағжан неге жылай береді?» деп сұрау қойып, ... ... ... да, ақын ... мұң мен шердің сығындысы, көңіл күйі мен сол
кездегі өмір тіршілігінің ... еді. ... 1924 ... 8 март ... ... өлеңдер топтамасы берілді. Алыста қалған ел-жұртты, ата-
ананы сағынып, санаменен сарғайып жүрген ... ... ... күйі,
көңілдің селт етпес, серпілмес жабырқау шақтары жырланғандықтан олар «Қоңыр
жыр» деп аталады.
Мағжан – 20 жылдардың ... ... ... ... ... сол ... өресінен мүлде биік тұрған ақын. Ол өз биігінен
қарап, сол кездегі ... ... ... ... Бұл ... «Ақ ... ... осы күнгі белгілі жас ақыны Мағжан айтады: «Қазіргі
дәуірде ... ... ... жоқ. ... ... ... ... жанбай жатып, шоқ болып отыр» дейді. Тіпті қатесі жоқ» деп жазған.
Арынды ақын, ... алға ... Сол ... ... шығармалардың бәрінің
де тезірек өз туындыларындай мөлдір, тұнық, иі қанық болуын қалаған. Мұндай
арман-аңсардың алысқа жетелейтінін, өрге сүйрейтінін ... ... ... Республикасындағы басылымдарда дерліктей
жарық көре алмай, Түркістан Республикасы коммунистік партиясының бас ... ... ... оның ... ... ... үйірілтсе,
көре алмас қарсыластарының ашу-ызасын тудырды. Сұлтанбектің Мағжан
өлеңдеріне ... ... ... ретінде шығаруы Мағжанның жұлдызын тіптен
жарқыратып жіберді. Сол жинаққа ... ... ... «Осы ... ... ... тілі саналып келген, ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің іске асуы ... ... ... бай, ... ... әдемі, өткір тіл екенін Мағжан
өлеңдері ... ... дей ... ... ... пікірлері болса да,
жастар одан үрікпей-ақ, Мағжанның көркемдігінен үйренсін ... ... ... Шынында да мағжан өлеңдері тапшылдығымен ... ... ... ... ... ... ... еді. Оған тек қана ақынның «Ақ жолға» жарияланған «Арбакеш» атты
өлеңін алсақ та ... ... ... ол, ... жорғасы.
Қойнында бар қауыны,
Қолында қызыл алмасы,
Құлаққа гүл қыстырған,
Берген шығар қарғасы.
Мұны оқыған адамның көз алдына ... ... ... ... бар ... пен ... ... ұстаған, қлағында гүл, қолында алмасы
мен қауыны бар ... ... ... ... Осы ... ... біз
мағжанның сезімге бай, бояуға қанық сыршыл суреткер ... ... ... асы ... болмас еді. Енді бір сәт ақынның «Қызыл жалау» өлеңіне
ой бөлелік:
Қанды жас жалау кімдікі?
Кімнің ұлы құл ... тұл ... жас ... ... ... ... ... кімдікі?
Көре алмаса кім теңдік,
Тепкі көрсе кім кемдік,
Азаттық жалау соныкі!
Ендеше, қазақ сенікі!
Мағжанның даралығы неде еді? Мағжанның даралығы ол ... ... ... ... сүйгендігінде болса керек. Сондықтан да Мағжан тұтас қазақты
ешқашан айырып, ажыратып бөліп қараған емес. Мағжан ... ... ... ... ал ... – отаршыл үкімет. Мағжанда тап көзқарасы жоқ
дейтін пенделердің де бар артар кінәсі ... осы ... деп ... Бұл ... ... жас ... кімдікі? деп сұрақ қояды да , оның ... ... тиіс ... ал ... ... өзге емес дәл қазақ
екенін екпіндете, салмақ сала жойқын күшпен айтады.
Мағжан заман тудырған, тағдыр ... ... ... оның ... ... де уақыт. Сол дәуірде өзінің лайық бағасын ала алмаған ... міне ... алаш ... поэзиядағы ұранына айналып отыр. Біздің одан
бөлек қосып айтарымыз Мағжан жұлдызы ... да ... ... «Ақ жол» газетіндегі басылым көрген бір материал ... ... ... баға ... тура ... онда еш ... ... 1921жыл
№55, 5 майдағы «Қазақ зиялыларын» атауға болады. «Ұлтшылдық бір кесел
болса, бұрынғы ... ... ... партиаға кірмей жүргендер қойан
жүрек қорқақ болса, бұлардан коммунист болғанда не ... ... ... ... не керегі бар? Қайта мұндай ... ... ... ... ... ... ... құу керек емесбе? «Партианы
тазарту» дегеннің мақсұды – партиада шын коммунистер болсын, игі жүзді,
алдақшы, жебкегерлер ... ... ... ... ... ... жүрек
қорқақдарды бүгүн шақырыб алыб, ертең құтыла алмай жүруге не мағна бар?
Мұның түбі-бір ... ... ... мың теңге беріб қойдыра алмаған болмай
ма?
Біздің қазақ-қырғыздың оқығандары санаулы. Партиада ... ... ... ... ... шыға ... әлі ... жылдан
асқан жоқ. Озге жұртдағылар секілді, ... ... ... ... ... ... арасында да шын жұртшыл еңбекшіл
табқа шын жаны ашитын, кеңес хүкіметіне ынта коңілмен қызмет етіб ... жоқ ... Олай ... ... ... сөз ... ... бар, жоқ демей, жамыратыб жіберіб тексеру керек. ... ... кеше ... де ұлтшыл емес бе едік? Қазақ оқығандарының ең ауелі ... ... еді? ... ... ... ... сиаси партиасына
кірген қазақ болса, қане айтсыншы! «Мен алмисақдан бері коммунист едім...
мен 1905 ... бері ... ... деушілердің ертегісі біздің
құлағымызға кіріб-де шықбайды. Ат сыры иесіне мәлім. Біз ... ... ... ... осы сөзі ... ұлтшыл деп шеттеіп, партияға кірмедің деп
кіжініп, әр ... ... ... ... ... ... ... айтады. Мәселе кімнің коммунист, кімнің ұтшыл екенін оның сөзінен
емес ісінен ... ... ... ... Егер ... болса нағыз
халықшыл, коммунистерді кешегі ел күйзелген заманда ұлтты сүйген ұлтшылдар
қатарынан табуға ... ашық ... Бұл ... ... көре
алмастарға берген ар сөзі болатын. Осындай кесек ... мен ... ... «Ақ жолды» кеңестік жүйедегі шын халықшыл болған, ұлт ... ... ... еді ... ... анық, уәжіміз орынды болған
болар еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Аталмыш магистрлік ... ... ойға ... меже ... ... ... мен жұмыстың қиындығына қармастан аз да болса
ғылым ... ұлы ... ... ... өзгешерек өз өрнегімді қалдыру болды.
Осы ... ... ... ... ... мен ... Академиясы жанындағы
Орталық Ғылыми кітапхана ... ... ... тікелей
құжаттармен, «Ақ жол» басылымының микрофилмге түсірілген төл нұсқасымен
жұмыс жасадым. Деректік негізді ... ... ... ... ... ... бұлақтан пайдалану өз ретінде жұмыстың сапасы мен салмағын
да арттыра түсті. Аталмыш еңбекте «Ақ жол» газетінің жарық ... ... ... ... ... мәселелер, газеттің ... ... ... ... мен ... және ... ... мүмкіндігінше жан-жақтылы талданды. «Ақ жол» ... ... туы» ... басылымдармен идеялық, мақсаттық тұтастығын да шама-
шарқымша ашуға ... Одан өзге «Ақ жол» ... 500 ден ... ... ... ... Бөкейхановтың, Міржақып Дулатовтың, Сәкен
Сейфулинның, Бейімбет Майлиннің, Халел Досмұхаметовтың, ... ... ... ... ... ... Қоңыратбаевтың т.б.
аттары аталмаған тұлғалардың газет ... ... ... ... ... ... жеке жинақтарына, томдықтарына енбей қалған
туындыларына куә ... ... ... ... осы бір ғана ... ... 12 мақаласы, аудармасы арысы алаштану, берісі әлихантану
ғылымына аз олжа емесі екені анық. ... ... ... ... ... ... «байшыл» болып айыпталмаған зиялы өкілдердің туындысы
болғанына қарамастан көмескі қалып келген. ... ... ... ... тірі ... ... ... Әуелхан Қоңыратбаев сынды зиялы
өкілдер де бұл ... ... ... деп ауыз ... ... ... Бұл өкініштің де күңгірт себебі жоқ емес еді, «Ақ жол» ... ... ... ... оны ақтау былай тұрсын, ... өзі мұң ... ... «Ақ ... еңбек, туынды жайлы айту өлім
жазасына немесе итжеккенге айдалуға апаратын ... ... ... ... ... аржағында абақты деген сұм қапас жатқандықтан «Ақ ... ... ... ... келді. Ал бірақ бүгінгі күн талабы өткенге
берген бағамызды қайта қарауды ... тұр. ... кері ... ... алға ... демекші кезінде кері бағаланған алаш ... ... ізгі ... ... ... ... ақиқатына жол тауып
отыр. Бұл тұста ... ... та ... ... осы игі бастаманың
бір шетіне шығыса алар деп ... ... біз ... ... «Ақ ... ... түгел таныдық деп айтудан аулақпыз.
Неге? Себебі, ... бір ... жуық ... бұрын шыққан болғандықтан
қазірде тікелей көз ... тірі ... ... дерекке айналдыру мүмкін
емес, ал біз ... ... ... мен ... ... ... ... билік тарапынан жасалған дәйектер болғандықтан оның
өзіне барынша сақ ... және ... бір ... сыни ... ... ой ... тұрады. Міне осындай себептер негізінде «Ақ ... ... ... мен ... ... әлі де болса алда деп айтқымыз
келеді. Бұл тек «Ақ жол» жайлы шындықтың алғашқы ... ... ... итермелейтін екінші бір себеп, газетте кезігетін алайда ешқандай
зерттеуші, ... ... ... білдірмеген немесе дүдамалы күшті
түйіндер бар. Мысалы басылымда 1923 жылға ... көп ... ... – Балықшы. Бұл Балықшы туралы білетініміз Бейімбеттің де 74 ... ... ... балықшы деген қаламаты болған. Сонда бұл Балықшыны да
Бейімбет деп тану керек пе, жоқ әлде ... ... ме? Ал ... ... жағдайда да оның 1923 жылы ... ... ... ... ... ... хатшы қызметінде болғанын ескерсек,
соншама қарбалас жұмыста жүріп ... бір ... ... ... ... қарайтын пікір секілді. Одан өзге басылымда жиі ұшырайтын есім ... Бір ... бұл ... жай ... емес. Материалдарының өн бойында
өткірлік, өжеттік лебі есетін ... әсте ... енді ғана ... ... жас шәкірт, ел ішінен хат-хабар жіберіп жүрген жай агент дей
алмаймыз. ... 1923 жылы ... ... ... ... өлеңдер жинағы басылып шыққанда Мәскеуден бір топ ... ... ... ... хат жолдаған болатын. Сонда осы Тікен
мағжанды ... ... ... деп ... ... бетжуары Сәкен мен
Сәбит ғой. Сәкеннің біраз өлеңдерінде суретшілік бар ... ... жоқ. ... қара ... қолына түспейтін «асау тұлпар» ... ... ... күні үні ... ... ... ... ақын
дейміз? Сегіз жылдай айқайы таусылмаған, кемпірге үгіт-насихат ... өлең ... ... ... соқыр түйедей шалып отыратын
Сәбитті қалай ақын дейміз?» деп әдебиеттің ... ... ... пен ... ... Мағжанға іш тарта пікір білдіргені бар еді. ... де ... мен ... әлі де басқа басылымдар болсын немесе ... ... ... ... ... болып тұр. Міне осы
құралыптас Пошым, Көзкөрген, Тана, Тарпаң, Шеген, Шақпақ, Ел баласы, ... ... ... сынды есімдердің (бұл авторлар газетке жиі сөз
бастырушылар қатарында) артында белгісіз ... ... ... ... міндеттер қатарында тұр. Осындай бүркеншік есімдер сыры
ашылғанда ғана ... ... ... олар не ... ... ... ... сұрақтарға толығымен жауап табылып, «Ақ жол» туралы да
айтылымдар мен ... ... ... жол» ... ... ... ... алар орны мен маңызын
салмақтағанда төмендегі бірқанша түйіндерді атап көрсетуге болады:
Біріншіден, газеттің алғашқы редакторы болып Сұлтанбек Қожановтың тізгін
ұстауы оның ... ... ... тура ... ... ... ... Себебі, европадағы орыс аймағы мен күншығыстағы басқа да халықтарды
өзіне бағындырған, жүйеден тұтас тұран ... ... ... ... билігінде Сталинның қандай өктем тұлға екені айтусыз-ақ әйгілі. Ал
атын естіген бала ... ... ... ... Сұлтанбекті Шыңғысхан
атап, айырықша маңыз бергенінен Сұлтанбектың жай басшы ғана емес ... ... ... ... де ... Сондықтан газеттің алға
қойған мақсаттарда өзі ту бағыттаған ақ ... ... ... ... әрі негізгі жазушысы ретіндегі атқарар рөлі ... ... ... Міржақыпқызының «Шындық шырайы» атты естелігінде жазған
төмендегі сөзімен растай аламыз: «Қожановтар Ташкенттен ... ... ... ... ... Дулатовтар үйіне сәлемдесуге
келетін. Олардың әкелген ... ... ... мен ... ... Қожановтардың бақытты тұрмысы 1937 жылы кілт үзілді, 1937 жылы ерлі-
зайыпты екеуін ... ... ... ... ... қыздары Зибаның
айтуынша: «1937 жылы әр қалада ... ... ... ... ... ... кетіп, бір түрлі шаршаған кісідей көңілсіз жүрді. Бір
күні Сталинге тіке ... ... «Ал мен ... ... ... ... түсіп тұр, бара берейін бе? Жоқ, әлде мені ... ... ба?», ... ... мырс етіп күліп, «Ташкентский Чингисхан (ол ... ... дем алып кел» ... ... жұмысына Міржақып Дулатұлының шақырылуы, басылым
материалдарының ... ... ... деңгейін көтере түсті. Осы
Дулатұлының газет өндірісінде болған жылдары жалаң ұраншыл емес, обьективті
шындыққа сай жазылған ... оң ... ... таралымы барынша
артты. Әсіресе оның «Білімділер жиналысынан ... ... ... ... ... жиналысында қаралған мәселелер», ... ... ... ... ... баспашылық тарихы», «Қоныс аудару
керек» сынды материалдары оқырмандар арасында зор аңыс ... ... бұл ... ... дамуына да оң ықпал етті;
Үшіншіден, газет Түркістан Республикасының Атқару ... ... ... ... ... ... органы ретінде жарық
көрсе де тұтас қазақ даласына кең ... ... ... ел ... мен ... де ден ... отырды. Солай
болғандықтан да «Ақ жолды» тұтас қазақ даласын қамтыған, ... ... ақ туын ... ... деп ... басылым сол тұстағы жаңадан қаулап өсіп келе жатқан қазақ
баспасөздеріне үлгі ... ... ... ... ... баспасөз дамуынан бөлек қарастыруға ... ... ... іс ... әйгілеп көрсете алды;
Бесіншіден, газеттің оқырмандар ортасын ұйыстырудағы ... ... ... мен ... ... оқырманмен етене
жақындастырып, тағдырлас, тамырлас ету бағытында оның шын халықшыл, шын
қауымшыл екендігін көрсетті;
Алтыншыдан, «Ақ жол» ... сол ... ... ... даласында
халықтың оң мен солын ажыратар айнасы іспеттес еді. Жұрт ... ... ... «Ақ жолдың» айтқанына ұйыды;
Жетіншіден, «Ақ жол» басылымы елдің санаулы бөлігі ғана хат ... жұрт ... таяқ деп ... газет десе тоң теріс айналып, қасқыр
көрген қойдай үркетін, сескенетін мезгілде ... ... ... ... ... ... ... алғашқыдағы аз ғана редакция қызметкерлері
қатысатын газеттен уақыт ... ... ... ... ел ... көп, шын ... еңбекші өкілдерінің газетіне айналды. Бұл
жолда басылымның қара танымайтын жұртты ел ... ... ... агент атандырудағы еңбегі орасан.
Қорыта айтқанда «Ақ жол» газеті ... ... ... ... мен ... беймәлім жатқаны рас. «Ақ жол» аты іспетті
халқын адастырмай, ақ жолға бой ... ... ... газет сол тұстағы ең
биік өреден көріне білді. Нақты айтсақ, «Ақ жол» газеті – қазақ ... ... мен ... ... ... ... рөл ... алаш
жұртының ағарту ісінде де айтарлықтай ізі бар ұлттық басылым. Қазақ халқын
отаршыл бұғау мен қамыттан құтқару үшін ... ... ... һәм тілі бола
білген «Қазақ» газетінің мұрагері. Алаш зиялыларының Алаш ... ... ... ... большевиктер билігі орнағаннан кейінгі
жаңаша жағдайдағы күресінің көрінісі, қолтаңбасы.
Пайдаланылған деректер тізімі
1. Шоқай М. Таңдамалы. – ... ... –Т. 1. – 1998. –512 бет. –22 ... ... М. // Ақ ... 4 ... ... Сейіт Қасқабасов. “Ақ жол ” туралы үш құжат // Ақиқат. – 1993.– № 1.–
89-92 ... ... Т. ... ... ... 5-том. – Алматы:
Қазақпарат, 2007. – 358 бет.207-215 бб.
5. Д. Махат. “Ақ жол” газеті неге ... // ... – №6 (9). – ... ... ... ... “Ақ жол” газетін жапқан кім, жапқызған кім? // Жас
Қазақ. – №47 (203). – 28 ...... С. С. ... “ Ақ жол” газетінің маңызы мен ... // ... ... сериясы). – №1 (24). – 2002.
8. Жомарт СІМТІКОВ. Ұлттық басылымдар ... ... ... // Қазақ
тарихы. – №5(қыркүйек- қазан). – 1996.
9. Сейіт ... “Ақ жол ” ... үш ... // ... – 1993.– №1.–
89-92бб. – 91 б.
10. Д. Махат. “Ақ жол” газеті неге жабылды? // Алаш. – №6 (9). – ... бб. – 117 ... ... ... “Ақ жол ” ... үш ... // ... – 1993.– №1.–
89-92бб. – 92 б.
12. Дархан ... ... ... ... ... 2007.– 320 бет.–
179 б.
13. Шоқай М. ...... ... –Т. 1. – 1998. –512 бет. ... ... ХАЗІРЕТӘЛІ. “Ақ жол” газетін жапқан кім, жапқызған кім? //
Жас Қазақ. – №47 (203). – 28 ...... ... ... ... Шоқай.– Астана: Фолиант, 2007.– 320 бет.–
179 б.
16. ... М. ...... ... –Т. 1. – 1998. –512 бет. ... ... ... “Ақ жол” газетін жапқан кім, жапқызған кім? //
Жас Қазақ. – №47 (203). – 28 қараша. – 2008.
18. ... ... ... Рысқұлов: Қоғамдық – саяси және мемлекеттік
қызметі. Түркістан кезеңі. – Алматы: Қазақстан, 1994.– 448 бет. – ... ... М. ...... ... –Т. 1. – 1998. –512 бет. ... ... М. Таңдамалы шығармалар:Үш томдық. 3-Т.– Алматы: Қайнар,
2007. –384 бет. – 349 ... ... ... ... ... // ... №16 – 17 (425 - 426).– ... 24 сәуір.– 2009.– 5 б.
22. Гүлнар Дулатова. Шындық шырайы // ... №16 – 17 (425 - 426).– ... 24 ... 2009.– 5 ... ... М. ... шығармалар:Үш томдық. 3-Т.– Алматы: ... –384 бет. – 356 ... ... ... ... ... ... Фолиант, 2007.– 320 бет.–
184 б.
25. С. С. Жандыбаева. “ Ақ жол” газетінің ... мен ... // ... ... ... ... – №1 (24). – 2002.– 103-105 бб. – 104
б.
26. Тұрсын ХАЗІРЕТӘЛІ. “Ақ жол” газетін жапқан кім, жапқызған кім? // ... – №47 (203). – 28 ...... ... ... “Ақ жол ” ... үш ... // Ақиқат. – 1993.–
№1.– 89-92бб. – 92 б.
28. Түркістан ұлт-азаттық ... және ... ... ... әлем, 2006. –126 б.
29. Мұстафа Шоқай қайраткерлігінің түркістандық кезеңі // Халықаралық
Түркология ... ... ... 9-12 ... 2002. ... Т. ... және ... элита мәселелері // Т. ... ... ... конференцияның материалдары. –Түркістан, –2005.
-175-182 -бб.
31. Н. Төреқұлов еңбектеріндегі деректану мәселелері // ... ... ... изучения Отечественной истории.
Материалы международной научно-практической ... ... ... 2005. -191-193 ... Ұлт істері жөніндегі Халық комиссариаты және Түркістан мәселелері //
әл-Фараби атындағы ... ... ... ... 2005. -№27. ... ... ... ұлт-азаттық қозғалысындағы ислам факторының ерекшеліктері
// әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. Хабаршысы. Халықаралық ... 2006. -№2. -43-46 ... ... ... ... ... ... пен қарама-қарсылық //
Қ.А. Ясауи атындағы ... ... ІІ ... форумының
материалдары. -І том. -406-408 бб.
-бб.
35. Түрккомиссия және элитааралық күрес // Отан ... 2006. - №2. ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері//
Қазақстанның ғылым әлемі, 2007. -№1. -63-70 -бб.
37. Түркістанда мемлекеттік биліктің ... ... және ... ... // ... ... ҚазҰУ. Хабаршысы. Тарих
сериясы, 2006. -№3. -40-43 -бб.
38. Түркістанда партиялық-мемлекеттік номенклатураның ... ... ... // ... ... ... Хабаршысы. Шығыстану
сериясы, 2006. -№3. -58-64 -бб.
39. Міржақып Дулатовтың Түркістандағы саяси қызметі // әл-Фараби атындағы
ҚазҰУ. Хабаршысы. Шығыстану сериясы, 2006. -№4. ... ... Д.А. ... ... және ... қуғын-сүргін саясаты.
– Астана: Елорда, 2006. – 208б.
41. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар ақиқаты Алматы: - «Қазақ университеті»,
1992. – 272 ...

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 91 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхтар Әуезов көрнекті совет жазушысы8 бет
Патенттер және лицензиялар4 бет
Фашизм және оның саяси идеологиясы13 бет
Қазақ фольклористикасы21 бет
Векторлық кеңістік14 бет
Евклидтік кеңістік2 бет
Сызықтық кеңістік5 бет
Түйіндес түрлендірулер26 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь