Дәстүрлі қазақ мәдениетінің тарихы

I. Кіріспе.
Дәстүрлі қазақ мәдениетінің тарихы.
II. Негізгі бөлім.
1. Дәстүрлі өркениеттің әлеуметтік тегі
2. Қазақ мәдениетіндегі діни жүйелер
3. Көркем шығармашылық типология
4. Қазіргі қазақ мәдениетінің типтері
III. Қорытынды.
Бүгінгі күнгі дәстүрлі өркениет
Әлеуметтік-генетикалық типтер жеке тұлғаның басқа әлеуметтік жүйелермен тұрақты және үйлесімді қарым-қатынаста болуының құралы. Бұл туралы А.Тарақты өз ойын былай жеткізеді: «Ұлы дала, қуаң табиғат, көшпелі өмір салт, маңдайға жазылған соң, сол жазмышға көндігудің бірден-бір кепілі – адамдар бірін-бірі жатсынбай, біріне-бірі арқа сүйеп қана өмір сүруі қажет. Бұл қажеттілікті терең сезінген көшпелілер «адамның күні - адаммен» деген принципті тіршіліктеріне тірек еткен. Сондықтан да әрбір көшпелі қазақ туыстық-қандастық жүйені тарата білуді өмір-сүрудің нормасы, моральдық-этикалық критерий деп білген. Мұндай дәстүрдің бұлжымай сақталуына жеті аталық үрдіс ұйытқы болып отырған. Бұл орайда, жеті аталық үрдіске ұлттың этнобиологиялық және этномәдени тұтастығын қамтамасыз ететін ғажайып тетік (механизм) ретінде ден қоюға тура келеді».
Көшпелілік ШМТ-тің қазақстандық мәдени ареалында қауымдық тұтастанудың ерекше бір типі – жеті аталық үрдіс қалыптасқан.
Генетикалық-тектік негізде құрылған көшпелілердің рулық қоғамның, оның таксономикалық басты белгісін ауыл ұғымынсыз түсіндіруге болмайды. Ауыл деп көшпелі түрік этностарының ғасырлар бойы өмір сүріп келе жатқан тектік әлеуметтік типке негізделген қоғамдық ұйымды айтады. Этникалық, экономикалық және рухани бірліктің ең басты көрінісі ауыл болды. Қазақ халқында «Ауыл түбі – бірлік, қауым түбі – тірлік» деген мәтел бар. Әдетте, ауылда 5-6 үйден 10-15 шаныраққа дейін түтін көтерді, ауылдастар бірге көшіп, бірге қонды. Дәстүрлі қазақ ауылы бір атадан тараған ұрпақтардан тұрады (аздаған кірме-қонсыларды қоспағанда). Ауыл ішінде некелік қатынастарға тыйым салынған. Жеті аталық үрдіс дегеніміз экзогамиялық некенің ең қатты сақталатын типіне жатады. Фольклордағы ғашықтар Еңлік пен Кебек, Қалқаман мен Мамыр (аралары үш-бес аталық) осы дәстүрді бұзғаны үшін өлім жазасына кесілген. Әрине, қазіргі заман тұрғысынан, не «кузендік» некелер жиі кездесетін отырықшы мәдениет менталитеті бойынша мұны қатігездік деп бағалауға болады. Алайда көшпелілік өмір салтында қатал экзогамияның жанды жақтары да жеткілікті. Осындай неке аралары мыңдаған шақырым руларды бір-біріне туысқан етті. «Құда мың жылдық» деген ұғым осыдан пайда болған. Осының нәтижесінде этностық тұтастану нығайып, бүкіл ұлттың адамдары бір-біріне бір әулет сияқты өзара қандас туысқан болып шығады («Қарға тамырлы қазақ»). Экзогамиялық некенің адамның генетикалық сұрыпталуында оңды фактор екендігі ғылымға белігі.
Жеті аталық әлеуметтік тип генеалогиялық дүниетанымды қалыптастыруға себебін тигізді. Арғы негізі ілкі атадан (первопредок) басталатын туысқандық қатынастар тармақтары бүкіл халықтың тұтастануының көрінісі болды. Бұл генеалогиялық «ағаш» тек қазақ халқының туыстығын емес, сонымен бірге бауырлас түрік халықтарын да қамтыды («алты алаш»). Туысқандық қатынастарты білдіретін кестелер де көп жарияланған.
1. Ғабитов «Мәдениеттану», Алматы – 2004
2. Қасыбеков «Қазақ менталитеті» Алматы – 2000
3. «Ұлт тағлымы» Қазақстан 2030, Алматы – 2005 (№2, №10)
4. Қазақ тілі мен әдебиеті, Алматы – 2005 (№6).
        
        Жоспары
I. Кіріспе.
Дәстүрлі қазақ мәдениетінің тарихы.
II. Негізгі бөлім.
1. Дәстүрлі өркениеттің әлеуметтік тегі
2. Қазақ мәдениетіндегі діни жүйелер
3. Көркем шығармашылық типология
4. ... ... ... ... ... ... дәстүрлі өркениет
Әлеуметтік-генетикалық типтер жеке ... ... ... тұрақты және үйлесімді қарым-қатынаста болуының ... ... ... өз ойын ... ... «Ұлы ... қуаң табиғат, көшпелі
өмір салт, маңдайға жазылған соң, сол жазмышға көндігудің бірден-бір кепілі
– адамдар бірін-бірі жатсынбай, ... арқа ... қана өмір ... Бұл қажеттілікті терең сезінген көшпелілер «адамның күні - адаммен»
деген принципті ... ... ... ... да ... ... ... жүйені тарата білуді ... ... ... деп ... ... ... бұлжымай
сақталуына жеті аталық үрдіс ұйытқы болып отырған. Бұл орайда, жеті аталық
үрдіске ұлттың ... және ... ... ... ... ... ... ретінде ден қоюға тура келеді».
Көшпелілік ШМТ-тің қазақстандық мәдени ... ... ... бір типі – жеті ... үрдіс қалыптасқан.
Генетикалық-тектік негізде құрылған көшпелілердің рулық қоғамның, оның
таксономикалық басты ... ауыл ... ... ... ... ... ... этностарының ғасырлар бойы өмір сүріп келе жатқан тектік
әлеуметтік типке ... ... ... ... Этникалық,
экономикалық және рухани бірліктің ең басты көрінісі ауыл ... ... ... түбі – бірлік, қауым түбі – тірлік» деген мәтел бар. Әдетте,
ауылда 5-6 ... 10-15 ... ... ... ... ауылдастар бірге
көшіп, бірге қонды. Дәстүрлі қазақ ауылы бір атадан тараған ұрпақтардан
тұрады (аздаған ... ... Ауыл ... ... ... ... Жеті аталық үрдіс ... ... ең ... ... ... ... ... ғашықтар Еңлік пен
Кебек, Қалқаман мен Мамыр (аралары үш-бес аталық) осы ... ... ... ... ... Әрине, қазіргі заман тұрғысынан, не «кузендік»
некелер жиі кездесетін отырықшы ... ... ... ... деп ... ... Алайда көшпелілік өмір салтында қатал
экзогамияның жанды жақтары да ... ... неке ... ... руларды бір-біріне туысқан етті. ... мың ... ... ... ... ... ... нәтижесінде этностық тұтастану нығайып, бүкіл
ұлттың ... ... бір ... сияқты өзара қандас туысқан ... ... ... қазақ»). Экзогамиялық некенің адамның генетикалық
сұрыпталуында оңды фактор екендігі ғылымға белігі.
Жеті аталық әлеуметтік тип генеалогиялық ... ... ... Арғы ... ілкі ... ... ... қатынастар тармақтары бүкіл халықтың ... ... Бұл ... «ағаш» тек қазақ халқының туыстығын емес, сонымен
бірге бауырлас түрік халықтарын да қамтыды ... ... ... ... ... де көп ... мәдениетіндегі әлеуметтік-генетикалық ұжымдар,
рушылдықтың қазіргі кездегі маңызы, трайболизм, патриархалдық ... ... т. б. ... ... ... ... ... ел болғаннан кейін бұрын тыйым салынған ... ... ... ... ... ... мен ... жан-жақты зерттеулердің басты объектісіне айналды. Бұл заңды
процесс. ... ... ... жеті ата ... ... ... дәстүрмен тікелей байланысты. Қазіргі кезде ертедегі түрік-
моңғол халықтарынан бастап, жеке ... мен ... ... ... ... ... т. б.) ... Бұл бастаманың әрине тәрбиелік және рухани маңызы зор. ... ... ұл ... ... халық мәтелі.
Жеті ата үрдісін қалпына келтіру, әрине, рулық-тайпалық жікшілдік пен
трайболизмге әкелмейді. Бірақ, Л. Гумилевтің ... ... ... ... ... ... ... қарғысы болған. Олардың тарихи дамудағы
жемісті кезеңдері рулық-тайпалық ыдыраушылықты жеңіп, ... ... ... ... ... (VI-VII ... түрік қағанаттары,
Алтын Орда мемлекеті, Ақсақ ... ... ... ... ... ... ж. т. б.).
19 ғасырдың екінші жартысынан бастап қалыптасқан күрделі жаңа ... ... ... ... ... ... ... Ол
батыстық (Ресейлік) экспансияға шыдай алмады. ... ... ұлы ... ... ... ... азғындық, әдепсіздік көріністері ауылдық-
тектік қоғамды жайлап кетті.
1856-1868 жылдары ... ... ... ... ... ... ұжымдар болыстық жүйемен алмастырылды.
Бұл ғасырлар бойы қалыптасқан қоғамның ... ... ... ... танылған жүйеге көшуіне әкеп соқтырды.
Көшпелілердің әлеуметтік типінің ... ... ... ... және ... ене ... ... шаруашылық
типінің мал өнімдерінің шикізаттық ұжымдарына айнала бастады. Бұл бұрыннан
қалыптасқан ... ... ... өзгертіп жібереді.
Қазақтың дәстүрлі отбасылық типін батыстан келген үлгі-модельдермен
бейнелеудің ... ... ... Оның ... этномәдениеттерде сирек
кездесетін төмендегідей төлтума ерекшеліктерін атап өтейік:
• 1. Жеті аталық үрдіс және ... (қан ... ... 2. ... ... ... сақталуына назар
аудару. Ұлтаралық неке сирек кездескен.
• 3. Левират (әмеңгерлік) пен ... ... ... ... ... ... ... орын
алуы.
• 4. Полигамия. Бұл мәселе түсіндірмені ... ... ... алу ... ... әлеуметтік типте мұсылмандық
полигамиядан басқа негіздерге сүйенген. Ол ... ... ... көшпелілік салт-
дәстүр жүйесіндегі сұрыпталу процесіне қатысты еді. Бұл
типте жетім бала және ... ... ... ... «Аға ... ... ... принципі
қауымдық тұтастықты нығайтқан. Тағы бір ескере ... ... ... дәстүрлі қоғамында басым некелік
тип емес еді. 1897 ... ... ... ... 1000 ... тек ... ... әйелдері болған.
• 5. Отбасының тұрақтылығын қалың мал және ... ... Бұл жас ... ... ... ... ... Ислам діні және ата-бабалық дәстүр некенің
қажеттілігін ... ... ... ата-атаның
баулуы отбасылық қатынастарда жеңілтек көзқарастарға жол
бермеген.
Түрік мәдениетінің көне ... ... бір ... – ананы,
әйелді, қыз баланы қадірлеу, Ұмайды құдай деп құрметтеу осының белгісі.
Қазақ мәдениетін зерттеуші ... ... осы ... ... бір ... «Осы ой ... тағы бір айтпасқа болмайтын жай, әйгілі суретші
ғалым М.В. Баст ... ... ... ... қорғанның
археологиялық дерегіне сүйене отырып, б.з.б. 2-1 ... өмір ... ... әйел ... ... ... шығарған еді.
Суретке қарап отырып бұдан екі мың жыл ... өмір ... ... бет
әлпетін шамамен болса да көз алдыңызға келтіргендей боласыз. ... ... ... ... тұла ... тұнған еркіндігін,
нәзіктігін, қадір-қасиетін көріп таң тамаша қаласыз. Сонымен қатар бойында
бас ... ... ... өр ... де, теңдессіз қаһар-қатулығы да байқалып
тұр. Томиристей (Тұмардай – Б. С.) ... ... ... ... ... ... аяусыз талқандаған Массагет патшасы: «сен
қанға құмартып едің, енді шөлің қансын!» - деп ... Кир ... ... ... ... ... ... келген жауына табанда
тойтарыс берердей кейіп танытады». (Адалбақан. А, 229-230 б.).
Ислам әсерінің күшеюі нәтижесінде шариғат ... ... ... ... ... да ... арасында пәренже кию, бөлек тамақ
ішу, гарем сипаттас құбылыстар болған жоқ.
Әрине, біз қазақ мәдениетіндегі ата-тектік қауымдасу ... ең ... ... ... ... жоқ. Оның ... ... болды. Қазіргі
кезде уақыт талаптарына сәйкес Қазақстанда принципиалды өзгеше әлеуметтік
типтер қалыптасып келе жатыр.
Қоғамның маңызды бір ... ... ... ... ... ... Егер біз мәдениетті адамның дүниедегі болмыс тәсілі деп ... дін осы ... ... және ... ... күшке жатады.
Дін тек салт-дәстүр, әдет-ғұрып шеңберімен ... Ол ... ... ... бір ... ... бағдар мен
жол көрсетуші. Кез келген дін нақтылы бір наным-сенім жүйесінен тұрады.
Дінді тек құдайға ғана ... деп ... ... ... ... ... де ... мүмкін (буддалық, конфуцийлік, даостық, шамандық).
Қазақ мәдениетінің кеңістік пен уақытты меңгеру бітімдеріне, ... мен ... ... ариалына, архетиптері мен
хронотоптарына, шаруашылық-мәдени және ... ... ... ... дүниетанымдық діни типтерді атап өтуге болады: а) генотиптік
діндер жүйесі; ә) ... ... ... діни ... б) ислам.
Олардың үлес-салмағы тарихи жағдайлар мен уақыт кезеңдерінде әртүрлі болды.
Қазақтардың исламға дейінгі діни ... ... ... ... да ... ... көптеп келтіріледі. Халық
түсінігінде жанның үш түрі болған: ет-жан, шыбын-жан, рухи-жан. Адам ... ... ... оның ... ... ... ... Шыбын-жан
көк жалын түрінде қайтыс болған адамды тастап, ұшып кеткен. Ал рухи-жан
аруақтарға ауысқан. Аруақ дегеніміз осы ... ... ... қалыптасқанға дейін қазақтың рухани мәдениетінде маңызды рөл
атқарған діни ... ... дін мен ... ... ... ... бұл
діни жүйе туралы көптеген еңбектер ... ... ... ... ... дін еуроазиялық көшпелі шаруашылық-мәдени типтің
қажеттіктеріне нағыз икемді діни жүйе ... ... Оның ... ... және ... тайпаларының елдік принцип ... ... ... ... ... ... келеді. Бұл туралы Л.Гумилевтің «Қиял
патшалығын іздеу» атты трактатында ... ... ... ... ... ... ... орын алғанымен, ол монотеистік діни жүйе
деңгейіне көтеріле алған. Кейде ... ... ... абызы деген қағида
келтіріледі. Бұл пікірмен қосылу қиын. ... Көк ... ... сияқты
рухтарды (аруақтарды) пайдаланбайды, дұғалап ... ол тек ... ғана ... Бұл ... ... да ... көрініп тұр. Көк
Тәңірі адамдардан белсенділікті талап етеді (Шыңғыс ... ... ... ... ... гөрі ... мен ... тереңірек ұялаған.
Марко Поло былай деп хабарлайды: «Әрбір адамның үйінде үй ... ... ... қағылып, онда Жоғары мәртебелі Аспан құдайын
білдіретін есім жазылып қойылған. Оған ... ... ... ... ... ... көтеріп, сол құдайы өздеріне жақсы ақыл
мен мықты денсаулық беруі үшін жүгіне тәпсім ... және одан ... еш ... ... ... тікелей қатысты шығыстық дүниетанымдық типтерге
шаманизм мен суфизм жатады.
Бақсының зікір салуы (дұрысы «кам» - ескі ... ... ... білдірді) адамның тылсымдық дүниесін оятуға бағытталған. Бұл ... ... ... пен ... бірігудің тәсілін іздеу. Бұл тәсілді бақсының
ойыны деп те ... ... ... ойын ... ... ... ... ол адамды айналады (ғарышты тұлғалық деңгейде қайталайды),
мистикалық тұтастану арқылы ... пен ... ... ... көшіреді, аластайды, қамап қояды. Бақсылық ойын кезінде заттық
бітімнің өзі ерекше бір ... ... ... ... ... ... атап өтеді. Мысалы, кейбір бақсылар ауру
адамның қарнының ішінен зиянды ... ... ... Олар ... ... емдеу әдістерін жете меңгерген. Бақсы экстаз кезінде ... ... ... ... ... жүре ... ... ұқсас
құбылыстарды үнділік йога жүйесінен, Филиппин емшілерінен де байқауға
болады. Тағы бір ескере ... ... ... ... – ойын ... ... ... «Шаман дінінде күй тартуы күйдің осы діннің негізгі
қағидасына – ажалды тежеп тұру мүддесіне бағындырылғандығын ... ... ... ... сөздің тар және кең ... ... тар ... ... деп ... шығармашылық
процесін және оның әртүрлі бітімдерін айтады. Оның қазақ мәдениетіндегі
алғашқы ... ...... ... ... ... табылған
өнер, білімнің бәрі сөз арқылы бұл күнге, жетіп піскен астай даяар болып,
жемісін ... адам ... ... ... ... ... беске
бөледі:
• 1. Сөз (словесность).
• 2. Суретшілік (живопись).
• 3. Мүсіншілік (скульптура). Балшық, тас, ... әм ... ... басқа хайуандардың пішінін жасау.
• 4. Үй ішілік (архитектура, үй, сарай, ... салу ... 5. ... ... т. ... түрлі өнердің ең артығы - сөз. Сөздің артықшылығы - өзге төртеуін
сөзбен суреттеп айтуға болады. Басқа ... ... ... ... ... ... алмайды. Қазақтың «Өнер алды - қызыл тіл» дегені терең ақыл-
тәжірибемен айтылған ... ... 1918, 3, 8-9 б.). ... ... ... ... дәстүрі осы жиелмен әрі қарай дамығанын ғылыми
әдебиеттен байқаймыз.
Қазақтың арғы ата-тектерінің бірі – сақ ... ... ... ... ... ғылымда дәлелденген қағида... Оның пайда болу себептері
ғасырлар тарихының құпиясы, алайда ... ... ... анық. Бұл стиль тек әшекейлі заттармен шектеліп қалмай, негізінен
әр адамның әлеуметтік орнының рәмізі түрінде ... ... ... ... ... ... басқа мәдени ортада олар түсінік таппай,
өздерінің таңбалық және мағыналық ақпарат белгілерінен айырылып қалыр отыр.
Мысалы, Есік ... ... ... ... ... ... және өсімдік бейнелер қабаттаса жүреді. Жалпы алғанда сақ
өнеріндегі «аң» ... ... ... түрде бейнелеу тән. Арыстан
секірейін деп тұр, бұғының қозғалысынан серпіліс сезіледі, ат ... ... ... Зооморфтық (адамды және құдайды аң кейіпінде
суреттеу) ... ... ... пен ... ... байланысының куәсі.
Сақтардың «аң» стилі кейін қазақ мәдениетінде өзінің өшпес ізін қалдырды.
Ислам діні тірі ... ... ... ... соң, ... ... ... деп аталатын белгі-айғақ осы стильмен үндес болды. Дәстүрлі ұғымызда
тұйық оюы бақыттың, достықтың, мәңгіліктің, шексіздіктің ... ... ... ою ел ... ... йығы мен қалқанына, аузы дуалы билердің
жауырын тұсына салынатын ... ... ... ... оюын «Тас ... деп
те атайды.
Құранда тікелей сурет салуға қарсы пікір айтылмаған. ... ... ... ... ... ... ... күрес жағдайында
қалыптасқанына байланысты. Пұттарды бейнелеп, оларға ... ... ... тірі жанның суретіне тыйым салынған. Яғни, адамды пұтқа айналдырмай,
шындық тұрғысынан бейнелеу мұсылмандықпен үйлесімді. ... ... ... да, тірі ... ... көтермелеу – кәпіршілік. Адам құдай
бола алмайды.
Қазіргі кезде біздің республикамызда таланты суретшілер, мүсіншілер,
сәулеткерлер аз емес. Олардың нәр ... бір ... – көне ... ... ... ... Т. ... «Таңбалы кескіндеме» атты
көрмесін алайық. Т. ... көне ... ... ... ... ... әрқилығын көрсетеді. Суретші түрлі тайпалар мен
рулардың ел таңбасы іспеттес таңбаларына зер салды. Ол осы ... ... ... ... ... ұмтылды. Кезінде мәдениет тарихын
зерттеушілер – Рашид-ад-дин мен М. Тынышбаев та ... ... ... ... рәміз-рәсімдерін, өзіндік санасын
түсіндірудегі басты құралдың бірі деп ... ... ... түріне тіл жатады. Тіл – мәдени
болмыстың бітімі. Ол тек дыбыс пен ... ... ... ең ... ... ... құралы. Өз бітіміне және мәдени ақпараттарды беру
тәсіліне қатысты ... үш типі ... ... ... Бұл үш типтегі таңбалар арқылы қалыптасқан ақпараттық жүйені
текст-код деп атайды. Ауызша ... де ... бар, ол ... мен ... ... заттандырылған бітімдері арқылы
ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Әрине, бұл типтер таза күйінде ... ... ... жүйеде ауызша және жазбаша мәдени ... ... ... ... ... Қазақтың дәстүрлі мәдениетінде фольклор
басым болған, бірақ бұдан ... ол ... ... ... ... ... пікір тумауы тиіс.
Қазақ халқының көркем шығармашылығының архетипі де, дәстүрлік басты
типі де – фольклор, ауыз әдебиеті. Сөз ... жете ... Абай ... «толғауы тоқсан тоты құсқа», ... ... ... ...... даналығы деген ұғымды білдіретін ... ... ... ... кездегі бір ұрпақтың екіншісіне қалдырған мұра-
өсиеті, тіршілік бағдарлары, құпия-сыры, тылсымдық жұмбақтары. Яғни,
фольклорсыз ... ... ... ... мақсатқа сәйкес келетін әдеби жанр – ... ... ... бәрі ... сөйледі деген пікір бар. Поэзия мен фольклор бір
типтес. Белгілі бір ырғақпен (ритм) айтылған сөз есте ... ... ... ... соң ... ... ... қабілеті әлсірейді.
Сондықтан болар, сағаттап жанылмай дастандарды айтатындар ... ... ... экзотикалық көзқараспен қарау да бар. Бұл қазіргі
заман тұрғысынан экзотикаға ... ал ... үшін ... сөз
өмірлік қажеттілік болған.
Поэтиканың философиялық мәнісін, оның типтік белгілерін қарым-
қатынас, айтушы мен ... ... ... ... ... ... ... алғанда – сұхбаттасу мәдениеті деп анықтауға болады.
Жыр, толғау, айтыс кезінде тыңдаушы ... ... бір ... ... пендешілік күйбен өмір тауқіметтерінен тазарады (қатарсис),
жаңғырады, шынайы ... ... ... ... көншиді.
Ауыз әдебиетінің тағы бір типтік ерекшелігі – оның табиғатпен
үйлесімдігі. «Бірінші ақын - ... ... сөз өте ... айтылған.
Антикалық мәдениеттегі «мимиесис» (еліктеу) ұғымы қазақтың шығармашылық
өнеріне, соның ішінде ауыз ... тән ... ... - ... көзі, қайталанбас керемет әсем көріністер ... ... ... ... ... ... түсінген.
Адамның мінез-тұрпатын, ажар-көркін; арыстандай, асқар шыңдай, құз-
жартастай, емендей, қарағайдай, ақ ... ... ... кер маралдай,
бәйге кердей, қаршығадай, қырғидай, тұңғиық терең, ала құйын, ... т. б. және т. с. деп; жеті ... ... ... ... ... ерке самал, ақырған аяз, тулаған толқын, сыбырласқан жапырақтар,
тентек су т. б. және т. с. деп ... соны ... Ал ... ... деп аталатын бір саласы, атынан да ... ... ... ... ... қимылдық қайталаудан, еліктеуден тұрады.
Қазақ ауыз әдебиетінің пайда болған дәуіріне қарай типологиясын
жасағандардың бірі - Ә. ... Ол ... ... 1. Ең көне ... ... ... ... «ЕрТөстік», «Ақ
Кебек», «Құламерген», «Шора мерген» сияқты жыр-аңыздар
жатады;
• 2. Оғыз-қыпшақ заманында пайда болған эпостар (11-12 ... ... ... ... ... ... сұлу», т. б. жырлардың сюжеттері;
• 3. Тарихи ... эпос (13-15 ғ.). Бұл ... ... екі ... ... қазақ даласында Жошы ұлысының
құрылуы, оның ішкі ... ... ... және осы ... ... ... бейнелейтін эпостар
(«Қамбар», «Қазтуған» т. б.). Кейде ... ... ... деп те ... 4. ... феодалдарының қазақ даласына шапқыншылығын және
оған қарсы күресті ... ... ... ... т. ... 5. ... ... қарсы күреске байланысты туған
эпос.
Түрік халықтарының фольклорының дүниежүзілік әдеби-мәдени мұраның ... ... және оның ... мағыналығын салыстыру-типологиялық әдіс
арқылы батыстық ... паш ... – Ш. ... Ол ... ... ... ... Төбекөзбен, «Манастың»,
«Иллиадамен», қазақтың батырлық жырларының Геракл туралы аңыздармен ұқсас
екендігін ... ... ... басты бір саласына ән-күй жатады. Оның
маңызды ерекшелігі сөз ... ... ... ... Ән мен ... бір-
бірінен бөліп алу жай ... ... олар – ... ... ... ... ... кіріп бойды алар, әсем ән мен ... ... ... ... ... бір ... ... келтіреді: 1) сарын; 2) мақам; 3) саз; 4) күй.
Қазақтың музыкалық өнерінің тағы бір ... ... ... тұтастығында жатыр. Күйдің өзі - әлемнің бір ырғағы мен қалпы,
ол ... ... ... Күйде адам өмір сүрудің мақсатын
айқындайды, әлемді ... ... ... ... ата); күй арқылы
адамның көңіл-күйі әлемдік ырғақтармен түсіндіріледі (Абылай ханның ... ... ... ... мен мінсіздігі суреттеледі (Тәттімбеттің
«Сар жайлауы»).
Архаикалық тип. Мәдени идентификация (теңестіру) адамның, ... ... ... ... өзін-өзі сезіну деңгейіне байланысты. Адам туғанынан
құндылықтар жүйесін, әдетте, сол күйінде дайын қабылдайды ... , ... ... ... т.б.). ... ... қабілеті
тек шығармашылық типтегі адамдарға тән. Бұл ретте, әсіресе ... ... ... ... аңыздары, мұраттары, қасиетті
символдары, салттары т.б.) дүниетанымының өткен кезден сусындап тұратын.
Қазіргі Қазақстан Республикасын алып ... ... ... ... ... ... айқындалды және төл
мәдениетті жаңғырту ... ... әрі ... ұмтылыс қалыптаса
бастады. Бірақ, азаматтық қоғамның орнына жеті ... ... ... басқару жүйесіне, исламның орнына тәңіршілік пен шаманизмге қайтып
келу, дүниежүзілік тарихты шежірешілдікпен ауыстыру ж.т.б. осы архаизмнің
көріністеріне ... Тағы бір ... ... ... ... ... ұл жетесіз». Бірақ, қазіргі ... ... ... ... ... ... бұл ... тәрбиелік-жадылық
мағынаға ие болып, басқа өркениеттілік құндылықтарға орнын береді.
Қазіргі кезде өркениетті елдерде мәдени тұтастанудың төмендегідей
жүйесі қалыптасқан: адам – ...... ... топ – ...... – адамзат. Бұл жерде формалдық логикадағы ұғымның мазмұны мен
көлемінің кері қатынасы заңы ... ... ... ең ... ... тұлға
адам болып табылады. Ұғымдардың көлемі кеңейе ... ... ... ... ... ... де ... түседі. Енді
архаистік нұсқаны келтірейік: қауым мүшесі – ата баласы – ру – ...... ұлт. Ары ... ... ... ... төмен. Бұл жүйенің басқа
адамдарды ассимиляциялау қабілеттілігі де жеткіліксіз. Түрік халықтарының
тарихынан ... ... алу, ... ... ... болған
этностардың санының тез өскенін байқаймыз (түріктер, азербайжандар,
өзбектер ... Бұл да ... ... Әсіресе дәстүршілдіктің
көріністеріне қазақтың және әр жүздің ханын сайлау, шариғат пен қазылық
салтты ... ... ... киім ... тежеу сияқты пікірлерді
ұсыну жатады.
Мәңгүрттік тип. Бұл типке ұлттық ... ... оның ... мағынасын білмейтін, күнделікті өмірде ... ... ... қолданбайтын адамдар жатады. Бұл туралы ... ... ... ... ... рухани – тамырларынан
айырылған адам.
Мәңгүрттік тип – дәстүршілдің қарама-қарсы бейнесі. ... ... ... өз ... ... мәңгүрттік – сыртқы күштеудің
нәтижесі. Мәдени жадыдан адам зорлық-зомбылықтың әсерінен айырылады. ... ... ... ... ... туады.
Мысалы, Ресей империясының мәңгүрттендіру саясатының кейбір
әрекеттерін еске ... 1. ... өзін өзі ... ... ... ... 2. ... мен руханилықтың тамырына балта шабу.
• 3. Миссионерлік әрекет, төлтума жазбаша мәдениетті шектеу,
алфавитті алмастыру, орыстандыру, орыс мектептерін ашу.
• 4. ... ... ... жоғары мәдени аймақтардан
аластап, күнделікті-тұрмыстық деңгеймен ... ... пен ... ... еңгізу.
Осыдан келіп «мәңгүртсің» деп біреуді айыптау әділетсіздікке жатады.
Мәселе осы жағдайдан қалай құтылудың жолдарын айқындауда болып ... ... жолы – ... ... ... игеру.
Еуразиялық мәдени тип. Қазіргі Қазақстан Республикасының ... ... ... және ... ... топқа еуразиялық менталитет
өкілдері жатады.
Қазақстандағы Ресей ықпалы тек ... ... ... барлығымен (соңғы деректер бойынша республика халқының санының – 40-
42 %) ғана емес, ... ... ұзақ ... бойы Ресейдің қол астында
болуына қатысты. Отаршылдықтың қазақ мәдениетіне ... ... ... ... дейін жеткілікті айттық. Алайда, бірнеше ғасырлар бойы бірге
өмір сүрудің нәтижесінде қазақ халқының мәдени құрылымында біраз өзгерістер
болды. Бұл ... ең ... ... ... және орыс ... қазақтар
(ұйғырлар, өзбектер, татарлар т.б.) мәселесін тудырды. ... ... ... ... ... 1992 жылы ... 25 %, ... бірі өз ана тілінде үй-ішінде сөйлесуден қалған. Жеке қалаларда бұл
процент тым жоғары: Алматыда 85%, Қостанайда - 75 %, ... – 80 ... үшін ... ... да алайық: орыс тілді қазақтар ... ... – 3,5 %, ... – 4 %, ... – 6,5 %, ...
12,5 % құрастырады. Осы деректерді келтіре отырып, М.Тәтімов өз ойын былай
түйіндейді:
«Тұжырымдап айтар болсақ, ... ... ... ... – тілдік ортаның тікелей ықпалымен өз ана тілін жоғалту енді ... өз ана ... ... ... жаңа ғана күш ала ... ... ... оған тегеурінді ықпал көрсеткенімен,
бұл ... тағы да ... үшін ... әр ... ... ... ... бастап, оларды үйден тәрбиелеуден,мектепте оқытудан, еңбекке
баулудан еліміздің мемелекеттік ... әр ... ... ... ... оған ... ... көрсету қажет. Былайша айтқанда белсенді ... ... ... өзімізге тиімді өзгерістермен ұштастырғанда
ғана ол ... ... яғни ... ... ... ... ... атаның
күшімен (демографиямызбен) құлпырта аламыз».(Қазақ әлемі, 91 б.).
Қазақстан жағдайында еуразиялық-қазақи мәдени тип пен ... ... ... ... ... бар. ... соңғылардың
менталитеті әр уақытта православиелік дінге және Ресейдің ... ... ... ... ... әділ теріс баға бергенімен, бір
нәрсені мойындау керек. Халықтар ... тек ... ... ... ... ... Сол себепті Қазақстанның халқының
көпшілігі 1991 жылдың наурызында Кеңес Одағын сақтап ... ... ... ... олар Қазақстанның тәуелсіздігіне қарсы деген тұжырым тумауы
керек. Қысқаша айтқанда, өздерін ... ... ... ... ... ... менталитетке ие болып, республиканың
өркениетті елдер қатарына қосылу жолында жемісті қызмет атқарады.
21 ... ... ... ұлы ... ... ... ... тенденцияға айналды. Біз, шынында да, бір тектес адамдық
мәдениеттің аймағына ене бастадық. ... ... ... ... үйге» көшу басталды. Бұл мәселе қазақ мәдениеті
үшін де өте ... ... ... Ішкі ... (рулық-тайпалық,
шала қазақтық, номенклатуралық ж. т. б.) ... ... ... жақындасу, халықаралық қатынастардың тұлғасына айналу қазақ
мәдениетіне жоғары ... ... ... ... бұл ... қызмет атқарады әрі басқа этникалық топтардың және субмәдениеттердің
дамуына және бір-бірімен келісімді ... ... ... ... ... деңгейі және оның мақсаттары туралы Президент былай дейді: «Ұлт
мемлекетсіз өмір сүре алмайды, құрып кетеді. Өз ... ... ... ... өмір ... ... етеді. Мәселенің қатаң диалектикасы
осындай. Сондықтан, қай ұлтқа ... ... ... үшін
мүмкіндіктер теңдігі мен барлығының заң алдында тең принципін жүзеге
асырушы ... ... ... ұлт – ... ... ... ... мемлекеттерде орын алып отырғанындай ерекше бөліп
айтылатыны да ... ... ... ... ... ... мен дамуының стратегиясы. – «Егемен Қазақстан» 1992, 16 мамыр).
21 ғасырға бет ... ... ... ... ... ... алмайды.
Қазақ мәдениетін тағдыр қысымынан сақтап қалған құдіретті күштің бірі
ана тілі екендігі белгілі. Қазақ болашағы оның тілінің тұрмыстық-отбасылық
деңгейден халықаралық ... өнер мен ... ... ... дәрежесіне көтеріле алуымен қатысты екендігі жөнінде де аз жазылып
жүрген жоқ. Бұл сипатта тілдік Ренесанс қажет және оның ... ... ... ... ... ... емес. Мысалы, моральды
ақылақпен», класты «сыныпенен» ... ... ... ... ... Әрине, тілдің қолдану тәжірибесінде соңғы кезде еңген
ұтымды терминдер де ... Тіл ... ... ... бір
мәселесі – кириллицаны латын алфавитімен ауыстыру. Бұл туысқан ... ... ... ... ... ... ... бағытында аз істер
істеліп жатқан жоқ. Бұл туралы есеп те берейік деп ... жоқ. ... ... ... деп ... жоқ. Бұл ... жас қауымды халықтың
дәстүрлік адамгершілік нормаларына, принциптеріне, ережелеріне үйлесімді
тәрбиелеумен қатар, қазіргі заман ... ... ... ... назар аударылатын этикет (әдептілік) ережелерін де білуге ... ... ... ... ... ... ... әдептің құқықпен жақын
екендігін, қоғамда тәртіп пен заңдылықты реттейтіндігін естен шығармаған
жөн. Келеңсіз көрініс ... ... ... онын ... ... ... ... екендігін байқауға болады.
Нарықтың теріс жақтарын жақсы түсінген өркениетті елдер кәсіпкерлікті
тек технологиялық әрекетпен ... оны әдеп ... ... ... ... ... ... жоғары дамыған елдердегі
алдыңғы қатардағы пәндерге жатады. Бұл ... ... ... деген ұғым
қалыптасқан.
Нарық рухани мәдениетке әзірше онша қолайлы болмай тұр. ... ... әр ... ... мен мемлекет тарапынан көмекке сүйенеді.
Мәдениетке қаржы мынадай көздерден ... 1) ... ... 2) ... ... ... 3) ... мен жеке азаматтардың жәрдемдері.
Міне, осы іс ... ... ... тапшылығына қарамай мемлекет пен
азаматтық қоғам мәдениетке қарай бет бұрыс жасауы өте қажет. Бұған қосымша
мынадай ... ... а) ... оның әртүрлі әлеуметтік және
демографиялық нақтылы әрі шынайы ... ... ... ... ... керек. Мұны тек ғылыми-зерттеу Мәдениет институты (министрлігі
емес) жүзеге асыра ... ә) ... ... ... ... ... ... түбегейлі жақсарту; б) балалар мен жасөсіпірімдердің
мәдени қалыптасуын арзан қолды бұқаралық мәдениеттің зиянды ... ... ... ... ... ішінде ғасырлар бойы
қалыптасқан өзіміздің төл ұлттық мәдениетіміздің асыл қазынасымен таныстыра
отырып өнерге баулу.
«Қазақстанда саяси ... ... ... ... ... үшін ұзақ ... идеал болатындай идеология қалыптаспай
отыр. Ал мемлекет тағдыры, ұлт ... ... ... ... ... ... тегеурінді идеалды нысана етудің қажеттілігін күн өткен
сайын сезіне түсуде» - деп жазды ғалым Ақселеу ... (А. ... ... ... ... ... ... үй, ... ... ... Тіл, ... өнер,
дәстүр
отбасы тағам ... ... ... ...... ... ... сай өмір салты негізінде ғасырлар бойы жинақталған
тұрмыстық және ... мұра ... ... ... ... ... оның ... құндылықтары.
«Атадан өсиет», «Анадан өнеге» тек қазақ халқына тән рухани ұлттық құндылық
негізі.
«Екі дүние» ... ... ... ... өмір және рухани
(мәңгілік) өмір деп ... ... ... ... ... ... – рухани мәңгілік дүниеге үлес қосу.
Қазіргі кезең – ұлттық құндылық жойылып бара жатқан кезі.
Бұл ойға дәлел ретінде 18 ғасырда өмір ... ... ... би ... толғауында мынадай тұжырымдар бар:
Құрамалы қорғанды үйің болды,
Айнымылы төкпелі биің ... бір тиын ... ... ... ... жиын болды.
Ішіне пышақ айналмайтын,
Ежірей деген ұлың болды.
Ақыл айтса ауырып қалатын,
Бежірей деген қызың болды.
Алдыңнан кес-кестеп өтетін
Кекірей ... ... ... сары су ... итің ішпейді,
Бірақ, адам оған құмар болды.
Домалақ-домалақ түймедей дәрің болды,
Жастарға билігі жүрмес кәрің болды.
Ертеңіне сенбейтін күнің болды,
Ала-шұбар тілің болады,
Дүдамалау дінің болады
Халықтың ... ... ... ... ... ... ... адамдар болады.
Ұлттық ұғым дегеніміз қазақ тіліне қатысты екеніне күмән жоқ. ... ... ... ... болып тудық, қазақ анасының ақ сүтін емдік,
әлдиін естіп ер ... ... «сұр ... ... ... ... серпе тастап, той тойладық», Қызығы сарқылмас өмір базарын әлі де
аралап ... Ал ... ел – ... не қайырдық, не бердік? Осының
бірден-бір ...... өмір ... ... екен.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ғабитов «Мәдениеттану», Алматы – 2004
2. Қасыбеков «Қазақ менталитеті» Алматы – ... «Ұлт ... ... 2030, Алматы – 2005 (№2, №10)
4. Қазақ тілі мен әдебиеті, Алматы – 2005 (№6).

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жапонияның дәстүрлі мәдениетінің ерекшеліктері және модернизация мен вестернизация үрдістері103 бет
Қазақ халқының дәстүрлі мемлекеттік және құқықтық мәдениетінің алтын қорынан сақталған қымбат қазыналар16 бет
Қазақтың дәстүрлi ойын мәдениетiнiң феноменологиясы161 бет
"этнопедагогиканың зерттеу әдістері"5 бет
Архитектура мен өнер15 бет
Біржан мен Сара операсы жайлы3 бет
Біртұтас педагогикалық процестің теориялық мәні14 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар4 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Киіз үйдің символикасы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь