Азаматтық-құқықтық жауапкершiлiк

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5

1 АЗАМАТТЫҚ.ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАУАПКЕРШIЛIКТІҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.1 Азаматтық құқықтық жауапкершiлiктің түсiнiгi ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.2 Азаматтық.құқықтық жауапкершiлiктi қолдану шарттары ... ... .17
1.3 Азаматтық.құқықтық жауапкершіліктің нысандары
және тұрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30


2 АЗАМАТТЫҚ.ҚҰҚЫҚТЫҚ ШАРТТЫ ЖАУАПКЕРШIЛIК: ҰҒЫМЫ, ЖҮКТЕЛУ НЕГІЗДЕМЕСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
2.1 Азаматтық құқықтық шартты жауапкершiлiктiң белгiлері, қағидалары, қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...36
2.2 Азаматтық.құқықтық шартты жауапкершілік пен деликтілік жауапкершіліктің ара.қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..65

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .68
Тақырыптың өзектелігі. Қазақстан Республикасы Конституциясы [1] негізінде мемлекетімізде нарықтық қатынастардың дамуына орай заңдардың қолданылу аясы кеңiдi. Сонымен қатар азаматтық қатынасқа қатысушы субьектiлердің құрамы күннен күнге өсуде, өзара есеп айырысу, зейнетақы, еңбекақы төлеу сияқты және өтпелi кезеңге тән басқа да мәселелер туындайды. Өз ерекшелiгi бар нарықты қатынас азаматтық құқыққа әcepiн тигiзбей қоймайды. Соған байланысты азаматтық және шаруашылық icтep бойынша дау-дамай көбейдi. Заңдарда ақаулар да жоқ емес. Ел басының «Қазақстан - 2030» атты Қазақстан халқына үндеуінде бұл мәселе ерекше аталған: «Біздің заңдардың тұрақсыздығы мен толық еместігіне баса назар аудару керек. Тек фундментті жасау аздық етеді, қабаттар мен шатыр да қажет» [2].
Осыған байланысты, соңғы он жылда мүліктік қатынастарды реттеуде өзгерістер болғанын ескере отырып, Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексінің (кейін ҚР АК) қабылдау қажетті және дер кезіндегі оқиға болды [3].
Азаматтық құқықтық қатынасының субьектiлерi болып табылатын тараптар өздерiне жүктелген мiндеттердi орындамауы қоғамдық қатынастарды бұзып, мүлiктiк шығынға және жеке тұлғалар мен бүкiл қоғамды қолайсыз жағдайларға әкеп соқтыратынын бiлуi тиiс, әpi өзiнiң мiндетiн бұзбауға күш салуы керек. Жауапкершiлiкке тарту, азаматтық құқық бұзушылық жағдайында құқықтық нормалардағы санкцияны жүзеге acыpуға тұрткi болды. Ең алдымен, азаматтық-құқықтық жауапкершiлiкте мемлекеттiк және шарттық тәртiптi нығайту да, осы мақсаттың алдын алуда тәрбиелiк маңызы айрықша. Тәрбиелiк жағын былай қойғанда, егер, құқық бұзушылыққа жол берiлетiн болса, онда азаматтық-құқықтық жауапкершiлiк оны қайта қалпына келтiрудi қамтамасыз етедi. Сондықтан да борышқор өзi icтeyгe мiндеттi нәрсенi орындамағанда ғана емес, оны орындаудан бас тартқан кезде де оған жауапкершiлiк бәрiбiр мойындатылады. Азаматтық құқықтық қосымша мүлiктi өндiртiп алу тәрiздi өзiне тән жауапкершiлiк қасиетi болмаса, несие берушi мiндеттемесiн орындаудан жалтарған борышқорға жазалау шарасын қолдана алмайды және оның ic-әрекетiн өз дәрежесiнде реттеп отыруы қиындай түседi. Жауапкершiлiк - барлық құқықтық қатынастарына тән нәрсе
Зерттеу объектісі. Бұл диплом жұмысы заңды жауапкершiлiктiктiң бiр түpi болып табылатын азаматтық-құқықтық шартты жауапкершiлiк мәселесiне арналған. Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершiлiк мәселелерi ұзақ уақыт бойы құқық теориясы саласында да, салалық ғылымдарда да ғалымдардың зерттейтiн пәнi болып келедi. Жауапкершiлiктiң құқықтық табиғаты туралы талқылаулар осы күнге дейiн жүргiзiлуде, бiрақ осы кезге дейiн құқықтық жауапкершiлiктiң түсiнiгiнде ортақ пiкiр қалыптасқан жоқ.
Осы еңбектiң мақсаты азаматтық-құқықтық шартты жауапкершiлiк ұғымының мазмұнын анықтау, азаматтық-құқықтық шартты жауапкершiлiктiң қағидаларын, сонымен бiрге шартты мiндеттеменiң бұзылғандығы үшiн жауапкершiлiкт жүктелу шарттары, жауапкершiлiк нысандары мен тұрлерін анықтау болып табылады.
1Қазақстан Республикасы 1995 жылғы 30 тамызындағы Конституциясы (өзгерістер мен толықтырулармен) - Алматы: Дәнекер. 2009.
2 Назарбаев Н. Казахстан - 2030 - Алматы: Білім, 1997 – 68 с.
3 Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі – Алматы: Юрист, 2010. – 308с.
4 Басин Ю.Г. Ответственность за нарушение гражданско-правового обязательства.-Алматы: Изд. Әдiлет-Пресс. 1997
5 Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі – Алматы: ЮРИСТ, 2010ж.
6 Иоффе О.С. Обязательственное право. - М.: Юрид. лит. 1975. – 878с.
7 Общая теория государства и права. Учебник. / под ред. В.В.Лазерева.- М: Юрист, 1994 - 335 бет
8 Алексеев С.С. Проблемы теории права. Курс лекций в 2т. Т.l. -Свердловск,1972.
9 Белякова А.М. Гражданско-правовая ответственность за причинение вреда. Теория и практика.- М:Изд. МГУ, 1986-5,10-беттер.
10 Малеин Н.С. Правонарушение: понятие, причины, ответственность.-М.: Юрид. лит.,1985.
11 Алексеев С.С. Проблемы теории права. Курс лекций в 2т. Т.l. -Свердловск, 1972.
12 Ребане И.А. О методологических и гнеосологических аспектах учения об основаниях юридической ответственности. // Юрид. ответственность: проблемы и перспективы. Труды по правоведению. – Тарту, 1987. – С. 7-14.
13 Братусь С.Н. Юридическая ответственность и законность. – М., 2001 – 202с.
14 Жилинский Д.С. Санкция нормы советского гражданского права - Воронеж: Издательство Воронежского университета, 1968. – 217с.
15 Грибанов В.П. Осуществление и защита гражданских прав. – М.: Статут, 2000. – 411с.
16 Басин Ю.Г. Ответственность за нарушение гражданско-правового обязательства. - Алматы: Изд.Әдилет-Пресс, 1997. – 135с.
17 Ершова И.В., Иванова Т.М. Предпринимательское право: Учебное пособие. – М.: Юриспруденция, 1999. – 242с.
18 Кашанина Т.В. Предпринимательство: правовые основы. - М., 1994. – 215с.
19 Крашенников Е.А. Понимание гражданско- правовой ответственности./ Юрид. / Отв. Проблемы и перспективы. - Тарту: изд. ТУ.1989- С.58-59.
20 Стоякин Г.Я. Функциональня направленность охранительных норм в гражданско-правовых обязательствах // В сб. Проблемы обязательственного права.- Свердловск, 1989. – С. 39-49.
21 Яковлев В.Ф. Принуждение в гражданском праве. Защита гражданских прав // Материалы международной научноөпрактической конференции (в рамках ежегодных цивилистических чтений) / отв. ред. М.К. Сулейменов.- Алматы: НИИ частного права, КазГЮУ, 2005. – С.29-45.
22 Файнштейн А.А. Договорная ответственность социалистических организаций. – М.: Международные отношения, 1975. – 165 с.
23 Райдла Ю.Э. Вопросы гражданской правовой ответственности в условиях перестройки // В сб. Юридическая ответственность: проблемы и перспективы. Труды по правоведению. Тарту, 1989. – С. 48-56.
24 Яковлева В.Ф. отраслевой метод регулирования и особенности гражданско-правовой ответственности // Проблемы гражданско-правовой ответственности и защиты гражданских прав. Вып.27. – Свердловск, 1973. – С.17-29.
25 Кишкимбаева Р. Защита гражданских прав и гражданско-правовая ответственность // Материалы научно-практической конференции (в рамкахежегодных цивилистических чтений). /Отв.ред. М.К. Сулейменов. – Алматы, 2005. – С.60-67.
26 Антимонов Б.С. Основания договорной ответственности социалистических организаций. – М.: Госюриздат, 1962. – 174с.
27 Гуревич Г.С. Санкции за нарушение планово-договорных обязательств в народном хозяйстве. – Минск,1976. – 160с.
28 Слесарев В.Л. Объекты и результаты гражданского правонарушения. – ТГУ: Томск, 1980.- 166с.
29 Васькин В.В., Овчинников Н.И., Рогович Л.Н. Гражданско-правовая ответственность.- Владивосток: Изд. Дальневосточного университета., 1985. – 112с.
30 Зенин И.А. Гражданское и торговое право капиталистических стран. - М.: Изд.МГУ, 1992.
31 Гражданское право. Учебник под ред. А.П. Сергеева, Ю.К.Толстого Ч.l.-М.,1997.
32 Гражданское право. Том 1. Учебник для вузов. (академический курс). Отв.ред: М.К.Сулейменов, Ю.Г. Басин.- Алматы, 2000.
33 Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексі – Алматы: Юрист, 2009.
34 Гражданское право. Том 2. Учебник для вузов. (академический курс). /Отв.ред: М.К.Сулейменов, Ю.Г. Басин.- Алматы, 2002.
35 Тархов. Ответственность по советскому праву. М., 1970.
36 Брагинский М.И., Витрянский В.В. Договорное право: Общие положения - М.: Статут, 1998. – 818с.
37 Романкова И.В. Проблемы правового регулирования предпринимательства граждан в Республике Казахстан. - Алматы, 1997.
38 Варул П. Методологические проблемы исследования гражданско-правовой ответственности. - Таллин: 1986. – 187с.
39 Годэмэ Е. Общая теория обязательств - М.1948.
40 Тулеугалиев Г.И. Қазақстан Республикасының Азаматтық құқығы. l-том. – Алматы, 2001. - 234с.
41 Малеин Н.С. Понятие и основания имущественной ответственности. // Советское государство и право. – 1970. №9. С. 2-9.
42 Русиашвили А.В. Категория противоправности в гражданском праве. // Гражданско-правовая норма и формы её применения. - Тбилиси: Мецниереба,1982. – С.35-43.
43 Малеин Н.С. Правонарушение: понятие, причины, ответственность.-М.: Юрид. лит.,1985. – 156с.
44 Қазақстан Республикасы «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы» Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы N 3 нормативтік қаулысы // «ПАРАГРАФ» ақпараттық жүйесі.
45 Басин Ю.Г. Основы гражданского законодательства по защите субъективных гражданских прав. // В сб.: Проблемы применения Основ гражданского законодательства и Основ гражданского судопроизводства союза ССР и союзных республик. – Саратов: СЮИ, 1971. – С.32-37.
46 Белякова А.М. Возмещение причиненного вреда. – М., 1972. – 434с.
47 Ойгензихт В.А. Проблема риска в гражданском праве. - ¬Душанбе.1972. – 186с.
48 Гражданское право. Том 3. Учебник для вузов. (академический курс). / Отв.ред: М.К.Сулейменов, Ю.Г. Басин. - Алматы, 2004.
49 Амирханова И.В. Реализация права собственности и иных вещных прав в предпринимательской сфере: Научно-практический комментарий действующего законодательства Республики Казахстан. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 100с.
50 Тавиева П.Т. Некоторые вопросы гражданско-правовой ответственности негосударственных коммерческих юридических лиц // В сб.: Ответственность в гражданском праве / Отв. ред. М.К. Сулейменов. – Алматы: НИИ частного права КазГЮУ, 2006. – С.96-102
51 Витольд Варкалло. Об ответственности по гражданскому праву. – М.: Прогресс, 1978. – 327с.
52 Осипов Е.Б. Защита гражданских прав. Учебное и практическое пособие. – Алматы, КазГЮА, 2000. – 88с.
53 Ребане И.А. О методологических и гносеологических аспектах учения об основаниях юридической ответственности // Юридическая ответственность: проблемы и перспективы. Труды по правоведению. – Тарту, 1989. – С.7-27.
54 Мейер Т. Общий свод правил по нарушению исполнения обязательства в гражданском кодексе Казахстана. // В сб.: Договор в гражданском праве: проблемы теории и практики. – Алматы, 2000. – С.85-89.
55 Осипов Е.Б. Ответственность в гражданском праве // В сб.: Вещные и обязательственные права в законодательстве РК. / Отв. ред. М.К. Сулейменов. – Алматы, 2000. – С.84-85
56 Раймбай Б.Т. К понятию гражданско-правовой ответственности. // В сб. договор в гражданском праве: проблемы теории и практики. Т.1. / Отв. ред. М.К. Сулейменов. – Алматы, КазГЮА, 2000. – С.85-88.
57 Комаров А.С. Ответственность в коммерческом обороте. – М.: Юридическая литература, 1991. – 208с.
58 Гальперин Л.Б., Деревянко Г.Ф. Качество товаров в обязательствах купли-продажи. – Томск: Изд. ТГУ, 1982. – 141с.
59 Бестугина М.А. Социальная обусловленность и назначение гражданско-правовой ответственности в современных условиях. – М., 1986. – 209с.
60 Сулейменов М.К. Гражданско-правовая ответственность по законодательству Республики Казахстан // Ответственность в гражданском праве / Отв. ред. М.К. Сулейменов. – Алматы: НИИ частного права КазГЮУ, 2006. – С.8-33.
61 Сулейменов М.К. Ответственность в гражданском праве. // Юрист. 2006. № 6. – С.11-22.
62 Красавчиков О.А. Советское гражданское право. Т. 1. – М.: Высшая школа, 1985.- 544с.
63 Гавзе Ф.И. Обязательственное право. – Минск: БГУ, 1968. – 124с.
64 Толстой В.С. Исполнение обязательств. М.: Юридическая литература, 1973. – 206с.
65 Рутман Л.М. Правовое регулирование кооперативных поставок. –М., 1971. - 151c.
66 Черниловский З.М. Римское частное право. – М.: Новый юрист, 1997. – 220с.
67 Горячева Е.В. ответственность предпринимателей за нарушения договорных обязательств. – Алматы, 2004. – 159с.
68 Базылев Б.Т. Юридическая ответственность. – Красноярск, 1985. – 118с.
69 Гуревич Г.С. Санкции за нарушение планово договорных обязательств в народном хозяйстве. – Минск, 1976. – 160с.
70 Попондопуло В.Ф. Динамика обязательственного правоотношения и гражданско-правовая ответственность. – Владивосток: Изд.Дальневосточного ун., 1985. – 112 с.
71 Пугинский Б.И. Гражданско-правовые средства в хозяйственных отношениях. – М.: Юридическая литература, 1984. – 223с.
72 Тархов В.А. гражданское право и ответственность. – УФА, 1996. – 124с.
73 Базылев Б.Т. Ответственность в советстком гражданском праве. – Красноярск, 1977. – 71с.
74 Богатых Е. Гражданское и торговое право. От древнего Римского к современному российскому. Схемы. – М., 1996. – 191с.
75 Басин Ю.Г. Избранные труды по гражданскому праву. – Алматы: АЮ ВШП «Әділет», НИИ частного права КазГЮУ, 2003. – 734с.
76 Шевченко Я.Н. Средства защиты в гражданском праве. // Советское государство и право. 1977. № 7. – С.58-67.
77 Зайдзе В.И. Соотношение договорной и внедоговорной ответственности в советском гражданском праве. Автореф… канд… юрид… наук. – Тбилиси, 1980. – 22с.
78 Братусь С.Н. принципы советского гражданского права // Правоведение, 1960. № 1. – С.47-53.
79 Ищанов А.И., Рахманкулов Х.А. ответственность за нарушения обязательств. – Ташкент: Фан, 1980. – 135с.
80 Иоффе О.С., Толстой Ю.К. Новый гражданский кодекс РСФСР. – Л.: ЛГУ, 1965. – 447с.
81 Маметова Р.А. Ответственность по денежным обязательствам // Защита гражданских прав. / Отв. ред. М.К. Сулейменов. – Алматы: НИИ частного права, КазГЮУ, 2005. – С.282-287.
82 Голованов Н.М. Обязательственное право. Система обязательств. Виды договоров. Санкт-петербург, 2002. – 445с.
83 Қазақстан Республикасы 31 желтоқсандағы 2003жылғы №513-2 «Туроператордың және турагенттің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру туралы» Заңы // «ПАРАГРАФ» ақпатаррық жүйесі.
84 Қазақстан Республикасы 01 шілдедегі 2003жылғы №444-2 «Тасмалдаушының жолаушылар алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру туралы» Заңы // «ПАРАГРАФ» ақпатаррық жүйесі.
85 Қазақстан Республикасы 13 маусым 2003жылғы №440-2 «Аудиторлар мен аудиторлық ұйымдардың азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру туралы» Заңы // «ПАРАГРАФ» ақпатаррық жүйесі.
86 Қазақстан Республикасы 04 ақпандағы 2005 жылғы №30-3 «Қызметкер еңбек (қызмет) міндеттерін атқарған кезде оның өмірі мен денсаулығына зиян келтіргені үшін жұмыс берушінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру туралы» Заңы // «ПАРАГРАФ» ақпатаррық жүйесі.
87 Саватье Р. Теория обязательств: Юридический и экономический очерк / пер. с фр. Р.О. Халфиной. – М.: Пргресс, 1972. – 434с.
88 Белякова А.М. Возмещение причиненного вреда. – М., 1972. – 101с.
89 Советское гражданское право. Учебник. / Отв. ред. В.А. Рясенцев, Н.П. Воложин. – М., 1977. – 533с.
90 Халфина Р.О. Правовое регулирование хозяйственных связей. // В кн.: Государство.Право. Экономика. – М., 1979. – 419с.
91 Файнштейн А.А. Договорная ответственность социалистических организаций. – Изд. Международные отношения. – М., 1975. – 165с.
92 Рахимов М.З. Исполнение хозяйственных обязательств. - Душанбе, 1990. – 125с.
93 Стоякин Г.Я. Понятие защиты гражданских прав. // В сб.: Проблемы гражданско-правовой ответственности и защиты гражданских прав. Вып. 27. – Свердловск, 1973. – С.30-36.
94 Братусь С.Н. Спорные вопросы теорий юридической ответственности // Советское государство и право. 1973. № 4. – С.27-36.
95 Каменская П.Д. основание ответственности по договорным обязательствам. // В сб.: Вопросы гражданского права. / Под ред. И.Б. Новицкого.- М., 1957. – С. 72-144.
96 Сулейменов М.К. Ответственность за нарушение сроков исполнения договорныхобязательств. – Алма-Ата: Наука, 1971. – 177с.
97 Брагинский М.И., Витрянский В.В. Договорное право. Кн. 1. Общие положения. – М.: Статут, 2000. – 841с.
98 Жайлин Г.А. Гражданско-правовая ответственность за вред причиненный преступлением против личности. Дисс… канд… юрид… наук. – Алматы, 1999. – 129с.
99 Ойгензихт В.А. Обеcпечение исполнения обязательств: традиции и перспективы. // В сб. Проблемы обязательственного права. – Свердловск, 1989. – С.150-155.
100 Носов В.А. Внедоговорные обязательства. – Ярославль, 1987. – 73с.
        
        МАЗМҰНЫ
КIРIСПЕ................................................................
.............................................5
1 АЗАМАТТЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАУАПКЕРШIЛIКТІҢ ЖАЛПЫ
СИПАТТАМАСЫ............................................................
................................8
1. Азаматтық құқықтық жауапкершiлiктің
түсiнiгi..............................8
2. Азаматтық-құқықтық жауапкершiлiктi қолдану шарттары.........17
3. Азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық құқықтық шартты жауапкершiлiктiң белгiлері, қағидалары,
қызметтері.............................................................
..................36
2.2 Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілік пен деликтілік
жауапкершіліктің ... ... ... ... Конституциясы [1]
негізінде мемлекетімізде нарықтық ... ... орай ... аясы ... ... ... ... қатынасқа қатысушы
субьектiлердің құрамы күннен күнге өсуде, өзара есеп ... ... ... ... және ... кезеңге тән басқа да мәселелер туындайды.
Өз ... бар ... ... ... ... әcepiн ... ... байланысты азаматтық және шаруашылық icтep бойынша дау-
дамай көбейдi. Заңдарда ақаулар да жоқ ... Ел ... ... - ... Қазақстан халқына үндеуінде бұл мәселе ерекше аталған: «Біздің
заңдардың тұрақсыздығы мен толық ... баса ... ... ... ... ... аздық етеді, қабаттар мен шатыр да қажет» [2].
Осыған байланысты, соңғы он ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Азаматтық
Кодексінің (кейін ҚР АК) қабылдау ... және дер ... ... ... құқықтық қатынасының субьектiлерi болып табылатын тараптар
өздерiне жүктелген мiндеттердi орындамауы ... ... ... ... және жеке тұлғалар мен бүкiл қоғамды қолайсыз жағдайларға
әкеп соқтыратынын бiлуi тиiс, әpi өзiнiң мiндетiн ... күш ... ... ... ... ... ... жағдайында құқықтық
нормалардағы санкцияны жүзеге acыpуға тұрткi болды. Ең алдымен, ... ... ... және ... ... ... да, ... алдын алуда тәрбиелiк маңызы айрықша. Тәрбиелiк ... ... ... ... бұзушылыққа жол берiлетiн болса, онда ... ... оны ... ... ... қамтамасыз етедi.
Сондықтан да борышқор өзi icтeyгe мiндеттi нәрсенi ... ғана ... ... бас тартқан ... де оған ... ... ... ... ... ... өндiртiп алу тәрiздi
өзiне тән жауапкершiлiк ... ... ... ... ... ... борышқорға жазалау шарасын қолдана алмайды және ... өз ... ... ... ... ... Жауапкершiлiк -
барлық құқықтық қатынастарына тән нәрсе
Зерттеу объектісі. Бұл диплом жұмысы заңды жауапкершiлiктiктiң бiр түpi
болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... мәселелерi ұзақ уақыт
бойы ... ... ... да, ... ... да ... пәнi болып келедi. Жауапкершiлiктiң құқықтық табиғаты туралы
талқылаулар осы күнге дейiн жүргiзiлуде, бiрақ осы ... ... ... ... ... пiкiр ... ... еңбектiң мақсаты азаматтық-құқықтық шартты жауапкершiлiк ұғымының
мазмұнын анықтау, азаматтық-құқықтық шартты жауапкершiлiктiң қағидаларын,
сонымен бiрге ... ... ... үшiн ... ... ... ... мен тұрлерін анықтау болып табылады.
Сондықтан, бұл жұмыста келесі міндеттер қойылған: бiрiншiден, азаматтық-
құқықтық жауапкершiлiк мәселесiн қарастыру (осы тақырыпқа ... ... мен ... ... ... ... ... азаматтық-
құқықтық жауапкершiлiктi жүктеу үшiн қандай негiздер жиынтығы ... ... ... ... құқық бұзушылықтың ұғымы мен құрамын
қарастыру. Екiншiден, азаматтық-құқықтық шартты жауапкершiлiктiң сұрақтары
зерттеледі, ... ... ... үшiн ... ... ... пен ... зерттеу жасау;
азаматтық-құқықтық жауапкершiлiк нормаларын бiр ... ... және ... ... ... ... жеке ... ретiнде көрсету үшiн
«азаматтық-құқықтық жауапкершiлiк», «азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... жауапкершіліктің ұғымы
мен құрамы» және т.б. ... ... ... байланысты зерттеулер мен тұжырымдар жүргiзу.
Теориялық маңыздылығы. Қазақ тілінде азаматтық-құқықтық ... ... ... және ... ... ... ... тілінде өткізіледі.
Тәжірибиелік маңызы. Тауар-ақша қатынастарының дамуына байланысты ғалым-
цивилистердің азаматтық-құқық жауапкершілік, атап ... ... ... ... зерттеуге қызығушылық танытуымен
байланысты. Осыған орай зерттеуде ... ... ... ... ... ... ... және арнайы құқықтық, нормативтік-
логикалық, және басқа әдістер.
Диплом жұмысын жазудың теориялық ... ... ... ... Бұл жұмыста Қазақстандық, coвeттiк және
алыс-жақын шетел елдерi ... ... ... ... ... ... үшін ... маңызы болғаны ол меншік
саласындағы, мұрагерлік құқыққатынасы саласындағы мамандардың зерттеулері.
Атап ... ... Ю.К., ... С.И., ... О.С., ... И.Б., ... Сулейменов М.К., Амирханова И.В. және т. б. мамандардың жұмыстары
негізге алынған.
Диплом жұмысына жұмысты жазу барысындағы ... ету күшi бар ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасынның заңдарын өзгертуге
және толықтыру мәселесі бойынша ... ... ... ... ... Азаматтық Кодексіндегі азаматтық құқықтық
жауапкершілік институтының жалпы ... мен ... ... ... ... ... шешуде әр түрлі актілерді қолдануы ... әр ... ... ... ... ... орай Қазақстан
Республикасы Азаматтық кодексінде «Азаматтық-құқықтық жауапкершілік» атты
тарау еңгізуді ұсынамыз.
Жұмыс құрамы: ... екі ... ... және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен турады.
Диплом жұмысының көлемі - ............бет.
1 АЗАМАТТЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАУАПКЕРШIЛIКТІҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Азаматтық құқықтық жауапкершiлiктің түсiнiгi
Жауапкершiлiк барлық ... ... тән. ... ... ... ... немесе шартпен қарастырылған өзiне жүктелген
мiндеттi бұзатын азаматтық құқықтық қатынастың субьектiсiне ... ... алу ... ... ... салу ... ... Oған
бұзылған құқыққа орай уәкiлеттi тұлғаның мүлiктiк шығынының орнын толтыру
жатады.
Қазіргі нарық жағдайында ... ... ... ... ... мәселелердің бірі болып отыр.
Жауапкершілік барлық құқық салаларына тән нәрсе. Алайда, азаматтық-
құқықтық қатынастардың негізгі ... ... ... ... жөніндегі мәселе міндеттемелік құқықтың ... ... ... ... ... ... ... шартпен қаралған
ретте өзіне жүктелген міндетті ... ... ... қатынасының
субъектісіне қолданылатын мүлікті өндіріп алу немесе мүліктік салмақ ... ... Оған ... ... орай ... ... мүліктік
шығынының орнын толтыру да жатады.
Жауапкершілікке тарту, азаматтық құқық бұзушылық жағдайында құқықтық
нормаларға санкцияны жүзеге асыруға тұрткі ... ... ... ... болып табылатын тараптар
өздеріне жүктелген міндеттерді орындамауы ... ... ... ... және жеке ... мен бүкіл қоғамды қолайсыз жағдайларға
әкеп ... ... ... әрі өзінің міндетін бұзбауға күш салуы керек.
Егер құқық бұзушылыққа жол ... ... онда ... оны қайта қалпына келтіруді қамтамасыз етеді. Сондықтан,
борышқор өзі ... ... ... ... ғана ... ... өз ... бас тартқан кезде де оған жауапкершілік мойындалады.
Азаматтық құқықтың мүлікті өндіріп алу тәрізді ... тән ... ... ... ... беруші міндеттемесін орындаудан
жалтарған борышқорға ... ... ... ... және оның іс әрекетін
өз дәрежесінде реттеп отыруы қиындай түседі.
Азаматтық – құқықтық жауапкершiлiк заңи жауапкершiлiктiң бiр түрі.
Қазақстан заңдарында ... ... анық ... жоқ. ... ... келесiдей анықтама берiлген: өзiне
жүктелген мiндеттердi бұзған азаматтық қатынастың ... ... ... ... ... залалдың орнын толықтыратын заңмен
немесе ... ... ... өтемақы немесе маңызды
ауыртпалықты жауапкершiлiк ретiнде ... ... ... құқық бұзу жағдайларына ... ... ... норма
санкияларының жүзеге асырылуы болып саналады [4]. ... ... ... ... ... ... тырысқан. Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексiнiң жалпы ... ... үшiн ... ... 20-тарау көрiнiс тапқан [5]. Бұлардың
мазмұны тек шарттық мiндеттемелердi бұзғаны үшiн ... ... ... АК-ң ... ... ... заңсыз пайдаланғаны
үшiн жауапкершiлiк бiр жақты әрекеттердiң (негiзсiз алғаны немесе басқа
адамның есебiне сақтағаны) ... ... ... ... ... ... бөлiгiн мiндеттеме кұрайтын
болғандықтан жауапкершiлiк жөнiндегi мәселе мiндеттемелiк құқықтың ... ... ... та бұл ... ... мәселе мiндеттемелерден
тыс құқық қатынастарына да қатысты. Мiндеттемелiк құқық туралы ... оқи ... ... ... болу ... бiз шарттан
пайда болатын және шарттан тыс пайда болатын мiндеттеме деп бөлемiз.
Сонымен бiрге Азаматтық кодекстiң 47, 48 ... ... ... ... тыс ... ... көлемi мен басқа да жағдайлары
көрсетiлген.
Жалпы азаматтық заңды алғашында түсiну қиынға соғады. өйткеңi зиян
келтiру ... ... ... ... бiрге карастыру қажеттiгi
турады. Сондықтан жиырмасыншы тарауда нақты қандай мiндеттемелер туралы сөз
болып отырғандарын көрсету керек едi.
Азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... бiрi - О.С. Иоффе. Ол азаматтық құқықтық жауапкершiлiктi құқық
бұзушы үшiн сұбьективтiк азаматтық құқықтардан айыру немесе жаңа не ... ... ... жүктеу түрінде көpiнic табатын тepic,
жағымсыз салдар туғызатын санкция деп түсiндiредi ... ... ... ... ... заң ... ... мәселе. Жалпы құқықтық жауапкершiлiкке мынадай
арнайы ... тән: ... ... ... ... етiлуi; жеке, мүлiктiк және ... ... ... ... ... ... заңды жауапкершiлiк деп құқық
нормаларының санкциясында көрсетiлген ... ... ... ... ... ... мен ... туратын, мемлекеттiк
соттау түрінде көрiнic табатын мемлекеттiк мәжбүрлеу шарасын айтады [7].
С.С. Алексеев заңды ... үш ... ... 1) ... өзiнiң мазмұны бойынша - бұл жеке ... ... әсер ету ... ... ... ... ... заңды жауапкершiлiк өзiнiң тiкелей айтылуы бойынша - бұл жеке басымен
көтеру мiндетi;
3.) ... ... ... ... ... - бұл ... ... үшiн қолданылатын шара [8].
Бұл жерде заңды жауапкершiлiктiң пайда болуының негiзi мемлекеттiң ... деп айту ... ... ... ... ... бойынша ол
нәтиже, салдар болып табылады да, ал жауапкершiлiк негiзi ... ... ... танылады. Мәжбүрлеу сипатындағы шаралар, құқық бұзушы
тұлғаның жеке басымен көтеру мiндетi, құқық бұзушылыққа кepi реакция ... ... ... жауапкершiлiктiң толықтай мәнiн ашып көрсетедi.
Көбiнесе ғалымдар заңды жауапкершiлiктiң мынадай ... ... ... ... ... ... әрекетiн қоғамдық мiнеушiлiк деп көрсетедi.
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... моральдық саяси және т.б. тән. Сондықтан бұл белгiнi тек
заңды жауапкершiлiкке тән деп ... ... ... заңды жауапкершiлiктiң бiрнеше тұжырымдамалары бар,
соның iшiнде төрт негiзгiлерiн бөлiп көрсетуге болады:
1. Жауапкершiлiк - бұл мiндеттi ... ... ... – бұл ... ... ... ... бұзушының жағымсыз жеке және мүлiктiк шектеулердi жеке басымен көтеру
мiндетiнiң ерекше түpi.
3. Жауапкершiлiк - ол құқықтық нормалардың санкцияларын қолдану.
4. Жауапкершiлiктi ... ... ... ... заңи жауапкершiлiктiң
мемлекеттiк мәжбүрлеу сипаты тән түpi ретiнде түсiндiредi. Сонымен қатар
азаматтық-құқықтық жауапкершiлiкке кез-келген ... ... ... екеңдiгiн, ол шарт ойынша мiндеттерiн орындамау немесе тиiсiнше
орындамау, зиян ... және ... да ... ... ... ... ... жоюға байланысты мәжбүрлеу орын алатынын
көрсетедi [9]. ... ... ... ... ... ... ... бұзушының немесе құқық қорғау ... ... ... бұзушылығы үшiн жауапты тұлғаның мүлкiнiң есебiнен қалпына
келтiру болып табылады.
70-шi жылдардың басында заң ғылымында «позитивтi», яғни оң ... ... ... ... ... болып жеке
тұлғаның қоғам алдында ... ... ... ... ... ... түріндегi болашақта болатын нәтиже үшiн жауапкершiлiгi танылды.
Мұндай жауапкершiлiктiң әдебиеттерде әртұрлi атауларын кездестiруге болады,
оны перспективтi, ... және ... ... деп ... [10].
Жауапкершiлiктiң позитивтi тұжырымдамасын жақтаушылар заңды жауапкершiлiктi
өзiнiң әрекеттерiнде есеп беру қажеттiлiгi деп қарастырады.
Бұл тұжырымдама ғылыми ... ... ... ... Азаматтық-
құқықтық жауапкершiлiк түсiнiгiнiң оның, ... ... ... ...... ғалымдардың пiкiрi бойынша
ақталмады және ол заңи ... ... ... ... және ... шиеленiске әкеп соғады делiнген.
Мұндай жауапкершiлiк жөнiндегi ... ... ... яғни ... ... ... сай ... бiрге мiндеттеменi тиiсiнше орындатуда азаматтық-құқықтық
жауапкершiлiк ... ... ... ... оны ... белгiлi
бiр әpeкетiнiң аясына сыйдыруға болмайды.
Заң жұзiндегi жауапкершiлiк әрқашанда мiнез-құлыққа нақтылы баға бередi,
яғни сол құқық бұзушының мiнез-құлықының салдарына мән ... ... ... ретроспективтiк жауапкершiлiк деп атайды.
Бiз ғалымдардың заңды жауапкершiлiк сөзсiз ретроспективтi, яғни ... ... ... үшiн ... ... деген пiкiрiне қосыламыз.
Заңды жауапкершiлiктi қолданұ ... ... ... ... тиiс, сонда барып ол адамның санасына жетедi, басқа
тұлғаалардың ... ... ... сай ... көзiн жеткiзедi.
Тек осындай жағдайда ... ... ... ... ... сай жүрiс-тұрысын қамтамасыз ету құралы ... ... ... ... ... негiзiнiң
жоқтығына көңiл аударған болатын. Ал сол кезде ретроспективтi өзiнiң пайда
болу негiзi құқық бұзушылық болғанын ... ... ... ... жауапкершiлiктiң екiншi тұжырымдамасы болып құқық бұзушының
құқық бұзушылығы үшiн ... ... ... ... ... жауап берұ мiндетi табылады.
Бұл теорияны жақтаушы ғалымдар арасында ... ... ... ... ... ... мән бередi. Солардың
iшiнде, С.С. Алексеев былай жазады: заңи жауапкершiлiк - бұл ... ... үшiн ... ... әсер ету шараларын тұлғаның ... ... ... ... басқа бiреулерi - заңи жауапкершiлiктегi мемлекеттiк мәжбүрлеуге
көп мән бередi. Заңи жауапкершiлiктi ... ... ... ... ... ... ету ... яғни жазалар, мәжбүр етулер немесе мүлiктiк
жауапкершiлiк шараларын қолданумен сипатталатын ... ... ... ... деп ... пiкiрдi жақтаушылардың бiрi Н.А. Ребане [12].
Мемлекеттiк мәжбүрлеу заңды ... ... ... ... бiрақ екiншi тұжырымдама - мәжбүрлi тәртiпте қолданатын шараларды
құқық бұзушының epiктi түрде орындаы жауапкершiлiк болып табылады ма ... ... ... ... жоқ ... ... ... мәжбүрлеу күшiмен қамтамасыз
етiлген. «Заңды» деген ... өзi ... ... ... ... ... ... мемлекеттiк мәжбүрлеу барлық уақытта қолданыла
бермейдi. Мемлекеттiк ... ... ... epiктi түрде толтыру,
айыппұлды epiктi түрде төлеу жағдайларында қолданылмайды, ... ... ... ... бар, сондықтан жауапкершiлiктi мемлекеттiк
мәжбүрлеумен теңдестiру күмән туғызады.
Заңды жауапкершiлiктiң бiршама басқаша анықтамасын берген ... ... ... ... мiндеттердiң мазмұнын талдай
отырып мынадай қорытындыға келедi: заңды жауапкершiлiк бұл мiндеттiң ... осы ... ... ... ... орындату болып табылады
[13]. Сондықтан ол ... ... ... және epiктi ... мiндетпен бiрдей eтетiн теорияны жоққа шығарады.
Бiздiң пiкiрiмiзше, С.Н. Братусьпен ... ... ... ... басым келуiн сипаттайды. Осылайша мемлекеттiк
мәжбүрлеу шараларын ... ... мен ... ... ... ... ... кез-келген мiндеттердi мәжбүрлi орындату
жауапкершiлiк болып танылады. Егер құқық бұзушы орындауы тиic ... ... ... ... ... ... орындағанның өзiнде ешнәрсе
жоғалтпайтын болса жазаның мәнi ... ... заңи ... ... ... ... ... деп айтуға келмейдi [13].
Ендi заңды жауапкершiлiктiң үшiншi тұжырымдамасын қарастырайық. Оның
мәнi – құқықтық қатынас ... ... ... ... ... ... ... сонымен біpгe өзiне санкцияны енгiзедi.
Осыдан шығатыны, заңды жауапкершiлiк деп құқықтық нормалардың санкцияларын
құқық бұзушыға қолдануын ... бұл ... ... ол ... әдебиеттерде «санкция» ... ... ... кең ... ... ... ... бiрнеше мағыналары бар:
• кең мағынада ол құқық нормаларын орындатудың мемлекеттiк мәжбүр
ету шарасы;
... - ... ... бiр ... ... ол ... күшi бар ... да бiр aктiнi жоғарғы
инстанцияның бекiтуi. Қарастырып отырған сұрақ шегiнде санкция
бiрiншi мағынаға ие. ... және ... ... ... Д.С. Жицинский ажыратты. Ол жауапкершiлiк пен құқық
нормаларының санкциялары түсiнiгiнiң арақатынасын анықтады. ... ... ... ... ал ... ... ... ретiнде түсiндiредi [14].
Құқық теориясында С.С. Алексеев мәжбүрлеу шаралары ретiнде санкцияның
классификациясын ... Ол ... ... ... ... сонымен біpгe ескерту және ... ету ... ... бұлтартпау шараларын кiргiзедi. Осы шаралардың бәpi ... ... С.С. ... негiздер мен функциялар бойынша
жауапкершiлiк пен қорғау шараларын ажыратады [15]. Заңи ... ... ... ... ... ... табылады, ал қорғау шараларын
қолдану үшiн обьективтiк құқыққа қарсы әрекеттiң (құқықтық аномалия) болуы
жеткiлiктi. Заңи ... ... ең ... ... функциясын
атқарады, яғни ең алдымен жәбірленушiнiң мүлiктiк ... ... ... ... ... ... 1. ... 2.жауапкершiлiк
шараларын ажыратұды ұсынады. ... ... ... қандай да
болмасын салдарлары, ал жауапкершiлiк шаралары - келiсiм - шартты бұзушының
мүлiктiк ... ... ... ... пiкiрдi Ю.Г. Басин айтады. ... ... мен ... да шараларды қорғау шараларының бiртұтас
жүйесiне бірiктiредi. Жауапкершiлiк шаралары жазалау мақсатымен ... ... ... ... ... мақсатын да алға ... ... ... ... ... ... азаматтық
құқықтарды қорғау шарасы болып табылады». яғни «қорғау шарасы» ұғымы кең
ауқымды мағынада түсiндiрiледi. ... ... ... ... «санкция» және «қорғау шарасы» түсiнiктерi бiр-бiрiне сай келедi.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексi Ю.Г. Басиннiң ... ... ... ... ... ... ... Бұл
азаматтық құқықты қорғау нысандарын мемлекеттiк немесе ... ... ... ... азаматтық құқықтар мен мүдделердi қорғауға
бағытталған қорғауға бағытталған мәжбүр ету шараларының ... ... ... ... ... ... құқықтарды қорғау - ... ... ... жұзеге
асырылуын, оған қол сұғылмауын қамтамасыз етуге, бұзылған жағдайда қалпына
келтiруге және бұзудың салдарын ... ... ... жұйесiн
түсiндiредi.
Қәсіпкерлік құқық оқулығының авторлары келiсiм-шарттық мiндеттемелердi
бұзғаны үшiн жауапкершiлiктi залалды өтеу ... айып ... ... ... Залалды өтеу жауапкершiлiктiң негiзгi түpi болып, ал айып
төлеу ... түpi ... ... яғни егер заңдарда немесе келiсiм-
шартта өзгеше кезделмесе, кредитор барлық жағдайда қалпына келтiруге ... ... ... ... ... ... ... [17; 18].
Авторлардың, бiр бөлiгi азаматтық-құқықтық жауапкершiлiктiң жазалау
функциясына аса назар ... ... ... азаматтық құқықтық
жауапкершiлiктiң ... да ... ... ... ... авторлар
азаматтық-құқықтық жауапкершiлiктiң басқа да ... ... ... ... орнын толықтырушылық
функциясы). Сондықтан авторлардың басым бөлiгi ... тек ... ... тапқан құқық бұзушылық үшiн ғана орын алуы ... ... де, оны ... қосымша аұыртпалық салу ғана деп ... ... ... тар ... ... ал ... ... орнын толықтырушылықты қамтамасыз етушiлiк және
басқада ... ... ... ... ... ... басқа (кiнәлi емес) негiздерi бар деп ... де, ... ... әсер ету ... ... орындатуды, зиян келтiрушiге
қaтысты алуы ... ... ... мен ... ... негiзiнде, азаматтық -құқықтық жауапкершiлiктi тар және
кең мағынада түсiнуге болады.
Крашенников Е.А. ... ... ... құқық бұзушыға
белгiлi бiр мүлiктiк сипаттағы мұқтаждық ... ... ... ... қабiлетiне ие құқық бұзушының ... ... [19] ... ... ... ... 1) борышқордың мiндеттемелердi
бұзуынан кредиторға келтiрiлген мүлiктiк ... ... ... 2)
борышқорды мiндеттеменi дұрыс орындауға ынталандырады; 3) ... ... не ... орындамағаны үшiн жазаға тартады; 4)
қарама-қарсы тараптың қабiлетсiздiгiнен туындауы ... зиян ... ... ... ... ... мiндеттемеге
қатысуына белгiлi бiр шекте итермелейдi; 5) ... ... ... ... ... айғақтайды; 6) азаматтық- құқықтық
жауапкершiлiк бұл жасаған құқық бұзушылығы үшiн жауап беру ... ... жол ... ... бұл ... бiрақ әлi жауапкершiлiк
емес (Ойгензихтта бұл белсендi және ... ... ... ... ... жауапкершіліктің қалпына келтіруші
қызметі туралы айтқанда, міндеттемені заттай мәжбүрлі орындатқызуды алады.
[20, б. 40]. ... ... ... ... ... жауапкершілік
шарасы болып табылмайды, осы кезде сұрақ туындайды азаматтық-құқықтық
жауапкершілікте бұзылған құқықты ... ... ... ... ... - деген. Біздің ойымызша, бұл қызмет өз ... көп ... ... ... ... ... орындауға ынталандыру кең ауқымды қызмет, ... ... ... ... өз ... тиісті
орындауға ынталандырады және тәрбиелейді, құқық ... ... ... ... ... әсер ету, жауапкершілік
шараларын қолдану қаупі арқылы жүргізіледі.
Демек, шартты ... ... ... ... қамтамасыз
етуші сипатты иеленеді. Осынысымен ... ... ... міндеттеменің тиісті орындалуын қамтамасыз ету шаралармен
жақындастырады. Бұл ... ... ... ... ... айыппұлдың
емес, ал сонымен қатар шығын орнын толтыру шарасының әсері.
Жауапкершіліктің осындай міндеттеме ... ... ... ... да ... ... ... шартты жауапкершіліктің осындай
міндеттеме орындалуын қамтамасыз етуші ... ... ... ... ... ... ... томен, себебі ол ... ... ... ... ... екі негізгі қызметті
атқаруы тиіс олар орын толтырушы және ынталандырушы. Орын толтырушы қызмет
міндеттеме бұзылған соң және ол ... ... ... ... орын ... ... ... бұзылғанға дейін және бұзылған соң жүзеге
асырыла береді. Міндеттеме бұзылғанға ... ... ... бұзу үшін ... қолдану қаупін көрсетіп ... ... ... соң, ... ... ... ... осындай бұзушылық жасамауға ынталандырады.
Айту керек, ынталандырушы қызметті басқа да жеке санкциялар атқарады,
яғни,) кез-келген құқық ... ... ... ... ... ... ... әсер жасайды [21, б. 29]. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... толтырушы қызметі.
Келесі бір дау жауапкершіліктің қайсы қызметі негізгі, бастапқы орынға
ие болуы маңында. ... ... А.А. ... ... және орын ... ... арасында
қарастырады [22, б. 6-7].
Райдла Ю.Э. жауапкершілік қызметтері ішінен негізгі ... ... ... ... ... тиіс деп ... [23, б. 52]. Ең ... орын толтыру, ал ынталандыру қосымша қызмет болып табылады.
В.Ф. Яковлева ойынша жауапкершіліктегі ... ... ... - ... ие
болу маңындағы дау негізсіз, себебі құқық бұзу орын алмағанда, құқықтық
қатынас қалыпты дамығанда, превентивті қызмет ... ... ... ... орын ... қызмет нақты көрінеді [24, б. 20].
Р. Кишкимбаева да ... ойға ... ... ойынша «азаматтық-құқықтық
жауапкершіліктің қандай функциясы негізгі, ынталандырушы ма, әлде ... ма? - ... дау ... ... ... ... яғни ... жауапкершіліктің ынталандырушы қызметі жүзеге асырылады.
Міндеттеме бұзылған соң ... ... ... ... ... [25, б. ... ... азаматтық-құқықтық жауапкершілік атқармайтын қызметтерді
жауапкершілікке тиесілі деп есептейді. Мүмкін бұл қызмет ... ... яғни ... ... байымасы үшін, бұзушыдан
өндірілетіннің жартысын мемлекеттік бюджетке аударылуы туралы ... ... ... ... еді. ... ... шара ... құқықта орын
алмағандықтан, шартты жауапкершілікте конфискациялық қызметті мойындауға еш
негіз жоқ. ... ... ... және ... ... сипатты
иеленеді.
Заң әдебиеттерінде, жоғарыда аталған қызмет ... ... ... көрсетіледі, мысалға: тыюшы қызмет - құқық ... ... ... ... ... ... ... қызмет - құқық бұзылғандық
мемлекеттік органға белгі береді; бақылаушы ... - ... ... ... жасайды; ескертуші қызмет - құқық бұзуды
алдын-алуды ... ... ... - ... бұзылмауын қадағалайды
[26, б. 21; 27, б. 17; 28, б. ... ... ... ... ... ... әсер ету
шараларына байланысты. Жедел әсер ету ... бір ... ... ... ... ... жауапкершілік
атқаратын қызметтер шеңбері де жоғарыда бізбен көрсетілген қызметтермен
кеңейтіледі [29, б. ... бұл ... ... ... ... ... әсер ету ... жауапкершіліктен дербес өмір сүретін шаралар тобы, демек
оларға ... ... ... тыюшы, белгі беруші, ... ... ... деп ... ... жауапкершiлiк айтып кеткеңiмiздей, құқық бұзушылық
үшiн заңи жауапкершiлiктiң түрі. Әдетте, ... ... ... ... ... ... ғалымдар зардап шеккең тараптың
мүдделерiн жоғары қояды және ... ... ... ететiн
шаруашылық қызметтегi азаматтық-құқықтық жауапкершiлiктi ынталандыру
функциясын басшылыққа ... заң ... да, ... да ... ... ... ... болатын құқық бұзушы үшiн туындайтын барлық және кез-
келген ... ... ... ... ... ... заңдарындағы азаматтық
-құқықтық жауапкершiлiк туралы мәселенi қарастырайық. Бiрден айта кететiн
жағдай ... ... ... ... ... ... деген көзқарастар әртұрлi. Жалпы құқық елдерiнде
«мiндеттемелiк құқық» деген түсiнiк жоқ eкi ... ... бар: ... ... (Law oғ ... және ... ... (Law oғ torts) [30].
Англосаксондық құқық жұйесi үшiн азаматтық құқықтық жауапкершiлiктiң
орнын толықтырушылық функциясы тән, яғни ... ... ... егер ... болмаған жағдайдағы жай-күйге жеткiзу, ал ... ... ... ... ... ... функциясы тән, яғни,
ең бастысы құқық бұзушының сазайын тарттыру, оның ... ... ... салу ... ... ... құқықта кiнәнiң бар-жоғына қарамастан
(абсолюттiк жауапкершiлiк) залалды ... ... ... ... ... ... үшiн ... бұзушыға қосымша ауыртпалық жүктеп
залалды нақты етедi деген шешiмге келуге болады емiз. ... және ... ... ... ... болады: 1) «Келiсiм-шарттар орындау
керек»; 2) «оқиға мен ... күш үшiн ... ... емес». Бұл
белгiлердiң таза күйде болуы мүмкiн ... ... ... ... ... ал ... құқықта кiнәсiз, жоғары
жауапкершiлiкке жол берiлген.
Шетел мемлекеттерiнде ... ... ... ... ... әсер ... ... техникалық прогресс және өндiрiстi жалпылау.
Сонымен, жоғарыдағы сұрақты қарастыра отырып келесі қорытынды ... ... ... ... ... ... ... азаматтық-құқықтық
жауапкершiлiктiң мәнi туралы бiртұтас ортақ пiкiр қалыптаспаған.
Азаматтық құқықтық жауапкершiлiк нормаларын біp жүйеге келтiру және оны
Азаматтық ... ... ... жеке ... ... ... жауапкершiлiк түсiнiгi, мiндеттеменiң бұзылғандығы үшiн
жауапкершiлiктiң туындауының негiздерi, азаматтық құқық бұзушылық ұғымы мен
оның ... және т.б. ... ... дауды мәселелер шешiлген жағдайда
мүмкiн болар едi.
Қазiргi азаматтық заң азаматтық ... ... ... ... Мұның куәсi Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... үшiн ... ... көрiнiс тапқан.
Біз ғалымдардың азаматтық-құқықтық жауапкершiлiк тек жасаған құқық
бұзушылығы үшiн ... ... ... пiкiрiне қосыламыз. Азаматтық
құқықтық ... ... ... ... салдары ретiнде
қарастырылуы тиiс, сонда ғана ол адамның санасына ... ... ... мен ... ... ... сәйкес eместiгiне көзiн
жеткiзедi. Тек осындай жағдайда ... ... ... ... құқыққа сай жүрiс-тұрысын қамтамасыз ету құралы
қызметiн атқарады.
1.2 ... ... ... ... шарттары
Азаматтық құқықтық жауапкершiлiктi тудыратын жағдай оның негiздерi болып
есептеледi. Азаматтық-құқықтық қатынастардың пайда болуының ... ... бiр заңи ... табылады. 3аңи фактiлердiң кең аясы Қазақстан
Республикасының Азаматтық кодексiнiң ... ... мен ... болу ... ... 7- бабында көрсетiлген. Құқықтық қатынас бiр-
бiрiне ... мен ... ... субъектiлер арасындағы құқықтық
байланыс болғандықтан, аталған заңи фактiлер барлық ... ... ... ... ... жауапкершiлiк қатынастарының
да пайда болу негiздерi болып табылады. Қазақстан Республикасының АК-нiң 7
бабында көрсетiлген ... ... ... ... ... ... негiздерi - басқа жаққа зиян келтiру, сол
сияқты басқа жақ есебiнен ... ... ... алу ... ... ... Бұл қатынастар шарттан тыс ... ... ... ... ... жауапкершiлiк негiздерiне ең алдымен заңда немесе шартта
көрсетiлген құқықтарды бұзу жатады.
Мысалы, мiндеттеме шартында көрсетiлiп тұрса да тұлғаның оны ... ... ... ... егер де ... ... залал келтiруi
тәрiздi жағдайларды айтуға болады.
Заң ... заңи факт ... ... ... жауапкершiлiк
қатынастарын тудыратын фактiлер әр тұрлi аталады. Авторлардың бiр бөлiгi
тек бiр негiз – ... ... ... ... - ... негiздер жиынтығын айтуды ұсынады.
В.А. Носов «Негiздер мен шарттар» ұғымдарын бiрiктiрмей, ... ... ... ... ... ... ұсынды. Оның айтуы
бойынша, «Негiз - ол қандай-да біp ... ... ... ... ... қажеттi жағдай». Негiздiң мұндай анықтамасы
«себеп» сөзiнiң ... ... Ал шарт біp ... ... ... ... [31].
Әдетте, азаматтық-құқықтық жауапкершiлiктiң пайда ... ... ... құқық бұзушылық аталады. Оның элементтерi болып мына
шарттар табылады: жүрiс-тұрыстың құқыққа қайшы сипаты, зиянның ... ... ... ... ... [32].
Сонымен, құқық теориясы төрт элементтен туратын құқық ... ... ... ... ... ... ... құрамы
туралы iлiмi жасалған. Осыған орай, кейбiр ғалым цивилистер азаматтық құқық
бұзушылық құрамына төрт элементтiң объект, ... ... ... ... ... ... айтады.
Бiрақ азаматтық құқықта азаматтық-құқық ... ... ... қатынастарының азаматтық-құқықтық реттеу
әдiсiне негiзделгенiнен ... ... ... ... объектiсi -
құқықпен реттелетiн қоғамдық қатынастар. ... ... ... ... ... ... және онымен байланысты жеке
мүлiктiк емес қатынастар және ... ... ... жоқ ... ... танылады. Мұндай қатынастардың көптiгiне байланысты оларды
бұзатын азаматтық ... ... ... Респу6ликасының Қылмыстық
[33] кодексiнде көрсетiлгендей жеке құрамдарға 6өлу қиындық туғызады және
бәрiнен де ... ... ... ... ... ... біpi ... құқық бұзушылықтар үшiн құқық бұзушының жасы, eci дұрыстырына
қарамастан бірдей жауапкершiлiктi ... ... ... ... ... субъективтiк, әлеуметтiк, ... ... ... ... ... анықтау ең
алдымен, жазаңың даралануы, жазадан босатылуын, сонымен бiрге ... ... ... тұлғаның арнайы мәртебесiн (мемлекеттiк кызметкерлер,
әскери қызметшiлер) көрсетедi.
Кейбiр жағдайларда азаматтық заң ... ... ... ... Бұл ... ... ... атааналардың (асырап
алушылардың, қамқоршы және ... ... ... ... ... келтiрген зияндарының орнын толтырулары
жатқызылады (AK-тiн 25-26 баптары).
Бiрақ мұның өзi ... ... ... ... ол ... ... үшiн зиянның орнын толтыратын cyбъектiнi анықтауымен
байланысты. Ол жалпы ережелерден шығады.
Жалпы ереже бойынша азаматтық-құқық ... ... мен ... ... ... жоқ. ... олар құқық бұзушылықтың сипаттамасына
әсер етпейдi.
70-шi жылдары Г.К. Матвеев азаматтық-құқықтық жауапкершiлiктiң бiртұтас
негiзi - құқық бұзушылық туралы теориясын жасады. Оның ... ... ... ... төрт белгiсiн енгiздi. Олар: жүрiс-тұрыстың
құқыққа қайшылығы, ... ... ... пен ... ... ... ... кiнә [34] азаматтық-құқықтық жауапкершiлiктiң
пайда болуының негiзi болып табылатын сол басты заңи ... ... да ... ... көп. ... В.А. ... Азаматтық құқықтық
жауапкершiлiк негiзiне құқыққа қайшы әрекеттi жатқызады да, қалған ... оның ... ... деп ... ... ... ... бұзушылыктың құрамы туралы iлiмi
үлкен ... ... ... ... ... ... ... (жеке және жалпы) негiзi субъективтi азаматтық құқықтарды
бұзу болып табылады». ... ... ... ... ... ... ... оларды бұзуға жол берген субъектiлерге сәйкес заң
шығарушы азаматтық құқықтық жауапкершiлiктi қолдану үшiн сақталуы ... ... ... ... заңмен бекiтiлген талаптар азаматтық
құқықтық жауапкершiлiктiң шарттары болып ... ... ... ... азаматтық құқықтарды бұзудың құқыққа қайшылығы, зиянның
келтiрiлуi, субъективтi азаматтық-құқықтарды бұзудың және ... ... ... ... ... кiнәсi. Кең таралған
көзқарастан ерекшелiгi В.В. Витрянский бұзуды ... ... тән ... ... [36]. Яғни ... ... ... сай жүрiс-тұрыстың болуы кезiнде де туындайтындығын
көрсетедi.
Кейбір ... ... ... ... пен ... ... ... жеке бөлiп қарастырады. Ол құрамы бойынша ерекшеленедi,
сұбъектiсi болып ұйым ... және ... ... ... шаруашылық
қызметтi жүзеге асыру кезiнде жасалады. Жалпы мен жеке ... ... ... ... ... ... байланысады. Совет кезiнде
шаруашылық құқық бұзушылықты ... ... ... қызметтiң шаруашылық
құкықтың, бөлiнуiмен байланысты болды.
Қазiргi кезде ... және ... ... арақатынасы
жөнiндегi мәселе шешiлген жоқ.
Қазақстанда бiрiншi ... ... ... ... зерттедi. Ол кәсiпкерлiк қызметтi субъектiнiң, дербес, өзiнiң
бастамашылығы ... ... ... мен пайда табу ... ... түpi ... ... [37]. И.В. ... ... ... азаматтық айналымда шаруашылық және кәсiпкерлiк
айналымды бөлуге мүмкiндiк бередi. Егер ерекше ... ... ... ... ... ... жүгiнетiн болсақ азаматтық-құқықтық
жауапкершiлiктiң пайда болуы үшiн әрбiр ... ... жеке ... тура келедi, мұның өзi ақылға қонымсыз.
Азаматтық-құқықтық жауапкершiлiк пайда болуы үшiн кажеттi ... ... П. ... ... ... карастырады. Ол азаматтық-
құқықтық жауапкершiлiк негiзiн - азаматтық-құқық бұзушылықты жеке түсiнiк
ретiнде көрсетудiң қажеттiгi жоқ. өйткенi ... ... ... ... ... ... бары не ... анықтауға тура келедi. Одан азаматтық-
құқықтық жауапкершiлiктiң жеке негiздерi туралы айтқан жөн дейдi [38].
Қазақстан Республикасының Азаматтық заңы ... ... ... ... ... ... 35- бабы «Мiндеттеменiң бұзылғандығы үшiн
жауапкершiлiк негiздерiне», 17-бабы зиян келтiргенi үшiн ... ... ... ... 7, 35, 17 ... ... бұзушылықтың құқыққа
қайшы әрекет (әрекетсiздiк), зияннң келтiрiлуi және ... ... ... ... ... ... айта ... жай, авторлар азаматтық-
құқықтық жауапкершiлiк негiзiнiң бiрi ретiнде әрекетсiздiктi барлық уақытта
көрсеткен емес. Е.Годэмэнiң ... ... зиян тек ... ... ... ... қалу жауапкершiлiктi туындатпайды [39]. Бiрақ соңғы
жылдары ... ... ... ... әрекет пен
әрекетсiздiктiң арасында түпкiлiктi айырмашылық жоқ деген көзқарас ... Ең ... ... ... немесе шартпен бекiтiлген мiндеттi
орындамаудан көрiнiс табуы тиiс.
Әдебиетте жауапкершiлiктiң басқа негiздерi ретiнде себептi байланыс ... ... ... ... ... ... бiрi
пайда болған кезде оны белгiлi бiр тұлғаға қолдана қою әр кез ... ... үшiн ... ... сәйкес келетiн жалпы, типтiк болып
табылатын белгiлi бiр жағдайларды айқындап алу кажет.
Сонымен азаматтық-құқықтық жауапкершiлiктiң ... ... ... ... ... қайшы қылығы (ic-әрекетi не әрекетсiздiгi);
2. Жәбiрленген тұлғаның шеккен зияны немесе залалдың бар болуы;
3. Құқық ... ... ... ... мен оның ... зиянының
салдары арасындағы болатын себептi байланыс;
4. Құқық бұзушының кiнәсi [40].
Нақты тұлғаға азаматтық ... ... ... үшiн жалпы ереже
бойынша қажеттi келтiрiлген негiздер ... - ... ... ... болып табылады. Көрсетiлген негiздердiң бiреуi болмай
қалса, жауапкершiлiкке ... ... ... ... та, ... заң ... ... құқық бұзушылық құрамының бар болуы
мүлiктiк жауапкершiлiкке тарту үшiн жалпы талаппен ... ... ... ... ... заңды тұлға жәбiрленушiнiң, ... ... ... ... 31-бабы).
Тұлғаның құқыққа қайшы қылығы, зиян және себептi байланыс азаматтық-
құқықтық жауапкершiлiктiң жалпы ... ал кiнә мен ... ... ... Ендi ... құқық бұзушылықтың құрамының
әлгiнде айтылған элементтерiнiң әрқайсысына тоқтала кетейiк.
Құқыққа қайшы қылықтар - ... ... ... ... қайшы тұлғаның қылығы дегенiмiз заңға немесе шартқа сәйкес емес
терiс ... ... ... Ол ... ... ... ... мүлiктiк немесе мүлiктiк емес игiлiктерi мен құқықтарын бұзуға әкеп
соғады. Азаматтық құқықта құқыққа қайшы ... ... ... ... құқықтардың мiндеттi түрде бiр мезгiлде бұзылуын көрсетедi.
Құқыққа қайшы қылық ... ... ... ... ... ... ... бiлдiредi. Тұлғаның құқыққа
қайшы қылығы болмаған жағдайда ... ... ... ... қозғаудың тiптi қажетi жоқ. Тұлғаның, құқыққа қайшы қылық
жауапкершiлiкке тартудын бiрден-бiр шарты ... оны ... ... деп ... ... қайшылық ұғымы құқық нормалары мен шарт ережелерiн
бұзу деп ... ... В. Ф. ... ... ... ... түсiну
үшiн негiздi делелдеұ жасады, ал құқыққа қайшы қылық ретiнде нақты ... ... ... келмейтiн, бiрақ жеткiлiксiз заң негiзiнде
басқаның, сұбъективтi құқығын бұзатын қылықты қарастырды.
Сонымен ... ... ... ... ... ... терiс пайдалану да
жатқызылады.
Құқықты терiс пайдаланудың, ... мен ... ... ... ... бар. Осы тұрғыда, Н.С. Малеин «Құқықты ... ... ... жоқ, өйткенi ол бiрiн-бiрi жоққа шығаратын түсiнiктердi
бiрiктiредi құқықты жүзеге асыру құқыққа қайшы, сейкесiнше терiс пайдалану
болмайды дейдi [41]. ... ... ... ... тepic ... ... ... жасаған әрекет ретiнде сипатталады, яғни заңға карсы
әрекеттер жасау. Ал В.П. ... ... ... ... ... өзiне берiлген жалпы құқықтар ... ... ... ... ... ... тиесiлi құқықтарды жүзеге асыру
кезiнде туындайтын азаматтық құқық бұзушылықтың, ерекше түpi деп ... ... оны ... ... ... асыру жолымен icкe
асырылады. Құқықты иеленушi өзiнiң құқығын пайдалануда немесе пайдаланбауда
epiктi. Бiрақ өздерiнiң, екiлеттiктерiн жүзеге ... бас ... ... ... мен ... бұзбайды, өйткеңi ешқандай өзгерiс
болмайды және қандай да бiр құқық қатынастарын туындатпайды. ... ... ... ... ... ... ... асырыла алмайды.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодекiсiнiң 8-бабының 5 тармағы
азаматтар мен ... ... ... ... келтiруге, құқықты басқа
тұрлерде қиянат ... ... ... ... оның ... қайшы
келетiндей етiп жүзеге асыруға бағытталған ... ... ... ... ... ... салдары құқығын
қорғаудың соттық бас тартуына ... ... ... бас тарту жауапкершiлiк шараларына жатқызылмайды және
мұндай құқықты терiс ... ... үшiн ... Сондықтан
қасақана құқыты терiс пайдаланғаны үшiн ... ... ... ... ... ... ... Азаматтар мен заңды тұлғалар
өздерiне берiлген құқықтарды жүзеге ... ... ... ... ... ... заңдардағы талаптарды, iскерлiк әдептiлiк ережелерiн сақтауы
тиiс.
Азаматтық құқықтық реттеу құқық ұқсастығын жол ... ... ... пайдалануымен байланысты әрекеттерi үшiн жауапкершiлiкке
тарту және жауапкершiлiк шарасын таңдау ... ... ... ... ... ... терiс пайдаланғаны үшiн нақты ... ... ... АК-ң 9-бабында көрсетiлген азаматтық құқықтарды қорғау туралы
жалпы нормалар қолданылады.
Тұлғаның құқыққа қайшы қылығының жағдайы ... не ... ... Мiнез-құлығының саналы түрде болуы объективтi жағдай, ол
құқықтық қатынасқа қатысушылардың ... ... оған ... да ... ... ол ... ... объективтi жағын
құрайды.
Бұл арада мәселенiң екi жағына тоқтала кеткең жөн.
Бiрiншiден, заңдарды бiлмеу ... ... ... арашалай алмайды.
Бұл заңды жетiк бiлуде ... ... ...... ... ... ... тiптi заңгерлердiң өздерiне де қайсыбiр iс-
әрекеттердi құқыққа сыйымды екеңдiгiн айқындау оңайға түспейдi. Демек бұл
саланың маманы ... ... ... ... талап етудiң өзi ақылға
сыймайды.
Екiншiден, тәртiптiң саналылықпен жүзеге асырылуы басқаға, яғни ... ... ... ... ... ... қатысты.
Құқыққа қайшылық пен кiнәлiктi ... заң ... де, ... де, ... әлi ... те ... қатар, жауапкершiлiкке тартудың әрбiр шарты қателiктерден ... үшiн ... ... ... ... ... ... қажет.
Жауаптылық туралы шешiм жоғарыда көрсетiлген барлық қажеттi негiздер түгел
болғанда қолданылуға тиiс, бiрақ олардың, бар ... ... ... ... ... қажет.
Заңды мiндеттi, бұйрықты орындау, құқықты жүзеге асыру, жәбiрленушiнiң
келiсiмi, ... ... және аса ... ... ... ... тұлғаның қылығы болып есептелмейдi. Оның бәрi де белгiлi ... ... ... ... ... атқаруды қажетсiнедi, ал олардың
бұзылуы – құқыққа қайшылык. Мiне, оның ... ... ... ... ... және аса қажеттi жағдайда зиян келтiру туралы ... 20 ... ... Құқық бұзушыға азаматтық-құқықтық жауапкершiлiктi жүктеу үшiн
қажеттi негiздiң бiрi - зиянның келтiрiлуi.
А.В. ... ... ... ... - ол ... үшiн ... ... өзгеруi» [42] болып табылады. Мұндай зиянның түсiнiгi
кең мағынада, өйткеңi ол заңды және ... ... ... бiрге
оқиғалардың салдары болуы мүмкiн.
Азаматтық құқықта зиянды жеке немесе мүлiктiк игiлiктердi әртұрлi кемiту
деп түсiндiредi. Бiрақ. игiлiктердi ... бәpi ... ... ... жағдайларда заңды әрекеттердi жасау
нәтижесiнде зиянның келтiрiлуi ... ... ... ... ... ... зиян ... және келтiрiлген шығынның ... ... Н.С. ... ... ... сипаттамасын береді:
«Азаматтық және шаруашылық құқық бұзушылық салдары материалды ... ... ... және ... шығынның орнын толтырылатын
және толтырылмайтын сипатта» [43] ... ... ... ... кең, ... ... Қоғамдық тәртiпке келтiрiлген зиян
көрінбейтiн сипатта болады, нақты есептелiн6ейдi және өлшенуге келмейдi.
Нaқты ... ... ... ... ... ... терiс мүлiктiк салдарлары анықталуы және өлшенуi мүмкiн.
Зерттеушiлер зиянды әр тұрлi критерийлер ... ... ... ... ... ... ... зиянды әлеуметтiк, заңи және
фактiлi зиян деп бөледi. Әлеуметтiк зиян (зиянның кең мағынадығы ... ол ... ... ... ... бар қатысушының осы
мүмкiндiгiнен айыру немесе оны жүзеге асыруда кедергi жасаумен сипатталады.
Заңи зиян ол ... ... зиян ... ... Және ... азаматтық құқық объектiлерiн фактiлi кемiту ... ... ... ... емес ... ... ... пiкiрiмiз бойынша заңи және
фактiлi зиян мәнi бойынша өзiнiң мазмұндарымен сай ... ... ... ... ... ... зиянды мүлiктiк және
ұйымдық, жеке мүлiктiк емес және творчестволық зиян деп ... ... ... ... оның ... ... бағасының төмендеуiнен
оның бұлiну салдарынан және т.б. ... ... ... сұбъектiсiнiң
ұйымдық құқықтық өрiсiн кемiту ұйымдық зиянды бiлдiредi. Жеке мүлiктiк емес
зиянға абырой, ар-намысты ... ... ... ... зиян ... ... және шығармашылық құқықтың туынды
объектiлерiн, сонымен қaтap ... ... жеке ... ... ... ... танылады.
Кейбiр жағдайларда зиянды материалды және материалды емес деп бөледi.
«Мүлiк» сөзi заңда бiр ... ... Бiр ... ... ... жағдайларда заттар және мүлiктiк құқықтар болып есептеледi.
АК-ң 115-бабының 2 бөлiгiнде көрсетiлген жалпы ... ... ... мен игiлiктердi жатқызады. Әдебиетте өзiнiң табиғаты бойынша
материалды емес ... ... ... ... ... ... «мүлiк» түсiнiгiн құрайды.
Бiрақ заңда мүлiк көбiнесе заттарды белгiлеу үшiн ... ... ... адал ... ... талап етiп алдыруға арналған
AK-тiң 261-бабы меншiк құқығын қорғау түрін көрсетедi. ... ... ... ... тек заттар танылады. өзiнiң құқықтық
табиғаты бойынша меншiк құқығын тек материалдық ... ... ... ... сондықтан ол заттық құқық болып табылады. ... ... ... ... тар марынада қолданады, бiрақ, бiр ... тиiс ... ... ... ... және ... емес деп бөлу юридикалық
мағынаға ие болады. Келтiрiлген зиянның түрі мен ... ... ... мен ... ... үшiн ... шығынды есептеуге болады, өйткеңi мүлiк экономикалық мазмұнға
ие. Ақша ... ... зиян ... деп аталады. Ал мүлiктiк емес
зиян айтып ... ... ... ол ... ... ақша ... құқықтық жауапкершiлiк мүлiктiк қатынастар саласында зиян
мөлшерiн нақты анықтау тән. ... емес зиян ... жеке ... ... ... ... ... емес қатынастардан көрiнедi. Жеке
игiлiктер мен құқықтар тұлғадан тартып алынбауына қарамастан жағымсыз ... ... ... қадiр-қасиетi ар-намысы және басқа жеке
игiлiктерiнiң бағасын анықтау мүмкiн емес. Жеке ... емес ... ... ... түсiнiгiн қолдану керек, өйткеңi жеке игiлiктi
қалпына келтiру мүмкiн емес.
Моральдық зиян келтiргенi үшiн ... ... ... ... жаңа ... норма. Совет мемлекетiнiң өмip сүру ... ... ... зиян ... ... жоқ. Ол 1991 ж. 31 мамырда КСРО-
ның азаматтық заңдарының Негiздерiнде «Моральдық, зиянды өтеу» ... ... ... ... кезде Қазақстанда моральдық зиянды өтеу ҚР AK-нiң 9, 52, 951,
952 баптарымен және ҚР ... Сот ... ... ... ... залалдың орнын толтыру жөнiндегi заңды қолдануы
туралы» Қаулысымен ... [44]. Осы ... ... Сот ... ... ... зиянның түсiнiгi 1991ж ... ... [45] 131 ... ... ... сай келедi. Яғни ол
бойынша моральдық залал дегенiмiз ... бұза ... ... ... мен тән азабы (қорлау, ашуландыру, ызаландырұ, ұятқа қалдырұ,
торықтыру, тән ... ... ... ... ұшырату, т.б.) болып
табылады. Моралдық ... ... ... ... ... ... тек
жеке тұлғалар тәнылған. 1999 жылғы ҚР-сының AK-нiң ... ... ... ... ерекшелiғi субъектiлер аясын, оның құрамына заңды
тұлғаларды қосу арқылы кеңейткен.
ҚР АК-ң 951-бабына ... ... зиян жеке және ... ... ... емес игiлiктер мен құқықтардың бұзылуы, кемсiтiлуi немесе
олардан айрылуы, соның ... ... ... ... ... бұзушылықтың
жасалуы салдарынан басынан кешiрген (төзiмiн тауысқан уайымға салған) жан
азабы мен тән азабы». Осы баптың 4 ... ... ... «Заң ... жағдайларды қоспағанда, азаматтық мүлiктiк ... ... ... ... ... моральдық зиян өтелуге
жатпайды». Яғни, мүлiктiк зиянның орнын толтыру кезiнде оның ... ... ... ... ... емес игiлiктер азаматтық ... ... ... ... ... пәнi ... ... зиян шарттан
тыс сипатқа ие.
Моральдық зиянның мөлшерiн анықтау ... өзiнi ... ... ... ... ... түрде бағалауына
байланысты. Бiрақ моральдық зиянды өтеудiң соңғы сомасын ... ... ... ... ... ... Практикада жан мен тән
азабының ... ... ... ... зиянды өтеудiң мөлшерiн
анықтау қиындық туғызады. Мұндай ... шешу үшiн ... зиян ... ... бiр ... ... ... соның iшiнде әр
тұрлi мамандар дәрiгерлердi, психиаторларды, психологтарды қатыстыру арқылы
жасаған дұрыс сияқты. Олардын. берген ... ... ... әдiл
шешiм шығарар едi. Сонымен, зиян заңмен қорғалатын игiлiк атаулының кемуi.
Егер зиян мүлiктiк сипат алатын болса, оны ... деп ... ... ... ... ... кодекстiң 9-бабында құқығы бұзылған адам, егер заң мен шартта
аз мөлшердегi шығын қаралмаса, өзiне келген залалды толық қалпына келтiрудi
талап ете ... ... ... ... толтыру жөнiндегi норма
императивтi тұрғыда келедi, ол ... ... ... ... және жақтардың шартында шығынды келтiру қаралды ма, жоқ па, ... ... ете ... - ... ... ... негiзi ретiнде. Жалпы заң
iлiмi кiнәлi тұлға ... заң бұзу ... ... ... жан
дүниесiмен демек психологиялық тұрғыдан сезiнуi деп түсiндiредi. Заңда оны
қылмысты iстердегi кiнә деп ... ... ... қасақана немесе абайсызда қылмыс жасаған адам
тартылады.
Азаматтық заңдарда кiнә ... ... ... емес ... орындамау және тиiсiнше дәрежеде орындамау ... ... ... ... жауапкершiлiктiң пайда
болуының субьективтi негiзi ретiнде кiнәнi ... Ол ... ... ... қайшы қылығы мен оның салдарына психикалық
қатынасы.
Kiнә қасақана немесе абайсыз түрде болады.
Заңды бiле тұра бұзу және ... ... ... ... болжау да
қасақаналық болып саналады, ал ... ... ... ... ... ... сезiнбейдi және оның зиянға әкелiп соғатын салдарын болжай да
алмайды. ... ол ... ... ... отырып, мұны сезе де, болжай
да алуы керек.
Кейде азаматтық ... ... eкi жағы да ... ... ... ... кiнә ... келтiрiлген зияннын; орнын толтыру
жауаптылығы eкi жаққа бiрдей жұктеледi.
Азаматтық құқықта тұлға кiнәсiз болса да жауапкершiлiкке тартылұ мүмкiн.
Кiнәсiз ... тек ... ... ... ғaнa зиян ... жөнiнде кiнәлi болмаса да жауап бередi. Мысалы, қатерлi қауiп ... ... ... ... жағдайда да келтiрiлген шығынды өтетуге
мiндеттi. Керiсiнше, eci ауысқан адам, 14 ... ... бала ... ... ... зиян үшiн ... бермейдi. 2 Азаматтық кодекстiн; 359-бабының
1тармағына сәйкес, егер борышқор мiндеттеменi тиiстi дәрежеде ... ... ... ... ... ... ... ол кiнәсiз деп
танылады. Сөйтiп, азаматтық құқықта тұлғаның өз ... заң ... ... қатынас деп қарамайды, керiсiнше тұлғаның өз ic-
әрекетi ... ... ... ... ... ... ... мүмкiн болатын шараны алмағанына мән бередi.
Бiздiң заңымыздың тұжырымы бойынша нақты тұлғаның қылығы icтiң ... ... ... бұл ... ... ... бола тура ... нәрсенi орындамағаны есепке алынады Азаматтық кодекстiн: 359-
бабының l-тармағының ... ... ... ... ... ... ... 2-тармағында кәсiпкерлер үшiн диспозитивтiк
сипаттағы басқа жалпы ереже берiлген: мiндеттеменi орындамаған ... ... ... ... ... ... болмаса да жауап бередi.
Демек кәсiпкерлiк К,ызметтi жүзеге асрұ көзiнде мiндеттеменi ... ... ... ... ... ... ... жауапкершiлiк
жұктеледi. Мұндай кiнәсiз жауапкершiлiк ... тән ... ... ... жауапкершiлiғi Азаматтық кодекстiн:
360бабынан шығады, ол «Мiндеттемеде ғi ... ... ... ... ... делiғен: «Егер мiндеттемеде кәсiпкердiң тапсырысы
бойынша әлдебiр жұмысты орындаұ кезделсе, жұмыстын: натижесiн ... болу ... ... ... ... тиiстi дәрежеде
орындаған адам, егер шартта өзғе ... ... бөлу ... ... ... ақы ... ... бiрге кәсiпкерлiк қызметтi жүзеге асыруда мiндеттемедегi
кәсiпкер жауапкершiлiгiнiң өзi ... ... ... Егер ... ... ... бой ... күштiң яғни осы жағдайлар
кезiндегi төтенше және ... ... ... (дұлей
құбылыстар, соғыс қимылдары және т.б.) (әсерiнен орындай алмағанын дәлелдей
алса, оида ол ... ... ... ... ... ... мен ... керсетудің; мүмкiн болмай к,алұы тәрiздi
жағдайлар есепке алынбайды.
Заңда немесе шарт арқылы жауапкершiлiктiн; ... да ... мен ... ... қарастырылұы ықтимал. Осылайшы кәсiпкерлер шартқа
отырып, тек кiнәға қатысты жауапкершiлiк ... ... ... ... ... мұндай келiсiм болмаған жағдайда, Азаматтық кодекстiн; 35-бабы
2тармарынын; жалпы нормасына жүгiнуге болады.
Азаматтық, ... ... 3 ... мына жағдай ескерiлген:
мiндеттеменi қасақана бұзғаны үшiн ... жою ... ... ... ала ... келiсiм жарамсыз болып табылады.
Азаматтық кодексте (қылмыстық құқықтан айырмашылығы) ... ... деп ... ... ... бұзушы қашан
өзiнiң кiнәсiз екенiн делелдегенше кiнәлi деп есептеледi. Кiнәсiз ... ... ... мына ... ... ... айналымда субъектiнiң қатысы жалпы еЖiндiкте болады.
Мұндай еЖiндiк өзiнiң әрекетiнiң қолаисыз ... ... ... ... ... бередi, сонымен қатар жауапкершiлiктен құтылу үшiн
өзiнiң кiнәсiздiғiн дәлелдеуге кемектеседi. ... ... ... жеке ... ... не, оиын: шаралары сұбьектiнi жеке
тұлға ретiнде бостандығына, арнамысына тиiспеидi. Бұл ... ... ... тұлғаның бостандығын шектемеидi және онын ар-
намысына, коғамдағы iскерлiк беделiне ... ... ... ... жағдай мен орынсыз килiғұ сұбьектiлердің. бiрiнiң
құқыққа қаишылық әрекеттерiнен болады, даұ лы ... ... әр жақ, ... ... ... ... жақ ... құқығы мен мұддесi басқа
субьектiнiң әpeтiмен бұзылғанын дәлелдеуi тиiс, ал ... - ... ... ... дәлелдеуi керек.
Тұлғаның кiнәсiз болуы оны жауапкершiлiктен арашалайды.
Себептi байланыс. Азаматтық құқықтық жауапкершiлiк шараларын жүктеу үшiн
келтерiлғен зиян зиян ... ... ... ... ... Ол Азаматтық кодекстiң баптарында тiкелей көрсетiлген. АК-ң 350-
бабының l-тармағына сәйкес мiндiеттеменi бұзған ... ... ... ... ... ... орнын толтырып беруге мiндеттi. АК-тiң
917 -бабының l-тармағына сай «Азаматтар мен заңды тұлғалардың ... ... емес ... мен ... ... ... ... (мүлiктiк немесе мүлiктiк емес) зиянды оны
келтiрген тұлға толық көлемде өтетуге тиic. ... ... ... ... ... ... ... жауапкершiлiк туындамайды.
Себептi байланыс - қоғам мен табиғат құбылыстарына, адам өмірінiң барлық
кезеңiнде қолданылатын философиялық, категория. Бұл ... ... де ... ... себептi байланыс - құбылыстар арасындағы
баиланыс. Көп жағдаиларда себептi баиланыстың бары немесе жоқтығы жөнiндегi
сұрақты шешу ... ... ... кеибiр жағдайларда оны анықтау
қиындыққа соғады. Бұл жағымсыз салдар ... бiр ... ... бiрнеше себептердiң шиеленiсуiне баиланысты.
Ғылымда себептi байланыстың бірнеше теориясы ... ... ... ... байланыстың «тiкелей» және «жанама» теориясы, «қажеттi шарт»
теориясы, «мүмкiндiлiк және ... ... ... ... ... ... ... келетiн болсақ себептi байланыстың тiкелей және жанама
теориясы тұрғысынан себептi-салдарлы байланыс ... ... біp ... Ол әр уақытта обьективтi, яғни біздiң санамыздан тыс
және нақты өмip сүредi. Теорияға сай ... ... ... ... ... ие «құқыққа қайшы қылық пен зиянның арсындағы
жанама байланыстың болуы, аталған арекеттiң нақты ... ... ... ... ... ... зиянды келтiрмейтiн арекеттер үшiн жауапкершiлiк
6елгiлейтiн жағдайлар көрсетiлген. Олар ... ... ... ... ... байланысты. Мысалы, Қазақстан Республикасының АК-нiң 925,
926, 928, 929 баптар нормалары, өздерiнiң балаларының қорғаншылықа ... ... үшiн ... соның iшiнде ата-ана құкығынан
айрылғандардың, асырап алушылардың ... ... ... ... ... ... кiналi жауапкершiлiғiн
керсеткен. Балалар мен әрекет қабілетсiздердi тәрбиелеу мен ... ... және ... да ... ... зиян ... факторлары болып табылады.
Қажеттi шарт теориясы. Қажеттi шарт теориясы ... ... ... ... себеп iзделедi. Яғни анық сыртқы формальдi байланыс
көрсетiледi.
Мүмкiндiк және ақиқаттылық ... Бұл ... сай біp ... ... ... ... туындауына мүмкiндiк бередi, ал басқалары бұл
мүмкiндiктi ақиқаттылыққа айналдырады.
Қажеттi және кездейсоқтық - ... Бұл ... ... тарту
үшiн кұқыққа қайшықылық пен келтiрiлген нәтиженiң арасындағы кажеттi
себептi ... ... ... етедi. Ал кездейсоқтық себептi байланыстың
болуы жауапкершiлiкке тартудың негiзiн керсетпейдi.
Себептi байланыс әpyaқыттa обьективтi ... ... ... ... деп ... ... [47]. Көрiп отырғанымыздай, бұл
теориялардың әрқайсысының ... бар және ... ... ... ашып ... нақтылы iстi қapaған кезде соттың мiндетi: зиянның жасалуы алдында
болған оқиғалар тiзбегiнен қалыпты ... ... ... ... ... бiреуiн ерекше бөлiп шығару. Егер, құқық бұзушылық
пен зиянның пайда болуының арасында осындай «қалыпты» ... ... ... ... ... бұл ... зиян шектiрушiге жауапкершiлiк
артуға дәлел ... ... ... ... пен ... ... себептi байланысты
анықтау қиындыққа соқпайды (мәселен, ... ... ... бiреудi
өлтiрiп алған реттерде). Бiрақ ерекше күрделi жағдайларда ... ... үшiн ... ... техникалық, т.б. көмегi
қажет болады). Мүмкiн, зиянның болуына құқық бұзушының ic-әрекетi ғана
емес, ... ... ... де ... ... ... Бұл ретте
оқиғаның қалыпты жағдайында зиянның орын алуына ic-әрекеттердiң қайсысының
шешушi рөл aтқарғанын анықтау ... АК-ң ... ... ... ... ... ... болған зиян өтетуге жатпайды. Ал, егер
жабiрленушiнiң өзiнiң өрескел абайсыздығы ... орын ... ... ... ... ... мен зиян келтiрушi кiнәсiнiң дәрежесiне
карай өтеу ... ... ... ... ... ... және тұрлері
Мiндетеменiң бұзылғандығы үшiн жауапкершiлiк нысандары. Мiндеттеменiң
бұзылғандығы үшiн ... ... ... ... мiндеттеменi жүктеу
ретiнде көрiнгндiктен мiндеттеменiң бұзылғандығы үшiн ... ... ... құқық бұзушыға жүктелетiн жағымсыз ... ... ... ... ... ... біp сыртқы
көpiнici ретiндегi мiндеттеменiң ... үшiн ... ... ... ... ... үшiн ... бұзушыға
қолданылатын белгiлi бiр жағымсыз шаралар, санкциялардың сыртқы көрiнici
болып табылады [48]. ... ... үшiн ... мiндеттеменiң нысанының ерекше белгiсi болып қосымша мүлiктiк
сипатқа ие болуы есептеледi.
Мiндеттеменiң, бұзылғандығы үшiн азаматтық ... ... ... көpiнyi мүмкiн: залалдың орнын толтыру, ... ... ... ... ... ... қосымша сомасын төлеу,
қылмыстық мақсатқа жетуге бағытталған мәмле ... ... ... ... ... ... зиянды өтеу. Мiндеттеменiң
бұзылғандығы үшiн азаматтық-құқықтық жауаптылық нысандарының аталған ... ... ... ... ... ... мүлiктiк айыруларды
жүктейтiн және негiзi құқық бұзушылық болып табылатын борышқордың немесе
үшiншi тұлғаның ... ... ... ...... үшiн азаматтық құқықтық жауапкершiлiктiң нысандарына
жатқызылады. Осы нысандардың iшiнде кең ... ... ... ... және ... төлеу жатқызылады.
Залалдың орнын толтыру азаматтық-құқықтық жауапкершiлiктiң жалпы шарасы
болып ... және ол ... ... азаматтық құқықтарды
мiндеттемелiк, заттық ерекше және т.б. қopғay ... ... ... және ... ... толтыру ретiндегi азаматтық
құқықтарды қорғаудың мұндай тәсiлiн ... ... ... ... ... ... АКтiң 350-бабына сәйкес мiндеттеменi бұзған
борышқор несие берушiге оның бұзылуынан туындаған залалдың ... ... ... яғни ... ... ... ... кез-келген
азаматтық құқықбұзушылық залалдың орнын толтыруды жүктейдi. Соның ... ... ... ... бұзғаны үшiн залалдың орнын толтыру АК-тiң
9-бабының 4-тармағында бекiтiлген залалдың толық орнын толтырудың басты
принципiне негiзделедi. ... ... ... өтелуiн шектеу заң актiлерi
нормаларымен және шартпен рұқсат етiледi.
Залалдың толық өтелу қағидасы несие берушiде құқықты бұзу мен ... ... ... байланысты пайда болған нақты зиянның орнын
толтыруды көрсетедi. Заңмен бекiтiлген ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылуы тиiс дейді мамандар [49].
Оны басшылыққа ала отырып ... ... ... ... қалпына
келтiрiлуi мүмкiн. Осы қағидаға сәйкес келтiрiлген залал толығымен зиян
келтiрушiнiң есебiнен өтеледi. Тек осы ... ... зиян ... ... ... қамтамасыз етiледi.
Аталған белгiлер арқасында бұл қағиданың бiрмезгiлде азаматтық ... ... ... eкi мiндетiне, яғни бұзылған қатынастарды
қалпына келтiруiн ... ... ... ... келтiру және
азаматтық айналымның қатысушыларына мүлiктiк әсер ету ... ... ... ... ... ... ... деп бiр тұлғаның құқыққа қарсы әрекеттерiмен басқаның
мүлкiне ... ... ... баламасын атайды. Шындығында ... ... не, яғни ... мүлкi құртылады немесе жойылады. Бiрақ
мынадай жағдайлар болуы мүмкiн. Мысалы, товарды жеткiзiп ... ... ... ... ... ... ... қойған жоспарын
орындай алмайды және жоспарланған пайданы ала алмайды. Әрине ол ... бiр ... ... ... оның мүлкiне ешқандай зиян келмейдi. Бұл
жерде залал алынбай қалған пайда деп түсiндiрiледi. ... ... ... жалпы анықтамасын қамту үшiн оны тек материалдық
зиянның ақшалай ... ... ... бас ... ... жағдайда, керiсiнше, зиян болып тек мүлiктi бұзу немесе жою ғана
емес, құқық бұзушылықтың кез-келген терiс әлеуметтiк салдарлары есептеледi.
Бұдан ... ... ... ... ... ... бұл
ақша нысанында, залал нысанында көрiнiс табатын мүлiктiк мүдденi бұзу».
Жауапкершiлiк шарасының кең ... түрі - ... ... табылады. Ол
АК-тiң 293-298 баптарымен құқықтық реттелген. Борышқор мiндеттемесiн
орындамаған ... ... ... ... атап ... орындау
мерзiмiн өткiзiп алған ретте несие берушiге төлеуғе мiндеттi, ... ... ... ақша ... айып ... ... өсiм) деп
танылады. Айып төлеу туралы талап бойынша ... ... оған ... ... ... емес. (АК -тiң 293-бабы).
Залалдын. орнын толтыру мен айып ... ... ... ... ... ... ... Жалпы ереже бойынша егер
мiндеттеменiң бұзылғандығы үшiн айып ... ... ... ... ... ... өтеледi. Сонымен бiрге заңмен немесе шартпен
мына жағдайлар көрсетiлуi ... тек айып ... ... ... ... ... залал толық сомасында айып ... тыс ... ... ... ... ... бойынша не айып төлеу, не шығын
өндiрiп ... ... ... ... ... үшiн ... орнын толтыру және айып төлеу
ретiндегi жауапкершiлiктiң шараларын қарастыру кезiнде бұл ... ... ... ... орындауға мәжбұр ету шараларымен
арақатынасы туралы сұрақка тоқталмай кету мүмкiн емес.
Мiндеттемелiк құқық қатынастарының жалпы азаматтық ... ... ... нақты орындау қағидасы табылады. Бұл қағида мiндеттеменi
және мiндеттемелiк құқықтық қатынастарды ... заң ... ... ... ... ... ... (272-бап), мiндеттеменi
орындаудан бiр ... бас ... жол ... ... мiндеттеменi
орындау арқылы тоқтату (367, 368-баптары) және т.б. туралы азаматтық кодекс
нормаларынан, сонымен қатар белгiлi бiр ... жеке беру ... ... ... АК -тiң ... нормаларынан шығады.
Азаматтық кодекстiң 354-бабының l-тармағына сәйкес мiндеттеме тиiстi
дәрежеде орындалмаған жағдайда, айып төлеу және залалдарды ... егер ... ... ... ... ... ... мiндеттеменi
орындаудан босатпайды.
Сонымен, жауапкершiлiк нысандары ... ... мен ... мынадан көрiнедi. Бiрiншiден, залалдың ... ... ... ... ... ... ... ол кез-келген мiндеттеменiң
бұзылғандығы үшiн ... ... ... көрсетiлмесе де қолданылады.
Айыппұл - бұл жауапкершiлiктiң жеке нысаны, ол заңмен немесе шартпен ерекше
көрсетiлген ... ... ... залал мөлшерi құқық
бұзушылықпен келтiрiлген зиянға байланысты, ал ... ... ... ... ... ... ... бұл бөлiмде қарастырылған азаматтық
құқықтық жауапкершiлiктiң нысандарының iшiндегi залалдың орнын ... ... ... ... ... Бұл ... бұзылғандығы үшiн
жауаптылықтың нысандары практикада жиi кездеседi.
Мiндетеменiң ... үшiн ... ... ... оның негiздерi, субьектiлерi, құқық бұзушыға қолданылатын шара мен
оның сипаты бойынша ажыратуға болады.
Негiздерi ... ... ... және ... тыс деп ... ол шарт арқылы немесе онсыз да жүзеге асады. Бiрiншi жағдайда ... ... ... ... баск.а да әрекеттерiнен туындайтын
құқықтық қатынастарға байланысты көрiнедi. Тараптардың мақсатты ... ... қол ... ... табылады, бiрақ заң мен шарт олардың
мүмкiн ... ... ... орай ... мен ... ... мұндай қатынастар бойынша жауапкершiлiк осы құқықтық
қатынасқа катысушылардың құқыққа сай келетiн iс-әрекеттерiн сол нормалармен
реттейдi. Әдетте eкi ... да ... әpi ... қатал талаптар қойылады.
Шарттан тыс қатынастар құқыққа қайшы келетiн eкi тараптың ... ... ... Сол ... ... жауапкершiлiк
қатынастары өзгелерiнен бөлек реттеледi, заң ... ... ... ... ... ... ... нәрсе.
Егер құқық қатынасында жауапкершiлiк субьектiлерi бiрнешеу болса, онда
жауапкершiлiк үлестiк немесе ортақтасқан ... ... ... ... ... 287,357-баптары). Құқықтық қатынастың eкi жағының да
кiнәсi болған жағдайда оны аралас кiнә деп атайды. Егер бiр ... ... ... бар болатын болса, оны бiрлескен кiнә дейдi.
Miндeттeмeдe тұлғалар көп болғанда, сондай ақ, ... ... ... ... асырылатын жағдайда, peғpecтiк талаптар бойынша
жауапкершiлiк туындайды (АК-тiң ... ... ... ... ... ... ... талап етедi (АК
-тiң 9-бабы). Кейбiр мiндеттемелерде жауапкершiлiктiң борышқордан белгiлi
бiр затты жеке беру мiндетi туралы түрі де ... ... ... 355-
бабы). Мұндай шаралар негiзiнен алғанда, заңда немесе шартта ... ... ... ... ... ... ... сай келедi әpi заңның Жер
заңдарын бұзғаны үшін ... ... ... үшін ... ... ... ... өтеуге жататын келтірілген ... ... ... ... ... ... экологиялық жағдайдың
нашарлауы. Бұл орайда экологиялық жағдайға келтірілген зиянды өтеу ақшалай
бағалауға немесе өзге де мүліктік бағамда ... ... Жер ... ... ... бір ... ... байланыстыруға болады.
Топырақ құнарлылығы қоғамдық құндылықтардың бірі болып табылады, сол
себепті оны ... ... ауыл ... ... ... ... ... мүліктік жауапкершілікке тартуға мүмкіндік
береді.
Екіншіден, мүліктік жауапкершілік ... ... өтеу ... ол тек ... ... ... ... іс әрекеті нәтижесінде
пайда болған зиянды өтеу үшін ... Егер жер ... ... және
оны қалыпқа келтіру қажет болса, жер пайдаланушыны мүліктік жауапкершілікке
тарту мәселесі оның жер ... ... ... байланысты
болады. Жер учаскесінің ... жер ... ... тұлғаның
кінәсінен емес, ... ... ... ... ... қолданылмайды.
Үшіншіден, зиян келтірген құқыққа қайшы әрекет, тек әрекет пен ... ... ... ... ... ... ... ғана мүліктік
жауапкершіліктің пайда болуына негіз болады. Мысалы, тыңайтқыштарды шектен
тыс көп мөлшерде ... мен оның ... ... ... ... ... ... арасындағы себепті байланыс.
Төртіншіден, мүліктік жауапкершілікке кінәлі тұлғаның зиян келтірген іс
әрекеті тартылады.
Кінәлі ... ... ... ... ... ... ... жеңілдетілген режимі қолданылуы мүмкін .
Жер заңдарын бұзу ... ... ... өтеуге байланысты
қатынастардың бір ерекшелігі талап-арызды қанағаттандыратын сот шешімінің
заңды күшіне енуі мен ... жер ... ... үшін ... ... ... асырылғанын білдірмейді. Мүліктік
жауапкершіліктің негізгі мақсаты зиян ... ... ... ... ... оның ішінде бұлінген жер учаскесін қалпына
келтіруге жұмсалуында, ... ... ... ... ... ... (мысалы, есеп айырысұ құқық қатынастарында
кездеседi). Тағы бiр шаралар бас мiндеттемеге қосымша ретiнде ... ... ... ... ету құралы ретiнде ... бiр ... ... шарасы (өлшемi) болып табылады [50].
Сипаты жағынан жауапкершiлiк заттай және ақшалай болып келедi
Жауапкершiлiктiң мөлшерi ... ... және ... ... ... әрқалай анықталады.
Залалдың орнын толтыру көзiнде өзғертiлетiн бағаның қандай деңғейде болу
керектiгi есепке алынұына байланысты ол ... ... ... рөл
атқарады. Азаматтық кодекстiң 350-бабында мұндай шешiм ... ... ... ... ... ... мiндеттеме орындалуға тиiстi
жерде залал анықталған кезде борышқор несие берушiнiң талабын өз ықтиярымен
қанағаттандырған ... ... ... Ал егер ... epiктi ... ... сод талап арыз берiлғен күнгi қолданылған
бара назарға алынады. Мен-жайларды негiзге ала ... сот ... ... не ... ... ... күнi ... бараны назарға ала келiп,
залалдың орнын толтыру ... ... ... алады.
Залалдың құрамына несие берушiнiң алдын-ала қолданған ... ... ... ... мөлшерiн анықтау үшiнжұмсаған шығындары да
кiредi.
Залалдың орнын толтыру ... ... ... ... ... етедi. Әдетте, залал толық көлемде қалпына келтiрiлуi тиiс
(AK-тiң, 9-бабы). Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... қаралған.
Жауапкершiлiк мөлшерiн шектеу Азаматтық кодекстiң 358 бабында
қарастырылған, ... ол ... да ... ... ... ... ... осы түрі немесе ... ... ... ... ... ... ... болса, онда қосылу шарты
бойынша немесе өзге шарт бойынша борышқ,ордың ... ... ... ... онда ... ... бойынша немесе өзге шарт
бойынша борышқордың жауапкершiлiк мөлшерi шектелуi ... ... ... немесе тиicтi дережеде орындалмауы eкi
тараптың кiнәсiнен болса, сот соған сәйкес борышК,ор ... ... Сот, егер ... ... ... ... тиiстi дәрежеде орындалмауынан келтiрiлген залалы көлемiнiң ұлғаюына
қасақана немесе абайсызда себепкер болса, немесе олардың азаюына ... ... ... ... ... мөлшерiн де
азайтады (Азаматтық кодекстiң 364-бабы).
Сот мұндай жағдайда мiндеттеменi ... ... да, ... де ... бағалайды, егер несие берушiнiң кiнәсi жалпы
келетiн ... iшiне ... ... аида оның үлесiн ... ... ... ... ... ... ... мөлшерi азаяды.
Тараптардың кiнәсiнен мерзiмдi өткiзiп алуды заң қарастырған (АК-тiң 364-
366 баптары). Борышқордың мерзiмдi өткiзiп алуы оны ... ... ... ... ... да ... мiндеттеме мен
мiндеттiлiкке орай кездейсоқ орындай алмағаны үшiн пайыз телейдi (АК -тiң
353-бабы). Егер ... ... ... ... ... ... ... бас тартса немесе аяқталғанға дейiн борышқор өз мiндетiн атқара
алмаған мiндеттiң мәнiнен туындайтын әрекеттердi жасамаған ... ... ... ... ... Ол борышқорға келген залалды өтeyi тиiс, ал
борышқор мұндай жағдайда ақшалай қарыз бойынша ... ... ... ... ... пайызды төлеуғе мiндеттi емес.
Заң шарттық қатынастар үшiн әр жақтың мүлiктiк жағдайлары негiзiн есепке
ала отырып, залалды қалпына ... ... ... ... Шартқа oтырғaн әрбiр ... ... ... ... толықтай атқаруы тиiс. Әйтпесе, мәселе шарттан ... ... ... ... көрсетiлген бағасынан жоғары деңғейде болатын
жауапкершiлiктiң есiрiлғен ... ... және ... белғiленғен
жағдайларда қолданылады.
2 АЗАМАТТЫҚ-ҚҰҚЫҚТЫҚ ШАРТТЫ ЖАУАПКЕРШIЛIК: ҰҒЫМЫ, ЖҮКТЕЛУ НЕГІЗДЕМЕСІ
2.1 Азаматтық-құқықтық шартты ... ... ... ... жауапкершіліктің анықтамасы. Біз жоғарыда
азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілікке тиесілі белгілерді қарастырдық,
ендігі кезекте содан ... ... ... ... - ... ... беріп көрейік.
Азаматтық-құқықтық жауапкершілік Көне Рим кезінен ... ... бірі бола ... ... ... ... ... терең Француз құқығының өзінде қазіргі уақытқа
дейін оның ... ... ... бір ... ... жоқ [51, ... ... жауапкершілікке қатысты анықтаманың болмауы
азаматтық ... ... ... көздейтін мақсаттар мен объектілер,
реттеу әдістеріне, жауапкершілік белгілеріне қатысты бір ортақ ... [52, б. 31]. Әр ... ол ... ... ... ... қаншалықты тиесілі екендігін өздері шешеді, содан барып
анықтама береді.
Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілік ... ... ... бір ... ... ... оның ... құбылыс болуындат Ол
деген қоғам, уақыт өткен ... ... оның көз ... ... ... ... Яғни ... өткен сайын азаматтық-құқықтық шартты
жауапкершілікке жаңа талаптар ... ... оған жаңа ... ... жауапкершілік тақырыбының өзектілігі қаншама уақыт өтседе
жоғалмауы - осы жоғарыда аталған ... ... Не де ... ... шартты жауапкершілікке жоғарыда анықтаған ерекшеліктерді
ескере тұрып, оған қазіргі шындыққа сай анықтама беруге ... ... ... ... ... ... оны жалпы азаматтық-құқықтық ... Бұл ... ... ... себебі шартты
жауапкершілік - азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің бір түрі бола ... ... ... ... анықтама берілгенде, сол құбылыстың елеулі деген
белгілері негізге алынады. Сол ... көп ... ... де ... анықтайды. Яғни, құбылыс дараландыратын белгілері
арқылы сипатталады, баска құбылыстардан ажыратылады. Мысалға, жауапкершілік
шараларының қосымша міндеттер ... ... бір ... ... [53, б. 9]; борышқорды мүліктен айыру арқылы оның жеке және ... ... ... ... ... және ... салдар
тудыратын санкция [54, б. 95]; ... ... ... ... ... ... ... бұзуды айыптаудан, жеке мүліктік
сипаттағы жағымсыз ... ту дыру дан ... ... ... [55, б. ... ... ... белгілерінен авторлар келесідей
анықтамалар шығарады. Азаматтық-құқықтық жауапкершілік - азаматтық ... ... ... ... ... ... ... арқылы,
несие беруші мүліктік шеңберін қалпына келтіру [56]. ... ... - ... бұзылған мүліктік жағдайын қалпына
келтіруді ... ... және зиян ... ... ... ... ... әкелетін, мәжбүрлеу арқылы азаматтық құқық норма
санкциясын жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... жағымсыз салдар
тудырумен, оның кінәлі ... ... ... ... және
мемлекеттік мәжбүрлеу шарасымен немесе оның мүмкіндігімен сипатталады [58,
б. 82]. Азаматтық-құқықтық жауапкершілік - ... ... ... ... ... ... ... бұзудың жағымсыз салдарын көтеру
міндеті.
Біз алдында көрсеткендей, жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... ... шартты
жауапкершілікке тиесілі емес, мысалға: қоғамдық, мемлекеттік айыптау;
міндетті түрде мәжбүрлі ... ... ... ... бір белгілерді көрсетіп, басқаларын көрсетпеу ... ... ... оны ... ... ... ... да авторлар білдіреді, мысалға міндет, құқықтық қатынас, санкция және
тағы басқалар - ... ... бір ... ғана ... ... ... жауапкершілікті толық сипаттай алмайды [59, б. 33].
Жоғарыдағы авторлардың тағы бір қатесі ... ... ... ... ... ... жауапкершілікке
қатысты қолдануы. Біздің ойымызша, азаматтық құқықтық жауапкершілікке
анықтама беруге ... ... ол ... тек ... белгілерді қолдану
керек, мысалға азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің орын толтырушы сипаты
немесе міндеттеме ... ... ... авторлар ондай анықтамада
деликтілік жауапкершілікті немесе шартты жауапкершілікті ерекшелендіретін
белгілерді қолданады. Мысалға «қосымша міндеттеме» белгісі, бұл ... ... ... ... Ал М.К. ... болса өзінің азаматтық-
құқықтық жауапкершілікке берген анықтамасында «қосымша міндеттеме» белгісін
қолданады. ... ... ... ... азаматтык құқықтық жауапкершілік -
мемлекеттік мәжбүрлеумен қамтылған, бұзушыға қосымша азаматтык-құқықтық
міндеттеме ... ... ... ... ... ... тиесілі құқықтардан айыратын азаматтык-құқықтық санкцияның бір
түрі [60, б. ... М.К. ... ... ... ... себептерден келісе
алмаймыз. Біріншіден, жоғарыда айтқандай қосымша міндеттеме туралы ... ... ... ... катысты айтуға болады,
деликтілік ... еш ... ... жүктелмейді [61].
Екіншіден автор азаматтық-құқықтық жауапкершілікті жекеше түрде
санкцияның бір түрі деп ... ... ... ... оның
шараларынан ажырату керек. Соңғысы (шаралар) санкция болып табылады, алайда
ол санкциялар жауапкершілік институтына тең ... ... ... берудегі тағы бір күрделі мәселе, ... ... ... аясы. Былай қараса еш қиындық жоқ
секілді, шартты жауапкершілік шартты міндеттеме ... ... ... ... ... басқа да тұрлі қатынастар бар және ... да ... ... ... алайда ол қатынастарды
шартқа негізделген деп айту қиын.
Мысалға М.К. Сулейменов осы ... ... ... ... ... ... ұсынады:
1. Нақты бар қатынасты бұзғаны үшін жүктелетін жауапкершілік:
а) мәміледен ... ... ... ... жауапкершілік;
бір жақты мәміледен туатын жауапкершілік;
шарттан туатын жауапкершілік.
б) коорпоративті және статутты қатынастардан ... ... ... ... ұйым ... оның ... ... банкрот болғаны үшін
жауапкершілігі;
- толық серіктестік мүшелерінің ұйым борышы бойынша ... ... ... бар ... мүшелерінің ұйым үшін
жауапкершілігі;
- кооператив мүшелерінің ... ... ... ... ... ... мекеме үшін Қазақстан Республикасы
үкіметінің және жергілікті атқарушы орган жауапкершілігі;
- қүрылтайшының өз ... үшін ... ... бар ... қатынаспен байланыссыз, заңнама негізінде пайда
болатын жауапкершілік:
а) зиян келтіруден пайда ... ... ... ... ... пайда болатын жауапкершілік;
в) басқаның мүддесіне қатысты әрекет жасау кезінде пайда болуы мүмкін
жауапкершілік.
Алайда, ... осы ... ... ... ... ... ... және шартты емес деп белуге береді және ... белу ... ... ... пікір айтады [61]. Сонымен, зиян ... ... ... - азаматтар мен заңды тұлғалардың ... ... емес ... мен құқықтарына заңсыз тәртіппен
келтірілген зиян үшін ... Ал ... ... - ... ... ... туындайтын жауапкершілік.
Алайда біз жоғарыда көрсеткендей, тәжірибеде басқа да жағдайлар орын
алады, ол ... ... ... ... жатқызу түсініксіз,
шартты ма, әлде деликтілік пе?
М.К. Сулейменов шартты емес ... ... ... ... ... ол бір жақты мәмілелерден туындайтын
жауапкершілік (уәде беруден). ... ... ... ... ... ... бірақ оның деликтілік жауапкершілікпен
байланысы аз, шартты жауапкершілікпен ... көп ... ... ... осы ... басқа да авторлар қозғайды.
Мысалға, О.А. Красавчиков шартты жауапкершілік - ... ... және ... ... пайда болатын борышқордың несие беруші
алдындағы ... Оның ... ... орын алғанға
дейін тараптар бірхбірімен азаматтық-құқықтық ... ... ... ... Осы ... бере тура автор шартты
жауапкершіліктің «шартты» деп ... ... ... ... ... жауапкершілік шарттан шықпайтын басқа да қатынастарды реттейді,
мысалға: жоспарлы актіні бұзу кезінде жүктелетін жауапкершілік [62] ... ... ойды Ф.И. ... ... Оның ... ... термині өзі реттейтін қатынастарға толық сәйкес ... бұл ... бір ... ... ... ... ... жауапкершілікті қамтымайды [63, б. 65-67].
Міндеттеме пайда болуына негіз болған жоспарлы актіге және онда туындауы
мүмкін жауапкершілікке тоқтаудың ... жоқ, ... ... кезде жоспарлы
актілер жасалмайды.
Мәмілеге қатысты келсек, келесіні айтуға болады, шартты жауапкершілік
өзімен барлық мәмілелерден туындайтын жауапкершілік ... ... ... жақты мәміле болсын немесе екі жақты мәміле болсын қамтуы тиіс. ... ... ... ... де ... ... олардың бірі ерік білдіреді
және белгілі бір құқықтар немесе міндеттерді ... яғни ... ... ... ... ... қатынас бар. Осы қатынастағы
міндеттердің бұзылуы - тиісті жауапкершілікке әкеледі.
Сонымен қатар ҚР азаматтық кодексінің 149 ... 2-ші ... ... ... - ... және ... қатысты
жалпы ережелер қолданылады деген. Сонда бір жақты мәмілелерден
туындайтын жауапкершілікке қатысты ҚР АК 20 «Міндеттеменің бұзылғандығы
үшін жауаптылық» ... ... ... ... ... ... ... терминге қатысты.
Әрине мұнда терминге қатысты сұрақ болғанымен, оның ... ... ... ... B.C. Толстой дұрыс байқағандай, ... ... - ... ... ... ... заң ... себебі
әдебиеттердегі терминдер кейін заңнамада көрініс алуы мүмкін [64, б. 19].
Жауапкершіліктің «шартты» деп ... ... ... оның тек ... ... ... білдірмеуі тиіс (условный термин). Шартты
жауапкершілікті - біздің шындыққа сай болуы үшін келісімді бұзудан ... ... деп те ... ... ... ... ... біз «шартты жауапкершілік» терминін қолдана беру жөн.
Жалпы ... ... ... ... ... жауапкершілік
белгілерін толық ашуға бағытталған. Қазір біздің тоқталғымыз келіп тұрғаны
ол біршама авторлармен шартты жауапкершілік ... ... ... ... мәжбүрлеу, қосымша міндеттеме. Осы аталған белгілерге
бірінші тоқталғымыз келіп тұрғаны олардың үлкен дау ... ... ... ... ... тұрлерінің барлығына тиесілі
деп танылған - жазалау белгісі.
Бұл жерде азаматтық құқық және қылмыстық құқық бір-бірінен ... ... бола ... ... ... бола ... ... құқық
саласындағы біршама институттарды қылмыстық ... ... ... ... жасалуда.
Аталған екі сала екі тұрлі құқықтық қатынастарға негізделеді (жеке-
құқықтық және жария-құқықтық) және сол ... ... ... ... ерекшеленеді.
Екі құқық саласын жақындастыру - азаматтық-құқықтық жауапкершілік
мәселесі ... ... ... ... ... ... ... қатысты, жауапкершілік жүктелу негіздемесіне
қатысты, ... ... ... ... ... ... ... Яғни, азаматтық-құқықтық жауапкершілік
әсерін жоғарылату үшін айыппұлдар мөлшерін ... ... ... ... ... дәрежесіне байланысты жауапкершілік
мөлшерін белгілеу туралы ұсыныстар; ... ... ... соң ... ... ... ... қажеттігі туралы ойлар [65].
Біршама авторлардың ойынша, ... ... ... ... ... ... секілді (әкімшілік құқықтық, қылмыстық
құқықтық) ... жаза ... ... және ... ... ... ... мен функциясын иеленеді. Себебі, жазалаудың
болуы жауапкершілік институтының табиғатына. ... ... ... ... ... әсіресе "шығын болмағанда
нақты көрінеді.
Азаматтық-құқықтық жауапкершілікті жаза деп танушы авторлар өз ойларын
азаматтық-құқықтық жауапкершілік - ... ... бір түрі ... ... ... жазалау белгісі тиесілі, демек азаматтық-
құқықтық жауапкершілік заңды жауапкершіліктің бір түрі ... ... ... салалық белгілермен қатар заңды жауапкершілік белгілері
көрініс алады. Солай Ю.Э. Райдланың ойынша, жауапкершіліктің ... ... ... және оның ... ... Бір ... ... құқықтық
жауапкершілікке айыптау белгісі тиесілі емес ... ... ... жалпы заңды жауапкершілік ұғымы оның жеке тұрлерінде көрініс алуы
тиіс. Айыптау жауапкершілік белгісі және мақсаты, жетуі тиіс нәтижесі ... ... ... ... ... жауапкершілік түрінде -
жаза элементтері бар. Жаза элементтерін кез-келген санкция иеленеді.
Азаматтық-құқықтық ... жаза ... ... - мемлекеттік
мәжбүрлеу мүмкіндігі және жағымсыз мүліктік салдар туралы айтуға болады.
Яғни, кез-келген мәжбүрлеу - ... ... ... екі ... ... ... ... жазалаушы сипатын құрайды, алайда осы
белгілерге қарап азаматтық-құқықтық санкция жазалауды ... ... ... ... ... айтқымыз келіп ... ол ... ... ... ... бар, себебі ол заңды,
ретроспективті жауапкершіліктің бір ... ... осы ... ... ... ... құқықтық жауапкершіліктер секілді -
жазалау мақсатын қояды немесе жазалау азаматтық - құқықтық жауапкершіліктің
елеулі белгісі болып табылады ... ойды ... ... мақсат қоятын қылмыстық ... пен ... бар ... ... бір ... ... болмайды.
Жоғарыда аталған авторлардың қатесі, олардың жалпы болып табылатын заңды
жауапкершіліктегі жазалау белгісі туралы айтқанда - ... ... ... негізге алуы. Яғни, тектік болып табылатын
заңды жауапкершілік белгілерін ... ... ... ... ... алмастырып алуы.
Сонымен, жазалау мен жеке-құқықтық қатынастарды реттейтін азаматтық
құқық сыйыспайды десек те, жазалау ... ... ... ... ... азаматтық-құқықтық жауапкершіліктегі жазалауға қатысты
анықтағанымыз, азаматтық-құқықтық жауапкершілікте ... ... ... ... мәжбүрлеу мүмкіндігі, жағымсыз салдар), ... ... ... ... ... белгі емес. Азаматтық
құқық саласы ерекшелігіне байланысты азаматтық-құқықтық ... ... одан әрі ... ... ... ... сәйкестендіруге болмайды.
Біз, жазалауға қатысты келген осы қортындыларымызды негізге ала отырып
тәжірибеге бет ... ... көре ... ... ... ... ... жазалаудың
екі айқын көрінісін келтіруге болады, олар ... ... ... ... бұзу күрамы үшін жүктелуі, кінәнің -
жауапкершілік жүктеудің негізгі ... ... және ... ... ... ... азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілік өзіндегі
қылмыстық құқық әсерінен құралған жазалау ... ... ... ... ... ең ... ... мақсаты,
несие берушіге орын толтыруды жүргізу.
Сонымен, қылмыстық-құқықтық жазалаудың азаматтық-құқықтық жауапкершішкте
орын алған бір көрінісі - ол айыппұл. Айып санкцияларының ... ... ... ... ... көне Рим ... ... [66, б. 157-
163]. Айыппұл ... үшін ... ... ... қарастырылатын.
Біздің заңнамада айыппұл кеңінен қолданылады, мысалға ҚР АК 18 ... ... ... бар (§2 Айып төлеу) немесе ҚР АК 20 тарауында
(Міндеттеменің бұзылғандығы үшін жауаптылық) ... ... ... ... берілген. Азаматтық кодексте көрсетілген айыппұлға ... ... ... ... және кез-келген шартты қатынаста қолданылады.
Айыппұлға қатысты ережелер басқа да ... ... ... ... мысалға: № 476-3 ҚРЗ «Автомобиль көлігі туралы» ҚР ... ж. (6 ... 46 бап., 4 ... № 866-2 ҚРЗ ... ... ҚР ... 08.12.2001 (10 тарау, 81 бап); № 111-2 ҚРП ... ... жүзу ... ҚР Заңы ... (18 ...... ... ҚР Заңы 08.02.2003ж. т.б.
Қазіргі біздің заңнамадағы айыппұлдың көрінісі, азаматтық-құқықтық
жауапкершілікте ... ... ... жазалауды
көрсетеді. Айыппұл біздің ... екі ... ... ... орындалуын қамтамасыз етуші шара ретінде және жауапкершілік
шарасы ретінде.
Міндеттеменің ... ... ... шара ... ... - ... ... дейін болады. Яғни заң шығарушының ойынша (азаматтық
құқық теориясы өкілдерінің де ... ... ... ... ... ... ... Бұл оймен келісуге болмайды.
Біздің түсінуімізше, міндеттеменің орындалуын қамтамасыз етуші шаралар
міндеттемені ... ... ... ... тиіс.
Егер де кепілмен қамтамасыз етілген міндеттеме бұзылса, несие беруші ... ... ... мүлік есесінен қорғай алады (міндеттемені орындай)
алдынғы міндеттеме қалай дегенмен ... ... ... ... ... ... етілген
міндеттемелер бұзылса, несие беруші міндеттемені орындауды ... ... ете ... ... ... ... қамтамасыз етуші
шаралар қалай болса да өз ... ... ... ... ... ... ету шаралар екі топқа бөлінеді:
Кепіл, кепілдік, банкінің кепіл ... - ... ... ... және борышқорға ешқандай қосымша міндеттемелер жүктемейді, қорғау
шараларын қолдануды білдіреді және борышқорды жауапкершілікке тартпайды.
Керісінше айыппұл және ... ... ... қамтамасыз етуші
сипатты тек міндеттеме бұзылғанға ... ... ... ... ... ... ... немесе кепілпұлдан айыру – негізгі
міндеттемені орындауды білдірмейді. Бұл шаралар міндеттеме бұзылған ... ... ... ... берушіге орын алған немесе орын алуы
мүмкін болған шығындар ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Мұнда айыппұл өндірудің және кепілпұлдан ... ... ... ... ... ... ... олардың міндеттемені
тікелей заттай орындатқыза алмауын көрсетіп тұр. ... ... екі ... ... ... ... дәрежесі төмен, олардың қамтамасыз
етуші дәрежесін кез-келген санкция ... ... ... ... заң ... кезінен айып (штраф) санкциясы ретінде
қолданылған. Яғни, міндеттеме орындалмаса кепілпұл ... ... ... ал егер де мерзімді несие беруші ... алса ол ... ... өзі - шын мәнісінде ... ... ... ... де ... ... айып болып табылады.
Алайда кепілпұлдың айыппұлда жоқ ... - ... ... оның шарт ... төленетін төлем есебінде алынуы, міндеттеменің
орындалуын қамтамасыз ... ... ... салыстырғанда жоғары.
Сондықтан, біз кепілпұлдың қолдану аясын тарылтпай, ... ... ... мөлшерін заңнамада белгілер едік.
Айыппұл өзінің жүктелу қаупімен, өзінің қолданылуымен міндеттемені
заттай орындатқызуға итермелейді, алайда ... ... ... Ал ... ... ... кез-келген азаматтық
құқықтық санкция жүргізеді. Яғни. ынталандырушы қызмет барлық азаматтық
құқықтық санкцияға ... олар ... ... ... немесе
қолданылуымен борышқорды міндеттемені заттай орындауға ынталандырады. Шығын
орнын толтыру шарасы шартта белгіленсін, я болмаса белгіленбесін ол ... ... ... ... мүмкін және осынысымен ол тұлғаны
міндеттемені бұзбауға ынталандырады және оның ... ... кем ... ... ... ... ... экономикалық салдарды
қолдануымен шартты міндеттеменің тиісті ... ... ... шығын орнын толтырады. Мұнда тек айыппұл туралы емес, ... ... ... шартты жауапкершілік жүргізеді деп түсінеміз.
Яғни міндеттеменің ... ... ... ... ... барлық шарасы да жүргізеді.
Шығын болмағанда қолданылатын айыппұл жазаның нағыз өзі, құқық бұзу үшін
құқықтың жауабы, мейлі міндеттеме бұзудан залал келсін - ... ол ... ... ... ... ... ... алайда ол
ынталандыру айыппұл-жазалау арқылы жетеді.
Сонымен, айыппұлдың жазалаушы сипаты оның - ... ... ... ... ... айқын көрінеді. Жалпы айтатын болсақ, қандай айыппұл
түрі болмасын олар орын ... ... ... болуы мүмкін немесе төмен
болуы мүмкін. Егер томен болса несие ... ... ... ... ... ... орнын толтыру шарасы қолдану ... ... ... ... ... ... болмайды). Ал егерде
айыппұл мөлшері орын алған шығын мөлшерінен жоғары ... онда ... ... байып, ал борышқор құқығы шектеледі.
Осында жазалаушы сипаты басқалардан айқын көрінетін ... ... ... ... ... - ... ма, әлде ... орнын толтыру шарасын
қолдану-қолданбауды несие беруші ... ... ... ... орын алған шығын мөлшерінен жоғары болады, осы кезде несие ... ... ... ету ... Осы ... шығынмен салыстырғанда
айыппұлдың жоғары болу артықшылығымен қоса оның дәлелдеуді талап ... ... ... ... айыппұл секілді, ол да нақты орын алған шығын
мөлшерінен жоғары болуы әбден мүмкін. Сонымен қатар бұл айыппұл ... баюы орын ... және ... ... ... ... сипатты иеленеді. Бұл жағдайлар шығын орнын толық толтыру
қағидасына сәйкес ... ... ... ... ... толтыру қағидасы орын
толтыруды нақты орын алған шығынға ... ... ... яғни орын
толтыру орын алған шығыннан жоғары да ... де емес ... ... ... орын ... ... мен айып сипаты әр ... ... ... айып пен орын ... ... ... ... а) залал болмағанда айыппұл айып сипатында болуы; б)
айыппұл мөлшері орын ... ... ... ... ... (мұнда орын
толтыру толық жүргізіледі және айып өндіріледі); в) ... ... ... ... ... ... ... орын толтыру толық жүреді (тәжірибеде
орын алу мүмкіндігі аз; г) орын ... ... ... ... мөлшерінен
жоғары. Мұндай айыппұл орын толтырушылық және айып ... ... ... орын ... және ... ... ... орын толтырушы және айып сипаттарын иеленеді - деген
қорытындыжасалған. Алайда осында сұрақ - орын ... ... ... ... ... жауапкершілікке жазалау қаншалықты керек?
Біздің ойымызша, азаматтық құқық саласының ерекшелігіне байланысты, шартты
жауапкершілікке жазалау керек емес. ... біз ... ... ... ... оның орын ... ... дамытуымыз керек. Осындағы маңызды
жәнт, ол залал болғанда айыппұлдың орын толтырушы әсерінің барлық ... бір ... орын ... ... ... де ... орын толтырушылық әсерінен басқа да артықшылықтары бар, ол
айыппұлдың ... ... ... Яғни міндеттеме бұзудан залал болған
кезде несие берушіге орын толтырудың дереу жүруі және айыппұлдың заңнамада
көрсетілген ... ... ... есепті болуы. Шығын орнын толтыру шарасын
қолдану үшін несие беруші шығындар мөлшерін ... үшін не ... ... Бұл күрделі іс болып табылады. Осы кезде айыппұлды ... ... ... жеңілдіктер береді. Сондықтан несие берушіге шығын
орнын толтыру шарасынан гөрі айыппұлды қолданған тиімді.
Айыппұл өндіру үшін - ... ... тек сол ... өндіру құқығын
дәлелдеу тиіс, бұл жеңіл, себебі айыппұл мөлшері шартта нақты орнатылған.
Ал шығын орнын толтыруды талап ету үшін - ... оның ... ... ... Сонымен қатар, айыппұл орын алған шығынды толық қамтуы
мүмкін.
Сонымен, осы ... ... ... оның белгілі бір деңгейде орын
толтыруды жүргізуі, өндіріп алуды жеңіл және ... ... ... әсері - одан толық бас тартуға мүмкіндік бермейді.
Сондықтан біз, әзірше отандық заңнамадағы айыппұлға қатысты келесідей
қорытындыға ... ... деп ... ҚР АК 18 ... орындалуын қамтамасыз ету тарауынан алынып
ҚР АК 20 азаматтық құқықтық жауаптылық тарауында көрсетілуі тиіс;
Міндеттеме орындалуын қамтамасыз ету ... ... ... ... негізгі орынға шығаруы қажет;
Айыппұлға қатысты жалпы ереже өзінде ескертпе ұстауы тиіс. Ескертпе,
айыппұлдың кез келген азаматтық құқықтық ... ... ... ... ... занда белгіленген қатынастарда қолданылу мүмкіндігіне қатысты ... ... ... мүмкін қатынастарды ҚР АК 20 тарауындағы жалпы
ережелерде, қолданылатын қатынастардың белгілерін көрсетіп нақты белгілеуге
болады немесе ҚР АК ... ... ... ... бір ... ... айыппұл қолданылу мүмкіндігі туралы ескертпе ... не жеке ... ... нормативтік құқықтық актілерде
белгілеуге болады;
Заңнамада көрсетілген баламалы айыппұлдар, шығын орнын толтырудан ... ... ... ... айрықша айыппұлдардан мүмкіндігінше арылу
қажет. Аталған айыппұл тұрлері азаматтық-құқықтық ... ... ... ... мақсат пен атқаратын қызметке сәйкес келуі
бір ... ... ... ... ... ... Мысалға ҚР АК-нің
296 бабына толықтыру ұсынуға болады - яғни ол ... айып ... ... ақша ... ... орындалмаған немесе тиісінше орындалмаған
міндеттеме сомасына шаққандағы пайыздық көрсеткішпен ... ... ... ... нақты, ақырғы айыппұл мөлшерін белгілеу арқылы ... ... ... ... ... ... ... мөлшеріне дейін айыппұлды
белгілей және өндіре ... ... ... шегі ... ... аса үлкен мөлшерде баюына жол бермейді. Себебі айыппұлды ... ... қою ... ... ... өсуін күтіп өндіріп беруді талап ете
алады. Мұндай жағдайлар біз жоғарыда көрсеткен мысалдарда орын алып ... ... ... ... ... ... ... мөлшерін
төмендетеді. Алайда біз жоғарыда көрсеткендей соттың ... ... ... ... ... өз ... ... міндетті емес,
солай тұлға үш жылға жеткізбейтін мерзімді күтіп ... қою ... ... алып оны ... талап етуі заңды және еш құқықты
бұзбайды.
Жалпы ... ... ... ... ... ... белгілеу туралы
ұсынысты берген авторлар бар, мысалға, Е.В. ... ... ... ... ақылға қонымды болуы тиіс. Яғни, бұзушы оған
жүктелген шартты ... ... алу ... ... тиіс.
Осындай мақсатпен сот айыппұл мөлшерін төмендете алу мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... жөн, яғни ... міндеттеменің өз мөлшерінен ... ... [67, б. 20-22]. ... ... тым ... мөлшерде
айыппулдың шегін көрсетеді, яғни міндеттеменің ... ... ... ... ... Әрине, мұндай мөлшерде айыппұлды өндіру борышқорға
қатысты дұрыс емес шығар.
Айыппұлдың шекті мөлшерін белгілеу ... ... де ... шарттарда ол шек жалпы міндеттеме сомасының белгілі бір
пайызымен ... ... ... ... ... үшін ... 0,5% бірақ
жалпы мөлшері міндеттеме сомасының 15% аспайтын ... ... ... ... ... ... шекті мөлшерін белгілеу үшін экономикалық тұрғыдан
зерттеулер жүргізу керек, біздің ойымызша айыппұлдың шекті мөлшері ретінде
бұзылған ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады. Мысалға, бұзылған міндеттеменің 3 тен 1
бөлігінен аспайтын мөлшерде ... оның 50% ... ... ... ... ... ... мейлі ол нақты белгіленген сома болсын немесе
өсім болсын.
Айта кету керек шекті мөлшер туралы ... ... ... ... ... айыппұлға қатысты қолданбау тиіс. Бұл ақшалай
міндетеменің ерекшелігіне байланысты.
Жоғарыда айыппұлға ... ... ... ... ... қол ... болады деп есептейміз: шығын орнын толтыру;
мүмкіндігінше толық жүргізіледі; ... ... ... баюы ... жауапкершіліктің қылмыстық-құқықтық жауапкершілікпен
жақындастырылуына тосқауыл қойылады; ... оған ... тым ауыр ... ... ... шығып қалу
қаупі кішірейеді.
Сонымен, азаматтық-құқыктық шартты жауапкершілік дегеніміз - ерекше
негіздер орын алғанда ... ... ... ... орын толтыруды
көздейтін санкцияларды өзінде ... ... ... ... ... орын ... және ... міндеттеме белгілерін
негізгі орынға қою себебіміз, біздің ойымызша ... ... ... ... ... ... ... Мысалға, орын
толтыру белгісі жауапкершілік ... ... ... ... тиісінше атқаратын қызметі, шығын орнын толық ... - ... ... ... Ал қосымша міндеттеме азаматтық-құқықтық шартты
жауапкершілікті ... ... ... ... ... шартты жауапкершілікті толық көрінісі үшін
біз ... ... ... ... ... ... ... салыстыруымыз керек. Сол арқылы біз азаматтық-
құқықтық шартты жауапкершіліктің азаматтық құқықтағы орнын белгілейміз.
Міндеттеменің өзі әрдайым, қозғалыста ... ... сол ... ... ... болады, яғни Б.Т. Базылев жазатындай
заңды жауапкершілік дамитын құқықтық қатынас [68, б. 95].
Жауапкершілікті ... ... ... біз ... ... бақылай аламыз, жауапкершіліктің пайда болуы мен аяқталуын көреміз.
Жауапкершілік ол динамикадағы санкция, құқықтық норма ... ... [69, б. ... шартты жауапкершіліктің даму процесін зерттеу арқылы
біз шартты жауапкершіліктің атқаратын қызметтерін, жететін нәтижелерін ... ... ... ... асырылуындағы кедергілерді анықтап
оларды тойтаруға мүмкіндік аламыз.
Азаматтық-құқықтық жауапкершілікті ... және ... ... ... да ... ... ... В.Ф.
Попондопуло, Б.И. Пугинский т.б. [70; 71].
В.А. Тарховпен толық келісуге ... яғни ... ... ... ... бұзу ... ... пайда
болуын және жауапкершілікті жүзеге асыруды ... ... ... ойымен [72, б. 65].
Азаматтық-қуқықтық шартты жауапкершіліктің ұғымын ... ... ... мәжбүрлеумен ара-қатынасын айқындау керек.
Мемлекеттік мәжбүрлеу - кез-келген азаматтық құқықтық санкцияға тиесілі
белгі. Б.Т. ... ... ... ... ... орган немесе лауазымның белгілі бір тәртіпті сақтау туралы
жазбасынан ... ... ... ... ... - ... әсер
етуі деп көрсетілген. Біздің ойымызша, осы автордың мемлекеттік мәжбүрлеуге
қатысты ұсынатын анықтамасы дәл болып келеді және оны қабылдамауға еш ... ... ... ... ... жауапкершілік субъектілері мемлекет
және құқық бұзушы деуімен толық келісуге болмайды ... заң ... ... ... - ... ... сәйкес белгілі
бір әрекеттер жасауға мәжбүрлеуге құқықтық негіз ... ... ... 3.13) [74, б. 191]. Осы ... біз ... мен
мәжбүрлеудің тығыз байланысын көрсетеміз. Мемлекеттік ... ... тең ... бір жазықтыкта қаралмайтын ... ... ... ... ... қатар басқа да
құқық қорғау амалдарына тиесілі [75, б. 348]. ... ... ... ... ... ... ... Мәжбүрлеусіз
жауапкершілік бола алмайды, бірақ мәжбүрлеу жауапкершіліксіз бола ... б. ... ... ... ... ... деп ... және
танымауға қатысты үш топ ой қалыптасқан.
Бір топ ... ... ... ... ... жауапкершілік тек мәжбүрлеу арқылы жүзеге ... ... ... ... сөз ... тұр. ... шараларының
мәжбүрлеусіз ерікті түрде жүзеге асырылуы ... ... ... ... В.И. Зайдзе мүліктік ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру деп таниды.
Мұнда кез-келген санкция емес, мемлекеттік мәжбүрлеумен ... ... ... ... ... ... ... белгісі
ретінде мәжбүрлеу орын алу мүмкіндігін емес, ал оның фактілік орын алуын
көрсетеді. Оның ... ... орын алу ... ... ... кезінде де және бұзылғаннан кейін де сақталады, ал ... ... ... ... ғана орын алуы ... ... ... мәжбүрлеу орын алу мүмкіндігі тараптарға психикалық әсер етуін
мойындайды, ... ол ... әсер ... жауапкершілік деп танымайды.
Мемлекеттік мәжбүрлеу зиян орнын толтыруға жаңа сапа ... орын ... ... ... ... ... В.И. ... мемлекеттік
мәжбүрлеумен байланыстының барлығын мүліктік жауапкершілікке жатқызады ... ... ... мәжбүрлеумен басқа да шаралар ... ... ... санкциялардың барлығы мемлекеттік мәжбүрлеу
апаратьімен қамтылған, олардың барлығын жауапкершілік шараларына жатқызу
ақылға ... ... ... ... ... ... ... қорытынды,
мемлекеттік мәжбүрлеумен қамтылған кез келген заңды салдар жауапкершілік
болып табылмайды және мемлекеттік мәжбүрлеу ... ... ... қате. Дәл осындай қатені, яғни мемлекеттік мәжбүрлеу арқылы
жүзеге асырылатын шаралардың бәрін ... ... ... ... ... В.И. ... ... тағы бір жеріміз оның
мәжбүрлеуді қолдану ... ... ... ... ... ол ... шығатын белгі.
Ал азаматтық-құқықтық санкциялар шеңбері тек жауапкершілік шараларымен
шектеліп қалмайтындықтан, азаматтық-құқықтық ... ... ... ... ... ... жоқ. Мұнда біз
мемлекеттік ... ... ... ... ... құқық
саласының ерекшелігін ескереміз. Яғни, ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мәжбүрлеуді
қолданбай ақ жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл жағдайларда, мемлекеттік мәжбүрлеу
мүмкіндік ретінде, ... ... ... яғни нақты қолданылмайды.
Аталған ерекшелік жалғыз жауапкершілік шараларына қатысты емес, ол
барлық азаматтық-құқықтық санкцияларға ... ... ... ... тиесілі белгі емес.
Біз М.К. Сулейменовтің жауапкершілік шаралары юрисдикциялық ... ... ... ... ... ... ... бұзушыда -
айыппұлды сот арқылы өндіруде ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылуы мүмкін,
яғни айыппұлдың ... ... ... ... орын толтырылуы [60].
Екіншіден, бізге белгісіз тұлға жауапкершілік ... ... ... оны ... ... қорқынышынан жасады ма, әлде өз
қалауымен, өз тәртібінің дұрыс емес екендігін ... ... ма? ... ... ... ... ... деп презумциялап ойлағанша,
ол өз тәртібінің дұрыс емес екендігін түсініп, соның салдарын жою үшін, еш
қорқынышсыз жасады деп ... ... ... ... Олай ... біздің
қоғамда барлығы өз міндеттерін тек қорқыныштан ғана ... ... ... ... бұл олай ... ... ... жауапкершілік түйінін оны жүзеге
асыру ... ... ... ... ... ... де, ... болса мәжбүрлі түрде де
жүзеге ... ... Осы ... айтуға болады, айыппұл, шығын орнын
толтыру ерікті ... ... ... өндірілсін, олар бәрі бір
жауапкершілік шаралары ... ... ... оның ... борышқорға
жағымсыз әсер етеді, яғни борышқордың мүліктік, мүліктік емес ... ... ... ... үшін ... ... ерікті
жүргізілмесе олар мәжбүрлі өндіріледі.
Қағида - негіз, тамыр, бастау. Қағида - ... ... - заң ... [78, б. ... ... құқықтық институттар, маңызды құрылымдар белгілі
бір қағидаларға сүйенеді. Қағидаларды ... ... ... ... бағытын анықтауға болады. Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілік
қағидасын анықтаудың тәжірибелік маңызы да бар, ол ... ... ... және құқық бұзудан пайда болатын қатынасты реттеу
тәртібін белгілеу.
Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілік қағидаларына қатысты ойлар ... ... ... ... ойынша, шартты жауапкершілік жалпы ... ... ... ... ... ... мүліктік
әсер ету; шығын орнын толық толтыру, кінә үшін жауапкершіліктің жүктелуі
[79, б. 12].
О.С. Иоффе жоғарыдағы орын ... ... ... және кінә ... ... қағидаларына - заңдылық қағидасын қосады. Алайда,
автор алдыңғы екі қағидадан ерекше ... ... орын алу ... ... ... ... меншіктің күзетілуін одан әрі жоғарылату
үшін шығын ... ... ... қағидасы заңмен немесе тараптар келісімімен
шектелуі ... ... бір ... екіншіге мүлікті ақысыз пайдалануға
беруге келіседі, кейін қарсы ... өз ... ... ... ... тек ... ... орнын толтырады, ол алынбай қалған пайда
өндірмейді, себебі ол ... ... ... жоқ ... (В.В. Васькин, Н.И. Овчиников, Л.Н. Рогович) жоғарыдағы ... ... ... ... ... қағида түрін көрсетеді, ол
жауапкершіліктің міндетті түрде, барлық жағдайда орын алу ... ... ... ... ... ... жәбірленуші еркіне қарамастан, міндетті түрде жүктелуі;
тараптар теңдігі; жеке мүдденің жалпының мүддесіне сәйкестігі ... де ... жоқ емес (В.А. ... ... ... ... ... жауапкершілік
қағидалары деп аталуымен Витольд Варкалло келіспейді, ... ... ... ... ... ... ... оны тек жауапкершілікке
тиесілі деуге ... Ал зиян ... ... ... және кінә ... жауапкершілік қағидалары жауапкершілікті реттейтін ... ... ... ... ... залал орнын толтыру және
жауапкершілік ... ... ... ... ... ... шығарады:
Қалпына келтіру қағидасы, яғни залал орнын заттай немесе ақшалай ... Бұл ... ... негізсіз баюына жол бермеуді көздейді.
Қасақана кінә үшін міндетті түрдегі жауапкершіліктің жүктелуі, яғни ... ... зиян ... үшін ... ... ... алдын
ала келісімдер заңсыз деп танылуы.
3. Бой бермейтін күш әсерінен бұзылған міндеттеме үшін
жауапкершіліктің жүктелмеуі.
Біздің ойымызша, ... жиі өзі ... ... ... ... Яғни ... құқыққа тиесілі жауапкершіліктің міндетті түрде
жүктелу қағидасын азаматтық-құқықтық шартты ... ... ... ... ... жауапкершілік келесі жалпы азаматтық-құқықтық
қағидаларға негізделеді:
борышқордың абсолютті және ... ... ... яғни шартта
жауапкершілікті шектейтін ереже болмаса, міндеттеменің кез ... ... ... Егер ... ... өзін ... босату
негіздерін алдын ала белгілемесе, ол кінәлі болмаса да жауапкершілікке
тартылады. Бұл қағида 17 ... ... ... ... ... ... яғни ... жауапкершілікті, оның шегін,
жауапкершіліктен босату негіздерін өздері белгілейді;
- «доктрина ... ... - бір ... ... ... ... ережелер қолданылса, нақты бір қатынаста тараптармен алдын
ала ескерілмесе де, дәл сондай ... ... және ... ... ... оған ... берді деп танылады.
Біздің ойымызша, жоғарыдағы ағылшын құқығындағы шартты ... деп ... ... тек бірінші қағида шартты жауапкершілікке
тікелей қатысты. Яғни, абсолютті және міндетті түрдегі орын алуы ... ... ... ... ... бір ерекшелік онда
міндеттеме барлық жағдайда орындалуы мүмкін деп танылады. Яғни, бұл ... ... ... ... емес, сонымен қатар ақшалай орындалу
мүмкіндігінде. Демек, шартты ... ... ... ... ... ... жауапкершілікке әкеледі.
«Шарт бостандығы» қағидасын тек шартты жауапкершілік қағидасы деп тану
негізсіз, ол жалпы шартты құқық ... ... ... ... ... ... ... ол да жалпы азаматтық құқыққа
тиесілі, бірақ қағида емес, ал шарт ... ... ... ... ... ... үшін ... жүктеуді, қағида қатарына жатқызу
негізсіз, себебі мұнда орын алатын ... көп. ... ... ... үшін ... ... айналысатын тұлғаның кінәсіз
жауапкершілігі, яғни тойтарылмайтын күштен басқа барлық жағдайда
жауапкершілікке тартылуы. Осындай ауытқулардың бар болуын жоғарыда
көрсетілген авторлардың өздері де ... Ал, ... ... ... ... ... ... күш орын алғанда, жауапкершіліктің орын алмауын қағида
ретінде танымауға еш негіз жоқ ... ... ... ... ... бой ... күш орын алса да ... пайда болатын, бой
бермейтін күш) ... ... ... ... ... алады.
Сондықтан бұл ұсынысты қабылдасақ біз қағиданың бұзылуымен келісуімізге
тура келеді.
Біз B.C. Толстойдың ... бөлу ... ... (қағидалар жалпы
құқықтық, салааралық, салалық, институттық) азаматтық-құқықтық шартты
жауапкершілік негізделетін қағидалардың келесідей топтарын ... ... ... ... яғни азаматтық құқық саласына тиесілі қағидалар;
3) Институттық қағидалар, азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің тек
өзіне тиесілі қағидалар.
Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершіліктің, жалпы ... ... ... аталған авторлардың барлығы мойындайды десе болады.
Мұндағы жалпы құқықтық қағидалар: заңдылық және ... ... ... ... ... ... және шартты жауапкершіліктіңйе оған
негізделуі түсінікті;
Аталған қағидалар ҚР заңнамасында бекітілген және олар тұрақты болуымен
ерекшеленеді. Яғни ... ... ... ... ... ... екі ... барлық уақытта құқықтың негізі болуымен
ерекшеленеді.
Шартты жауапкершілік негізделетін салалық қағидалар:
а) Тараптар ... ... яғни ... берілген жауапкершілік
шараларын қолдану мүмкіндігін шартты қатынастағы екі тарапта тең иеленеді.
б) ... ... ... яғни ... қатысты сұрақтарды құзыретті органдар араласуынсыз, өздері
шешу ... ... Шарт ... ... ... шартта өз еріктері бойынша
жауапкершілікке қатысты ережелер орнатуға мүмкіндік беруден көрінеді.
Аталған қағидалар ҚР АК-нің 2 бабында өз ... ... және ... ... ... ... ... басқа құқық
салаларындағы қорғау шараларынан, ерекшелігін көрсетуге көмектеседі.
Азаматтық құқықтық шартты жауапкершіліктің тек ... ... ... Тек ... әсер ету ... - ... шартты
жауапкершілік бұзушыға тек мүліктік әсер етуді көздейді. Тек мүліктік әсер
ету азаматтық-құқыктық қорғау шараларын басқа ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілік, әкімшілік
құқықтық жауапкершілік құқық бұзушыларға ... әсер ету ... ... бұл ... ... ... әсер ... қатар жеке
басқа әсер етуді көздейді. Сонымен қатар ... ... ... ... ... көздейді және өндірілген мүлік мемлекет
пайдасына ... ... ... ... жауапкершілікті басқа
заңды жауапкершілік тұрлерінен ажырататын ерекшелігі - оның тек ... ... [81,б. ... ... ... толық толтыру қағидасы - несие берушіде орын алған және
болашақта орын алатын шығындардың, ... ... ... ... ... ... қатар бұл қағида жәбірленушінің негізсіз баюына ... ... ... Өкінішке орай, шартты жауапкершіліктің негізгі ... осы ... ... ... ... ... асырылуына бірнеше
бөгеттер бар:
Шартты жауапкершіліктің кінә үшін жүктелуі, мұнда борышқор шығын
келтіруінде ... деп ... ол ... ... ... ... түгіл,
жауапкершілікке мүлдем тартылмайды.
Айыппұлдардың кеңінен қолданылуы, яғни олардың бір жағдайда ... ... ... әкелмесе, басқа бір жағдайларды несие берушінің негізсіз
баюына әкелуі.
Шектелген жауапкершіліктің болуы. (ҚР АК 358 6. ... ... ... ... Аталған нормалардағы шектеулер тек
белгілі бір шығын ... ... ... ... (мысалға, нақты орын алған
шығынды ғана өндіруге рұқсат). ... ... ... ... ... ... ... мүддесін қорғауды жүргізеді.
Осында аталған шығын орнын толық ... ... ... бөгеттерді
жалғыз біз белгілеп тұрған жоқпыз. Оларды басқа да авторлар көрсетеді,
мысалға Н.М. ... ... бір ... заң, шығын орнын толық
толтыру қағидасынан ауытқиды, ... ... және ... ... ... ... шығын орнын толтыру кезінде нақты орын алған
шығындармен шектелу (алынбай қалған пайданы өндіруге ... ... [82, ... ... ... ... құқықта екі қағида бір-бірімен
сыйыса бермейді, ол кінә үшін жауапкершілік жүктелуі және шығын орнын толық
толтыру қағидасы. ... ... ... ... негізгі деп алсақ, онда
екіншісі көп жағдайда ... ... ... ... таңдағы ғылыми
техникалық прогресс және нарықтық экономика үшін ... ... ... ... үшін ... ... ... тудырады [60; 61].
Аталған бөгеттерді жоюда келесі шаралар жасалу қажет:
Айыппұл заңнамада нақты ... ... ғана ... тиіс,
мысалға әлсіз тараптың мүддесін мықты тарап алдында қорғау, ... ... ... ... ... шартты жауапкершілік жүктеу негіздемесі ретінде танудан толық ... ... оның ... зиян келтіру фактісінің өзін ғана жауапкершілік
жүктеу негіздемесі ретінде алу ... ... ... шараларға қоса, шығын орнын толық толтыру
қағидасының сақталуы үшін ... ... ... ... қажет. Себебі жауапкершілікті сақтандыру арқылы несие
беруші құқығын ... ... ... ... де ... ... ... шараның маңыздыгынан болар, осы бағыт мемлекеттік деңгейде соңғы
жылдары жақсы дамуда.
Сақтандыруға қатысты шығарылған ... ... ... көп
бөлігінде деликтілік жауапкершілікке қатысты қолданылады, алайда ... ... ... де ... ... ... келеді [83; 84;
85; 86].
Жалпы азаматтық-құқықтық ... ... ... ... жоқ, бір авторлар жауапкершілікті сақтандыру, азаматтық-құқықтық
жауапкершілікті жояды десе [87], ... ... ... жаңа ... алуы деп таниды. М.К. Сулейменовтың ойынша,
кінә болмағанда жауапкершілік жүктеу - сақтандыру институтының ... ... - ... ... ... ығыстырып,
жауапкершіліктің басқа көрініс алғанын көрсетеді. Сақтандыру орын ... ... ... ... сақтандырушы өз талаптарын регресс арқылы
бұзушыға қояды, сол ... ... ... ... [60; ... ... ... келісуге болады азаматтық-құқықтық
жауапкершілікті ... ... ... ... ... орнын
толтыруға мүмкіндік береді. Сақтандыру жәбірленушіге де бұзушыға да тиімді
[88, б. 16-21].
Біздің ойымызша жауапкершілікті ... ... ... қорғауда маңызды және осы институттың дамуы тұлғалардың
құқықтарының қорғалуына тиісті кепілі болады. Сақтандыру институты
азаматтық-құқықтық жауапкершілік ... ... ... ... ... ... ... Сақтандыру орын толтыруды
тиімді жүргізгендіктен ол жауапкершілік институтына түсірілген біраз жүкті
өзіне алады.
Алайда бұзушы өз ... ... ... ... ... ... азаматтық-құқықтық жауапкершілік емес. Себебі,
мұнда бұзушы жауапқа тартылмай тұр, орын толтыруда ... ... ... ... ... ... ... - жетуі тиіс нәтиже оның мақсаты
болып табылады. ... ... ... ... ... көп, бір авторлар шартты жауапкершіліктің ... ... ... ... басқалары шартты жауапкершілікке азаматтық-құқықтық
санкция көздейтін мақсаттар тиесілі деп ... ... ... ... тек жауапкершілік шараларымен шектеліп қалмайды.
Сонымен, шартты жауапкершілікке келесідей мақсаттар тиесілі ... ... ... ... ынталандыру [89, б. 179].
2. Залал орнын толтыру [90, б.419].
3. Міндеттеме бұзылуы болашақта қайталанбас үшін жазалау [91].
4. Тұлға мүддесін, ... ... ... [92,б. 100].
5. Бұзылған құқықты қалпына келтіру [93, б.34].
Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілік мақсаты ретінде міндеттемені
заттай орындатқызуды алушылар да ... ... С.Н. ... ... ... орындау көп жағдайда қиын, себебі айыппұл төлеу, шығын
орнын толтыру борышқорға бір ... ... ... ... ... ... ... орнын кейін міндеттемені басқа біреуге жоғары бағамен
орындағанда ... ... ... ... ... ... ... болып табылады [94, б. 31]. Автордың
міндеттемені заттай мәжбүрлі орындатқызуды ... ... ... ... оның ... жауапкершіліктің бір шарасы ретінде - міндеттемені
заттай мәжбүрлі орындатқызуды алуынан ... ... ... ... ... деп танылатын біршама
мақсаттармен келісуге болмайды, олар ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық-құқықтық
жауапкершілік жаза деп алатын, тиісінше оның жазалау мақсаты мен қызметі
көп жағдайда мамандармен жоққа ... [95, б. 82, ... ... жауапкершілікке жазалау мақсаты, функциясы
тиесілі ... ... ... ... ... ... ... жоқ, азаматтық құқықтық-жауапкершілік - жеке ... ... ... ... шартты жауапкершілік
қағидаларына, негізгі бастауларына қайшы келеді. Жазалау ... ... ... ... жауапкершілікті қылмыстық құқықпен
жақындатқызады.
Міндеттемені заттай мәжбүрлі орындатқызу жауапкершілік шарасы ... бұл ... ескі ... ... ... ... ... жауапкершілік көздейтін мақсаттар екі ... ... ... ... мақсаттар, олар азаматтық құқық қорғау
шараларының барлығына тиесілі. ... ... ... ... ... ... ... мақсаттар азаматтық-құқықтық шартты
жауапкершілікке де тиесілі болып табылады, олар: а) құндылықтар мен ... ... ... ... қамтамасыз ету; б) құқық ... ... ... мен ... ... в) заңнаманы, тарптардың
бір-бірінің құқықтары мен мүдделерін сыйлауға тәрбиелеу ... ... жету ... ... ... тиісті сыйластыққа,
татулыққа негізделген қарым-қатынастар орнатылады; г) міндеттеменің тиісті
орындалуына ... ... ... ... ... ... жауапкершіліктің
жалпы мақсаттары, шартты жауапкершіліктің негізгі ... ... ... ... жауапкершіліктің аталған жалпы
мақсаттарынан оның екінші функционалды мақсатын ажырату қажет.
Функционалды мақсат өзінің атауы ... ... ... ... ... байланысты.
Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершіліктің функционалды мақсаты - несие
берушіге орын толтыруды ... ... ... жауапкершілік
осы функционалды мақсаты ... ... және бұл ... өз ... ... ... арқылы жетеді.
Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілікке келесідей қызметтерді жүзеге
асыру жүктелген:
1. Орын толтырушылық қызмет тауар-ақша айналымының дамуынан пайда болды,
яғни ақша ... зиян ... ... ... ... Осы ... ... келтірушінің жеке басына, бостандығына әсер етуді, кек алуды ығыстырып
азаматтық-құқықтық жауапкершілікті ... ... ... екі жолмен бірдей қанағаттандырылды, ... ... ... екіншісі - зиян келтірушіні мүліктен айыру.
Демек, кек алу қағидасы, зиян ... ... ... ... қағидасымен
алмастырылды.
Орын толтырушы қызмет, залал орнын толтыруды көздейді. Яғни, залал орнын
толтыруды бұзушыдан өндіріп алу арқылы жүзеге асырады. Бұл ... ... ... ... ... көруге болады. Осы орын толтыру
қызметі екі ережені сақтауы тиіс, ... орын ... ... ... ... тиіс және ... негізсіз баюына әкелмеуі
тиіс.
Орын толтырушы қызмет көп жағдайларда қалпына келтіру қызметімен бір деп
саналады, бұл ... емес ... ... ... ... орын ... кең және ол басқа
азаматтық құқық қорғау ... ... ... міндеттемені заттай
мәжбүрлі орындатқызу, екі жақты реститутция. Міндеттемені заттай мәжбүрлеп
орындатқызу жауапкершілік шарасы ... ... осы ... сұрақ
туындайды азаматтық-құқықтық жауапкершілікте бұзылған құқықты қалпына
келтіру қызметі қалай жүзеге ... - ... ... ... ... өз ... көп жағдайда азаматтық-құқықтық деликтілік жауапкершілікте
табады.
Міндеттемені тиісті орындауға ынталандыру кең ... ... ... ... ... ... өз ... тиісті
орындауға ынталандырады және тәрбиелейді, құқық нормаларының ... ... ... ... әсер ету, ... ... қаупі арқылы жүргізіледі.
Демек шартты жауапкершілік міндеттеменің тиісті орындалуын қамтамасыз
етуші сипатты иеленеді. ... ... ... ... міндеттеменің тиісті орындалуын ... ету ... Бұл ... ... ... ... ... айыппұлдың
емес, ал сонымен катар шығын орнын толтыру шарасының әсері.
Шартты жауапкершіліктің ... ... ... ... ... ... амалдармен салыстырғанда (кепіл, кепіл болу, аманат) төмен,
себебі ол басқа мақсаттарды көздейді.
Сонымен, азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілік екі ... ... тиіс олар орын ... және ынталандырушы. Орын толтырушы қызмет
міндеттеме бұзылған соң және ол ... ... ... ... орын ... қызмет міндеттеме бұзылғанға дейін және бұзылған соң жүзеге
асырыла береді.
Міндеттеме бұзылғанға дейін ынталандырушы қызмет - ... бұзу ... ... ... ... ... асырылады. Міндеттеме бұзылған
соң, жауапкершілік шараларын ... ... жолы ... ... ... керек, ынталандырушы қызметті басқа да жеке санкциялар атқарады,
яғни ... ... ... санкция өзінің қолдану қаупімен ... ... әсер ... ... ... ... басқа шартты санкциялардан ерекшелендіретін оның ... ... ... ... ... зерттеген, бірақ бүгінгі
күнгедейн жауапкершіліктің біршама сұрақтары ... бір ... ... ... оған сырттан ұқсас басқа қорғау ... ... ... ... ... заң ... ... мақсаты.
Аталған мақсатқа жету келесідей себептерден маңызды болып табылады: құқық
қолданушы мемлекеттік органдар тәжірбиесіне қажет; ... ... ... ғылымның әрі қарай дамуы үшін қажет [97].
Қорытындылай айтсақ, шартты жауапкершілікке қатысты біршама авторлармен
берілген анықтамаларды сараптай келе, оның ... ... ... ... ... мемлекеттік мәжбүрлеусіз ерікті жүзеге асырылуы;
* азаматтық құқықтық жауапкершіліктің міндетті түрде орын алуы;
* құқық бұзуға мемлекеттің жағымсыз қатынасы;
* құқық ... соң орын ... ... ... шаралары азаматтық құқық реттейтін қатынастарда
қолданылады;
* қалпына келтіру және ... ... ... ... ... ... бұзушы еркіне қарамастан оны белгілі бір құқығынан айыру және ... ... ... жаңа ... ... ... жүзеге асыратын құқықтық қатынас;
* орын толтыру заттай немесе ақшалай болуы мүмкін;
* мүліктік әсер ету;
* кінә үшін жүктелуі;
* ... ... ... ... ... өзі ... яғни құзыретті мемлекеттік орган
араласуынсыз;
* тараптар теңдігі;
* жауапкершілік ережелерінің тараптармен алдын ала ескерілу ... ... ... ... ... жауапкершілік мөлшерінің тараптардың өздерімен анықталуы.
Жоғарыдағы белгілерден азаматтық-құқықтық жауапкершілікке келісідей
анықтама беруге болады - ... бұзу ... ... ... ... немесе мәжбүрлі жүзеге асыратын, мемлекеттік және қоғамдық айыптауды
жүргізетін, бұзушыға жағымсыз мүліктік салдар жүктейтін және сол ... ... ... және ... мүддесін қалпына келтіріп қорғайтын
міндеттемелік құқықтық қатынас.
Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілік ... ... әр ... ... ... танитынына тоқталатын болсақ, бұл
жұмыстың үлкен мөлшерін алар еді.
Жоғарыда келтірілген белгілердің ... ... ... ... ... ... ... басқа заңды
жауапкершілік тұрлерінен тиісті ажырата алмайды. Мысалға: құқық бұзуды
немесе ... ... ... ... кінә үшін ... ... құқық бұзудан сон, орын ... ... ... ... ... ... жүктеу; санкцияны жүзеге асыратын
құқықтық қатынас; мүліктік әсер ету т.б. ... ... ... ... түріне тиесілі деуге болады, ... ... ... ... ... ... ... азаматтық-құқықтык
жауапкершілікті басқа заңды жауапкершілік тұрлерінен өзгешелендіруде
қолданудың ... ... ... ... ... - өзінде ... ... ... тиесілі елеулі, маңызды белгілерден басқа,
тек өзіне тиесілі белгілерді де иеленеді. ... ... тек ... ... ... ол ... құқықтық реттеуге тиесілі. Соған қарамастан,
әр сала өзі реттейтін ... ... ... ... ... ... ... мазмұнымен, қолдану механизімімен
өзгешеленеді. Осыған ... ... ... ... заңды
жауапкершілік белгілері ... ... ... жауапкершілікте өзгеше бір келбетті иеленеді, біз оны төменде әлі
көрсетеміз.
2.2 ... ... ... пен деликтілік
жауапкершіліктің ара-қатынасы
Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілікті ол негізделетін ... ... ... ... ... ... шаралары,
қолданылу негіздемесі сипаттайды.
Жауапкершілік жүктеу негіздемесі де жауапкершілікті сипаттайтын белгі,
бір ... ол ... ... елеулі белгі болуы да
мүмкін. Сондықтан жауапкершілік ... ... ... ... ... ... ... пікірмен келісе алмаймыз [98,
б. 11].
Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілік өзінің жүктелу негіздемесімен де
өзгешеленеді, мысалға ... ... кінә ... ... ... жүктеу негіздемесі болып табылатын зиянның көріністері
(реалды ... ... ... ... Осы ... ... шартты
жауапкершіліктің ерекшеліктерін көрсетеді, оны ... ... ... ... шартты жауапкершілікке тиесілі белгілер дегенде -
тараптар ... ... ... ... болуы; тараптың бірінің
міндеттемені орындамау және тиісті орындамаудан көрінетін құқыққа қарсы
тәртібі; жауапкершілік ... ... ... ... ... ... бірнеше негіздер бойынша бөлінеді,
мысалға: үлесті және бірігіп жауап беру; ... ... ... ... - ... және ... жауапкершілік; жауапкершілік мөлшеріне
байланысты - жоғарылатылған және шектеулі жауапкершілік; нақты жауап беруші
субъектіге қатысты - өз ... үшін - ... ... ... үшін
жүктелетін жауапкершілік; жауапкершіліктің пайда болу негіздемесі бойынша
шартты бұзудан пайда болатын ... және зиян ... ... ... ... біз заңнамада көрсетілген «зиян келтіру үшін ... ... ... ... ... терминін
қолданғанын жөн көріп отырмыз. Зиян келтіру үшін ... ... ... үшін ... ... ... ... мән-жәйді
толық сипаттай алмайтын ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Кейбір мемлекеттер заңнамалары азаматтық-құқықтық жауапкершілікті шартты
және деликтілік деп бөлмейді [99]. Алайда бұл шешімнің ... ... ... осы екі ... ... бір-бірінен
айырмашылықтарынан көруге болады.
Азаматтық-құқықтық шартты ... ... және ... үшін ... жауапкершілік деликтілік жауапкершіліктен
бастау алғаны анық [100, б. 8]. Алайда, шартты жауапкершіліктің деликтілік
жауапкершіліктен бөлініп ... бір ... ... жоқ, бұл ұзақ ... ... ... ... шартты жауапкершілік 16-17-ші ғасырларда
қалыптаса бастады.
Шартты жауапкершілік, шартты ... ... ... ... пайда болатын борышқордың несие беруші ... ... емес ... бір ... ... қарсы
әрекетімен екінші тұлғаға мүліктік зиян келтірген үшін жүктелетіндігі бізге
анық.
Азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің осы тұрлеріне тоқталып, олардың ... ... ... біз төмендегідей көрініске ... ... ... және ... емес жауапкершілік әр
тұрлі заңды фактілерден пайда болады, демек олардың құқықтық реттелуінде
жалпы қағидаларымен қоса өзгешеліктері де бар.
Шартты жауапкершілік - шартты және тағы ... ... ... жетуді
көздейтін міндеттемелерді (мәмілелерді) бұзудан пайда болады. Ал деликтілік
жауапкершілік пайда болу ... ҚР АК 917 ... 1 ... ... ... мен заңды тұлғалардың мүліктік немесе мүліктік емес игіліктері
мен құқықтарына заңсыз іс әрекеттерімен ... ... ... ... ... ... Шартты жауапкершілік - өмірдегі
қалыпты қатынастардың нысаны болып табылса, ... емес ... ол екі ... да, немесе біріне күтпеген жерден пайда болады.
Екіншіден екі жауапкершілік ... ... ... әр ... мүмкін, деликтілік жауапкершілік мөлшері тек келтірілген нақты залал
орнын толтырумен ... ... ... орын толтыруға айыппұлдар
қосылып, ол нақты орын алған ... ... асып ... ... ... бір
жағдайларда нақты келтірілген залал мөлшерінен томен болуы да мүмкін
(айрықша, баламалы айыппұлдар).
Алайда біздің ойымызша азаматтық құқықта ... ... ... ... залал мөлшеріне сәйкес келуі тиіс, мейлі ол деликтілік
жауапкершілік болсын немесе ... ... ... ... ... ... залалдан жоғарыда емес, төменде емес болуы
керек. Өкінішке орай осы ойды ... ... ... ... оған заңнамамен
кедергілер келтіріледі (мысалға, жауапкершіліктің кінә үшін жүктелуі және
айыппұлдардың ... ... ... ... ... деликтілік жауапкершілікте
жәбірленушінің немқұрайлық кінәсі ескерілмей өрескел абайсыздық кінә нысаны
-жауапкершілік жүктеуде ... (ҚР АК 935 бап). ... ... ... ... ... демек оны жоғарылатылған ұқыптылық сақтамады деп
кінәлауға болмайды. ... ... ... еш ... ... тек ... ... негізінде келген,
жауапкершілік мөлшерін ... үшін ... оның ... ... ... кінәге қатысты ойымызды ескерсек, әрине бұл айырмашылық жойылады.
Яғни, біз кінәні азаматтық-құқықтық жауапкершілік ... үшін ... ... жауапкершілік тұрлерінде әр тұрлі талап қою мерзімдері белгіленуі
мүмкін (ҚР АК 187 б., 178 б.) ... ... ... қою мерзімі
шартты жауапкершілік талап қою мерзімінен ұзақ болуы мүмкін.
Деликтілік ... ... ... және ... ... міндетті шарты. Ал шартты жауапкершілікте залал барлық
жағдайда орын алуы ... ... ... жауапкершілік зиян болмағанда
жүктеліп, тек айыппұл өндірумен шектелуі мүмкін.
Шығын орнын толтыру ... ... және ... ... ... ... ... жауапкершіліктің
жүзеге асырылуы негізгі міндеттемені тоқтатпауы мүмкін, яғни міндеттемені
заттай орындау бойынша тараптар арасында шартты ... ... ... ... ... ... реттейтін нормалар императивті
сипатты иеленеді, ал шартты жауапкершілікті ... ... ... ... Шартты қатынаста тараптар жауапкершілікке қатысты
ережелерді өзгертуге кең мүмкіндіктер иеленеді.
Шартты міндеттемеде ... ... ... ережелерді өздері
алдын-ала белгілей алады, ал деликтілік ... ... ... келісім орын алмайды.
Деликтілік жауапкершілікте орын толтыру заттай жүргізілуі мүмкін ... ... көп ... орын ... ақшалай жүргізіледі.
Деликтілік жауапкершілікте бөтеннің кінәсі үшін жауап беру ұғымы
жоқ, мұнда тек біреудің әрекеті үшін, бірақ өз кінәсі үшін жүктелетін
жауапкершілік бар ... ... жоқ ... ... ... шектеулі
тұлға үшін оның қамқоршысы, қорғаншысы жауапкершілігі). Шартты
жауапкершілікте керісінше бөтеннің (3-ші тұлғалар) кінәсі үшін жүктелтін
жауапкершілік бар.
Деликтілік жауапкершілікте ... ... ... ... зиян келтірмеу
міндетін) бұзса, шартты ... ... ... яғни
тараптармен нақты белгіленген міндеттер бұзылады.
Шартты жауапкершілікте құқыққа қарсылық көп жағдайда, әрекетсіздікпен
жасалады. ... ... ... ... көп жағдайда
әрекетпен жасалынады.
Деликтілік ... ... жаңа ... ... ... ... яғни ... міндеттемеден кейін пайда ... ... ... ... кеңес өкіметі кезінде деликтілік жауапкершілік
жоғарылатылған жауапкершілік деп танылды. ... ... кінә ... де ... жүктеу көрсетілген (қауіпті қайнар көзбен
келтірілген зиян үшін ... ... көз ... ... Ал ... ... ережеге негізделіп, кінә ... ғана ... ... ... шартты және деликтілік жауапкершілік ... және ... ... ... ... тұрлері
арасында бір-бірінен принципиалды ... жоқ, олар ... және ... ... пайда болады деушілер сөзін жоққа
шығардық. Осы көрсетілген азаматтық-құқықтық деликтілік ... ... ... ... ... ... ... бір-
бірінен нақты ажыратуды қажет етеді. Көп жағдайда ... және ... ... ... сол кезде жәбірленуші құқығын
тиімді қорғайтын жауапкершілік түрін қолдану керек .
Бір жағдайларда ... ... пе, әлде ... жауапкершілік
қолданылады ма? Осыны анықтау қиынға соғады, мысалға шартқа негізделген
медициналық қызмет көрсету ... ... ... Осында дұрыс
жауапкершілік түрін тандау ... ... ... ... өз ... ... жауапкершілік шартты деп танылса жәбірленуші заң бойынша шығын
орнын толтырумен қатар бұзушыдан ... ... ... ... ... ... емес ... жауап беруі мүмкін, орын толтыру тек
ақшалай жүргізіледі, талап қою ... ... ... ... барлық кінә нысандары жауапкершілік жүктеу ... ... ... деликтілік деп танылса, орын ... ... зиян ... ... орын ... заттай жүргізілуі
мүмкін, тек нақты кінәлі тұлға жауапкершілікке тартылады, талап қою мерзімі
ұзақ. Яғни, бір жағдайда ... ... ... болып шартты
жауапкершілік тиімді болмаса, екінші бір жағдайларда керісінше болуы
мүмкін.
Жоғарыда ... ... ... ... ... тиіс, егер шарт
жасалса жауапкершілік шартты ... ... шарт ... тиісінше
жауапкершілікте деликтілік болып табылады немесе біздің ... ... ... берушіге қай жауапкершілік түрін ... ол соны ... ... ... азаматтың шарттық міндеттемелерді,
еңбек міндеттерін, әскери міндет қызметтерін орындауы ... ... ... ... ... егер заң ... немесе шартта көтеріңкі
жауаптылық көзделмесе, бұзушыға деликтілік жауапкершілік жүктеледі (ҚР АК
936 бап.).
Дәл осындай дау батыс ... ... ... ... зиян ... жауапкершілікке қатысты орын алады. Осындай жағдайларда бір
елдерде (ФРГ, ... США, ... ... жауапкершілік түрін қолдануды
жәбірленуші өзі таңдайды. Заң ... бұл ... ... деликтілік
және шартты жауапкершіліктер бәсекелестігі деп аталады [97].
Ағылшын құқығында тауардың сапасы үшін жауапкершілік дегенде тиісті емес
сападағы ... ... ... зиянның тұтынушыға келуі
түсініледі. Жәбірленуші өз талабын тауарды сатушыға, ... ... ... қоя ... Англо-американдық құқықта бұл жағдайлар
негізінен шартты жауапкершілікпен реттеледі [100].
Шартты байланыс концепциясы бойынша, тұтынушылар өндірушілермен тікелей
шартты ... ... өз ... ... ... Кейін бұл
концепция сынға алынды, соттар енді тауарға кепілдікті сатып алушыға емес
ал ол тауарды ... ... деп ... ... ... өз
талаптарын тікелей өндірушіге қою мүмкіндігін иеленеді.
«Подразумеваемые гарантии» теориясы ... ... ... ... ... арасында шарт болмаса да ... ... ... ... үшін жауапты. Сонда да, сапасыз өнімнен келген ... ... ... ... ... ... ... шартты
жауапкершілік қолданылайын десе - тараптар арасында шарт жоқ, деликтілік
жауапкершілік қолданайын десе - ... ... ... қиын, несие
берушімен борышқор араларында ... ... бар. ... ... ... ... жауапкершілік деп танылды, яғни кінәсіз
деликтілік жауапкершілік. Мұнда өндіруші өз ... ... ... ... оның сапасыз тауар шығарған үшін ... ... ... ... әр елде әр-түрлі ... ... ... ... ... ... Француз құқығында осындай
жағдайларда деликтілік жауапкершілік қолданылды. 1985 жылы ЕӘС ... ... бар өнім үшін ... ... ... нормаларын
жақындастыру туралы деректива қабылданды. Бұл бойынша, ... ... ... үшін кінәсіз жауап берді, сатушы өндіруші және ... тағы ... ... ... ... мүмкін. Деректер
бойынша, жәбірленуші залалды, өнім ақаулықтарын және ... ... ... ... міндеттенді [100].
Біздің елде аталған сұрақ деликтілік жауапкершілік қарамағына ... ... ҚР АК 47 ... ... ... ... туындайтын
міндеттемелер») арнайы бөлім ... (3 ... ... қызмет көрсетулердің жеткіліксіздігі салдарынан келтірілген
зиянды өтеу»). Ол бойынша, мұндай жағдайларда шарт ... ... ... 47 ... ... ... ... көрсете тұрып біз ... ... ... ... ... қаншалықты негізді
екендігін көрсеттік. Қазақстандық азаматтық ... ... осы ... ... ... дұрыс бағыт таңдағаны анық.
Азаматтық-құқықтық шартты жауапкершілік және ... тағы бір ... ... ол ... ... ... үшін несие берушінің беделінің төмендеуі. Осы ... ... ... ... жауапкершілік шеңберіне кіреді. Яғни,
мұнда шартты міндеттеме бұзылуы, ... ... ... ... тұр. ... ... шартты жауапкершілікпен өтелгеннен бөлек,
өндірілуге жатады.
Азаматтық құқықта шартты және деликтілік жауапкершіліктен басқа да ... ... бар, олар да ... ... ... ажыратуды
қажет етеді, себебі олар шартты қатынаста қолданылады және азаматтық-
құқықтық шартты ... ... ... Сонымен қатар, біршама
авторлар ол шараларды ... ... ... деп ... ... шараларымен басқа да құқық қорғау шаралар ... ... олар ... ... ... ... ... Өкінішке орай диплом жұмыстың
көлемінде осындай зерттеу өткізу мүмкіндігі шектеулі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазiргi ... ... ... нарықтық экономикаға көшуіне
байланысты азаматтық ... ... ... ... ... Азаматтық құқық қатынасының субьектiлерi болып табылатын тараптар
өздерiне жүктелген мiндеттердi орындамауы қоғамдық ... ... ... және жеке тұлғалар мен бүкiл қоғамды қолайсыз жағдайға
әкеп соқтырады. ... ... өзi ... ... ... және оны ... өз ... бас тартқанда ... ... ... ... ... ... заң:мен
немесе шартпен қаралған ретте өзiне жүктелген мiидеттi бұзатын азаматтық
құқықтық ... ... ... ... ... алу ... салмақ салу болып табылады. Oғaн бұзылған құқыққа орай ... ... ... ... толтыру да жатады.
Азаматтық құқықтық жауапкершiлiк- азаматтық құқықтың Жалпы ... ... ... ... жалпы ереже бойынша азаматтық құқықтық
қатынастардың барлық түрінде өзiне тән ... ... ... ... ... белгiлi мөлшерде күрделі, оларды шешу
азаматтық құқық ғылым үшiн және азаматтық құқықтық ... ... зор. ... ... ... ... жауапкершiлiк нормаларын бiр
жүйеге келтiру және Азаматтық кодекстiң ... ... жеке ... ... ... қарастырылған. Расында, мұндай институттың болмауы
жас юрист заңгерлердiң осы құқықтық құбылыстарды түсiнуi мен ... Егер ... ... ғылымында азаматтық құқықтық жуапкершiлiк
түсiнiгi азаматтық–құқықтық жауапкершiлiктiң ... ... ... бұзушылық ұғымы және оның құрамы және ... да ... ... ... ... ... кездеспеген болар едi.
Қазiргi азаматтық заң азаматтық құқықтық, ... ... ... ... ... ... ... жалпы
бөлiмiнде «Мiндеттеменiң бұзылғандығы үшiн жауаптылық» деген 20-тарауда
көрiнiс тапқан. Бұл тараудың мазмұны тек ... ... ... ... ... куәландырады. Сонымен бiрге Азаматтық кодекстiң
47, ... ... ... онда ... тыс ... ... және ... да жағдайлары көрсетiлген.
Сонымен, азаматтық- құқықтық жауапкершiлiк түсiнiгi заң ғылымында даулы
меселе. Құқық теориясы туралы ... ... ... деп ... ... ... кiнәлi тұлғаның мүлiктiк, ... ... ... мен ... ... ... түрінде көpiнic табатын мемлекеттiк мәжбүрлеу шарасын айтады.
Құқық теориясында заңды ... ... ... ... ... төрт ... бөлiп керсетуге болады: 1) Жауапкершiлiк -
бұл мiндеттi орындау болып табылады; 2) Жауапкершiлiк - бұл ... ... ... ... ... жеке ... ... жеке басымен көтеру мiндетiнiң ерекше түрі; 3)
Жауапкершiлiк - ол ... ... ... ... ... құқық қорғау қатынасы ретiнде қарастырамыз.
Заң ғылымында «позитивтi», яғни оң мағынадағы жауапкершiлiктiң түсiнiгi
енгiзiлген. ... ... ... жеке ... ... алдында
өзiнiң мiндеттерiн саналы түрде түсiнуi, оны орындауы ... ... ... үшiн ... ... ... жазалау мақсатымен бiрге жәбiленушiнiң бұзылған
мүдделерiн қалпына келтiру мақсатын да алға қояды. Сондықтан жауапкершiлiк
барлық уақытта ... ... ... қорғау шарасы болып
табылады.
Авторлардың бiр бөлiгi ... ... ... аса ... ... ... бөлiгi азаматтық құқықтық
жауапкершiлiктiң басқа да функциясына көңiл бөледi, ... ... ... ... ... да функцияларын ... ... ... ... ... толықтырушылық
функциясы). Сондықтан авторлардың бөлiгi жауапкершiлiк тек барлық ... ... ... ... үшiн ғана орын алуы ... деп ... ... қосымша ауыртпалық салу ғана деп көрсетiп, азаматтық ... тар ... ... ал ... ... орнын толықтырушылық қамтамасыз етушiлiк және басқа да
функцияларын ecкеретiн ... ... ... ... ... ... ... негiздерi бар деп есептейдi де, ... ... әсер ету ... мәжбүрлеп орындатуды, зиян келтiрушiге
қатысты орын алуы мүмкiн барлық ауыртпалықтар мен ... ... ... ... ... жауапкершiлiктi тар және кең
мағынада түсiнугe болады.
Әдетте, кiнәсiз жауапкершiлiк жөнiндегi ... ... ... ... ... ... тараптың мүдделерiн жоғары қояды және
кiнәсiз жауапкершiлiктi талап ететiн шаруашылық ... ... ... ... функциясын басшылыққа алады. Мен
ғалымдардың азаматтық құқықтық ... ... ... ол тек ... ... ... үшiн туындауы мүмкiн деген пiкiрiне
қосыламын. Азаматтық құқықтық жауапкершiлiктi қолдану ... ... ... ... тиiс, ... ғана ол адамның санасына жетедi,
басқа тұлғалардың құқықтары мен мүдделерiн ... ... ... ... ... Тек ... жағдайда ретроспективтi аспектiде
түсiнiлген жауапкершiлiк азаматтардың құқыққа сай ... ... ... ... ... ... ... жауапкершiлiк негiздерiне
ең алдымен заңда немесе шартта көрсетiлген құқықтарды бұзу ... ... ... ... ... да ... оны орындамауы немесе
тиiстi дәрежеде орындамауы, әлдекiмге мүлiктiк ... ... ... ... ... заң ... ... субьектiciне мән бередi. Бұл арнайы
көрсетiлген жағдайларға ата-аналардың (асырап алушылардың, қамқоршы ... ... ... ... ... адамдардың
келтiрген зияндарының орнын толтырулары жатқызылады. Бiрақ мұның ... ... ... ... ол тек ... ... ... орнын толтыратын субьектiнiң анықтауымен ... Ол ... ... ... ... ... жауапкершiлiктiң мұндай жалпы
негiздерiне жататындар:
1. Тұлғаның құқыққа қайшы қылығы (ic-әрекетi не әрекетсiздiгi);
2. Жәбiрленген ... ... ... ... ... бар болуы;
3. Құқық бұзушының құқыққа қайшы ic-әрекетi мен оның келтiрген зиянының
салдары арасындағы болатын себептi байланыс;
4. Құқық бұзушының кiнәсi.
Нақты тұлғаға ... ... ... жүктеу үшiн жалпы
ереже бойынша қажеттi ... ... ...... ... ... ... табылады. Көрсетiлген негiздердің. бiреуi болмай
қалса, жауапкершiлiкке тарту мәселесi туындамайды. Бiрақ та, ... заң ... ... ... ... ... бар ... жауапкершiлiкке тарту үшiн жалпы талаппен санаспайды; мысалы:
жоғары қауiптiлiк ... ... ... ... ... ... кiнәсiз
жауап бередi.
Сонымен қатар бұл диплом жұмысында азаматтық ... ... ... ... элементтерiнiң әрқайсысына тоқталып кеттiк.
Сонымен бiрге бұл еңбекте қарастырылған азаматтық құқықтық жауапкершiлiк
нысандырының iшiндегi залалдың ... ... және ... ... ... Бұл ... ... үшiн жауаптылықтың
нысандары практикада жиi кездеседi.
Жауапкершiлiктiң ... оның ... ... құқық бұзушыға
қолданылатын шара мен оның сипаты бойынша айыруға болады. ... ... ... және ... да жағдайларға байланысты
әрқалай анықталады.
Осылайша диплом ... ... және ... ... тақырып
бойынша көп iзденiс тудыратынына көз жеткiздiм.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1Қазақстан Республикасы 1995 жылғы 30 ... ... мен ... - ... ... ... Назарбаев Н. Казахстан - 2030 - Алматы: Білім, 1997 – 68 с.
3. Қазақстан Республикасының Азаматтық ...... ... 2010. ... ... Ю.Г. Ответственность за нарушение гражданско-правового
обязательства.-Алматы: Изд. ... ... ... ... ... ... – Алматы: ЮРИСТ, 2010ж.
6. Иоффе О.С. Обязательственное право. - М.: Юрид. лит. 1975. – 878с.
7. Общая теория государства и ... ... / под ред. ... ... 1994 - 335 ... Алексеев С.С. Проблемы теории права. Курс лекций в 2т. ... ... А.М. ... ... за ... ... и ... М:Изд. МГУ, 1986-5,10-беттер.
10. Малеин Н.С. Правонарушение: ... ... ... ... ... С.С. ... ... права. Курс лекций в 2т. Т.l.
Свердловск, 1972.
12. Ребане И.А. О ... и ... ... ... ... юридической ответственности. // Юрид. ответственность:
проблемы и перспективы. Труды по правоведению. – Тарту, 1987. – С. ... ... С.Н. ... ... и ... – М., 2001 ... Жилинский Д.С. Санкция нормы советского гражданского права - Воронеж:
Издательство Воронежского университета, 1968. – 217с.
15. Грибанов В.П. Осуществление и ... ... ... – М.: ...... ... Ю.Г. ... за нарушение гражданско-правового
обязательства. - Алматы: Изд.Әдилет-Пресс, 1997. – 135с.
17. Ершова И.В., Иванова Т.М. ... ... ... ... М.: ... 1999. – ... Кашанина Т.В. Предпринимательство: правовые основы. - М., 1994. –
215с.
19. Крашенников Е.А. Понимание ... ... ... / Отв. ... и ... - ... изд. ТУ.1989- С.58-59.
20. Стоякин Г.Я. Функциональня направленность охранительных норм в
гражданско-правовых ... // В сб. ... ... ... 1989. – С. ... ... В.Ф. Принуждение в гражданском праве. Защита гражданских прав
// ... ... ... ... (в рамках
ежегодных цивилистических чтений) / отв. ред. М.К. Сулейменов.-
Алматы: НИИ частного ... ... 2005. – ... ... А.А. ... ответственность социалистических
организаций. – М.: Международные отношения, 1975. – 165 с.
23. Райдла Ю.Э. ... ... ... ... в ... // В сб. ... ... проблемы и
перспективы. Труды по правоведению. Тарту, 1989. – С. ... ... В.Ф. ... ... ... и особенности гражданско-
правовой ответственности // ... ... и ... ... прав. Вып.27. – Свердловск, 1973.
– С.17-29.
25. ... Р. ... ... прав и гражданско-правовая
ответственность // Материалы ... ... ... цивилистических чтений). /Отв.ред. М.К. Сулейменов. –
Алматы, 2005. – ... ... Б.С. ... ... ... ... – М.: ... 1962. – 174с.
27. Гуревич Г.С. Санкции за нарушение планово-договорных обязательств в
народном хозяйстве. – ...... ... В.Л. ... и ... ... ... – ТГУ:
Томск, 1980.- 166с.
29. Васькин В.В., Овчинников Н.И., Рогович Л.Н. ... ... Изд. ... университета.,
1985. – 112с.
30. Зенин И.А. Гражданское и торговое право ... ... - ... ... ... ... ... под ред. А.П. Сергеева, Ю.К.Толстого Ч.l.-
М.,1997.
32. Гражданское право. Том 1. Учебник для ... ... ... ... Ю.Г. Басин.- Алматы, 2000.
33. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексі – Алматы: Юрист, 2009.
34. Гражданское право. Том 2. ... для ... ... курс).
/Отв.ред: М.К.Сулейменов, Ю.Г. Басин.- Алматы, 2002.
35. Тархов. Ответственность по ... ... М., ... ... М.И., Витрянский В.В. Договорное право: Общие положения -
М.: Статут, 1998. – 818с.
37. Романкова И.В. ... ... ... ... в Республике Казахстан. - Алматы, 1997.
38. Варул П. Методологические проблемы ... ... - ... 1986. – 187с.
39. Годэмэ Е. Общая теория обязательств - М.1948.
40. Тулеугалиев Г.И. Қазақстан Республикасының Азаматтық құқығы. l-том. ... 2001. - ... ... Н.С. ... и ... ... ... //
Советское государство и право. – 1970. №9. С. ... ... А.В. ... ... в ... праве. //
Гражданско-правовая норма и ... её ... - ...... ... Н.С. ... понятие, причины, ответственность.-М.:
Юрид. лит.,1985. – 156с.
44. Қазақстан Республикасы ... ... ... өтеу туралы
заңнаманы қолдануы туралы» Жоғарғы ... 2001 ... 21 ... N
3 ... ... // ... ақпараттық жүйесі.
45. Басин Ю.Г. Основы гражданского законодательства по защите субъективных
гражданских прав. // В сб.: Проблемы применения ... ... и ... ... ... ... ССР ... республик. – Саратов: СЮИ, 1971. – С.32-37.
46. Белякова А.М. ... ... ... – М., 1972. – ... ... В.А. ... риска в гражданском праве. - Душанбе.1972. ... ... ... Том 3. ... для ... ... курс). /
Отв.ред: М.К.Сулейменов, Ю.Г. Басин. - Алматы, 2004.
49. Амирханова И.В. Реализация права собственности и иных ... прав ... ... ... ... ... Республики Казахстан. – Алматы: Қазақ
университеті, 2004. – 100с.
50. Тавиева П.Т. Некоторые вопросы гражданско-правовой ... ... ... лиц // В ... в гражданском праве / Отв. ред. М.К. Сулейменов. –
Алматы: НИИ частного права КазГЮУ, 2006. – ... ... ... Об ответственности по гражданскому праву. – М.:
Прогресс, 1978. – 327с.
52. Осипов Е.Б. ... ... ... ... и ... пособие. –
Алматы, КазГЮА, 2000. – 88с.
53. Ребане И.А. О методологических и гносеологических аспектах учения ... ... ... // ... ... и перспективы. Труды по правоведению. – Тарту, 1989. – С.7-
27.
54. Мейер Т. Общий свод правил по нарушению ... ... ... ... ... // В сб.: ... в гражданском
праве: проблемы теории и практики. – Алматы, 2000. – С.85-89.
55. Осипов Е.Б. Ответственность в гражданском ... // В сб.: ... ... ... в ... РК. / Отв. ред. ...... 2000. – С.84-85
56. Раймбай Б.Т. К понятию гражданско-правовой ответственности. // В сб.
договор в гражданском праве: проблемы теории и ... Т.1. / ... М.К. ... – Алматы, КазГЮА, 2000. – С.85-88.
57. Комаров А.С. Ответственность в коммерческом обороте. – М.: ... 1991. – ... ... Л.Б., Деревянко Г.Ф. Качество товаров в обязательствах ...... Изд. ТГУ, 1982. – ... Бестугина М.А. Социальная обусловленность и назначение ... ... в ... ... – М., 1986. – ... ... М.К. ... ответственность по
законодательству Республики ... // ... в ... / Отв. ред. М.К. ...... НИИ ... права
КазГЮУ, 2006. – С.8-33.
61. Сулейменов М.К. Ответственность в ... ... // ... ... 6. – ... ... О.А. ... гражданское право. Т. 1. – М.: Высшая
школа, 1985.- 544с.
63. Гавзе Ф.И. ... ...... БГУ, 1968. – ... ... В.С. Исполнение обязательств. М.: Юридическая литература,
1973. – 206с.
65. Рутман Л.М. Правовое регулирование кооперативных поставок. –М., ... ... ... З.М. ... ... ... – М.: ... юрист, 1997. –
220с.
67. Горячева Е.В. ... ... за ... ...... 2004. – ... Базылев Б.Т. Юридическая ответственность. – Красноярск, 1985. – 118с.
69. Гуревич Г.С. Санкции за ... ... ... ... ... ...... 1976. – 160с.
70. Попондопуло В.Ф. ... ... ... ... ... – Владивосток:
Изд.Дальневосточного ун., 1985. – 112 ... ... Б.И. ... ... в ... – М.: ... литература, 1984. – 223с.
72. Тархов В.А. гражданское право и ответственность. – УФА, 1996. – 124с.
73. ... Б.Т. ... в ... ... праве. –
Красноярск, 1977. – 71с.
74. Богатых Е. ... и ... ... От ... ... к
современному российскому. Схемы. – М., 1996. – 191с.
75. Басин Ю.Г. ... ... по ... ...... АЮ ВШП
«Әділет», НИИ частного права КазГЮУ, 2003. – 734с.
76. Шевченко Я.Н. Средства защиты в ... ... // ... и ... 1977. № 7. – ... ... В.И. ... договорной и внедоговорной ответственности в
советском гражданском праве. Автореф… канд… юрид… наук. – Тбилиси,
1980. – ... ... С.Н. ... советского гражданского права // Правоведение,
1960. № 1. – С.47-53.
79. Ищанов А.И., ... Х.А. ... за ...... Фан, 1980. – ... Иоффе О.С., Толстой Ю.К. Новый гражданский кодекс РСФСР. – Л.: ...... ... Р.А. Ответственность по денежным обязательствам // Защита
гражданских прав. / Отв. ред. М.К. Сулейменов. – ... НИИ ... ... 2005. – ... Голованов Н.М. Обязательственное право. Система ... ... ... 2002. – ... Қазақстан Республикасы 31 желтоқсандағы 2003жылғы ... және ... ... жауапкершілігін
міндетті сақтандыру туралы» Заңы // «ПАРАГРАФ» ақпатаррық жүйесі.
84. Қазақстан Республикасы 01 шілдедегі 2003жылғы №444-2 ... ... ... жауапкершілігін міндетті
сақтандыру туралы» Заңы // «ПАРАГРАФ» ақпатаррық жүйесі.
85. Қазақстан Республикасы 13 маусым ... №440-2 ... ... ... азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті
сақтандыру туралы» Заңы // «ПАРАГРАФ» ақпатаррық жүйесі.
86. Қазақстан Республикасы 04 ақпандағы 2005 ... №30-3 ... ... ... ... кезде оның өмірі мен денсаулығына зиян
келтіргені үшін жұмыс берушінің ... ... ... ... Заңы // ... ... ... Саватье Р. Теория обязательств: Юридический и экономический ... ... с фр. Р.О. ... – М.: ... 1972. – ... ... А.М. Возмещение причиненного вреда. – М., 1972. – 101с.
89. Советское гражданское право. Учебник. / Отв. ред. В.А. Рясенцев, ... – М., 1977. – ... ... Р.О. Правовое регулирование хозяйственных связей. // В ... ... – М., 1979. – ... Файнштейн А.А. ... ... ... – Изд. ... ... – М., 1975. – ... ... М.З. Исполнение хозяйственных обязательств. - Душанбе, 1990.
– 125с.
93. Стоякин Г.Я. Понятие ... ... ... // В сб.: ... ответственности и защиты гражданских прав. Вып.
27. – ... 1973. – ... ... С.Н. ... вопросы теорий юридической ответственности //
Советское государство и ... 1973. № 4. – ... ... П.Д. ... ответственности по договорным
обязательствам. // В сб.: Вопросы гражданского права. / Под ред. ... М., 1957. – С. ... ... М.К. Ответственность за нарушение сроков исполнения
договорныхобязательств. – Алма-Ата: Наука, 1971. – 177с.
97. ... М.И., ... В.В. ... ... Кн. 1. ... – М.: ... 2000. – 841с.
98. Жайлин Г.А. Гражданско-правовая ... за вред ... ... ... ... канд… юрид… наук. – Алматы, 1999.
– 129с.
99. Ойгензихт В.А. ... ... ... ... ... // В сб. ... обязательственного права. – Свердловск,
1989. – С.150-155.
100. Носов В.А. Внедоговорные обязательства. – Ярославль, 1987. – 73с.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 88 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық - құқықтық жауапкершіліктің шарты және негіздері56 бет
Азаматтық-құқықтық жауапкершілік туралы түсінік26 бет
Азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің негіздері мен турлері5 бет
Міндеттемені бұзғаны үшін азаматтық-құқықтық жауапкершілік36 бет
Экологиялық құқық бұзушылықтар салдарынан азаматтық жауапкершілікке тарту62 бет
2002 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасы12 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
Азаматтық істер бойынша міндеттемелерді орындау негіздері53 бет
Азаматтық қоғамның саяси жүйесіндегі мемлекет24 бет
Азаматтық құқық қатынастары56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь