Аягөз ауданындағы этнонимдердің этнолингвистикалық табиғаты

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.5

І тарау Аягөз ауданындағы этнонимдердің тарихи сипаты ... ... ... ... ... ..6.22
1.1. Шежіре . қастерлі қазынамыз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2. Аягөз ауданындағы рулардың қонысы жайлы қысқаша мәлімет ... ... ... 9

ІІ тарау Аягөз ауданындағы этнонимдердің лингвистикалық сипаты ... ..23.36
2.1. Аягөз ауданындағы руларға қатысты кейбір тарихи деректердің тілдік сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23
2.2.Этнолингвистика жайлы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2.3.Найман руына қатысты шежіре.кітаптардағы этнонимдердің этнолингвистикалық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

ІІІ тарау Аягөз ауданындағы этнонимдерден қалыптасқан тұрақты тіркестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37.54
3.1. Аягөз ауданындағы ру тайпа атауларынан қалыптасқан тұрақты тіркестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
3.2. Этнолингвистикалық этюдтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55

Пайдаланған әдебиетттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
Зерттеудің өзектілігі: Бүгінгі таңда еліміз егемендік алып, өткенге ой жүгіртіп, тарихымызды зерделей зерттеп төрт құбыламызды түгендеуге толық мүмкіндік алдық. Үлкенді-кішілі тарихшыларымыз, жазушыларымыз, ел ішіндегі сұңғыла ойшыл шежірешілеріміз хал-қадірінше ата-баба тарихына үңіліп, өз шамасына қарай шыққан тегін, руын, ел, жер тарихын кейінгі ұрпаққа сыр ғып шертіп, жыр ғып айтып өз білгенінше жазып қалдыруға еңбек етуде.
Қайта құрудың оң өзгерістері қазақ қоғамында тың серпін туғызып, ел өміріндегі қиын-қыстау кезеңдердегі ұмыт бола жаздаған ата мұраға – төл тарихымыз бен мәдениетіміздің, әдебиетіміз бен өнеріміздің асыл қазыналарына қайта үңілуге, мол мүмкіндіктер алып берді. Халқымыздың елдігін, ұлан-байтақ жеріміздің тұтастығын сақтап қалу жолында ғасырлар бойы азаматтық күрес жүргізіп, елім деп еңіреген ел басшылары – хандар мен қамал бұзған қас батырлар, аталы сөз айтып, заманының сыншысы, кемеңгер ойшылы болған дуалы билерге деген көзқарас өзгеріп, тарихымыздағы талай бір ақтандақтардың сыр-сипаты ашыла бастады.
Халқымыздың ежелден дәріптеп, қастерлеп келе жатқан, ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып отырған қазақ ескіліктерін құрайтын рухани құндылықтардың бірі «ата-бабаларымыздың шежіресі» осы таңда үлкен орын алып, жаңаша зерттеу туғызып отыр.
Кез келген халықтың қасиеті, мәдениеті ұлттық тілінен көрініс тауып, оның барлық тарауларынан байқалатыны мәлім. Сол қасиет қазақ халқының шежіресінен де байқалады. Аталмыш тұрғыдан менің зерттеуіме негіз болып отырған, тіл таразысына тартылып, санамызға сақталып келе жатқан ру, тайпа атауларынан қалыптасқан мағыналық бірліктер шежіре кітаптардағы этнонимдердің тілдік ерекшелігін айқындау ұлттық таным көкжиегін кеңейтіп, бүгінгі тірлігімізге тірек болары да анық. Бүгінгі таңда қазақ халқының шежіресін баяндайтын түрлі еңбектер бар. Атап айтқанда: Шәкәрім Құдайбердіұлы «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» Орынбор 1911 жыл; Ә. Садуақасұлының «Тарихыңды танып біл» Алматы «Шартарап» 1996 жыл; А. Жақыпов, Т.Жирентаев, М. Абылғазиннің «Тоғыз тума тарихы» Алматы «Өлке» 2000 жыл; А. Жақыповтың «Хан батыр Қабанбай» Алматы 2001 жыл; С. Қорабаев «Ақтайлақ би» Алматы 1991 жыл; А. Маңабайұлы «Әзиз әулет» Алматы «Өнер» 2001; Т. Смағұлов «Найман Мәмбетқұл және Ырғызбай әулие әулеттері» Семей 2004 жыл; Қ. Алтынбаев, Е. Жұмахан «Ақсуат» Алматы «Ер Дәулет»; Қ. Алтынбаев «Көкпекті» Алматы 2002 жыл; Ж. Бейсенбайұлы Атамұра-Қазақтан Алматы, 1994 жыл атты т.с.с. еңбектерді жатқызуға болады.
Қазақ халқының бірнеше ғасырлық мәдени дәстүрлері мен салттарының әр түрлі даму тарихын қамтитын бұл еңбектер құнды болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: Қазақ халқының өткен замандағы алдыңғы қатарлы өкілдері өздерінің ой-өрісіне, зердесіне қарай өз халқының ауызша тарихын, яғни шежіресін жасап қалдырған.
1. М. Әуезов т.ш.ж. ХХ. Т.ІІ – Алматы 1985жыл, -253-б.
2. Ә. Садуақасұлы. – Алматы: Шартарап 1996 ж, -300-б.
3. Қазақ мақал-мәтелдері жинақ 1987 ж.
4. Бейсенбайұлы Жарылқап «Қазақ шежіресі» Алматы: Атамұра Қазақстан 1994 ж.
5. Әбілғазы «Түрік шежіресі» - Алматы: Ана тілі 1991ж, -208-б.
6. Қ. Алтынбаев «Көкпекті» 2002ж. 162-б.
7. «Егемен Қазақстан» 2003 23 қыркүйек.
8. Ғ. Байназарова Қасиетті түркі елі. Алматы: Өнер 1994 6-8, 10,12-17, 20-24, 29-31, 67-68 бб.
9. М. Аджи Кипчаки М. 2003ж
10. Ә. Қайдар «Қазақ тілінің өзекті мәселелері» - Алматы: Ана тілі 1998 жыл,-221-б.
11. Сейітова Ш.Б. «Ру атауларынан қалыптасқан тұрақты тіркестер». Қазақ әдебиеті және журн. Жанр мәселесі. Тәжірибе, сараптама байыптама. Рес. Ғылыми-практикалық конференция жинағы Семей - 2005. 192-196 б.
12. Гумилев Л.Н. География этноса в исторический период – Л., Наука 1990 г.
13. Ауэзхан Кодар Степное значение (очерки по культуралогии) изд-во «фолиант» Астана 2002 жыл
14. М. Аджи. Европа и тюрки М. 2004 г.
15. Гумилев «Хұндар қытайда». – Алматы 1982 жыл.
16. М. Сәрсекеев М. «Тарақты және қаракесек шежіресі» Алматы: Атамұра 1995 жыл, -272-б.
17. Ә. Қайдар «Қаңлы» «Дайк-Пресс» 2004 жыл, -608-бет.
18. Ш. Құдайбердіұлы. «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» Орынбор 1911 жыл.
19. Жақыпов А., Т. Жирентаев, М. Абылғазин «Тоғыз тума тарихы» Алматы: Өлке 2000ж, -296-б.
20. З. Сәнік Ұлттың төрт тағаны түгел болсын. Қазақ тарихы №1. 2005ж 37-42 б.
21. Қозыбаев М.Қ. «Егемен Қазақстан» 27-мамыр. 1993.
22. Тауасарұлы «Түп-қияннан өзіме шейін». – Алматы 1993 жыл.
23. Ч.Б. Сайфуллин «фразеологическая единицы и их классификация //вопросы фразеологии новая серия, вып. 106 Самарканд, 1961.
24. Вестник КазНУ Серия филологическая №52. 23-96 б.
25. Жампейісов Е. Этнолингвистика //Ана тілі, 1994 20 қаңтар//
26. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики Отв. Редактор академик А.Т. Қайдаров –Алматы: Евразия, 1995.
27. Қайдаров Ә. Этнолингвистика // «БЖЕ» 1985 №10 18-22бб.
28. Мұсабаева М. Қазақ тіліндегі антропонимиялық «аталымдардың» лингвистикалық сипаттамасы ф.ғ.к. диссертация А., 1995 ж.
29. Ахметов Ә.Қ. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер – Алматы: Ғалым 1995 жыл.
30. Қайдаров Ә. Жеті қазына //Ана тілі 1999жыл//
31. Юдин В.П. О родоплемменном составе молулов Могулистана и Могулии и их этнических связях с казахским и другими соседними народами // Изв. АНКаз-ССр сер. Общественная 1965 вып 3.с 57-58.
32. Джанузаков Т. Очерки казахской ономастики Алматы 1962.
33. Әбдірахманов А. Қазақстан этнотопонимикасы. Алматы 1979.
34. Әбдірахманов А. Топонимика және этимология Алматы 1975
35. Жанұзақов Т. Қазақ тіліндегі жалқы есімдер. Алматы 1965.
36. Жақыпов А., Т. Жирентаев, М. Абылғазин «Тоғыз тума тарихы» Алматы: Өлке 2000ж, -296-б.
37. Т. Смағұлов «Найман Мәмбетқұл және Ырғызбай әулие әулеттері» Семей-2004ж. 279-б.
38. Қ. Алтынбаев, Е. Жұмахан. «Ақсуат» Ер-Дәулет 1998 ж.
39. І. Кеңесбаев «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі».
40. Ф.Р. Ахметжанова, Қ. Ғафурова «Қазақ тіліндегі оң және теріс бата».
41. Бартольд собр. Соч. 9-томах М. 1963-1977.
42. Қазақ тарихы 2005 №1
43. Щербак А.М. Огуз-наме. Махаббат-наме. М. изд-во восточ.лит. 1959.
44. Девнетюрский словарь – Л. Наука 1969.
45. Тарақты А. Балталы, Бағаналы ел аман бол. Алматы: Қазақ Ун. 1993 -224-б
46. Маданов Кіші жүз шежіресі. Алматы: Атамұра Қазақстан 1993-168б
47. Сәнік З. Қаракерей Қабанбай. Алматы 1990ж
48. Ғаббасов «Ерасылдай ер қайда?» // Қазақ әдебиеті 18 қаңтар 1991.
49. Түркі халқының түп тамыры // Қазақ тарихы 1993 №1 -7-11 б.
50. Қазақстан моңғол шапқыншылығы қарсаңында // Қазақ тарихы 1994 №2 23-27 бб.
51. С. Қорабаев «Ақтайлақ би» Алматы 1991 жыл, -110-бет.
52. А.Т. Кайдаров, Т.Д. Жанузаков. Состояние и преспективы развития казахской ономастики «Вестник АН КАЗССР» 1983, №1, с 44-49.
53. Қайырбаев Т. Көк перілі Көкжал Барақ. // дидар 30-қараша 1991ж.
        
        Қазақстан республикасы Білім және ғылым министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті
Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар факультеті
Қазақ ... ... ... ... ... ... этнолингвистикалық табиғаты
Бітіру жұмысын орындаушы: __________________Құрманбаева А.
«___»_________________2007ж.
Ғылыми жетекшісі: _____________________ф.ғ.к., доцент Сейітова Ш.Б.
«___»_________________2007ж.
Кафедра ... ... ... Сейітова Ш.Б.
«___»_________________2007ж.
Норма бақылаушы: _____________ф.ғ.к., аға оқытушы ... ... ... _____________________
(мерзімі)
Семей 2007
М А З М Ұ Н Ы
Кіріспе.....................................................................
.........................................3-5
І тарау ... ... ... ... ...... ... ... ... ... ... қысқаша мәлімет............9
ІІ тарау Аягөз ауданындағы этнонимдердің лингвистикалық сипаты......23-36
2.1. Аягөз ауданындағы руларға қатысты кейбір ... ... ... ... ... ....27
2.3.Найман руына қатысты шежіре-кітаптардағы этнонимдердің
этнолингвистикалық
сипаты......................................................................
......30
ІІІ тарау ... ... ... ... ... Аягөз ауданындағы ру тайпа атауларынан қалыптасқан тұрақты ... ... ... ... Бүгінгі таңда еліміз егемендік ... ... ... ... ... зерттеп төрт құбыламызды түгендеуге толық
мүмкіндік алдық. Үлкенді-кішілі тарихшыларымыз, ... ел ... ... ... ... ата-баба тарихына үңіліп, өз
шамасына қарай шыққан тегін, руын, ел, жер тарихын ... ... сыр ... жыр ғып айтып өз білгенінше жазып қалдыруға еңбек етуде.
Қайта құрудың оң ... ... ... тың серпін туғызып, ел
өміріндегі қиын-қыстау кезеңдердегі ұмыт бола жаздаған ата мұраға – ... бен ... ... бен ... ... қайта үңілуге, мол мүмкіндіктер алып ... ... ... ... ... сақтап қалу жолында ғасырлар
бойы азаматтық күрес жүргізіп, елім деп еңіреген ел басшылары – ... ... ... қас батырлар, аталы сөз айтып, заманының сыншысы, кемеңгер
ойшылы болған дуалы билерге деген көзқарас өзгеріп, тарихымыздағы ... ... ... ... бастады.
Халқымыздың ежелден дәріптеп, қастерлеп келе жатқан, ұрпақтан-ұрпаққа
мұра болып ... ... ... ... ... ... бірі
«ата-бабаларымыздың шежіресі» осы таңда үлкен орын алып, жаңаша зерттеу
туғызып отыр.
Кез келген ... ... ... ... тілінен көрініс тауып,
оның барлық тарауларынан байқалатыны ... Сол ... ... ... де ... ... ... менің зерттеуіме негіз болып
отырған, тіл таразысына ... ... ... келе жатқан ру, тайпа
атауларынан қалыптасқан мағыналық ... ... ... тілдік ерекшелігін айқындау ұлттық таным көкжиегін кеңейтіп,
бүгінгі тірлігімізге тірек болары да ... ... ... ... ... ... түрлі еңбектер бар. Атап ... ... ... қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» Орынбор 1911 жыл;
Ә. Садуақасұлының «Тарихыңды танып біл» Алматы ... 1996 жыл; ... ... М. Абылғазиннің «Тоғыз тума тарихы» Алматы «Өлке»
2000 жыл; А. ... «Хан ... ... ... 2001 жыл; С. ... би» ... 1991 жыл; А. Маңабайұлы «Әзиз әулет» Алматы «Өнер»
2001; Т. Смағұлов «Найман Мәмбетқұл және Ырғызбай ... ... ... жыл; Қ. ... Е. Жұмахан «Ақсуат» Алматы «Ер
Дәулет»; Қ. ... ... ... 2002 жыл; Ж. ... Атамұра-
Қазақтан Алматы, 1994 жыл атты т.с.с. еңбектерді жатқызуға болады.
Қазақ халқының бірнеше ғасырлық мәдени дәстүрлері мен ... ... даму ... ... бұл ... ... болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... өткен
замандағы алдыңғы қатарлы өкілдері өздерінің ой-өрісіне, зердесіне қарай өз
халқының ... ... яғни ... ... ... Осы ... ... мен көнеден жеткен жәдігерлерін жинап, іріктеп, саралап ... ... ... ... ... ... ру – ... болып
табылады. Сондықтан «Наймантану» проблемасының ... де ... бірі – ... ... және ... ... ... (этнонимдердің), не этнотопонимнің төркінін, шығу тегін, мән-
мағынасын, қолданыс аясын айқындау болып саналады.
Шынында да «найман» деген ... ... ма, ұлыс па, әлде ... ма, ол қашан және қай жерде, қалай пайда ... Бұл ... ... не, оның біз ... ... өте ... түркі тайпаларының бірі –
наймандардың атауы болып қалай қалыптасқанын саралау. ... ... ... ... ... ... ... оны
зерттеу объектісі етіп алу.
Сонымен қатар шежірелерде қарастырылып отырған: ру, тайпа, ... аңыз ... ... ... ... ... ... пайдалану арқылы, төмендегідей міндеттер қойылады:
- зерттеу жұмысына қатысты ғылыми-теориялық еңбектермен танысу;
- танысқан ғылыми-теориялық еңбектерді қажетті ... ... ... ... руына қатысты этнонимдерге этнолингвистикалық сипат беру;
- Найман руына ... ... ... ... түрлі
пікірлерді жинастыра отырып, салыстыру, ортақ анықтама жасау;
- «Найман» этнониміне қатысты қалыптасқан тұрақты тіркестерді мазмұн-
мағынасы ... ... ... ... ғылыми жаңалығы: Зерттеу объектісіне алынып отырған тақырып-
бүгінгі күнде әлі ... тың ... ... ... ... ... ... этнонимдердің
шығу төркіні, тарихы, этнолингвистика саласына қатыстылығы және ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу барысында алға қойған мақсат-міндеттерді
шешу үшін ғылыми-теориялық сипаттама, жинақтау, талдау, ... ... ... ... ... ... ... жасау үшін
фразеология ... ... ... ... ... ... шежіре кітаптардан жиналған тұрақты тіркестер картотека
қалыптастыруға негіз болды.
Зерттеудің теориялық және практикалық ... ... ... тайпа атауларынан қалыптасқан тұрақты тіркестерге ... ... ... ... ... ... тіл білімінің
этнолингвистика саласына белгілі бір дәрежеде үлес қосады. ... ... ... ... ... ішіндегі ең құнарлы сала
фразеологизмдердің және ... ... мол, әрі бай ... ... ... орын ... тақырыптық топтарын,
құрылымдық сипатын айқындауға, олардың ұлттық мәдени өмірімен, қазақ елінің
тұрмыс-тіршілігімен байланысын танып білуге септіген ... ... ... тіл білімінің этнолингвистика,
лингвомәдениеттану мен лексикология салалары бойынша жүргізілетін ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан халықтық педагогика саласының оқу-тәрбиелік,
дидактикалық бір белгісі ретінде мектеп бағдарламасына енгізіп, ... ... ... сабақтарында пайдалануға әрі маңызды, әрі ... ... ... ... ісіне даяр материал болады.
Еңбектің құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден үш тараудан және әр ... жеке ... мен ... ... Соңында пайдаланған
әдебиеттер тізімі көрсетіледі. ... ... бар ... де ... ... АЯГӨЗ АУДАНЫНДАҒЫ ЭТНОНИМДЕРДІҢ ТАРИХИ СИПАТЫ
1.1. ШЕЖІРЕ–ҚАСТЕРЛІ ҚАЗЫНАМЫЗ
Егеменді ел санатын сақтап, ертеңгі ... жаза ... үшін ... төл тарихымыздың тағылымына жүгінеріміз хақ. Басынан
не қилы замандар өткерген ежелгі қазақ ... ... өмір ... адастырмас ақ жолын қалай таппақ. Өткенін мансұқ ... ... ... ... ... ... ... бармақ.
Өзге халыққа өктемдік жүргізіп, өзегіне тепкендер ойлап ... ең ...... елінің жетпіс-пұстысы жебеп
отыратын зердесінен айыру болғаны әшкере жайт. Ондай болса, мұндай ... ... ел ... ес ... етегін жинағысы келсе, өз тарихынан артық
мектепті қайдан іздер. Сондықтан да халқының ... ... ... ... сана ... ... ... ретінде қабылданса керек.
Осы тұрғыдан алып қарағанда бірде ауызша, бірде ... ... осы ... көне тарих жәдігерлігі – ... ... мәні ... ... ... кейде қоспасыз өмір суретінің көшірмесі іспетті осынау
ұшан-теңіз дүниесіз шынайы ғылыми тарихымызды жасай алмайтынымыз шүбәсіз.
Тәуелсіздік жеңісі ... ... ... арқасында елімізге,
тілге, діни-сенімге, ұлттық салт-дәстүрге, халық тарихына деген көзқарас,
құрмет өзгерді. Ұрпағымыздың рухы оянып ... ... ... танымы байырғы
қадір-қасиетін іздей бастады. Қарияларымыздың сәждаға маңдайы тиіп,
жастарымыздың ата-бабаларының ... ... ... ... ... ... ... даму, саяси соқтығыс, әлеуметтік сілкініс жылдарында
тапқанымыз да мол, жоғалтқанымыз да аз ... Онда ... ... ... ... ... әлі-ақ толысар. Тек, жүздеген рухани байлықтың толысуы,
түлеуі, ... оңай ... ... – халқымыздың шежіресі, шежірешілік өнері. Бұл өнерде
небір тылсым құдірет бар.
«Шежіре деректерін жалған сөз, қисынсыз ертегі деп ... ... ... ... ата-тегі туралы шежіреге айрықша мән
береді. Олар бұл шежірені, тіпті, тілі жаңа ... ... ... құйып қояды, сондықтан өз руының шежіресін білмейтін, өзінің арғы
тегін тарата алмайтын кісілер ... ... Бұл – ... ... ескі
замандардан күні бүгінге дейін сабақтасып келе жатқан дәстүр»-деп жазған
еді ежелгі мұсылман әлемінің ұлы ... ...... бір ... пен ұлыстың, ру-тайпаның шығу тегі ... ... ... буын ... түп-тұқиянынан тартып, ата-бабаларының
өсіп-өнуі жолын саралайтын жаднама, жалпы ел-жұрттың ... ... ... ... өмірін, әдет-ғұрып, салт-дәстүрін ауызша да, жазба түрінде
де паш ететін жәдігер. Сондықтан да, ...... ... жадында
сақталып, атадан балаға, ұрпақтан-ұрпаққа көбінесе аңыз-әңгіме түрінде
желісі ... келе ... ... ... баға ... асыл ... ... Қазақ даласында, әсіресе, жазу-сызудың онша дамымаған кезінде
ауыздан-ауызға тарайтын шежіре ... ... ... ... ... болды. Бірақ шежіре тарихтың дәл өзі емес, тарихты гениологиялық,
этникалық ... ... ... ... оның ... бірі болып саналады.
Шежіре ел жадында өмір сүретін, ұрпақтан-ұрпаққа рухани эстафета
ретінде үздіксіз ауысып, соның ... ылғи ... ... жаңаланып
отыратын жанды құбылыс. Ол көбінесе сол шежірелерді ... ... ... ұлт ... , ... әлеуметтік саяси мүддесіне
сәйкес өзгеріп, солардың ата-баба аруағын ... ... ... ... ... дами ... ерте ... өзін сыйлай
білген әл-ауқатты ұлт өкілдері (бай-манап, ... өзі жаза ... ... ... ... ... өз ... шежіресін жазғызып,
қалың киізбен қаптап, сандық ... ... ... өз ... табыстап,
шежіре дәстүрін үзбей жалғастырып отырған.
Шежіре әуелде жазба тарихы болмаған елдің ... ... ... ... туған. Яғни, бір буыннан екіншісіне
ауысып, құлаққа сіңісті, ұғымға түсінікті болып келген ... Бұл ... ... өмірінен дерек беретін, мұралық мәні бар естелік деп қарау
орынды.
Шежіре – халқымыздың ғасырлар ... ... ... ... ... құралы, ұлттық құндылықтарымыздың мәйегі. ... ... ... ... ... ... Иелік еткен жері,
оның атаулары, кіндік қаны, маңдай тері ... ... ... ... Оны ... ... бел ... жүріп қорғап, гүлдендірген ата-
бабаларымыздың өмірінің өнегесі, ерлік үлгісі, адамгершілік болмысы. Тұқым
тегіміз, қанымыз, әрбір ... ... ... осы ... әр ... мақсат, тәсілдермен жазылып қалған шежірелер
қазақ даласында аз болмаған. Ол шежірелер авторларының көтерген ... ... ... ... ... ... «Қожалар шежіресі», «Хан-патшалар шежіресі», «Төрелер шежіресі»,
«Халық-ұлт шежіресі», «Ру-тайпа шежіресі», «Ата-бабалар шежіресі», ... «Төл ... т.т. әр қилы ... ... жетті.
Ұрпақ тарихын атадан балаға мирас қылып қалдырып келген қазақ ... ... ... ... ... ... ... отыру дәстүрін күні
бүгінге дейін үзбей жалғастыруда. ... ... ... өз ... түсіне
білетін әрбір саналы от басында кездесетін шежіре кітаптардың әр сөзі –
бабалар тарихынан ... ... ... сыр ... ... азаматтың
шыққан тегін, руын, арғы ата-бабаларын танып білуіне көмек беретін танымы
мол асыл ... ... ұлт ... ... ... ... ... сара
жолындағы ру, тайпа, ел, халықтың басын біріктірген – тіл.
Осы орайда М. Әуезовтің: «... Ата ... ... ... ... ... ел ... ел» атанып, кейін аты өшіп, ұрпақтары бұршақша
бытырап, ... ... ... ... ... ... ... кеткенін тарихтан
кездестіруге болады» [1.23] - деген тұшымды пікірі ойға ... Тілі ... ... қаны ... ... сақтауының арқасында аты мәңгілікке
сақталып ұрпақтарына жеткен елдер қаншама, ал ... ... ... ... ... ... кеткен елдер де соншалықты болар.
Шежіре – төл тарихымыздың ең басты құрамдас бөлігі, көнеден ... ... ... Ұзақ ... бойы шежіреге теріс көзқарастың нәтижесінде
кейінгі буын емес, тіпті аға буын өкілдері де шежіре ... ... ... ... ... ... ұшырағаны жасырын емес. Кейбіреулер тіпті
қазақпыз деп ... ... ... ... ескіліктің қалдығы, ру
сұрасу «мәдениетсіздіктің» белгісі деп саналатын кезді де бастан өткердік..
Ал, ...... онан әрі ... бөлу ... ... керісінше
бүгінгі жастарымыздың ұлт тарихында өшпес із ... ... ... ... ... тегін біліп жүрсін деген ниетпен жазылатыны мәлім.
Жалпы шежіре - өзге ешбір жұртта жоқ ... ... ... ер ... жайлы өскелең жас ұрпаққа ... де, ... ... баға ... мұра – ... ... ... бір-бірінің
арасындағы жақындықты қанмен, ата қуған туыстықпен өлшейді. Бұл әр қазақтың
қанына сіңген қасиет болғандықтан, ... ... деп те ... ... бір рудың, тайпаның, таптың ата тегін баяндатын шежіре жергілікті
жердің тарихын тақата ... ... ... ... ... әрі
халық тарихының құрамдас бір бөлігі осындай көптеген ... ... ... деп ... болмайды. Руын білмеу –
русыздыққа, атасыздыққа, тексіздікке, жетесіздікке, қансыздыққа ... ... да ... ұлға сөз ... – алты ... ... сөз ... – жеті атасын боқтайды» [3] - деп мәтелдеген.
«Ру дегенің құру» деп түсіну жаңсақтық. Шынында шежірені білмеген кісі
бөлінеді. Білген кісінің ... ру ... арғы түбі бір ... бір
түп атадан таратылатынына көзі жетіп отырады.. ... ... ... үшін ... ел ... ... тарихын үйрену үшін ең қажетті өмір
оқулығы деп ... жөн. ... рух – адам мен ... ...... дінмен, өнермен сіңеді.
Қазақ шежіресі – қазақ халқының өте ертедегі ата тегін пайғамбар
заманынан ... әрі ... ... шығу ... көне ... туған тарихи
аңыздар, әпсаналар негізінде баян етеді.
Қазақ шежіресінде халқымыздың ғасырлар бойы ұстанған ... ... ... ... ... ... өткен тағдыры, ол жолдағы дара
тұлғалардың ерлік, еңбек өнегесі сараланған.
Ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... қопасында
тұншықтырылып, ұлт болмысынан ... ... ата ... ... ... онша түсінбей, мәнін ұқпай, жөнді білмей, жиі
қолдана ... ...... ... түсіруімен бірдей емес пе?! Олай болса,
жоғалтқанымызды іздеп, бүгінде заман ... сай ... ... ... ... одан әрі өрбіте, дамыта
отырып, халықтың сана-сезімін оята отырып, ... ... ... өте
зор.
Демек, оны қалпына келтіру қазақтың ұлттық болмысын табу, тану,
тірілту деп түсінген ... ... ... оның ... ... барда халық
тарихы жалғаса бермек. Тарихы бар қазақ жасай бермек.
1.2. АЯГӨЗ АУДАНЫНДАҒЫ РУЛАРДЫҢ ҚОНЫСЫ ... ... ... ... ... ... ... өң бойын көктей өтіп,
мұртын Бурабай көліне матырған, ... ... ... ... ... ... сүйескен Тарбағатай тауы.
Бұрын ен жайлап, еркін көшкен қазақ ... ... ... ... ... жұртқа мәлім Өзбек, Қыпшақ, Қырғыз, Қарақалпқ, Естек, ... ... алты ... ... сайын кең өріс, нулы жер ... өзі ... ... мал ... ... ... беруге ерекше назар
аударғанын Өзбек ағасынан жер сұрай барған мына сөзінен көруге болады:
«Алаштасаң атам бір,
алақан ... ... ... ... екі ... ... бослаң, екі емшектің бірімін.
Өзбектің төске жаяр шұрайы едім,
Ел шетіне жау келсе, өткізбейтін тұлайы едім»-
деп, өз ағасы ... ... ... еншілеп алған екен дейтін аңыз
бар. Сол қазақтың Ақарыс, Жанарыс, Бекарыс атты ұлдарының ... ... жүз ... ... ... ... ... бөлінгені де белгілі. Содан күні бүгінге дейін Ұлы жүз, Орта
жүз, Кіші жүз аталатынымыз да ... ... ... Арғын, Найман, Керей, Уақтың , Қыпшақ , Қоңырат
толықсыған кезінде, шыңысы Алтай сағасынан бастап, ... ... ... ... ... ... елі ... Сонда Тарбағатай ата қонысы
боылп есептеледі. Бұл тарихи ... ... ... ... шамасы
болса керек. Елдің өскені сонша, Найман мен ... ... де ... ... ... араздықты жаулыққа айландыра білген Шыңғысхан
шабуылынан кейін атамекен жат ... ... ... ... ... ұры
күшіктей бар билікті бес ғасыр бойында ... ... соң жер ... ... тіліне өзгерген, төл аттары естен шыққан. Тарбыға – суырлы, тай –
тау содан Суырлы тау – ... ... ... кете ... ... ... ... мемлекеттерінің шекара бөлігіне түскенде,
күңгейі қытай еліне, теріскейі – орыс ... енші ... ... ... осы ... ... батыс-солтүстігіне
орналасқан. Басынан мұнар мен бұлт арылмайтын Өкпеті шыңы – ... ... ... ... ... ... Осы ... баурайынан
жасыл белбеудей созылып бүкіл Аякөз уданын орап ... ... ... Аякөз
өзені басталады. Өзен мен судың, жер мен ... ... ... бар ... ... ... өзен атын ... деп қойғанда да тапқырлық танытқан.
Ұлы арнадан бастау алған Өкпетінің баурайында 190 мың ... ... ... ... ... ... ... – елі бай»
дегендей, қолат қойнауы, майлы бүйректей төбе-шоқылары осы ... ... ... алтын арқау. Өкпетінің шығысында Ақшоқы биігі асқақтаса,
солтүстігінде жайылған керегедей Қызылтас шыңы ... ... ... ... ... ... өзін ... Қызылтас, Ақжайлау Қызылтас, батыс
жағын Жаман Қызылтас деп үш түрлі атайды. ... ... ... жататын
жазық даланың оқшау биігін Көкетау атаса, шаруашылықтың орталығы ... ... ... ... биікті Қарасеңгір атаған. Ол әйгілі «Қозы
Көрпеш – Баян сұлу» жырындағы Айбас ... ... ... ... ... ну ... орналасқанын дүрбісіз көрген шыңы Өкпетінің
батысымен иықтасып жатады. Қай тұсы, қай ... ... ... шыққан
бұлағы, есіле аққан өзені бар елді мекен бүгін өркені өскенде ел тарихының
бір тарауындай сыр ... ... туу ... ... ойымызға арқау еткен Найман
бабамызға ... тыс ... ... Неге ... тыс? ... ... арзан» - деп ұлы Абай айтқандай, Найман ... да ... ... ... ... ... ұлы ... есейіп, шаңырақ көтергенде:
Үйелеш, Жүйелеш деген екі ұл ... ... ... ... де өмірін
ұзартпады. Үлкен ұлын үйлендіргенде, кіші ұлы мезгілсіз қаза табады. Көп
ұзамай үлкен ұлы да ... ... ... ұлы ... ... кіші жүздің
қызы Әлпіш күйеуі өлгенде 16 жасында екен. Жас та болса білгір, алды-артын
ойлайтын ... әйел ... ... ... жастағы Найман бабамыздың
тұғырынан түспеген, қару-қайратымен ұрпаққа деген ділгірлігін жазбай танып,
төркінінен он ... ... ... ... ... ... жаңғыртты. Әлпіш енді
жолына қарай сіңлісіне өзі ... ... оны ... атайды. Осы әйелінген
Найман бабамыз 87 жасына дейін екі қыз, бір ұл көріпті. ... атын ... ... ... ... ... әжуасы қалған ба? Ердің
нарлығын көре ... ... қыз алды деп ... ... Өкіреш-Найман
деп атайтын жайлары да рас. Әлпіштің өзі шариғат жолымн қыз-енесінен туған
Белгібайдың кәмелетке толуын күтіп, 33 жасында некесін ... оның ... 40 ... ... осы ... ... Кетбұға деген екі ұл
көреді. Кейін жасы тоқтасқан соң Белгібайға ... ... ... әпереді. Ақсұлудан Сүгірші туса, Белгібайдың кейінгі ... ... ... туады. Қоңырат өз ұлы атанған. ... ... ... ... ... ... ... аталады. Осы тоғызы ... ... енші ... ... ... ... «Тоғыз таңбалы Найман» аталды. Таратып айтқанда
Белгібайдан Сүйініш, Сүгірші, Саржомарт, Ергенекті туғанда, асырап алған
баласы Елатаннан Балтадлы, Бағаналы ... ... ... ... Қоңырат та
өз ұлы атанған. Кейін енші алып ел ... ... қозы қой ... ... ел ... ... ... ел аузында қалып қойған.
Белгібайдың үлкен ұлы ... ... ... ... ел ... адам болған. Інілерінің кенжелері Көкжарлы, Бура Сүйінішке:
- Бәріміздің еншімізді әділ ... ... ... ... сыйлық малы мол, сол үшін малыңызға өзгеше таңба
салыңыз.Бізде мал ... ... ала ... ғой, - ... ... Сүйініш жылқыларына теріс таңба салады. «Теріс таңбалы
Найман» деген атау осыдан шыққан.
Енді құдайдан ... бар, ... ... ... ... ... бар, ұрпағы өскен Найманның немересі Сүгіршіден бастау алған
шежіреге қарай ойысайық.
Сүгірші бабамыздан ... ұл ... ... ... ... ... ұл туған соң Қытайдан көп болсын деп атын Қытай қояды. Қытай төрт
әйел ... ... ... ... ... ... ... Садыр, үшінші
әйелден Төртуыл туыпты. Атын өркенді болсын деп ырымдап қойған Қытай сынды
жалғыз баласы отыз жеті ... ... ... ... ... бабамыз жан-жақтан ат сабытып келген ағайын-
туыс, құда-жекжаттардың қайғысына ортақтасып, ағыл - ... ... ... ... ... ... тілегі көл деген емес пе, Қаракерей, Матай, Садыр, Төртуыл орта
жүздің ... ... ... ма? ... ... төрт ұл бабалары
Төлегетайдың бауырында өсіп, дәулетінен енші бөлісіп, өз ... ... ... ... төрт ... атанудың да басты себебі осы.
Қытайдың тұңғышы Қаракерейден ... ... ... екі ... ... Тайлақ туып кейін ұлан-байтақ елдің ... ... ... ... ... одан ... ... сияқты ұлдар туып,
бүгін Ертістің басынан Алтай тауына дейін қоныстасып отырған ... ... ... ... бабамыздың тәубаға келіп, төрт немерем аман болса, төрт түмен
болмасына кім кепіл деген дуалы сөзі ... ... ... ... бір ... ... ... даласының ен жайлаған көшелі ел
болғанына тағы да боламыз.
Төлегетайдан енші алған төрт немересі бастарына үй, ... ... өз ... өзі мініп, азамат болған кезінде, төртеуі төрт түрлі
түс көріп, бабаларының алдына келіп,түстерін жорытқан екен. ... ... ... көрген түсі де, бабамыздың жоруы да ... жыр ... ... 1928 жылы құрылды. Әкімішлік орталығы Аягөз ... 1939 жылы ... ... жалпы жер көлемі 5 млн.гектар құрайды.
Осылайша Аягөз жер көлемі ... ... ... ... ... ... ... Арал аудандарынан кейін үшінші орын алады. Жер
қойнауы негізінен дала және қуаң дала ... ... ... ең ... ... тауларының сілемі Өкпеті теңіз деңгейінен 2337 метр.
Аягөз қаласының ... ... ара ... 310 ... жылы ... ... ... Ақтоғай поселкелік, Қопа,
Ақшәулі ауылдық округтері, ... ... ... елді ... ... ... ... кезде ауданда бір кенттік және ... ... ... ... ... саны 80 мыңнан астам
болса, оның 40 мыңға жуығы Аякөз қаласында ... ... ... ... ұлт ... ... қатар мұнда орыстар,
татарлар, ... және ... ұлт ... ... ... бас кезінде атақты жерлесіміз Құрбанғали Халид
өзінің “Тауарих ... ... ... атты ... ... - ... Найман – жүрген еліміз”, - деп тіліне тиек ... ... ... ... көне замандардан басталатындығы көпке аян. Ата ... ұзын ... ... ... ... оқиғалар ұштығының бұл
өңірге соқпай кеткені ...... ... ... ... мен ерлігіне
сын болған қазақ – жңғар ... ... ... осы өңірде
өткендігін ерекше айтьқан жөн. Халқымыздың Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы
Бөгенбай, Би Боранбай, Ботақара, Жауғаш, ... ... ... ... батырлар бастаған ... ... ... 1754 жылы ... бойында Абылай хан мен Ер Жәнібектің қатысуымен тарихқа ... ... ... Қозы Көрпеш - Баян сұлу күмбезін қондырып, төскейінде хас
батырларымыздың тұлпарының тұяғы ... ... ... кезеңі
1831 жылдан басталады. 1821 жылы Орта жүз ханы Уәли ... ... ... ... өкімет қазақ жерін түгелдей отарлау мақсатында
елді ханға емес, губернаторға ... үшін ... ... о ... ... атты ... ... Осының негізінде 1831
жылы Аякөз округі ... Ал, 1824 жылы ... ... ... жылы ... Ақмола, Үшбұлақ, 1834 жылы Аманқарағай ... ... ... ... ... 1860 жылы қаланды. ... ... ... аға ... ... ... төре
Солтабайұлының есімі ерекше аталады.
Аудан орталығы Аягөз қаласы Түркістан-Сібір магистралі теміржолының
ірі бөлігімен, автомобиль жолдарының маңызды ... ... ... және ... ... деполары, байланыс, белгі беру және
жол дистанциялары, азаматтық құрылыс, сумен қамтамасыз ету ... ... ... тіршілігін қамтамасыз етуде коммуналдық шаруашылық,
жылу, энергия, су-канализация мекемелері бар. ... ... ... солтүстікке қарай Ресеймен, Семей және Өскемен қалаларымен, шығыста
Зайсаы, батыста Қарағанды ... ... ... ... және Алматы қалаларына, Қытай Халық Рерпубликасына қатынасуға
болады.
1930 жылы қазіргі Аягөз қаласы ... ... ... өтіп, Аягөз станциясының ірге тасы қаланды. ... ... ... ... және ... ... ... кәсіпорындар бой
көтерді. Сол тұста ... ... ... ... ... Олардың арасында Айнабұлақ станциясында теміржол түйілісінде күміс
шеге қағу құрметіне ие ... ... ... ... паровозшылардың
бірі Константин Сукачев, алғашқы паровоз депосының бастығы И.Т.Радионов,
станцияда ... мен ... ... ... ... Бәзікен Ысқақов,
алғашқы тепловоз жүргізушілер Б.Рысбергенов, С.Рахматуллин және ... жылы ... ... Сергиопольден Аягөз станциясына көшіріліп,
1939 жылы ... ... ... ... кеңесінің бірінші сайлауы болып
өтті. Оған Мұқаш Бітімов, ... ... және ... ... ... ... ... Қазірде Аягөз теміржол торабында Қ.Нашанов,
А.Шәкенов, К.Жараспаев, Қ.Мұқажанов, А.Томпақов, К.Қабдуллин ... ... ... ... одан ары ... ... экономикасында алдыңғы орынды теміржол мекемелері, энергетика,
жылу, қайта өндеу және тамақ өнеркәсібі, сауда және коммуналдық ... ... бір ... ... ... бойы ... тың лебі ... Сондай сілкініс пен оянуда аяулы азаматтардың бас
көтеруі заңды нәрсе. Олардың ішінде Т.Рысқұлов пен ... ... атап ... ... ... ... үшін Үкімет тарапынан арнайы мемлекеттік
комиссия құрылды. Оның құрамына әр ұлттың өкілдері ... ... ... етті. Ол Түрксібтің бас жобасына басшылық етумен бірге
ұлттық кадрларды жасақтаумен де шұғылданды.
1930 жылы 1 мамыр күні Аягөз паровоз ... ... ... ... жылы ... механикалық цех, ұстахана, көтерме-жөндеу цехы және ... ... іске ... ... ... қатарында
Ә.Тәуірбаев, М.Егеубаев, Б.Құдагелдинов, Қ.Болғантаев және басқаларын атап
өткен жөн.
Қазіргі кезде қалада локомотив жөндеу және пайдалану деполары, ... ... ... ... ... деполары бар.
Аудан орталығында 3 автожол, 3 жол ... 3 ... ... ... ... жөніндегі кәсіпорын жұмыс істейді.
"Тас қора" жауапкершілігі шектеулі серіктестігі жыл сайын күрделі
көлёмде жұмыс атқаруда. "Автомобиль жөндеу ... ... ... соңғы
жылдары тапсырыс бойынша халық тұтынатын туарлар шығаруда. Ал, ... ... ... ... ... баллонымен
қамтамасыз етеді. Тоқыма және тігін өнеркәсібінде "Мамота" ... ... ... атап ... ... және тігін өнеркәсібінде жеке кәсіпкерлердің үлесі мол. Ауданда
қалпақтар және бас киімдер, әйелдер мен қыздардың сырт ... ... ... ... ісінде "Семей полиграфия" ашық акционерлік қоғамының Аягөз
филиалы, "Аягөз жаңалықтары" ... ... ... ... айналымында азық-түлік товарларының 35 пайызы облыс
орталығынан, 65 ... ... ... ... ... Өнеркәсіп тауарларының 80 пайызы Алматы қаласынан әкелінеді.
Аудан орталығында 36 дәмхана мен мейрамхана жұмыс істейді. 24 ... ... ... ... ... патентпен 102 адам,
жеңілдетілген декларациямен 201 адам жұмыс ... ... ... адам ... ... ... ... базарлары, "Қозы Көрпеш-
Баян сұлу", "Виктория" сауда үйі мен дүкендері, малдәрігерлік дәріхана іске
қосылған.
Экономикадағы құрылымдық ... ... ... ... инвестициялық белсенділігі артқандығы байқалады.
Тұрғындардың ақпарат жүйесіне қол жеткізуінде негізгі орын ... ... ... ... ... ... ауыл ... маңызды орын алады. Қазіргі
кезде бұл салада 607 шаруа қожалығы және басқа өндірістік ... ... ... ... ... Сарыарқа, Мыңбұлақ, Ақшәулі
ауылдық окруттері шұғылданады. Жaлпы алғанда ауданның ауыл ... мал ... ... және одан ... өнім түрлерін көптеп өндіру
негізгі бағыт болып табылады.
Бүгінгі таңда ауданда 59 мың бас ірі қара, 191 мың ... 11 ... ... ... отыр.
Өткен жылы аудан бойынша 76896 цн ет, 2628 цн жүн, 255937 цн ... ... ... ... мен ... 22 ... мал ... 57 кәсіпкер мал дәрігері және Семей аумақтық мемлекеттік
кәсіпорны зертханасының ... ... ... ауыл ... ... ... ... алғашқы
мойынсеріктер мен ұжымдық ... ... ... ... ... ... ... 54 ұсақ шаруашылықтар біріктірілді.
Ал, ... ... ... ... ... ... ... 1932 жылы құрылды. Ол сол кездегің Семей облысындағы алғашқы
кеңестік шаруашылық еді. ... бұл ... ... ... ... өз ... отау тігіп, бөлініп шықты.
Өз ... ... ауыл ... дамытып, өркендетуде
М.Жексембинов, Ғ.Ибраев, Н.Райханов, Т.Уажанов, ... ... ... ... ... үлес қосты.
Ауданның ауыл шаруашылығы саласында көптеген ... өсіп ... ... 1936 жылы КСРО-ның алғашқы депутаты болып сайланған
Рәукен Қазыханова, Социалистік Еңбек ... ... ... ... ... мен Совет Жақсыбековтер, Бөкенбай Әбжанов, Рыздықбай
Тілеуберлин, Бөжек Жанасылов, Тілеуғабыл ... ... ... Мемлекеттік сыйлығының лауреаты ... ... ... ... Арыстанбаев, Мэлс ерболов, Орыншайық ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысының
отты жылдарында тылда еңбек ... ... ... ... Жәмиға
Тезекова, Алтын Телтаева, Қаныша Тәжиева, Қадиша ... ... ... ... ... Тюбекова, Қажыгелді Мұхаметқалиева
кезінде шаруашылықтар мен ... ... ... Бөдесбаев,
Қоңысбай Тәуірбеков, Шотбас Тюбеков, ... ... ... ... ... Нұрғазы Ибраев, Сәукен Қазыханов, Жұмахан Мұңсызбаев,
Нығметжан ... ... ... Төлеуғаппас Сармаев, ... ... ... ... ... және ... бар.
Ауданның экономикалық жағынан жылдан – жылға нығая түсуі сайып
келгенде тұрғындардың ... ... ... ... ... ... өзінің оңды әсерін тигізуде. Бүгінгі таңда аудан
бойынша 8226 адам ... ... 4060 ... әлеуметтік жәрдемақы
төленуде. Сонымен қатар Ұлы Отан соғысына қатысушы 120 адамға және ... 379 ... ... ... ... ... отыр.
Аудан бойынша аталған топтарға айына 82 млн, тенге ... ... ... саласында 5 аурухана, 20 семьялық –
дәрігерлік ... жұмы ... Бұл ... ... 173 ... ... және 439 орта медициналық қызметкерлер еңбек етеді.
Олардың ... ... ... ... ... ... О.Жақыпов, ... ... ... ... ... ... ... дәрігерлер жұртшылық тарапынан ұдайы ыстық ықылас пен зор ... ... ... ... ... ... жиырмасыншы жылдарында
Қазан медицина институтын бітіріп, қазіргі ... ... ... Академиясының алғашқы декандарының бірі болған ... ... ... ... ... Ол 1937 жылы репрессияға
ұшырап, жазықсыз даланың құрбаны ... ... ... ... директоры Сәкіл Нұғымановтың, 1947 жылдары
аудандық ... ... ... ... кейіннен республикалық
туберкулез институтын басқаған Әйкен Терлікбаевтың, ... ... ... ... ел ... ... құрметпен
аталады.
Аудандық мәдениет саласында “Қозы ... – Баян ... ... ... 10 ауылдық клуб пен 10 кітапхана жұмыс ... ... ... ... ... ұлт ... ... “Баян сұлу”
ансамблі, “Қозы Көрпеш” драма театры құрылған.
аудан өнерпаздары 2002 жылы облыстық ... ... ал ... ... ҮІІ халықтық спорт ойындары кезіндегі байқауда бірінші
орынды ... ... ... мен ... ... елді ... ... отаулар мен автоклубтар аса маңызды орын ... Олар ... ... ... ұштауға, жұртшылық арасында оларды
кеңінен ... жол ... ... ... ... ... Бақтаева, Қабыш Смайылов, Қанағат Нұрғалиев, Төкен Сағадиева,
Мэлс Қоқымбаев, Рымтай Асылбеков, Кәмілжан Әбілжанов ... ... ... ... өнер ... ... ... Амантай Шегенбаева, Нұрқасым Мұстафаев, ... ... ... ... ... Қайрат Әзілқияшев, Жазира
Әзілқияшева, Айгүл ... Баян ... одан ары ... ... және ... ... мектебі, “Ринг” спорт
қоғамы жұмыс істейді. Бүгінгі таңда 3 ... ... ... ... ... Әсіресе ауданда бокс, грек-рим күресі, ... ... ... ... ... 2002 жылы ... спартакиадада екінші орынды
иемденді. Ал, футболшылар 2003 жылғы ҮІІ ... ... ... ... ... ... өңірінде спорт пен дене тәрбиесі ежелден ел ... ... ... Ауданнан шыққан көптеген спортшылар ... ... ... ... ... сан мәрте қуанышқа
бөлеген болатын. Елуінші ... ... ... ... атанған
Алман Кәрібаев, алпысыншы жылдары жауырыны жерге ... ... ... ... ... ... Дәлелхан Жақыпбеков,
Қайрат Нағашбеков секілді палуандар әлі ... ... ... ... ... жас ... ... тәрбиелеп, аудан намысын
сан сайыста ... ... ... аудан спортына сіңірген
еңбегі өз ... бір ... ... ... дене ... ... ... боксшы Н.Төлендинов, самбошы М.Жахитов, Мұхтар
Ташкенбаев, Қажыбек ... ... ... Қайрат Сәтжанов және
басқалары аудан спортының жұлдыздары болып табылады.
Жерлестеріміз Қазақстан ... ... бокс ...... ... Тохмадиев пен Қазақстан жастар құрама
командасының аға жаттықтырушысы ... ... ... боксқа
келген қазірде халықаралық дәрежедегі спорт ... Азия және ... ... Байыржан Қайырменов, Рустем Ргебаев, Руслан
Байтүкенов, Мақсат Бахтыбазаров, ... ... ... қазірде
есімдері төрткүл әлемге танымал спортшылар.
Ауданда қоғамдық тәртіпті сақтауда ішкі істер ... ... ... ... ... орындалуын қадағалауда аудандық
прокуратура облыс бойынша ... ... ... ... ... күнделікті қызметінде азаматтардың құқықтарының сақталуына,
әділеттіктің салтанат құруына ... ... ... ... ... тәртіпті сақтау ешқашан назардан тыс
қалған емес. Бұл ... ... ... ... ... бастап
ерекше назарда. Сондай-ақ жасаған қылмысына орай ... жаза ... ... ... органдары тарапынан аса білімдарлық ... ... ... ... ... ... ... ішкі істер бөлімінің
басшы ... О. ... ... ... ... Д.Ивашенконы, прокурорлар Биахмет
Сабырбаевты, Тұрсынхан Қалиевты 1960 жылдың 1982 ... ... ... ... қызметін атқарған Байқади Арғынғазинді, Пахар
Нүкеровты, Асқаржан ... ... ... адвокаттар Бейбіт
Садықовты, Тілеухан Қанаевты атап өткен жөн.
Қазірде Күлшат Амодилова басқаратын ... ... ... ... ... Нұржалғас Томпакова, Бағдарлы Оразбек секілді
судьялар қызмет етіп келеді.
Еліміздің шығыс шекарасын ... ... ... ... мен ... өте ... ... жауынгерлері өздерінің әскери
– оқу жаттығуларын жүзеге асыра ... ... ... оқу
орындарымен тығыз байланыс жасап ... жылы ...... ... ... әскери құрамаға
халқымыздың хас батыры Қаракерей Қабанбайдың есімі берілді. Осы әскери
құрама және ... ... әуе ... ... ... және ... деңгейде өтетін оқу –
жаттығу ... ... ... ... ... ерлік дәстүріне
сай екендіктерін үнемі көрсетіп келеді.
Ауданның өкілетті және атқарушы органдары тарапынан ... ... ... ... ... гүлденуіне ... үлес ... ... ... ... ... отырады,
Олардың есімдерін жас ... ... ... елді мекендерде
көшелерге есімдері беріліп, "Ауданның азаматы" атағына ұсынады. ... ... ... ... ... ... ... халық
шаруашылығының әр саясатында еңбек еткен ... ... ... пен ... ... ... халық ағарту қызметкерлерін
кездестіруге болады. Атап ... ... ... Н.Нестерцев, С.Жүнісов, Қ.Құспанов, Қ.Әткешев, Е.Черкашенко, Қ.
С.Шакетов, ... ... ... ... К.Сукачев. А.Ысқақов, ... ... ... ... ... ... Б.Рахимов, Қ.Баймурзин, ... ... ... ... ... ... ... Олардың әрқайсысы өз саласында өнімді еңбегімен аудан халқының
шынайы ықыласы мен ... ... ... беру ... 59 мемлекеттік жалпы білім беру мектебі
жұмыс істейді. Оның 36-сы орта, 20-сы шағын комплекс. Сондай-ақ 1 ... ... ... 1 өнер ... 1 бала ... кешені
жас жеткіншектерге білім беруде. Бұл оқу орындарында 2065 ... ... 19019 ... ... ... ... спорттың 6 түрінен 552 спортқа ... ... Өнер ... 8 ... 316 ... ... тәрбиеленуде.
24 білім мекемесі типтік ғимаратта, 33-і ... ... ... ... Президентінің Жолдауына сәйкес 1998
жылдан ... ... орта ... жүйесін компьютерліндіру бағдарламасы
іс-жүзіне асырылды. Бүгінгі ... 57 ... ... жаңа ... ... ... ... көпсалалы мектеп - гимназияның Октябрь,
Баршатас, Мыңбұлақ, №5, №3, ... ... ... мектептердің
педагогикалық ұжымдары өте жоғары кәсіптік деңгейде ... ... ... ... ... ... ... мектептерінің қосалқы шаруашылығы бар. Мыңбұлақ орта мектебінің
аудандағы өзіндік ... ... ... ... асырумен
қалыптасқан: мектеп ұжымының шеберханалары мен ... ... ... ... ... ... ... өткен Сарыарқа орта мектебін басқарған
Acхат ... ... ... ... ... ... текті ұлдары, артында мәңгі өлмес өсиеттері мен ... ... ... ... ... ... ... ұстазы, сазгер, 70 әннің
авторы, Ы.Алтынсарин атындағы ... Жмал ... «Мен ... атты ... дала қызының кісілік, ұстаздық, аналық парасатының,
жас ұрпаққа деген үлкен үмітінің лебі ... ... орта ... оқу- тәрбие ісінің меңгерушісі: Сіләм
Рақымбайұлыф Сыдықовтың «Ұлттық педагогика» атты монографиялық еңбегі
мектептің ... ... ... ... ... ... ... тәрбие жұмыстарын жетілдірудегі әдістемелік ұсыныс» атты №1 ... ... ... ... ... ... ... іс-
тәжірибесі сипатталған.
Қарт педагог Рахат Қабдыкешовтың «Қызылқия- дала ... ... ... ... 80 жыл бойы ... Кадыржанов атынлағы Қызылқия
мектебінен қанаттанып шартарапқа ұшқан қазақтың ... алды ... ... ... ... ... “Аякөз
қарлығаштары” деген атпен жарық көрді.
Көп ... ...... ... облыста “Жыл мектебі- 2001”
атағын жеңіп ... ... ... ... 2001” ... ... мектеп гимназия директоры Бейбіт ... ... ... 10 ... ... ... өткен мерекеге
қатысты.
2001 жыл қорытындысы бойынша ... ... ... ең ... ... пен ... иеленген Қазақстан Республикасындағы 100
мектеп қатарына Аягөз қазақ- ... ... ... 2002” ... ... ІІІ орынды иеленген Шыңғожа
батыр атынлдағы орта мектептің іс- тәжірибесі облыс көлемінде тараған.
Мектеп мұражайларының облыстық ... ... орта ... жұмысы жобаларының облыстық ... ... ... орта
мектеп ІІІ орынға ие болды.
Қазақтың айтулы ақыны Дулат Бабатайұлының туғанына 200 жыл ... ... ... жері ... ... ... ... өлкенің киелі
саңлақтары” деген атпен ... ... ... ... ... ашылды.
Аудандық әдістемелік кабинет әдіскері А.Жұмағалиева облыстық
педагогикалық оқуда А.С.Макаренконың ... ... ... ... №8 орта мектеп директоры Н.Балабекова мен директорының орынбасары,
Ұ.Иғыманова мектеп тәжірибесін ауыл мектептерінің даму ... ... ... ... ғылыми практикалық конференция
ортаға салды.
Көп салалы мектем гимназиясының бастауыш сынып мұғалімі Т.Жақсылықова
облыстық ... ... ... ... ... ... ІІ орынға ие болды.
Ауданның білім саласының дамуы өзіндік үлес қосып келе жаиқан ... ... ... іс- ... ... ... таратылған.
Аудан тарихынан:
1920 жылы Қазақстан Кеңстерінің ... ... ... ... ... ... комитетінің мүшесі және Қазақ АССР- нің халық
ағарту комиссары болысымен қазақ ... ... ... шұғыл кірісіп
кетті. Осылайша ауылдық жерлерде алғашқы мектептер ашыла бастады. Солардың
бірі 1920 жылы ... Қари ... ... мектепте есікіше оқу
басталды. Ал, 1922 жылы оқу ... ... ... ... ... ... ... оның бірінші директоры болды. Ол
Уфада жоғары білім алған еді. ... ақ ... ... ... ... ... Бибіш Жұмаханова, Түсіп Солантаев, Түрсіләм
Мырзаханов, Ғаббас Қисенғазиев,ұстанздары қатарында саналады. ... ... ... Қашура Елеусізова, Дүкенбай Дамурзин,
Құрмаш Сасенов, Нұртөлеу Ұзақбаев, Түсіп ... ... ... Амантай
Бадиев жас ұрпаққа сапалы білім беруде сүбелі үлес қосты.
Қазіргі кезде Төлеубай Аметов, ... ... ... оқу ... ... ... ... ұжымдары егеменді
еліміздің болашағы болып табылатын жас ... ... ... ... тәрбие
беруде жыл сайын көрсеткіш биігінен көрініп ... ... ... ... ... ... ... сынды ұлы тұлғалар ат басын тіреген өлке. Осы
тұрғыдан алғанда поляк революционері Артем ... ... ... ... ... ... ұлы жазушысы Ф.М.Достевский мұражайын ашуының өзі
үлкен бір тарих.
Аягөздіктер өздерінің атақты жерлестері: қазақтың ... ... ... ... ... ... қайраткері Хакім Дүйсеновты, алғашқы медик
Шерияздан Самсовты, автокөлік министрі ... ... мыс ... бас ... бастығы Камал Қадыржановты, Қарсақбай кең
байыту комбинатын ашқан Қазақбай Кәдіржановты, тау- кен ... ... Ұлы Отан ... ... ... көрсеткен Совет Одағвының
батыры Мұқатай Әбеуловты, «Даңқ» орденінің толық иегері ... ... ... ... ... ... ... Тоқтағали Жангелдинді,
Тұрсынхан Әбдірахманованы белгілі қоғам қайраткерлері Кешірім Бозаевты,
Т.Сүлейменовты, Аягөз ауданының ... ... ... ... ... ... Т.Рахимовты,
Б.Бижановты, Н.Сабильяновты, ... ... ... ... ... әрдайым мақтаныш
етеді. СМонымен қатар, әр жылдары Аягөз елін ... ... ... ... ұжым басшылары С.Шекетовке,
Ш.Ескендіровке, Ә.Сәрсембаевқа, Қ.Баймурзинге, Р.Базыловқа әдебиет пен өнер
саласында Т.Кәкішевке, Т.Рахимовке ризашылығы шексіз ескені сөзсіз.
Халқымызда ... ... ... таны, ауылына қарап азаматын таны»
деген даналық сөз бар. Бұл бүгінгі ... ... ... ... ... ... келе жатқан Т.Қожағапанов, М.Құлжанов, Қ.Досбаев,
А.Шегіров, ... ... ... ... ... ұдайы туған
елінің қамын ойлайтын азаматтарға тікелей қатысты деп ... ... ... ... ... қасындағылармен
бөлісіп, ауданның қоғамды шараларына белсене ат салысып жүрген К.Баяхметов,
Р.Дүйсекеев, М.Қасымбаев, ... ... ... ... С.Мұсабаева, С.Желдібаев, О.ТҮсіпов, Б.Баяхметов,
Е.Бақторазов, ... ... ... Б.Нұрасылова сияқты
азаматтар өскен ортасының мерейін өсіріп келе жатқан ұландар екендігіне
ешқандай күмән ... жылы ... ... округтер құрылып орыс отаршылдары дендеп,
ене бастаған кезде есімі үш жүзге мәлім Ақтайлақ би ... ... ... ... ... ... ... Осылайша дінімізді
сақтап қалу мақсатында Аякөз жерінде алғашқы мешітті салуға ұйытқы болады.
Бұдан кейін 1841 жылдары қазаннан ... ... ... ... Аягөз жерінде
ислам дщінінің өркендеуіне барынша үлесқосты. Ал, 1949 жылы ... ... ... ... ашу ... хат жолдайды. 1996 жылы
қаламыздағы автобекет ғимараты күрделі ... ... ... ... ... құрылысын жүргізуде аудан имамы Наурызбай Өтепов, мешіт
қорының директоры Тұрлыхан Қасымбаев, құрылыс ... ... ... Жидебаев, Тоқай елеулі ұйымдастыру шараларын жүргізіп келеді.
Ауданда шығармашылық қауымның үлкен бір тобы ... Олар ... ... ... ... аудан өңірінде болып жатқан ... ... ... ... ... ... ... бір тоқайласар орыны
жергілікті баспасөз екендігі белгілі. Ауданда 1930 жылы 4 ... ... ... ... беті ... ... оған бірінші редактор Мұқсын
Қордабаев ... еді. Бұл ... 1995 ... ... ... ... “Жаңа өмір”,
“Ленин туы”, “Коммунизм туы”, “Алға- Вперед”, “Аягөз” деген аттармен жарық
көрді.
ІІ ТАРАУ ... ... ... ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
2.1. НАЙМАН РУЫНА ҚАТЫСТЫ КЕЙБІР ТАРИХИ ДЕРЕКТЕРДІҢ ТІЛДІК СИПАТЫ
Найман – қазақ халқының этникалық негізін құраушы көне де ... ... ... ... да болар, найман елін атап өтпей,
аттап өткен қазақ тарихы жоқ десе де болады.
Қазақ халқының құрамына кірген байырғы ... көне ... бірі ... ... ... ... ортақ таңбасы – бақан, атойлап
салатын ...... ... ... тарихи деректер оны әуелде Хинганнан Қарпатқа
дейін созылып ... Ұлы ... ... пен Орхон өзендері аралығында
ежелден көшіп жүрген тайпалардың ... ... Бұл ... ... ... ... ғасырлардан бастап дәуірлеп, Орта Азиядан Сары
өзенге дейінгі байтақ ... ... ... ... біздің жыл
санауымыздың бастапқы ғасырларында ... ... ... ... ... байырғы киіз туырлықты қандас тайпалар қауымдастығының кесек бір
сынығы. [4.48-49]-деген ... ... ... Рашид-ад-диннің
жазуынша: «Наймандар – көне жұрттардың бірі, малы мен басы көп ... ... ... ... ХІІ ғасырдың аяғына дейін Наймандарды Инанг
Білгі Бұқа хан басқарады. Наймандар осы кезде қара ... ... ... және осы ... ең ... ... ... жоғары ірі тайпалардың
бірі болғандығын [6.14]- Қалиқан Алтынбаев сөз етеді.
Шежірешілердің барлық нұсқаларында да ... жас ... ... ... ... жауынгер болғаны айтылады. Бағы өрлеп, дәурені
жүріп тұрған кезде ешкім де оның ... баса ... ... ... ... ... ... жүреді.
Найман моңғол тілінде «сегіздік» - сегіз ... ... ... ... ... шежірешілер «Сегіз арыс, тоғыз таңбалы» деп атап кеткен.
Қазақта Наймандай көп таңбалы бірде-бір ел жоқ. ... өзі ... ... ... көрсетеді. Ол таңбалар төмендегіше аталады: шөміш таңба,
теріс таңба, ергенек таңба, бақан ... бөрі ... ай ... ... ... таңба, матай таңба. Кейде – шөміштің орнына бүкіл ... ... ... ... ... ... моңғолша - «дөңгелек»,
қазақша - «төңірек». Моңғолияның қазіргі дөңгелек тиыны да – «тугрик» - деп
аталатыны көп ... ... ... жүз ... ... дәл ... мол ... кездестіре
алмайсың. Олардың ірі рулық бірлігі ғана емес, ... жеке ... өзі ... ұран-таңбаға ие. Дәл осы ерекшеліктің өзінде де оның сонау ... ... деп ... ... ... әсері болуы да ғажап
емес. «Сегіз тайпа» - демек, найман жұрты осынша тайпадан құралған.
Найманның ... ... ... құрайтын басты рулардың бірі –
Белгібай. Белгібай мен ...... атты ұл ... Сүйініштен
Төлегетай, одан – Қытай, одан – «төрт Төлегетай» атанған: қаракерей, матай,
садыр, төртуыл тарайды,
Белгібай бәйбішесі ... ... де ... әйел ... ... Серікбай, Кенбұқа, Кетбұқа деген ұлдар туады. ... ... ... ... ... ... өрбиді. Тоғыз таңбаның иелері мыналар:
алғашқы төрт таңбаны бәйбішеден тараған Төлегетай әулеті – ... ... ... ... ... кейін үш таңба Сүгіршіден өрбіген «Үш
Ергенекті», Көкжарлы, Бура, ... ... ... екі ...
Кетбұқадан тарайтын Бағаналы мен Балталыда. Ал, Келбұқа балаларына ... ... бір ... ... теріс басып, «Терістаңбалы»
атаныпты. Оның есесіне терістаңбалыға «Иісі Найманның ноқта ... ... ... ... берілген.[7.3].
Найман тайпалық одағы ішкі әлеуметтік байланыстары жөнінен өте
күрделі болды және онда ... ... ... ... еді. Отырықшы
халықтардікіне ұқсамағанымен Наймандарда мемлекеттік нышандар болған.
«Найман ұлысы ... ... ... яғни ... феодалдық
мемлекеттік құрылымдар қатарына жатады.
Түптеп келгенде, ертедегі феодалдық мемлекеттік құрылым құрғандардың
бірі – ... ... хан ... ... кейін олар енді
қалыптасып келе ... ... ... ... ... ... қазақ
халқының құрамына енеді. Наймандар Шыңғыс хан дәуірінде қазақ даласына
қоныс ... ... ... ... қазақ халқының қалыптасуына зор үлес
қосқан. [7.14-16].
Қазіргі таңда қалың найман азшылықта (Столыпин реформасы, орыс, қызыл
отаршылық ... ... ... ... ... мен тарихшылар
жүргізген соны зерттеулер осы өңірде бұрыннан қоныстанып келе ... ... ... найман және қазақ этносының аса бай, өзіндік ерекшелігі
мол ... мен ... соны ... ... ... қорымнан табылған
екінші алтын адам - О.Қ.)
Адамзат өркениеті белгісінің бірі болып ... ... ... бесігінің қазір төрт мемлекетке бөлініп кетсе де ......... ...... ... – Алтайы) бәрі бір жауынгер найман
елінің ... Г. ... ... ... мен ... ... ... жеке-жеке қарастыруға әсте болмайды. Яғни, Алтайдың бейнесін тұтасымен
толықтай түсу үшін оны ... ... ... білу керек. Мұнда
бағзы заманнан тілі ортақ ... мен ... ... ... ... ҮІІ ... ... сақтар көне, ежелгі түркі тілімен таныс
болған» (бұл арада автор сақтарды евроцентристер ғылыми ... ... ... ... ... ... ... отыр – О.Қ) [8.7]
Аталған зерттеуші сібір тарихшысы А.А. ... ... ... ... ... ... ... 1 мың жылдықтың екінші
кезеңінде... Шығыс Қазақстан мен ... дала ... ... баба ...... ... көрсетіп отырғанына біз қарсымыз –
О.Қ) далалық Евразияны мекендеген көне бақташылар, егіншілердің материалдық
және рухани ... ... ... ... ... ... ... әлеуметік қарым-қатынастарды, билікті дамыта білген бұл
мемлекеттер ... ... – баба ... ... ... да, ... ... оңтүстік Сібірдегі өркениет пен мәдениеттің ошағы
еді...» Осы ойды құмық зерттеушісі ... Әжі ... ... жаңа ... ... ... ... - әлемге темірдің не екенін,
тәңірлік (қазірге ұғыммен айтқанда бір ғана құдайға табынуға ... ... ... ... т.б. білгізген ең бірінші өркениет негізі [9].
Ежелгі жазба деректер (Алтын жалын қырыққан ... ... ... ... ... адамы) наймандардың арғы ... ... ... аримастар Зайсан көлін мекендегенін
айғақтайды. Тарих атасы Геродот сөз еткен сақ ... ... ... ... әлі күнде қолдануда. Сақ әйелдері сырғаны мұрынға таққан,
сондай әдетпен келін болып түскен ... ... ... Зере ... ... ... ... Шығыс Қазақстанда Алтай тайпаларының
(Наймандарға да қатысты) көне тарихының қайнар көзі ... ... ... ... ... ... ... бірінші жартысында кейін Найман тайпасының негізін
құрайтын ғұн ... ... ... ... Ү ... ... өмір сүрген
Юэбань атты жаңа мемлекет құрды. Олар аса ... ... Әнес сари ... ... ... ... ... сол ұлы
көшке ермей, тарихи отанында қалып, ҮІІІ ғасырда өз жеке мемлекетін құрды.
Бұған негіз ... ... көзі – Ғ. ... мен ... ... ғасыр аралығында Найман мемлекеті қалыптасты. Хандықта іс
қағазы моңғолдар күні бүгінге дейін қоланып ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Шыңғысқан дәуірінен кейін
наймандардың екі этникалық топқа бөлініп ... ... ... ... ... тайпаларындағы түркімендердің сақталуы мен басқа моңғолдарға
шікірейе қарауымен дәлелдейді.
ҚХР ... Юан ... ... ХҮІ ... тарихи жәдігердің
10-11-12 томдары қытайдың ... ... ... ... ... ... шежіресінің білгірі Әлкей Марғұлан аталған
еңбекте наймандардың төрт қаласы: Шайбалық, ... ... сүме ... ... сөз ... ... жазған еді. Бұдан басқа тағы ... ... Асу, ... ... Күншығыс З. Сәнкі ауызға алады.
Аталған сегіз қаланың орны, орналасқан жері белгісіз бізге тек ... ... ғана ... ... ... ғылыми айналыста Орхон, Ұйғыр жазулары көп айтылады да, Найман
жазуы сирек ... ... ... ... ... бар деректерді пайдалана
отырып, үш ғалымның пікірін алға тартуға жөн көрдім: Біріншісі – академик
Бартольдтың ... ... ... салыстырғанда анағұрлым
жоғары болған ... ... ... ... ... ... қытай шежірелерінен алғандығын аңғарамыз; Екіншісі – ... ... ... моңғолдардың әдеби тілі және жазуының
шығу тегі ... ... ... ... ... атты ... қос ... моңғолдар түркі диалектісінде ... ... ... сондай-ақ Шыңғысхан мөрінде Найман
мемлекттігінің таңба ... – V ... ... ... сөз
етеді; З. Сәнкі болса, Найман хандығында жазу мәдениетінің ерте дамығанын,
Найманның хандығын құлатқан соң, Шыңғысханға ... ... ... ... жазу ретінде қабылдаған. ... ... ... ... ... ... жазылып, кейін моңғол ... ... де ... бар. Оған негіз моңғолдар шежірені Тәтә Тонғо жазған дейді.
Найман Тәтә Тонғоны Шыңғыс хан 4 баласын ... ... ... ... ... ... болған ба?-деген ауал түркі ... ... ... ірі үш мемлекетін Найман, Керей, ... ... ... күш ... Шыңғыс хан қазақ жеріндегі Абай
ауданындағы Орда ... хан ... ... шежіре дерегі бар.
Оған нақты мысал Шыңғыс ханға ерген наймандар ... ... ... ... мен Қашғарға бет түзейді.
З. Сәнкі Ежелгі Найман хандығы құрамында ... ... ... ... ... Найман – Керей, Найман – Қаңлы, Дүрмен Найман
(1934-1944 жылы ... ... ... боп ... ... - О.Қ.), Барлас
– Найман, Төре Найман деген сегіз ру енген.
Біз мынаны ескеруіміз керек. Моңғолдар ... ... деп ... ... ... шыққан екі атауды иеленген елдер – ... ... ... ... екі түрлі мағына беретін «Ұлыс» (ел және бұғы)
сөзі ... деп ... (мыс: ... русь – ... Ал ... – мың қол әскери тіркесімінен шыққан. [9].
Біз қазақ этносының құрамына кіргенге дейінгі Найман тайпасының ұзақ
даму жолын Әлкей ... В.В ... З. ... ... ... ... Ғ. ... т.б. зерттеулері мен мақалалары
негізінде баяндап шығуға тырыстым. Зерттеу ... ... ... ... ... ... тоқталып жатуды жөн көрмедім.
2.2. ЭТНОЛИНГВИСТИКА ЖАЙЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК
Тіл білімінің «Этнолингвистика» саласына академик Әбдуали ... ... ... «Этнолингвистика термині «еtnos» - «халық»
және ... ... - ... ... ... бірігуінен жасалған.
Этнолингвистика – этнос болмысын оның тілі арқылы танып білу
мақсатында туындаған ... жаңа да, ... бір ...... ... бір ... дүниеге келіп, белгілі бір
географиялық ортада қалыптасқан салт-дәстүрі мен ... ... діні ... де бір, ... ... ... туыстығын, тұтастығын сезіне білетін,
сатылап даму барысында аналық, аталық, рулық, ... ... ... ... ... де ... ел болып отырған ... ... ... ... ... жер ... өте көп және олар сан ... да, даму
сатысы бойынша да әр түрлі: ... ... ұлт ... көтерілсе, ру-
тайпа деңгейінде қалып қойғандар да аз емес. Қазақ этносы болса, бүгінде
өзінің шарықтау шегі – ұлт ... ... ... ... ... ... ... деп қараудағы мақсат – оны төмендету емес, қайта
оның басып өткен ұзақ та ... даму ... ... ... ... ретінде танудың бірден-бір дұрыс жолы.
«Этнос болмысы» дегеніміз – ... ... ... ... ... ... дейінгі кешірген өмір-тіршілігінің айнасы, оның тілі арқылы
қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ауысып келе
жатқан бай рухани-мәдени қазынасы.
«Тіл әлемі» дегеніміз – этнос ... ... ... ... ... ... жиынтығы, синтезі.
Қазақ этнолингвистикасының бір принципі – лексикалық байлықтың мазмұны
мен мән-мағынасын этностық таным тұрғысынан толық ашу, ... ... ... ... мен ... деректерді түгел сөйлету, тілдің өзіне
тән бояу-нақышымен бейнелі де көркем түрде суреттеу.
Бұл принциптер мыңдаған (сөз, сөз тіркесі, тұрақты ... ... екі ... ......... негізгі) номинативті
мағынасы мен этностық танымынан туындаған «этнолингвистикалық ...... ... ... біз әр ... еңбектерден кездестірсек, екінші деңгейдегі терең де жан-
жақты түсініктемелер тек этнолингвистикалық зерттеулерде ғана ... ... ... өз бастауын академик Әбдуали Қайдардың ... ... ... ... ортаға үлкен ой салған «Этнолингвистикада» атты
ғылыми мақаласынан бастау алды десек әсте қателеспейміз. Себебі оған ... ... ... Н. ... А. Маракуевтің, Г.
Конкашпаевтың, А. Әбдірахмановтың, Жанұзақовтың т.б. зерттеу еңбектерінде
бой көрсеткені ... ... ... ... айнала қоймайды. Оның екі
себебі бар: біріншісі – бұл ... ... ... ... ... ...
ғалымдарымыздың саяси сақтық жасап, осы саладағы ... ... осы бір ... ... ... ... ... ойға кезек
берсек: «Этнолингвистиканың зерттеу объектісін этностың тілі десек, ондағы
мақсаты – сол тіл ... ... ... танып – білу болады. Алайда, бұл
баршаға түсінікті нәрсе болып көргенімен, нақтылай келгенде, ол туралы ... ... ... ... әр ... ... әрекет етуі
байқалады,-сөзді осы арада үзе тұрып, сөз етілген ... ... ... ... ... бар. ... ... гипотезасы» деп
те аталады. «Ғылыми төңкеріс – тілдік ойлауды, әлемді ... ... ... ... «The Structre of ... Revolutions» кітабында Т. Кун
құптайды [11.287].
Мен ... ... ... ... ... ала ... ... үш түрлі қырынан қарастырған зерттеушілерге жеке-жеке тоқталуды
жөн көрдім:
1. Г. Байназарова –мәдени-тарихи аспектіде;
2. Әуезхан Қодар – ... ... ... Қайдар – лингвистикалық аспектіде.
Алғашқы екі зерттеуші тар ауқымдағы ғылыми зерделеу жасаса, академик
Ә. Қайдар алғашқы екеуі зерттеген объектілерді лингвистикамен ... ... ... ... көне мәдениеті» деген ұғымды этникалық
емес, археологиялық тұрғыдан қарастыру түсіну керек. Бұлай ... ... ... ... ... жүген, жебе сияқты жекелеген
ескерткіштер ... еске ... Бұл ... ХІ ғасырда пайда болды»
[8.15]. Ислам діні осы ... үзді ... яғни ... ... ... праллелін бал-бал тастар арқылы дәлелдейді.
Ғалымның аталған ... ... Ә. Х. ... мына ... ... Кезінде әр өрнек өзінше оқылатын болған. Соны зерттеп білу –
зертеушілердің, әсіресе тілшілердің алдында ... зор ... ... ... ... ... қамту объектісі кең. Ол
Л.Н. Гумилевтың «этнос дегеніміз – ғаламның тірі бөлшегі ... ... төрт ... ... ... өркендеу, бәсеңдеу, құлдырау...»
[12.9-33]. Автор ... ... ... ... ... тән, ... ие анықтамалар Б.В. Бромлей «этносоциалды тән» ... тән ... Л.Н.) [13.29] – ... ... мен жаңалығы дәуір көп қабаттылығы алға тартып
отырады. Мысалы ... ... 500-700 жыл ... ... ары ... түседі. Осындай көне қабатты ... ... ... үлгісі Ә. Қайдардың «Қаңлы» шежіресінде көрініс тапты.
Менің ойымша, шежіредегі миф – тайпаның өмірге деген көзқарасынан
туған ... Тың ... ... бөлетін болсақ, ғұрыптың қолданыстың
сөздік артефактісінің, тотемдік, аруақтың, тәңірлік іздерін аңғарамыз. ... ... ... ... ... ие ... ... мен
мифологияның ірге үзісуі, нәтижесінде үлкен жанрлық синкреттілікке ... ... ... әр ... ... ... ... Кет-
бұға жырау, Қойлыбай бақсы т.т. ұлт шежіресіне осылайша енді деп айта
аламыз. ... ... ... ... ... Ә. ... ... біз де келісеміз: «Крушение древнетюркского каганата и экспансия
ислама привели к тому, что ... ... с ... ... мира ... только в ХҮ веке» [13.147].
Көшпелі өзбектер (шежірелік таратуға көз жіберелік: Алаш – Жайылхан,
Сейілхан ... екі ұл. ...... Одан ... пен ... – Айырқалпақ, одан Қазақ) екіге жарылды Әбілхайырға ергендер -
Өзбек; Керей мен Жәнібекке ергендер қазақ атанды. Оның ... ... ... - өз ... сарт ... ... дер ... Екі ұлттың
текетіресі қос ұлтқа тән үш мәдени ... Әуен мен ... ... ... ... тілі ... пен ... таңдаған халықтардың
алғашқысына телініп ортақ мұра талапайға түсуде.
Жаңа жағдай шежіреге де көлеңкесін түсірді көне түркілер өз ата-тегін
Алып Ер ... ... ... енді оның арғы атасы – Оғызхан ... яғни ... ... ... ... ... Қодар көшпенділіктің екі формасы бар дейді: ... ... ... империя болуы, оның құрамын ... ... ... ұлыстардың енуі. Абылай хан – соңғы император. Біз
туыстас үш халықтың шымбайына ... үшін ... ... ... саяси
сақтықпен ауызға алмаудамыз [13]. Бұл туралы Қ. Халиди «Тауарих ... сөз ... ... ... руы, Қалмақтың –
дейіт руы қазақтанған, Семіз Найман мен ... ... ... руы ... кепті бастан кешкен. Абылайдың империялық ұлт ...... ... ... тек қазақтан ғана қыз алуға мәжбірлеуі оларды мүлде
қазақтандырып жібереді. Оған ... ... ... ... ... Найман шежіресінде көрініс табады.
Империяның тірегі – жырау мен шешен билер болды. [13]. ... ... ... ... ... ие ... тарихи тұлға.
Оған дейін Тәтә Тонғо, Кет-Бұғы этнос тарихында осындай мәртебеге ие болған
еді.
Кіші жүз ... ... ... ... ... «Алпамыс»,
қыпшақтар «Қобыланды», Наймандар «»Қозы Көрпеш –Баян сұлу» жырын өздерімен
бірге жеткізіп ұлт қазынасына қосты.
«Бабырнамада» - «қазақылық ... ... ... ... ... [13]. ... ... құрушылар – христиан дінін, ... ... ... ... ... [14]. ... бағынған қазақтар –
қазақ хандығын құрса, бағынбағандары –этникалық топ ретінде ТМД елдерінде
Қазақстан, Ресей, ... ... ... ... ... ... ұғымына біршама тоқталып отырған себебіміз – онсыз этностың
лингвистикалық сипатын барынша ашып көрсете алмаймыз.
Біз бітіру жұмысымыздың осы бөлімін жазуда қазақ ... - Ә. ... және ... ... ... ... Ә.Т.Қайдардың жауапты редакторлығымен жарық көрген еңбегінде
М.М. Копыленко бүгінгі қазақ ... ... ... ... ерекшелігі мен үрдісі бар дербес ғылым саласына
айналғанын жан-жақты сөз ... ... ... ... ... ... болсақ:
1. Э. Сепир тілдік факторды этнос ... мен жеке ... ... ... ... ... Е, В.В. ... т.б. тілдік факторды көненің көзі
тұрғысынан қарастырады.
Біздің ... ... ... санамалау емес,
этнолинвистиканың шежіреге қатысын ашып көрсету.
Шежіре – қазақ халқын құрған ... ... ... мәдени мұра. Этнос
мәдениетінің бір бөлігі екеніне ешкім дау айтпайды.
Ресей ғалымы А. Беляев ... ... ... атты ... ... мәдениетіне: Этнитечские культуры – эти ... ... ... ... блогодаря которым
обеспечивались и ... ... ... к ... ... ... и социально-культурной среды [16.48]. Екінші бір орыс ғалым Н.
Верешгин ұлт жадында ұстағысы келгеннің ... ... ... ... де ... Этносты танып білудің бірден бір құралы – ... ... ... ... ... ... ... жүзді құрайтын алты арыс: Арғын, Найман, ... Уақ, ... ... ... кісінің есімі емес, бір кезде жеке-жеке ел, мемлекет
болған жұрттардың атаулары екендігі ... ... ... келе ... көптеген түркі тектес халықтарының атасына айналған.
Түркі әлемінде ... бері ... ... ... ... халық аттары абстракциялы ұғым емес, ... ... ... ... ... беретін заттың атына, табиғатына байланысты қалыптасатыны,
логикалық жүйеге, уәжге негізделетіні заңды құбылыс ... ... ... негізгі де өзекті мәселелерінің бірі ... ... және ... ... ... ... ... этнотопонимнің төркінін, шығу тегін, ... ... ... ... ... да ... ... кімдер, ру-тайпа ма, ұлыс па, әлде жер-су
атауы ма, ол ... және қай ... ... ... ... Бұл ... мағына-
мәні не, оның біз зерттегелі отырған өте ежелгі түркі ... бірі ... ... болып қалай қалыптасқанына тереңірек үңілу қажет.
Әбдуали Қайдардың берген тұжырымына сүйенсек, «Үйсін, қыпшақ, арғын,
найман т.б. ... ... бәрі де адам ... ... ... ... ... ұрпақтары да жеке адамнан туып өсе алмайды,
«Шежірелік ... ... ... да, жеке ... ... ... да,
«ата-бабасы» бола алмайды»-деп келтірген. [17. 400].
Найман атауының түркі әлемінде қолданыс тапқан мағыналары аз емес. ... ... ... (өзен, судың атауын), этнонимдік (ру-тайпа
атауын), антропонимдік (ру-тайпаға тән жеке дара тұлғаның ... ... ... ... ... ... қарайтын болсақ,
көптеген этностық топтар мен ... ... мен ... сол ... өзін ... ... ... (өзен, су, теңіз, көл, тау,
орман, дала т.б. географиялық ... ... ... келеді.
Этнонимдердің, әсіресе жиі кездесетіндері өзен-су аттарына байланысты екен.
Өйткені «су - өмірдің бір бұлағы, тек су бар ... ғана өмір бар» деп ... ... ... ... ... ... найман этнонимінің шығу
төркіні де осы ... ... ... ... ... айтқан А.Н. Аристов
болатын. А.Н. Аристовтың айтуынша:
«Найман» гидроним. «Найман – Алтайдағы Хатун өзенінің бір құйылысының
аты. Сол ... бір ... еді, сол ... ... ... [17.
55]. Сондай-ақ арғын атауы да –Арғұн өзенінің, Дулат – ... ... – Қаң ... ... пайда болған деп көрсетеді. [17. 55].
«Найман» этноним. Қ. Сартқожаұлының ... ... ... ... ... көрініс береді. «Оғұз» сөзінің көне түрік тіліндегі
бір мағынасы тайпа дегенге келеді. ( «оқ» - тайпа, «з» - ... сан ... ... ... ... ... сөз. Сегіз оғұз жұртын әуелі «найман
аймақ» (сегіз тайпа) деп Х ғасырда моңғол ... ... атай ... Кейіннен моңғол империясының дүниеге келіп дәуірлеуі, бұл ... атау ... ... ... одан әрі ... жасаған еді. Бұл
тайпа Х ғасырдан «найман» деп атала бастаса да, ХІІІ ... ... ... аты» да ... байқалып келгенін де ортаға тартады. [4.
49].
Қ. ... ... ... ... ... ...... түркі тілдес ұлыстардың бірі. Олар ежелгі заманда-ақ
Ертіс өзенінің батыс жағындағы ... ... ... ... ... Ертіс өзені мен Орхұн өзені аралығын мекен еткен түркі ... ... ... ... ... шыққан. Бұл одақ ерте кезде түркі тілінде
«сегіз-оғыз» тайпалары деген атпен аталған. Ертедегі ежелгі ханзу ... ... ... (жай ... яки че ... деген ортақ
атпен аталып жүрген.
Елімізді билеген Лиау әулеті жылнамаларында бұл тайпалар ... ... ... ... ... ... тілдес қидандар, сірә
оларды түрікше «сегіз тайпа одағы» ... ... ... ... деп атап ... ... деп топшылайды.
«Сегіз-оғыз» аталған найман тайпалар одағы (түрікше сегіз тайпа одағы)
ҮІІІ ғасырдың орта шенінде жоғарғы Ертіс пен ... ... ... Тарбағатайға дейінгі жерді алып жатты. Х ғасырда ... ... ... ... мұнда жауынгер көшпелі тайпалар
мекендеген. Олар деректемелерде ... ... ... ... ... ... басқарған кезеңде «Найман» аты пайда болды». [52]
«Найман» ... ... ... қимақтарының мұрагері түркі-оғыз
наймандар болып ... ... мен ... ... одақ ... ... қарағанда ҮІІІ
ғасырдың ортасында пайда болды. Ол Алтай, Ертіс, ... ... ... ... ... ... алып жатты. «Найман» деген сөз көне
түрікше: «най» - ... ... - ... ... ... ... [8. 21].
«Найман» этноним. Профессор Березиннің айтуы бойынша: «Найман» деген
мағұл тілінде «сегіз» деген сөз, сегіз рулы ел болғандықтан ... ... ... ... – көне ... ... малы мен басы
көп өскен халық. ... ... біз ... ... атты
патшалары болған. Шыңғыс хан заманындағы патшаларының аты Тияң ... ... ... ... ... Олай болса, «найман шал»
- аты өшпеген көне жұрт, қазақ ұлысын құрайтын өзге ... ... ... кейінгі бір рудың атасына айналған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... өшіп кетпей, кейінгі бір ұрпаққа
қайта жалғасқанын көрсетеді. [19. 14].
Қорыта келе, Найман елі ... ... ... әр қырынан қарап, әр
түрлі ... ... ... ... ... адам ... ... тұтас бір
тайпаның жалпы атауы екенін түсіну қажет секілді. «Найман» деген мағұл
тілінде «сегіз» ... сөз, ... рулы ел ... аталған» деген
пікірге иланамыз. Дегенмен, Найманды ... түп ... ... ... бүгінгі ұрпағымыз деуіміз абзал.
Қытай жазба деректерін, шежіредегі кісі аттарын, жер-су ... ... ала ... Наймандарға қатысты этнонимдерді Шыңғысханға дейінгі,
Шыңғысханнан кейінгі деп ... ... ... Енді ҚХР ... ... З.
Сәнкінің деректеріне [20] ден қоялық:
- Қытай жазбаларында біздің заманымыздың ХІІ ғасыының басында ... ... ... бетінде, кейін Алтайдың күнгей бетінде өмір сүргені
туралы біраз жазба деректер бар. ... ... ... хан ... Юан
хандығы дәуірі деп аталады. Мен Юан хандығы дәуірі деп аталады. Осы ... ... 10-11-12 ... сол ірі Найман хандығын бағындыру
жолындағы жорықтар екендігі байқалады. Сол ... ... және ... ... біз ... ... Ғұлама ғалым Ә. Марғұлан
Әбілғазы еңбектеріне негіздеп, ... ... мен ... ... ... ... хандығының Шайбалық, Қиялық, Бесбалық, Найман сүме, Тарсакент
деген қалалары болғаны туралы жазған. Осындағы Найман сүме Найманқала деген
ұғымды білдірсе керек. Бұл ... ... ... ... ... ... Маса ... Асу қаласы, Сәуле қаласы, Күншығыс қаласы
сияқты мекендерді бағындырғаны туралы айтылады. Бірақ, өкінішке ... ... ... ... ... ... Болашақта анықталар деген
үміт те жоқ емес.
Көне жазулардың ішінде Орхон, Ұйғыр жазулары болғаны қазір ... ... ... ... ... да болған ғой. Бірақ бұл туралы ... ... ... жазу ... ерте ... ... ... хатшысы
Тәте Тонғо қолға түскен соң Шыңғыс әулеті ... ... ... үйреніп, осы
жазуды мемлекеттік жазу ретінде қолданған. Моңғолдар осы уақытқа дейін ... ... ... ... ... ... ... шежіресін»
сол Тәте Тонғо жазған болу керек. Бұған екі дәлел келтіріледі. Моңғолда
«Мұрындық» ... сөз жоқ ... ... бұл ... осы сөздің бар екенін
айтады. Екінші моңғолда «сой» ... сөз жоқ. Ал ... бар. ... ... «са» ... сөз бар. Бұл ... деген сөз. Осы сөздердің негізі
бір. Моңғол ғалымдары осындай дәлелдерге сүйеніп, «Құпия ... ... ... Моңғол ғалымдары маған келіп, «сойып сал» деген сөз деп
сұрайды. Мен оларға мұның қазақ сөзі ... ... таң ... Тәте ... ... хан ... ... соң, өзінің төрт баласын
содан оқытқаны белгілі. Ұстаз етеді..
Найман хандығы мәдениеті өркендеген ел болған.
Найман ханы Таянкеннің әкесі – ... Бұқа хан ... ... ... ... ... сөз моңғол әскербасыларына берілген
лауазым. Тарихнаманың 11-12 ... ... ... ... Бас ... Аса бұқа, Қас бұқа, Берді бұқа, Ер бұқа, Есен бұқа,
Тай бұқа, Үсейін бұқа, Бала ... Боян ... Қос ... Жемір бұқа. Бұлар
әскери шендер іспетті. Сондағы бас бұқа – Мұқалы Жалайыр. Кітапта мынандай
сөз келтірілген: «Мұқалы ... Бұқа ... ... Бұқа ... ішкі ... ... ... бағындырғаннан кейін, Шынду қаласының
әкімі Шыңду бұқа деп аталады». Осыған қарағанда ... атақ ... ... ... ... Демек, Шынғыс хан Найман хандығынан көп
нәрсені көшіріп ... ... бір ... бар. Ол ... қазаққа тән адам
аттары мен жер аттары ара тұра ... ... ... ... ... ... ... Кеңтеңіз, Шаңқыстау, Аққайын.
Шыңғыс хан күйретткеннен кейінгі Найман хандығының тағдыры Алтай
бетіндегі ірі ... ... ... соң Күшілік хан қазіргі Орталық
Қазақстанда билік ... ... ... ... ... ... ... Күнікеге үйленіп, бірден ханзада болып шыға келген Күшлік хан ... ... ... ... ... бәрі ... болып қалыпты деседі.
Сонымен Күшлік хан 1208 жылдан 1219 жылға дейін осы Қидан хандығының
ханы болып ... ... бұл ... ... хандығының рөлін атқарған
болса керек. Содан Күшлік хан бүкіл Орта Азияны бағындырып, Қашғарға ... ... ... ... ... Бетеге Найман, Кешеуіт Найман,
Ақсауыт Найман, Найман-Керей, Найман-Қаңлы, Дүрмен-Найман, Барлас-Найман,
Төре-Найман деген сегіз ру ... ... ... ... ... ... дейді.
Бәлкім, «Найман» сөзі осыған байланысты шықты ма екен? Ішкі Моңғолияда
Найман, Керей ... ... бар. ... де солай аталады.
Этнолингвистика тарихпен тығыз ... ... ... ... ... пен ... таңбалануына аз-кем тоқталмақшымын.
Сонымен қазақ халқының аяулы ұлдары, ... ...... Әйтеке
билер Төле бимен қосылып, қазақ даласының кіндігі - Арғанаты тауы ... ... ... яки ит ... ... ... ... деген
ұран тасталды.
Көктемде Үш Жүзден 40 мың қол жиналды. Әскер басқару үшін бас ... хан ... ... көмекші басшыға Қанжығалы Бөгенбай батыр
сайланды. Ордабасы мерейтойда сөйлеген ... ... ... ... ... қалың қолын қолдауға келген Төле, Қазыбек, ... ... ... ... ... ... Ишан, молда, ғұламалар
құран бағыштап, жасақтарға ақ ішкізіп, ант алып, намазға ... жылы ... ... ... ... тауында өткен Үш Жүздің
құрылтайында Саурық – Ұлы жүз, ... – Орта жүз, ... – Кіші ... ... ... ... негізгі күші Шұбартеңіз маңындағы
Бұланты-Бөленті өзендерінің бойына топтасады. Осыдан ... ... ... ... ... батырлар атамекенді жаудан ... ... ... ... ... ... ... жар салады. Халықтың
басын біріктіріп, топтастырып жігерлендіреді.
Қазақ-жоңғар соғысының ең бір қиын сәттерінде ... ... ... елді ... ... ... жұмылдырған, өзінің жеке басының
ерлігімен ... ... ... ... ...... Қабанбай батыр.
Оның мына бір ұлағатты өлең жолдары оның елім деп еңіреген, ... ... ... бар өмірін халқына арнағанын аңғартқандай:
Елім үшін жаным садаға,
Жерім үшін қаным садаға.
Қан төксем – кегім үшін ... ... – елім үшін ... екен батыр бабамыз.
Халықтың жауға қарсы ұйымдастырған ақын-жыраулардың жалынды ... да ... ... Олар ... ғана ... өздері де
қанды шайқастың қақ ортасында жүрді. Соның бірі – Бұхар жырау: [22.42]
Сүзгендей судан жалбызды,
Жаным мұрным ... бір ... ... деп ... ... ұлын ... болар
болашақ шайқасқа алып келген Бұхар жырау, ұлының соғыста мерт боларын біле
тұра, ұрпақсыз қалса да, қаны бір ... ... ... жері үшін ... деп ... көргендер.
Көкжал Барақ – 1701 жылы Шар мен Жарма өзендерінің ... ... ... ... ... ... ... тоқалынан – Шона, Шүрек
туған. Шүректен Барақ, Басар туған. Барақтың Қойбике бәйбішесінен Дос,
Бостан, ... ... Ал, ... ... ... ... Топжал,
Қойбақ, Домалақ атты бес ... ... да ... бар. Олар ... ... ... «Бес ... делінеді. Барақтың ұрпақтары
негізінен Күршім ауданының Теректі Бақлақ ауылында шоғырланғанымен, ... ... ... кездестіруге болады. Бұлар Найман ішінде Өтей ... ... ... ... ... Тарбағатай өңірінде де бар.
Сонымен, Барақтың өз әкесі Шөрек, бесінші атасы Көкжарлы, ... ... ... ... - ... ... екі қасиет болған. Біріншіден, оның «көк перісі»
болыпты. Қазіргі ұғым бойынша ... сөз ... ... ... ... осы ... ... асуы ықтимал. Екіншісі – ... «көк ... ... ... ... ... ... екен. Ал
кейбір деректерге қарағанда, «Көкжал» деген атақты оның ерлігін ... ... ... ... ... да ... ... арқасының
жалы болғандығы рас. Ел арасында ауызекі аңыз, әңгімелердің бәрінде осы
жайлы айтылады. Ескіден келе ... ... өлең ... ... Алтай жеріміз,
Өтей – біздің еліміз.
Көк перілі, көк жалды,
Барақ батыр тегіміз. [22].
Бұл кезде қалмақ пен қазақ арасындағы қақтығыстың ... ... ... ... ... ... ... Жоңғар нояны Күрсін жекпе-жекте
Барақтың қолынан өледі.
Барақтың ерлігіне ... ... ... ... азат ... өңірін Көкжал Барақтың еншілігін берген.
ІІІ ТАРАУ. АЯГӨЗ АУДАНЫНДАҒЫ ЭТНОНИМДЕРДЕН ҚАЛЫПТАСҚАН ТҰРАҚТЫ ТІРКЕСТЕР
1. АЯГӨЗ АУДАНЫНДАҒЫ РУ ТАЙПА ... ... ... ... де, күрделі мәселелері баршылық. Солардың ішінде
кейде мән бере бермейтін, бірақ бәріміздің де ... ... ал ... үшін алдағы уақытта өз шешімін табуы тиісті ... – ру, ... ... ... ... тіркестер.
Қазіргі таңда жарық көрген Х томдық түсіндірме сөздікте 24 ... ... ... қамтылған. [17]. Қазіргі жазылған шежірелерде
ру, ... ... ... тұрақты тіркестер қағаз ... ... ... біз бір ... ... ... күй кешеміз. Біз
екінші бөлімнің осы ... ... ... ... ... ... ... соңы мен ХХ ғысырдың басынан бастап зерттеуші ғалымдар
тілдік құбылыстарды таза ... ... ғана ... ... оны басқа
қоғамдық ғылымдармен (этнография, диалектология, ... ... ... дін, гиография т.б.) тоғыстырып, кең көлемді зерттеулер
жүргізіп келеді.Сондай зерттеулердің біріне, тіл білімінің бір ... тіл ... ХХ ... 70-ші ... ... ... ... жатады. Тілдің этносқа қатысты ... ... ... ... қарастырылып, «этнос» ... ... ... ... ... ... ... түйісу нүктесі (Е.
Жанпейісов) ретінде зерттеу нысаны болады. Халықтың немесе оны құраған ... ... ... мінез-құлқы т.б. жағынан бірдейлесіп, тарих
сахынасына шығуы, ұлт ретінде қалыптасуында ең негізгі ... ... ... ... ... ояу қарақты қартында қалған халықтың
ғасырлар бойы ... ... ... әдеп-ғұрпын, кәсібін,
шаруашылығын, яғни сол ... ... оның тілі ... ... ... ... ... тарихы, оның құрамына енетін ру, ... ... Ә. ... А. ... М. ... ... ... қажы т.б. ХХ ғасыр басында бірнеше еңбектер, шежіре
жазған.
Тілімізде көкейге қонымды, көркем орамды алуан ... ... ... кездеседі. Тіл қазынасына жататын қат-қабат тіркес, тізбектерді
халық орынды пайдаланады. Мақал-мәтелдермен ... ... ... ... сақтап келеді. Сол сан-салалы тізбек, қалыптасқан сөз ... бір ізге ... мәні ... өзі ... ... ... ... ұлттық қасиеті оның барлық тарауларынан
(ярустарынан) ... ... Сол ... әрине тиянақты сөз
тіркестерінен де анық ... Тіл ... сөз ... сөз ... қор) деген топқа сөздікте қамтылған ... ... жай, ... ... салуға болмайды. Басқаша айтқанда
сөз байлығын тексеретін тіл білімі саласын лексикология дейтін болсақ,
фразеологизм ... ... тіл ... ... фразеология деп атау
әбден орынды.
Фразеологизмдер – тіліміздің бөлінбес бір ... ... ... ... ... да, ... жағынан да оларға тән ерекшеліктері
бар.
Әр тілдің заңдары, өзіне лайық ерекшеліктері бар. ... ... ... синтаксис, лексика, семасиология тәрізді ярустары
яғни тараулары бар. Фразеологизмдер бұрынды-соңды еңбектерде, ... ... ... зерттеліп келгенін жоғарыда атадық.
Фразеологияның сыр-сипатын сөз еткенде оның тіл ... ... ... ... ... жоқ деп ... де айта алмайды. Тілдің сол
бөлшектерінен түбірлі айырмасын , бас ... ... ... ауыз ... ... мынандай жайт аңғарылады:
1. Мағына тұтастығы – белгілі бір ФЕ-нің ішіндегі сөздер бастапқы
мағынасынан түгел ... ... ... айрылып қалады да, шоғыр тіркес
біртұтас мағына береді.
2. Тіркес тиянақтылығы – белгілі бір ... ... ... бір-
бірімен жымдаса байланысады, олардың орын ... нық ... ... ... бір шоқ тіркесу өз қалпын сақтайды.
3. Қолдану ...... бір ... ... ... ... тәрізді бұлжымай қайталана қолданылады. Сонымен ... ... ... және өзіміздің бұрынды соңды ізденістерімізді
шола, қорыта, әрі ... ... біз ... ... ... үш принципін, яки үш критерийін қолданамыз.
Әдетте зерттеушілер тарапынан бұл аталған критерилердің бірін – басты,
шешуші, екіншісін – көмекші не ... ... ...... ... емес деген тәрізді саралау, салмақтау талабы кездеседі. Алайда бұл
тәрізді пайымдаулардың дұрыс-бұрысын атап ... ... ... , негізгі басты принцип аталған үш критерийдің тұтастығын айтамыз.
Осы үш критерийді бір-бірінен жырып ... ... ... ... ... фразеологизмдердің ерекше белгілерін тани аламыз. Яғни оларды жүйелі
түрде ... ... басы ... дербес объектісін анықтаймыз. Сонда
ғана фразеологизмнің тілдегі көрінісін жүйелей ... ... тіл ... ... дербес пән деп тани білудің өзі осы
аталған заңдылықты ... ... ... ... көрсетілгендей, объективтегі ... ... ... табиғатын, тылсым сырын танып-білудің екі түрлі жолы бар:
оның бірі – ... ... ... ... ... алфавит тәртібімен
қарастыру да, ...... ... ... ... ... байланыс-қатыстылығына қарай топтастыра зерттеу.
Тіл-тілдердің сөздік қорында ғасырлар бойы қордаланып, шоғырланып
тұратын лексикалық ... ... ... ... қарастыру
этнолингвистиканың ғана талабы емес. Оны түркі тілдерін ... ... тым ... келе ... ... ... ... руына қатысты жазылған шежіре-кітаптарын ... ... ... ... ... да ... ... тұрақты
тіркестерге, ру, тайпа, тапқа қатысты аңыз әңгімелерге, өлеңдерге, тілдік
деректерге тұнып тұр.
Жалпы ... өзге ... ... жоқ ... ... ұлтының шежіресінде
халықтың ғасырлар тезінен өтіп, екшелеп барып дараланған даналық қасиеті,
дүниетанымы, елдік тұтқаны ... ... ... ... ... ... ... барып, байыпталған, сосын барып дәріптелген. Бір кездегі
қазақ топырағында қалыптасқан жеті атаны білу, соңғы ... ... ... ... ... ... білу, отаншылдықты
мадақтай білу дәстүрі ру, ... ... ... ... ... берекеге дәнекер іздеу.
Ата жөнін таратып, данқты бабаларымыз ... ... ... ... шежіре ата-баба қасиетін, қайсар руын мақтан тұтады, тағлым ғып,
қастерлейді. Қазақ бір-бірінің арасындағы ... ... ата ... өлшейді. Бұл қазақтың қанына сіңген қасиет болғандықтан ұлттық
ерекшелік деп те қарауға болады. Шағын бір ... ... ... ... баяндайтын шежіре жергілікті жердің ... ... ... ... әрі бір халық тарихының құрамдас бөлігі осындай көптеген
жәдігерліктерден құралары хақ.
Сонымен қатар шежірелерде ... ... ру, ... ... әңгімелер, өлеңдер, этнографиялық мәліметтер, тілдік деректер
көптеп кездеседі. Шығыс ... ... ... еткен ру, тайпа
шежірелерінен, ... ... әр ... әдебиеттерден
хабарламашылардан жинастырылған тілдік бірліктердің, яғни ру, тайпа
атауларынан ... ... ... кейбір ұлттық аспектілерін
қарастыра отырып, осы өңірлік ру, ... ... ... ... мәдени
өмірін, салт-дәстүрін, тірлік көздерін, ұлттық дүниетанымы мен менталитетін
т.б.) оның ... ... ... ... ... болатындығы осы
диплом жұмысыма негіз болып отыр.
Шығыс Қазақстан өңірін мекен еткен ру, тайпа атауларынан ... ... ... тұрғыдан қарастыру – сол аймақты
қоныстанған халықтың өзін ... ... бір ... көзі.
Міне, осынау бай тіл қазынасын этнос болмысы тұрғысынан толық меңгеру,
оның бейне бір ... ... ... мағына мазмұнына бойлап еніп, оны
игеріп танып ... ... ... ... зерттеу этнолингвистиканың ең
басты міндет-мақсаты болмақшы. [10.12].
Этнолингвитика ... ... алып ... тілдік бірліктерді
жүйелілік принцип негізінде топтастыруға, оларды ... ... ... ... ... және шығу төркінін, о бастағы
уәжін, яғни, «бірінші деңгейлік» мағынасын ... ала ... ... ... ... қалыптасқан дәстүр бойынша әрбір салалық тұрақты
тіркестер ішінен толып жатқан тақырыптық топтарға ... ... ... ... ... ... ... жіктеп, тақырыпқа
орай шоғырландырып, топтастырылып қолданылу өрісін анықтауға болады. Бұлай
топтастыру ... ру, ... ... қалыптасқан тұрақты тіркестер
рухани мәдени өмірдің қай ... ... қай ... ... оның ... ... уәжін айқындай түсуге
мүмкіншілік береді. ... де ... ... тіл байлығын
ірі және шағын топтарға бөліп, оларды табиғи жүйе ... ... ... ... ... ... ... көпшіліктің жадынан шыға бастаған, тіпті ұмыт ... те ... ... ... ру ... ... ... тілдік дерек көз негізінде жаңа сапада қайта ... ... ... ... қалыптасқан тұрақты тіркестердің тілдік
қолданысқа енуін негізге ала отырып, өзара топтастыру да қажет. ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестерді жан-жақты зерттеп,
тақырыптық, мағыналық топтарға ... ... сол ... тіл ... ... ... білгірлігін анықтауға болады.
Белгілі тақырып аясына топтастыру арқылы біз ұлан ғайыр ... ... ... ... ... алып оның табиғатын жан-
жақты қарастыруға, ... ... ... ... ... ішкі мазмұнан
айқындай түсуге мүмкіндік аламыз.
Фразеологизмдерді топтастыру жөнінде Ч.Г.Сайфуллин: «Фразеологиялық
единицалар және олардың ... [23] ... ... ... выскрывающая внутреннюю сущность, природу ФЕ
имеет важное значение в деле их ... с ... ... ... ... ... ни в каком языке раздел частного
языкознания, именуемый фразеологией, не может претендовать не ... без ... ... ФЕ путем их семантического анализа»
деп фразеологизмдерді мағыналық тұрғыдан зерттеудің мәні ерекше ... ... ... ... ... ... тіркестерді тілдегі
қолданысына орай, мағыналық тұрғыдан: белгілі бір руға, тайпаға, ... ... ... мінез-құлқын, елдікті, ерлікті бейнелейтін,
адамгершілік ... ... ... ... ... салыстыра
сараптайтын, тілек тілеу мадақтауды білдіретін тұрақты тіркестер ... ... ... ... ... ... ... ерлікті, батырлықты дәріптейтін тұрақты тіркестер:
«Кәбен-Кәбен ғана емес, қажы ... ... ... Барағы»,
«Күшік батыр», «Қаратеке, Арысын Қырғыз шауып, Қан жұтты Қаракерей ер
Қабанбай», «Не Мұрат ... не сұр ат ... ... ... ... ... «Хан батыры Қабанбай», «Жанай – ұнатқан ұлын жасқамайды»,
«Ер тұлғалы қыздар Найманнан табылар, Ерліктері майданнан танылар».
2. Белгілі бір ... ... ... ... ... түзу жерден тайғана», «Байғана, қия жерден тайғана», «Бір айлық
хан Тоғас», «Жолымбет ішінде Ажығұлдан келген Құсайынның ...... ... ... ... ... құнын 40 жыл даулаған
Есенаман», «Қарында ... ... ... ... ... «Садыр
қу ма, сайтан қу ма?», «Сарманның сойқысынан сақта!», «Тойкеден ұл туыпты,
ел үшін күн туыпты», «Тума ... ... ... ... ... Шүрентай».
3. Мінез-қылықтарына байланысты қалыптасқан тұрақты тіркестер:
«Қисая қалсы Қыржы болғаны», «Қыржи, қыржи ... ... ... өкпелеген – Қыржы», «Тума, Туманың ішінде ... ... ... ... ... – Мұрыннан үйрен», «Садырмысың, мінезің
шадырмысың?» , «Ұлың жуас ... ... ... Ұлың тентек болса,
Арғыннан әпер»,
4. Аңқаулық мінездеріне байланысты қалыптасқан ... ... пен тазы ... ... мен ... ... атын алты ай іздеген Малтүгел». «Жақау сөзге алданған аңқау»,
«Малтүгел атаң аты тұз ... ... ... ... құс ... Мәмбет». «Тұз еккен - Малтүгел», «Тау құлатқан Малтүгел»,
«Төртеу болсаң, үйге ... ... өгіз ... ... ... ... ... өткір тілділігі мен ... ... ... ... ... айтса – баптап айтар, Дау-жанжалды таптап айтар», «Қу ... ... ұрды ... ... ... де!», ... би ... кеңес құрған жер», «Түкінің қызы арсыз, сіз де оның ішінде барсыз»,
«Барқы біле ме, ... ... біле ме?», ... ... ... билейді,
Найман билемесе, бұлар қайдан билейді»,
6. Найман елінің тармақтарының ұрандары ме таңбаларына ... ... ... иесі ... ...... ... «Ергенекті уақ»,
«Терістаңбалы Найман».
7. Найман елінің ұрпақтарының ... ... ... ... ұл ... ... күн туады», «Ағаштан түйін түйетін Ақымбет»,
«Байыс – тілгені қайыс, жүрген жері ... ... ... ауы ... «Көн илеген Көнші», «Тері жинаған Көнші», «Найман
біле ме, сайман біле ме?!»
8. Қалжың мен ... ... ... ... ... ... домалап?», «Тоғалақ келді деп, жардан құлаймыз ба?»,
«Тоғалақ, неғып жүрсің жағалап?», «Құлақайға күлмегеннің аузы ... ... қу», ... ... ... ... ... «Мысқал,
көзіңді қысып қал», «Түтінге шапқан шоң мұрын».
9. Найман ... ... ... ... да ... ... тұрақты тіркестер;
Осы талдап жатқан шежіре-кітаптарда ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестер. Мысалы: «Бес Байыс», «Төрт
Төлегетай», «Жеті ... «Үш ... ... бес ... алты ... «Тіненнің бес сарысы», «Бес Қарабас», ... «Үш сом ... ... үш ... «Бес ... санға қатысты келген тұрақты тіркестердің пайда болуы бір атаның
санына байланысты және бұрынғы ... ... әр ... ... барлау
жасай келіп, олардың ортақ қасиеттері мен ... ... ... ... ... Енді ... мөлшермен берілген тұрақты
тіркестерді өз ішінен 3 түрге бөліп қарастыруға ... ... бір ... ... ... ... ... байланысты
қалыптасқан тұрақты тіркестер.
«Тіненнің бес сарысы», «Баубектің үш қоңыры», «Ақнайманның бес сарысы»
ә) ... ... ... ... ... батырлық, қасиеттерге
байланысты қалыптасқан тұрақты тіркестер.
«Әдеттің алты ... «Үш сом ... Тек қана ... тұрғыда қалыптасқан тұрақты тіркестер.
«Сегіз Жәркен», «Тоғыз тума», «Алты Құланбай», «Жеті Көкжарлы».
Тағы басқа ... ... ... ... тіркестер:
«Шақырмаған тойға бір үйлік Мұрын келеді, «Мұрын – ... ... ... – жапырағын жайған», «Найман көп пе? Хайуан көп пе?» ... өріп ... ... тым көп ... ... намыс қылып тамам Найман,
Найман көп, Тобықты аз, Арғын алыс,
Қорықпаса да болмайды көрер көзге», ... төрт қой, ... ... ... ... Көті қуыс, Бәрін жиып бірақ уыс», «Ішінде бес Байыстың
Мұрын кесек, ... ... ... ... «Қарғыба мен Базарым Қалың
елім – Назарым», ... ...... ... ... ... осыншама мол деректер мен мағлұматтарды тек тіл
ғана өз бойына сыйғызып, сары майдай ... ... ... ... Осы ... ... тіл феноменін – «тіл ... өзін ... ... көзі, біліктіліктің кәусар бұлағы десек,
артық айтқандық емес. Бұл ұғымның ауқымына ... ... ... ... сиып
тұрғандай: этностың дүниеге келуіне ұйытқы болған да – тіл, рухани-мәдени
өмірінің өзегі де, өзін-өзі танып білудің өлшемі де – сол ... ру, ... ... ... ... тіркестерді
мағыналық топтарға жіктей отырып, ондағы айтылған ой-тұжырымдарды жинақтай
келе белгілі бір ру, тайпа өкілдерінің ... ... ... ... іс-амалын, жан-дүниесін, ата даңқын, қасиетін, сапалық,
сандық ... тап ... ... ... ... Ру, тайпа
атауларынан қалыптасқан тұрақты тіркестерді де күрделі тілдік ... ... ... қасиеттерімен ерекшеленетін қазақ тіл ... ... бір ... ... ... ... ... Сондықтан ру, тайпа атауларынан қалыптасқан тұрақты тіркестерді
тілдік дерек көз ретінде бірнеше ... ... ... беру ... салалық фразеологияның келелі мәселелерінің бірі.
Бірінші рет қазақ ру шежірелеріндегі тұрақты тіркестерді тақырыптық
топтарға бөліп қарастыру академик Әбдуали Қайдар мен ... ... ... ... алып, зерттеу обектісіне айналғанының көрінісін Қытай
қазақтары тіліндегі мына зерттеу мақаладан аңғарамыз:[24.]
Халықтың рухани қызынасының қамбасы ... ... ... ... сол ... ... тарихынан елес беретін нышандар молынан
сақталған. Тұрақты тіркестердің бұл ... өз ... ... ... ... ... былай дейді: «Біле білсек, халықтың дүниетанымын,
болмыстың ... ... ... ... сан ... сырын
ұққысы келген филосов ғалымдар да, халықтың өткен өмірін, ... ... ... мен діни ... ... ... ... этнограф ғалымдар да, тәрбие, дидактика
мәселесіне ... ... да, ауыз ... тән ... ... зерттеушілер де, сондай-ақ басқа ғалымдардың өкілдері де ... ... ... қажетті мол мағлұмат табатыны сөзсіз». [10. 221].
Әрине, жалпы халықтық тілдің дамуы мен кемелденуінде, тіл лексикасының
молығуы мен оның бейнелеу қуатының артуында ... үлес ... келе ... ... ие ... сөз ... сол говор аймағындағы
өзін тұтынушы халықтың өткен өмір ... ... сыры да аз ... ... сөз тіркестерін сөз еткенде академик І. Кеңесбаевтің
еңбегіне соқпай өте ... ... ... тілінің фразеологиялық
сөздігі» деген еңбегінде берілген. Еңбекте ауыз екі ... ... ... ... ... тұрақты тіркестер де берілген.
Қазақ тіліндегі жергілікті ерекшеліктерге ие тұрақты тіркестерді ... ... Қ.С. ... ... ... ғылымдарының кандидаты
дәрежесін алу үшін жазған диссертациясында диалектілік тұрақты тіркестерге
былай деп жан-жақты анықтама береді: ... ... сөз ...... ... ... жоқ, тек белгілі бір говорларда
сөйлейтін жергілікті халықтың ... ... ... ... ... ... рухани дүниетанымына байланысты ұзақ
уақыттар боындағы туған құрылым жағынан тұрақталып дайын единица ретінде
бейнелі ... ... ... сөз ... тіл ... Уаң Ли Зың да ... қалыптасу процесіне әдейі
тоқтала келіп: «Біртұтас қоғамның жартылай бөлшектенген ... ... сол ... әр ... ... ... ... арасындағы
өзара барыс-келіс азая түседі. Мұндай ... ... бір ... ... тілінде жаңа пайда болған тілдік ... сол ... ... аймақтарға жете алмай қалып отырады; белгілі бір говор
аймағындағы халық ... ... бар ... ... өзгерісі мен
жойылуынан өзге говор аймағындағы халық үнемі бейхабар қалып ... ... ... ... ... келе ... біртұтас халықтық
тілдің ортақтығы азаяды да, өзгешеліктері ... ... ... говор
аймақтарында қолданылып келе жатқан біртұтас әдеби тіл салыстырмалы түрде
өзінің ... даму ... ... дамуға бет алады, мұнымен біртұтас
халықтық ... ... ... ... ... ... болады.
Бұны біз диалект дейміз»-дейді. Әрине кең байтақ қазақ даласында ... ... ... ... ... ... жағдайы, қоғамдық
түзілісі, бастан кешкен тарихи оқиғаларымен қоса ... ... ... ... даму кезеңдерінде бастан-аяқ толас таппаған жер дауы, жесір
дауы, құн дауы сияқты рулық талас-тартыстар мен ... ... ... ... беретін жаргілікті ерекшелікке ие тұрақты ... де сол ... ... ... ... ... ... бітім
ерекшелігімен даралана көзге түседі. Диалектілердің қолданыс аясы ... Ш.Ш. ... ... ... ... тіліндегі диалектілік
ерекшеліктердің қолданылу ... ... ... бір аудан немесе бір
облыстай ғана шағын территорияны қамтыса, енді ... ... ... ... шегі кең территорияны қамтып ... ... ... ... тілі ... ... байланысты, жалпы
халықтық тілді негіз ете отырып, бір неше диалектілерге бөлінуі сол ... даму ... сай ... ... біз ... ... ... ру аттары мен ... және ... ... өмір тіршілігіне байланысты жасалған
жергілікті ерекшелікке ие бірқанша тұрақты сөз ... мен ... ... ... ... [25.12]
Төреге ерген ерін арқалайды. Төра – ру аты. Бұл тұрақты сөз тіркесінің
шығу төркіні ... ел ... ... ... ... ... ауданында қатты қуаңшылық болып, жер ... ... Бұны ... қажы ... ... ... үшін жер шалып: «Биыл Бесқоржанның
көктемі жақсы екен, ... ... ... ... ... ... құлақ апаған Мамырбек төре бастаған Шерушіден Құрман,
Саңырау деген би мен ... ... ... аяғы Орқы мен ... ... екен. Бірақ жылқылары қыста қырылып, жазғытұрым жылқышылар
ер-тоқымын арқалап қайтады. Сонда Шүкетай қажының сөзіне құлақ ... ... ... ... ғана ... аман ... Қыстан жылқылары күйлі
шыққан Шүкетай қажы ... ... би мен ... ... ... ... Сонда Шүкетай хал сұраған Мамырбек төреге: «Е, биыл
Ожықтың озған жылы, Саңыраудың сандалған жылы ... ғой, ... ... ... ... ... сөзден жеңістік алған екен. Бұл тұрақты ... ... ... ... ... ... көзсіз басшыға ерген
халық сандалады немесе ақылсызға ерген зиян тартады. Әдеби тіліміздегі осы
тұрақты сөз ... ... ... ... Аттыға ерген жаяудың таңы
айрылады.
«Ожық кетсе, Шаппас келер».
Ожық пен Шаппас – он екі Абақ керей ішіндегі Шерушінің бір ... ... ... Бұл ... сөз тіркесінің қазіргі беріп ... ... ... ... бірі ... ... бір ... шыға алмау.
Мысалы: Осыған зығырданы қайнаған Ақтай мен Бозтай кейінгі ұрпақтарын Ожық
көшсе жұртына Шаппас қанатын қырсықты қашанға ... ... деп. ... ... бұзаудай» өз қатарын өзі қаситын өзге бір өріс табуды ескерте
береді екен. Бұл ... ... ... да ... тарихи себебі
бар. ХҮІІІ ғасырдың кейінгі жартысында Шыңғыс, Қалба, тауларынан Алтай,
Тарбағатай, ... ... ат ... ... Абақ ... ұрпақтары
сол өңірде өзінен бұрын қоныстанып, ірге көмген моңғол руларының іргесінен
орын тебеді. Бірақ бұл ... малы мен басы ... өсіп келе ... ... ... ете ... Мал ... таршылық тауқыметін тартқан
Крейдің кей рулары аяғын ... ... ... бірінің көшкен жұртына енді
бірі келіп айналсоқтай беретін болған. Дәл осы ... сөз ... ... енді бір ... Жаныс кетсе, орнына Жаппас Конар.
«Жәнтекейдің бұқа қарағаны бір үйлі болыпты».
Жәнтекей он екі Абақ керейдің бір ... ... Абақ ... ... ... ауылында келін түсірген ұлы думан той болады. Бұл тойға арада ашты-
аразы болғандықтан жуан ата ... Абақ ... ... ... ... шақырылмайды. Бұған шираған әлі Жәнтікейдің игі жақсылары әдейі
өз руларынан бір топ жігіттерді «бұқа іздеп ... ... ... ... ... ... барып қатысуға жібереді. «Бұқа іздеп жүрміз» деп жол-
жөнекей тойға ... ... иісі ... ... ... ... тура бір үй ... екен. Басқа малдай емес әдетте топты ... ... ... ... ... ... ... өзі бір үйлі
болғанда басқасын өзіңіз есептей беріңіз.
Жоғарыда біз Қытай қазақтарының тіліндегі ... ... ... ... тоқталдық. Айта кетерлік бір жәй, бұл тұрақты
тіркестердің қолданыс аясы ... ... ... ... руларын байланысты
жасалған тұрақты тіркестер тек қытай қазақтарының бір бөлігі болған Абақ
керей ... мен оған ... өзге де ... ... ... ... Баркөл, Боғда сынды бір бөлім говор ... ғана ... ... ұл ... ... күн туады», «Текеге дойбы білмеймін деген
намыс, Игілкке домбыра ... ... ... «Тоқабай Сарыны сәнге
сабайды» деген тұрақты тіркестер тек найман, уақ рулары жиі ... ... ... мен Барлық тауы өңірлерімен ғана шектеледі.
Аталған ғалым ... ... ... ... ... тамаша
тели алған. Бұл зерттеулерде қазақ рулары ... ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестер болып табылады.
Найман еліне қатысты тұрақты тіркестерді мағыналық топтарға жіктеу
арқылы, ондағы айтылған ... ... ... осы ру ... ... ... аңғара аламыз.
Осы бөлім жетекшім Шынар Ботайқызының зерттеулерін басшылыққа ала
отырып жызып ... ... өзім ... тұрақты тіркестерді диплом
жұмысымның қосымшасы, яғни картотека ретінде бермекпін.
Мен осы ... ... ... тілдік материалдарын тек мазмұнына
байланысты бір жақтан қарастырып шықтым. ... ... ... ... ... ... материал болатын болашақ зерделеулердің негізін
жасап шығуға ... ... ... Найман ішіне кең тараған ... әлі де ... ... ... ... ... көне көз
ақсақалдар әлі де арамызда жүргендіктен бір ... ... ... тұрақты тіркестер сияқты асыл қазынамыздан көз жазып ... ... ... ... ... ... ... шежірелерден этимологиялық
этюдтер туралы мынандай деректерге ... ...... кіші жүз ... Адай бидің қызы. Ақсұлу әкесімен
ақылдасып, Найманды үйлендірмек ойын айтады. Әкесінен ұлықсат болған ... өзі ... ... ... беріп, қыз айттырып әкеледі. Ауылға келген
соң, Найман шал Ақсұлудан: «Балам, мына қасындағы еріп жүрген қыз ... ... ... ... ... бұл қыз ... әйеліңіз, менің қызенем»-
деп жауап береді. Содан жаңа түскен келін «Қызене» атанып кетеді. Қызененің
шын аты – ... ...... ... аты – ... Олай ... ... анамыз
кесек мұрынды болса керек. Байыс бәйбішесінің атын атамай. «Мұрын» - дейді
екен. Сондықтан Сармырза ұрпақтарын жалпық ел ... ... ... ... ... ұрпақтары ғана «Мұрын» аталуына басты себеп: ... ... ұл ... аты – Сармырза. Дүзейдің қалған балалары қыз
болған. Мұрын еліне байланысты ... ... ...... ... ел». ... елі 17 ... болған. Одан көп дана
батыр шыққан ел. Мұрындар Дүзей бәйбішенің атымен аталған ғой. Тегі ... өте ... ... ... Барлық жерде де жоғары жүреді. Сондықтан «Мұрын
– ауыздан жоғары ел» деп ... ... мол ... ... ... ұрпағынан тараған ел. Бұл ел,
халыққа қолы ... ... ... ... ... ізет ... ... – жұртта қалған жұрын».
Мұрын 17 болыс өскен ел. Көппіз деп мақтанады. Біреулер көп ... ... ... ... билікті адам аз, көшкенде жұртта қалатын кедей
адамың көп, қиқым-сиқым жұртта ... ... деп ... ... байланысты
айтқан.
3. Бұхардың қара тасы - «Болатшы Бұхар батыр мен қыржы Есентай батыр
қолдары Тарбағатай өңіріндегі ... ... ... тізе ... бірігіп
соғысса керек. «Күреңбелдің» бір тірелер жері – ... ... ... Бұдан
екі бел ары тау ішіне асып түскен жерде «Сұлу шоқы» биігі тұр. Міне, ... ... ... ... «Бұхардың қара тасы» деген тас жатыр.
Тегі жаугершілік тұста ат үстінде тас ... ... ... ... ... ... ... тәрізді. Осы тастан шығысқа жеті қадам жерде батыр
жерленген көрінеді. Осы Бұхардың жерленген жерінде Есентай батыр да ... ... ... де мерт ... ... ... батырларды қатар
жерлеген. 1995 жылы Болатшы Бұхар батыр мен ... ... ... ... үлкен де көрнекті етіп құлпытас ескерткіш орнатылды. Оған
қос батыр ұрпақтары өлшеусіз еңбек етті.
4. «Жұпар қорығы»
Әз Жәнібек ... ... ... ... қалмақ шабуыл жасап,
мекенінен аулақ көшкен Сәйбек ханның ауылы қапелінде Әз Жәнібектің қорығына
келіп қонып қалады. Бұны Жәнібектің ... ... ... қойып, қорық
иесіне хабарлап жазалатпақшы болады. Оның ақыры ... ... ... ... ... ... ... райынан қайтарады. Сосын Әз
Жәнібекті қонаққа шақырады. Қонақ келер кезде Сәйбектің ... ... ... « Хан алды тар, ... келеді ғой, сен далаға аң аулауға
кетіп қал,-дейді ... ... ... ... ... өзім ... ... аламын». Сәйбек аттанып кетеді. Соңынан кешікпей Әз Жәнібек нөкерімен
келе жатқанда ... екі ... ... 30 ұл ... шығып, тағзым
етіп қарсы алады, үйге түсіреді. Хан жылы жүзбен амандасып, бәйбішеден мән-
жайды сұрап біледі. Сосын: « Мына ... көп ... ... ... де өз ... отыз ұлым ... Сонда хан: « Опырмай,
отыз ұлдың бәрі өзіңнен бе?»-деп таң қалады. Ханша: «Он бесі ... ... кіші ... хан: ... ... кемеңгер бәйбіше көрінесіз, қалайша
үстіңізге тоқал алдырғансыз?»- депті. Сонда Жұпар ханым:
«Қатында бақ ... ер ... ақыл ... жер ... кемшілік болмас деген
Тараң болса таймайды кім жолынан?
Алдырмасаң он бес ұл қайдан келер
Әркім зиян шекпей ме өз сорынан.»-
деп өлеңмен ... ... ... ... ... Әз ... «Бәйбіше, осы
қорық сіздікі болсын, бұдан былай «Жұпар қорығы» болып аталсын.»-деп жердің
басын бүтін беріп кетіпті.
5. Қарақұрсақ руы - ... ... ... Өмір, Дәуленмен бір
туысқан Қарақұрсақ руы бар. Қарақұрсақтың шын аты- Арыс екен. ... ... ... ... ... ... жұртты қарап жүріп Қабанбай
қазанның астынан құрсағы ... ала күйе бір ... ... ... ... ... сенен де тұқымға бір қарақұрсақ қалған екен ғой»,-деп
баланы өз бәйбішесіне табыс ... ... ... ... ... ... үш ұл туған. Аттары:
Берді, Бегі, Өтей. Бұлар Мұрын руларымен аталас. Берді, ... Өтей ... ... 40 ... ... ... ... ізін ала қуғыншылар да
жетсе керек. Бірақ ... ... ... ... таба алмапты. Жанығыз
шешейдің үш ұлы сол түннің ішінде 40 ... ... ... ... ... тығып тастапты. Ал терілерін дәу кеспектегі малмаға салып,
көн илеп үлгірген көрінеді. Қуғыншылар ... ... де бір ... ... ... деп ойламаса керек. Міне, осы оқиғаға байланысты жоғарыдағы
Жанығыз шешейдің үш ұлының ... ... ... Осы ... байланысты бірнеше тұрақты тіркестер қалыптасқан.
«Көн илеген Көнші». Көнші деген бір рулы ел, көн ... ... ... «Көн ... ... деп ... ... Көнші» ат әбзелдеріне қолану үшін мал терілерін жинап, оны
илеп «Тері ... ... ... ... ... ел ... ... пайдақорлықты сүйеді, Атақозы адалдықты сүйеді».
7. Қыржы. Негізі бұл кісінің аты Мәмбетқұл. Әкесі Байыс енші бергенде
риза болмай, қыржиып жатып алады. ... ... ... ... ... ... ... тіркесер: «Қыржи, қыржи Мәмбетқұл». ... ... ... ... ... ... ... ие болған адам.
Енші бөлісерде: «Жылқы бағып-қаққан – мен, еншім өзгеден озық болуы ... ... ... ... ... ... ... өзіне қалдырыпты. Бабамыз:
«Ешқайсың да ... енші ... ... тең ... өзге ... ... рұқсат бермейді. Бала жасынан өкпеші Мәмбетқұл бабамыздың
осы әділдігіне де өкпелеп, ... ... ... ... ... енші ... ағалары «Қыржи, Мәмбетқұл, қыржи»,-деп күлсе керек.
Содан «Қыржы» атанып кетеді екен.
«Қыңырайған Қыржы». ... елі ... ... ... ... ... ел болған.
«Қыржаңға өкпелеген – Қыржы».
Бес Байысқа енші бөлінеді. Бес ағайынды ... ... ... ... ... Сонда Мәмбетқұл құла қасқа ... ... ... құла ... ... төлдің басы болса ... ... ...... деп атайды. Бірақ айғыр Мәмбетқұлға берілмейді.
Мәмбетқұл өкпелеп жатып қалады. ... бір ... ... ... десе ... Содан «Қыржаңға өкпелеген - Қыржы» деген сөз ... ... ... Уақ, ... ... бір ... дау ... сол дауға
Найманнан Сасан биді, Арғын, Тобықтыдан Құнанбайды, ... Абақ ... ... билікке шақырыпты. Қалидың ауылында дау айтылып, ... ... ... ... ... ... Қали айтсын дейді. Сонда
ортада отырған Қалидың әкесі «Қали ... ... Қали ... ... ... ... несін айтады, орыстан жеген ... ... ... ... айтсын» дейді. Жолды Сасан биге беріпті. Онда Сасан өзі
атын қойған , өзі жасында тәрбиелеп баулыған Тілемісұлы Тананың 19 ... соны ... Бұл ... Тана ... ... ... дана ... екен. Сол жиында Танаға бірінші рет жолын беріп, ... ... ... ... сөз ... ... екен.
9. «Терістаңбалы Найман». Шежіре бойынша Найман ұлысы Мынадай үш
буынғабөлінуші еді. Найман атадан ... ... оның ... ... ... ... ... Матай-бір буын. Ортаншы әйелден –
Ергенекті Найман: ... ... ... Терістаңбалы. Найманның осы 9
баласына таңба үлестіргенде, ең кенже оныншы отауға ... ... ... ағасының таңбасын теріс басқандықтан Терістаңбалы Найман атанып ... ... ... Ергенекті Найман, Ергенекті Уақ деп те айтылады.
Алайда ... бір елді ... ... ... ... Найман» Белгібайдың үлкен ұлы Сүйенші барлық еншілеріне
әділ, ел ортасында ... адам ... ... кенжелері Көкжарлы, Бура
Сүйінішке:
-Бәріміздің еншімізді әділ бөлдіңіз. Сіздің ... ... ... малы мал, сол үшін ... ... ... ... Біздің мал
таусылғанда, сізден ала береміз деген екен. ... ... ... теріс
таңба салынады. «Теріс таңбалы Найман»-деген атау осыдан қалған деген де
нұсқасы бар.
10. «Ергенекті ... ... ... ... ... ... үш ... - Аталық, Кенже, Қаптағай. Аталықтың ... ... ... тұқымы Қызай атанады. Жоғарғы Сарыжомарттың бәйбішесінен
Қаратай және тоқалдың төрт баласы – Байдалы, Жансары, Баржақсы, Шәйкөз. ... ... уақ ... ... күні бүгін Ергенекті уақ атанып
кетті. Оның себебі Сарыжомарттың нәсілі ергенек ... ... ... аталып еді. Бірақ оларды халықтың көбі уақ атап кетеді.
11. «Ақ Найман». Жолымбеттен ... Ажы, ... Рақ, ... ... жеті ұл ... Ақ ... ... қарашаңырағы болған.
Жолымбет өзбек ішінде барғанда мал бағып жүрген ... ... ... ... ... қарап, одан құтылу үшін өз ... ... ... ... ... ... мен дауға түседі. Өзбек баланың қандай
белгісі бар ... айта ... , ... ол баланың арқасында қалы бар
екенін дәлелдеп, «Өзімнің балам»-деп ауылына алып қайтады. Баланың өңі ... да, ... ... «Ақ ... деп ат ... ... Жолымбеттің бөлімбес
бір шаңырағына айналған.
12. «Құлақай қу». ...... ... 7 ... Қыдыр
атасынан шыққан. Ал, жастан ұстанған жолы мен қуған кәсібі ... мен ... туыс боп ... Оның ... жері - ... ... үшін осы елден «Құлақай қу» деген атақ алған. Құлақай
асқан қу ма, кесіп айту қиын. ... ... ... де бар болса керек.
Құлақайдың азан шақырып қойған шын аты - ... 7 ... ... Өзі ауыл ... еркелеу немересі болса керек. Мал сойған үйге
атасымен ере барып, ылғи құлақ жеуге дәндепті. Бірақ ауылда мұндай молшылық
күнде бола бере ме? Мал ... ... ... қонаққа
шақырмайтын күндер де болып тұрады. Сол кезде 6 жасар елеусіз мынадай ... ... ... ... ... бір ... түн жамыла ұрланып барып,
көгендегі ... ... ... ... ... ... мал ... саулық пен қозы араласып, бірге өретін сұмдық шығыпты. Бейуақытта
қозысы ... ауыл сол күні ... мал ... ... шақырып,
батасын алатын болған. Ал, Елеусіз бұл кезде атасының қасында ... ... жеп ... ... келе ... ... ... Бүкіл ел дүркіреген
«сұмдық» ашылады. Сол күннен бастап құлақ жегіш қу «Құлақай» атанып кеткен
екен.
«Құлақайға күлмегеннің аузы ... ... ... тұрақты тіркес
қалыптасқан. Оның шығу мәнісіне ... ... ... ... күлкімен
басталады. ЖӘне Құлақайдың істері әлі күнге дейін жалғасуда. Құлақайдың
жай ... өзі кісі ... Оның ... өзі- ... күліп
тұрған адам секілді. Құдайым анадан туғанда-ақ оған сндай сұқытты сыйлаған:
қалқан құлақ, ... ... ... ... ауыз. Қыран-күлкі, сайқы-мазақ.
Оның күлкісі кейде рақымсыз қатігездікке де ... Бұл ... ... ... не ... не ... білмей тыржиып,, дал-дұл боласың.
Бірақ оның қылығының қызықтығы жеңіп, күлкіге бой бересің. Сол ... ... аузы ... ... ... ... ауданындағы руларға қатысты шежірелерде төбе көрсететін
этимологиялық ... ... ... беру ... ... ... ең маңызды, ең мәнді деп тапқандарын екінші бөлімге енгізуді жөн
деп таптым.
Қарақұрсақ руы
Қарақұрсақтың қыры кеткенінің үйіне ... ... ... бар мал ... ата құты ... үзілмеген, қарынның майлы құрышы. Өмір
тапқан қазан ... екі бала ... ... ... рулы ... Бұл ... ... Қаратеке ауылын қалмақтар жаулап алғаннан
кейін қалған.
Хабарлаушы:Т. ... ... қара ... ... бір ... ... батыр адам болған.Қабанбайдың бас ... ... ... ұзақ ... ... ... Денесі Ақмоладағы Қожамқұл
зиратына жерленсе керек.Есіл өзенінің қазіргі Ақмола ... ... ... бүгінге дейін « Кешудің қара өткелі» деп атайды.
Т.Смағұлұлы. Найман Мәмбетқұл және ... ... ... ... Семей. 2004ж.
52б.
Қисая қалса, Қыржы болғаны. Негізі бұл кісінің аты Мәмбетқұл. Әкесі Байыс
енші ... риза ... ... ... ... Сондықтан Қыржы атанады.
Бекбосын Оразбек.
Қаз. Журналистер одағының мүшесі.
Қыржи, қыржи ... ... ... ... ... ие болған адам.
Енші бөлісерде: «Жылқы бағып-қаққан – мен, еншім ... озық ... ... ... ... артық шұбар айғырдың үйірін өзіне қалдырыпты. Бабамыз:
«Ешқайсың да артық енші ... ... тең ... өзге ... ... ... бермейді. Бала жасынан өкпеші Мәмбетқұл бабамыздың
осы ... де ... ... ... ... ... ... енші алған ағалары «Қыржи, Мәмбетқұл, қыржи»,-деп күлсе керек.
Содан «Қыржы» атанып кетеді екен.
Найман Мәмбетқұл және Ырғызбай ... 2004 ... ... ... елі ... ... бетін адамға көрсетпей
тыржиған ел болған.
Хабарлаушы: Семей қаласының тұрғыны
Бикен апай 48 жас.
Қыржаңға ...... Бес ... енші ... Бес ... ... ... Мұрын, Сары, Байжігіт. Сонда Мәмбетқұл
құла қасқа ... ... ... ... құла ... айғыр төлдің басы
болса керек. Ал айғырдың мүшесін – ... деп ... ... ... ... Мәмбетқұл өкпелеп жатып қалады. Сонда бір құрдасы
жылқының қыржаңына өкпеледі десе керек. Содан ... ... - ... сөз тіркесі қалыпты.
Хабарлаушы: Т. Ибрагимов.
Семей қаласы.
Қыржы – қыржаң,
Сыбан – сырдаң,
Мұрын – ... ата ... ... ... ... М 53 ... атын алты ай іздеген Малтүгел. 1. Малтүгел Құйғанның батпағына
аунаған күрен айғырды танымай ... Көп ... ... төрт аяқтыда
тұлпар санайтын күрен айғыпға көзі түсіп құныққан біреу киліккен ғой, деген
оймен қатты уайымдайды. Таңғы шай ... ... ... жататын ағайынға
да, балаларына да:
Күрен айғыр қолды болды. Ел құлағы елу ғой. Күн ... ... ... суат ... ... ... дейін үстіндегі батпағы кеуіп,
аунағаннан қалпына келген күрен айғырды көреді. ... ... ... ... тәнірі алғыр, сенде менімен тығылмақ ойнап жүресін ... ... ... іс жата ма елге тез ... «Малтүгел
астындағы атын алты ай іздепті»-деген. Бір ауыз ... алты ауыз ... ... таңнан түске дейінгі оқиғаны алты айға созады.
«Мұра» Сапар Өзбекұлы.
Өткен замандарда бір бай өзінің жылқышысы ... ... ... әлгі ... қайта-қайта бір жылқыны жеткізбей тастайды. Оны алтай
бойы іздейді, ... ... ... қоя ... ... ... да бір
жылқыны жеткізбей келеді. Сонда бай жылқышысына: «Әй, сен астындағы ... ... ба?»- деп ... ... ... ... бір соғып, тұра
шауыпты.
Хабарлаушы:Көкпекті ауданы,
Көкжота ауылының ... ... пен тазы ... ... мен ... ... Бірде Малтүгел өзінің күрең
айғырына ер салып, балалары баптап жүрген екі ... ... ... ... Алдынан түлкі қаша жөнеледі. Екі тазысының бірі күшік болады да,
көп ... ... ... ... ... ... тазы әне алады, міне
алады-ау деп келе жатқанда, түлкі ініне кіріп ... ... мен ... Малтекең де ін аузына жетіп келіп тоқтайды. Түлкі кірген ауызға
тазы жата қалады. Аттан ... ... ... ... ... тазысының
қарғысына байлап, ін аузына тымағын тыға салады. Өзі ... ... ... от ... ... шыдатпай, түлкі тазы жатқан ін аузындағы тымақты
кие-мие жүгіре жөнеледі. Түлкіні ... тазы ... қуа ... ... ... ... кетеді. Шаршап жіңішке өзеннің бойына жетіп су ішіп отырғанда
бір топ салт атты ... жөн ... ... ... ... ... жол ... ат жетектеген тазы, тымақ киген түлкі көрдіңдер
ме?-деп сұрайды. Жолаушылар күлкіден аттарынан құлай жаздап,
-Осы өңірде Малтүгел дейтін бар деуші еді, тегі ... ... сау ... ... өзімін. Малтүгелден жаман ат естіп пе едіңдер?-деп шамданыпты.
-Онда сізге дауа ... деп ... ... қалады.
-Маған күлгендердің бастарыңа келсін,-деп шындыққа сендіре алмағынына
қынжылады.
Суына қанып, ел шетіне келіп, жаяу қалмасына көңілі ... ... пен тазы ... ... мен ... ... деп өзін жұбатады.
С. Өзбекұлы. «Мұра». Қайнар.
- Алматы. 1992ж. 299б.
Тұз еккен - ... ... ... ... бірнеше түйеге қап-қап жүк
артқан керуен келіп тоқтапты. Керуен басы ... ескі ... ... – Оу, ... өзің ... ғой, мына ... жатқаның не жүк?-
депті. Осы сәтте Малтекеңнің сырын жақсы білетін ... ... ... нағашымнан келемін. Біз сияқты қыстан қалт-құлт шықпай, малдары
семіз, қойлары егіз туып ... ... ... ... ... Аякөз бен
Айқыздың маңайын тұз себеді екен,-дейді. Малтекең Сыбекеңнен қолқа сап, екі
ісек қой беріп, бір қап тұзды лып, ... ... ... ... ... тұз ... Малтүгел атанған.
Ә. Садуақасов «Тарихыңды танып біл»
А., «Шартарап» 1996 ж. 79-бет.
Тұз еккен - Малтүгел. Тарбағатай тауының ... ... ... қиын ... Әсірес қой, сиырлар аусыл болады. Сол үшін ауылдың
аптал азаматтары ... ... ... ойдағы көгілдір көлден (Балқаш) т.б.
жерлерден тұз, ащы сор таситын болған. Азап дегендері осы еді. ... да, ... де ... алынбай, нанып қалған ағайындар көшкелі
отырған ауылдың әр үйінен уысты құлақ тұз жинатады. ... күні ... ... ... мен ... ... жер жыртуға кірседі.
Жайлауларына әлі көшпей отырған ... ... ... ... ... ақсақалдары тұз салу қарбалаңының ... ... ... ... ... емеспе? Сөзіне нанбаңдар деп ақыл айтады.
Сапар Өзбеков «Мұра».
Алматы «Қайнар» 1992 ж.299б.
Тымақ киген түлкі, Ат жетектеген тазы ... ... Ел ... атаң аты тұз ... томаға алмай құс салатын. ... ... ... ... ... Өзі сондай жуас, әрі аңқау адам болған. Аңқаулығы сондай бір мөшек
тұзды бір көлдің жағасына әкеліп, топыраққа ... егіп ... ... жылы
сол тұздан тұз өседі, өнім аламын»-деген оймен. Және аң аулап, құс салғанда
томағасын алмай ... ... ... екен.
Өзбек Сапарұлы «Мұра»
Тау құлатқан Малтүгел. Бір Сыбан руындағы жігіттің ... ... ... ... ... ел. Сол Малтүгел елінің Әкімбек деген кісісі қалаға
келіп, елін сағынады. ... бір ай ... ... бір Сыбан руының
жігітінен «Ел аман ба?»-деп сұрайды. Сонда ... ... ... ... аман, бірақ өкпеті тауы құлап кетіпті»-дейді. Сонда аңқау Әкімбек
Сыбанға «құласа құлаған шығар, түбі шіріп тұр еді» ... ... ... ... өгіз бұзаулапты-деген Малтүгел. Бір қария немересіне балам, ... ма ... ... ... – деп ... ... сиыр ... да, түпкі
қорадағы оттыққа шөп жеуге өріп кетіпті. Орнына өгіз ... ... ... ... Оны ... ... «Ата, ата «үйдегі өгіз бұзаулапты» деп
айқай салыпты. Сөйтсе баяғы Малтүгел атаның немересі екен.
Хабарлаушы: Қабланбеков Н.
Аягөз ауданы.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шежіре – ... ... ... деген мағына беретін сөзі. Шәкәрім
университетінің қазақ ... ... ... мен студенттері
елбасы жолдауындағы «Мәдени мұра» бағдарламасы ... ... ... мекен еткен іргелі ру – Найман шежіресін, т.б. қазақ тайпаларын
тілдік тұрғыдан зерттеу, ... ... өмір ... ... ... бітіру жұмысым Найман шежіресінің ... ... ... ... ... отырысында сын-ескертпелерді басшылыққа
алып, ф.ғ.к., ... ... ... жетекшілігімен бітіру жұмысымды
төмендегідей жоспарлап, жазып шықтым.
Кіріспе бөлімде бітіру жұмысымның мақсаты мен міндеті, әдіс-тәсілдері,
теориялық, ... ... ... ... ... ... оған ... жатпаймыз. І тараудың бірінші тақырыбы:
«Шежіре – қастерлі қазынамыз».
Жалпы шежіре - өзге ешбір ... жоқ ... ... ... ер ... ... ... жас ұрпаққа өнегелі де, патриоттық
тәлім-тәрбие беретін баға жетпес мұра – шежіре. ... ... ... ... ... ата қуған туыстықпен өлшейді. Бұл әр қазақтың
қанына сіңген қасиет болғандықтан, ұлттық ерекшелік деп те қарауға ... бір ... ... ... ата ... баяндатын шежіре жергілікті
жердің тарихын тақата мәлімдеуге табылмас құнды материалдардың бірі, әрі
халық ... ... бір ... ... көптеген жәдігерліктерден
құралатыны жайлы сөз етіледі.
Найман мемлекетіне ... ... ... деп ... ... ... ... Найман – қазақ халқының этникалық негізін
құраушы көне де байырғы тайпаларының ішіндегі ... ... да ... елін атап ... ... өткен қазақ тарихы жоқ десе де болады.
Қазақ халқының ... ... ... ... көне жұрттардың бірі –
Найман. Найманның басын біріктіретін ... ...... ... ...... тайпасы туралы тарихи деректер оны әуелде Хинганнан Қарпатқа
дейін ... ... Ұлы ... ... пен Орхон өзендері аралығында
ежелден ... ... ... ... ... Бұл ... ... дейінгі екінші ғасырлардан бастап дәуірлеп, Орта Азиядан Сары
өзенге дейінгі байтақ аймақты ... ... ... ... жыл
санауымыздың бастапқы ғасырларында қытай жазбаларында «теле» ... ... ... киіз ... қандас тайпалар қауымдастығының кесек бір
сынығы.
Жазба деректер бойынша, ХІІ ғасырдың аяғына ... ... ... Бұқа хан ... ... осы кезде қарақытайлардан бостандық
жеңіп алады және осы кезде ең күшті, мықты, ... ... ірі ... ... Шежірешілердің барлық нұсқаларында да Найманның жас кезінде
қол бастаған батыр, ержүрек жауынгер ... ... ... «Этнолингвистика» саласына академик Әбдуали Қайдардың
берген анықтамасына сүйеніп, аталған ... ... ... жалпы
түсінік» атты тақырыпшасына тоқталатын болсам, «Этнолингвистика термині
«еtnos» - ... және ... ... - ... ... ... бірігуінен
жасалған.
Этнолингвистика – этнос болмысын оның тілі арқылы танып білу мақсатында
туындаған ... жаңа да, ... бір ... – ғылымда өткен бір дәуірде дүниеге келіп, ... ... ... қалыптасқан салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы ортақ, діні ... де бір, ... ... ... туыстығын, тұтастығын сезіне білетін,
сатылап даму барысында аналық, аталық, рулық, тайпалық, ұлыстық ... ... ... де ... ел ... отырған адамдар қауымы болып
танылады» - деген ... ... ... ... жұмысымның негізгі тақырыбы
болып отырған «Найман руына қатысты ... ... ... ... ... ... құрайтын алты арыс: Арғын, Найман, Керей, Уақ, Қоңырат,
Қыпшақ рулары ... ... ... ... бір ... ... ел, ... жұрттардың атаулары екендігі белгілі. Бұлар жіктеле келе кейінгіге
жалғасып, көптеген түркі тектес халықтарының ... ... ... әлімсақтан бері қалыптасқан дәстүр бойынша ру-тайпа,
ұлыс, халық ... ... ұғым ... ... ... белгілі бір
нақтылы мағына беретін заттың атына, табиғатына байланысты қалыптасатыны,
логикалық жүйеге, уәжге ... ... ... болып саналады.
Әбдуали Қайдардың берген тұжырымына сүйенсек, «Үйсін, қыпшақ, арғын,
найман т.б. қазақ тайпаларының бәрі де адам ... ... ... ... ... ұрпақтары да жеке адамнан туып өсе ... ... ... ... да, жеке ... ... болса да,
«ата-бабасы» бола алмайды»-деп келтірген.
Найман атауының түркі әлемінде қолданыс тапқан ... аз ... ... өзінің гидронимдік (өзен, судың атауын), ... ... ... ... тән жеке дара тұлғаның есімін) қасиетке
ие.
Түркі халықтардың, этникалық тарихына бажайлап қарайтын ... ... ... мен ... ұлыстар мен халықтардың
аттары сол этностың өзін қоршаған табиғи ортаға (өзен, су, теңіз, көл, тау,
орман, дала т.б. ... ... ... болып келеді.
Этнонимдердің, әсіресе жиі ... ... ... ... ... «су - ... бір бұлағы, тек су бар жерде ғана өмір бар» деп кесіп
айтуға болады.
Зерттеу жұмысымыздың негізі болып ... ... ... ... де осы заңдылыққа жатқызуға болады деген пікір айтқан А.Н. Аристов
болатын. А.Н. Аристовтың айтуынша:
«Найман» гидроним. ...... ... өзенінің бір құйылысының
аты. Сол өзеннің бір айрығы еді, сол ... ... ... Сондай-
ақ арғын атауы да –Арғұн өзенінің, Дулат – ... ... ...... ... пайда болған деп көрсетеді.
«Найман» этноним. Қ. Сартқожаұлының дәлелдеуінше, «Байырқу», «сегіз
оғұз» тайпасы түрінде көрініс береді. «Оғұз» сөзінің көне ... ... ... ... ... ... ( «оқ» - ... «з» - жиынтық сан есім).
Ал «найман» моңғолша ... ... сөз. ... оғұз ... ... ... ... тайпа) деп Х ғасырда моңғол тілдес қидандар атай бастаған
екен. Кейіннен моңғол империясының дүниеге ... ... бұл ... атау ... ... ... одан әрі ... жасаған еді. Бұл
тайпа Х ғасырдан «найман» деп ... ... да, ХІІІ ... ... ... аты» да ... байқалып келгенін де ортаға тартады. ... ... ... келтірілген дерек бойынша: «Наймандар –
ежелгі түркі тілдес ұлыстардың бірі. Олар ... ... ... ... ... таулы өлкені мекендеген. Наймандар ерте кезде ... ... ... ... ... ... еткен түркі тілдес көшпелі тайпалардың одағы
ретінде жарыққа шыққан. Бұл одақ ерте кещде түркі ... ... ... ... ... ... ежелгі ханзу тіліндегі
жылнамаларында «Жұй-бу», «Че-бу» (жай ұлысы яки че ... ... ... ... ... ... Лиау әулеті жылнамаларында бұл тайпалар «найман»
деген атпен ... ... ... моңғол тілдес қидандар, сірә
оларды түрікше «сегіз ... ... ... ... мағынаға
тендестіріп, «найман» деп атап кетсе керек деп топшылайды.
«Сегіз-оғыз» аталған найман тайпалар одағы (түрікше ... ... ... ... орта ... ... ... пен Орғұн аралығында жасап,
Ханғайдан ... ... ... алып ... Х ғасырда ... ... ... ... ... ... ... тайпалар
мекендеген. Олар деректемелерде сызбу деген ортақ атпен аталады. Лиау
әулеті басқарған ... ... аты ... ... ... ... түркі қимақтарының мұрагері түркі-оғыз
наймандар болып табылады.
Оғыз тайпасы мен найман арасындағы одақ қытай жазбасына қарағанда ҮІІІ
ғасырдың ... ... ... Ол ... ... ... Тарбағатай, Ханкай,
Ұлытау сияқта үлкен ... алып ... ... деген сөз көне
түрікше: «най» - үлкен, «ман» - «құс» деген ұғымды білдіреді.
«Найман» этноним. Профессор Березиннің айтуы ... ... ... ... ... деген сөз, сегіз рулы ел болғандықтан аталған»-дейді.
Қорыта келе, Найман елі жайлы әркімдер тарихтың әр қырынан ... ... ... айтып келеді. «Найман» атауының адам есімі емес, тұтас бір
тайпаның жалпы атауы екенін түсіну ... ... ... ... мағұл
тілінде «сегіз» деген сөз, сегіз рулы ел ... ... ... ... Дегенмен, Найманды қазақтың түп аталарының бірі, ... ... ... ... ... осы ... ... зерттеу объектімізге – ру, тайпа атауларына
байланысты ... ... ... алып, оның мәнін тақырыптық жақтан
ашып ... ... ... ... ... қалыптасқан дәстүр бойынша әрбір салалық тұрақты
тіркестер ішінен толып жатқан тақырыптық топтарға жіктелу ... ... ... ... ... ... жіктеп, тақырыпқа
орай шоғырландырып, топтастырылып қолданылу өрісін анықтадым. Сондықтан де
этнолингвистикалық ... тіл ... ірі және ... ... ... ... жүйе бойынша жіктеп, топтастыра өзара сала-салаға ... ... ... ... тұрақты тіркестерді тілдегі
қолданысына орай, ... ... ... бір ... тайпаға, оның
тобына қатысты ерекшелігін, мінез-құлқын, елдікті, ерлікті бейнелейтін,
адамгершілік қасиетін байымдайтын, оқиғаларға қатысын білдіретін, ... ... ... ... білдіретін тұрақты тіркестер деп
бірнеше мағыналық топтарға жіктедім және ... ... ... ... ... айтарым мен өз тарапымнан ... ... ... ... ... бар ... ... негізінде ру, тайпа атауларына
байланысты қалыптасқан тұрақты тіркестерді одан әрі індете ... ...... ... дүние. Әзірше осы бітіру жұмысым
ғылым жолындағы алғашқы ... осы ... ... ... айқара ашып
көрсеткен жетекшім Шынар Ботайқызының менен күткен үмітінің жемісі.
Қорыта келе, осындай қазынасы мол шежірелердің ... ... ... келер ұрпақтың міндеті. Ә. Садуақасұлының сөзімен ... «Мал ... ... де тозар. Ұрпақ үшін мәңгі құнын жоймайтын мұра – халқымыздың
рухани мәдениетіне, тарихына қатысты ... ... төл ... қарайтын, олардың аруағын сыйлайтын ұрпақтарға ... ... түп ... яғни жеті ... білу жөн деп санаймын.
«Жеті атасын білмеген ұл – жетесіз» деген мақалға ... ... ... ... ғасырын білмеген ел - жетесіз» деген атқа ие ... ... да ... ... ... ... зерделейік,
зерттейік.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. М. Әуезов т.ш.ж. ХХ. Т.ІІ – Алматы 1985жыл, ... Ә. ...... ... 1996 ж, ... Қазақ мақал-мәтелдері жинақ 1987 ж.
4. Бейсенбайұлы Жарылқап «Қазақ ... ... ... ... 1994 ... ... ... шежіресі» - Алматы: Ана тілі 1991ж, -208-б.
6. Қ. Алтынбаев «Көкпекті» 2002ж. 162-б.
7. «Егемен Қазақстан» 2003 23 ... Ғ. ... ... ... елі. ... Өнер 1994 6-8, ... ... 29-31, 67-68 бб.
9. М. Аджи Кипчаки М. 2003ж
10. Ә. Қайдар «Қазақ ... ... ... - Алматы: Ана тілі 1998
жыл,-221-б.
11. Сейітова Ш.Б. «Ру ... ... ... ... ... және журн. Жанр мәселесі. Тәжірибе, сараптама байыптама. Рес.
Ғылыми-практикалық конференция жинағы Семей - 2005. 192-196 ... ... Л.Н. ... этноса в исторический период – Л., Наука 1990 г.
13. Ауэзхан ... ... ... ... по ... ... Астана 2002 жыл
14. М. Аджи. Европа и тюрки М. 2004 г.
15. Гумилев «Хұндар қытайда». – Алматы 1982 ... М. ... М. ... және ... ... Алматы: Атамұра 1995
жыл, -272-б.
17. Ә. Қайдар «Қаңлы» «Дайк-Пресс» 2004 жыл, ... Ш. ... ... ... ... һәм ... шежіресі» Орынбор
1911 жыл.
19. Жақыпов А., Т. Жирентаев, М. Абылғазин ... тума ... ... 2000ж, ... З. Сәнік Ұлттың төрт тағаны түгел болсын. ... ... №1. 2005ж ... Қозыбаев М.Қ. «Егемен Қазақстан» 27-мамыр. 1993.
22. Тауасарұлы «Түп-қияннан өзіме шейін». – Алматы 1993 жыл.
23. Ч.Б. ... ... ... и их ... ... ... серия, вып. 106 Самарканд, 1961.
24. Вестник КазНУ Серия филологическая №52. 23-96 б.
25. Жампейісов Е. Этнолингвистика //Ана тілі, 1994 20 ... ... М.М. ... ... Отв. ... ... ... –Алматы: Евразия, 1995.
27. Қайдаров Ә. Этнолингвистика // «БЖЕ» 1985 №10 18-22бб.
28. Мұсабаева М. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... диссертация А., 1995 ж.
29. Ахметов Ә.Қ. Түркі тілдеріндегі табу мен ...... ... ... ... Ә. Жеті қазына //Ана тілі 1999жыл//
31. Юдин В.П. О родоплемменном составе молулов ... и ... и ... ... с казахским и другими соседними народами // Изв. АНКаз-
ССр сер. Общественная 1965 вып 3.с ... ... Т. ... казахской ономастики Алматы 1962.
33. Әбдірахманов А. Қазақстан этнотопонимикасы. Алматы 1979.
34. Әбдірахманов А. Топонимика және этимология ... ... ... Т. Қазақ тіліндегі жалқы есімдер. Алматы 1965.
36. Жақыпов А., Т. Жирентаев, М. Абылғазин «Тоғыз тума ... ... ... ... Т. ... ... ... және Ырғызбай әулие әулеттері» Семей-
2004ж. 279-б.
38. Қ. Алтынбаев, Е. Жұмахан. ... ... 1998 ... І. Кеңесбаев «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі».
40. Ф.Р. Ахметжанова, Қ. ... ... ... оң және теріс бата».
41. Бартольд собр. Соч. 9-томах М. ... ... ... 2005 ... ... А.М. Огуз-наме. Махаббат-наме. М. изд-во восточ.лит. 1959.
44. Девнетюрский словарь – Л. Наука 1969.
45. Тарақты А. ... ... ел аман бол. ... ... Ун. 1993 -224-б
46. Маданов Кіші жүз шежіресі. Алматы: Атамұра Қазақстан 1993-168б
47. Сәнік З. Қаракерей Қабанбай. Алматы 1990ж
48. Ғаббасов «Ерасылдай ер ... // ... ... 18 ... 1991.
49. Түркі халқының түп тамыры // Қазақ тарихы 1993 №1 -7-11 б.
50. Қазақстан моңғол шапқыншылығы ... // ... ... 1994 №2 ... С. ... ... би» ... 1991 жыл, -110-бет.
52. А.Т. Кайдаров, Т.Д. ... ... и ... ... ... «Вестник АН КАЗССР» 1983, №1, с 44-49.
53. Қайырбаев Т. Көк перілі Көкжал Барақ. // дидар 30-қараша 1991ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік өңіріндегі тарихи ескерткіштер6 бет
Топонимдердегі түр-түс атауларының семантикасы61 бет
Қарқаралы өңірі топонимдері46 бет
Қызылорда облысының агроөнеркәсіп кешенінің дамуы3 бет
«Батыс-2» шағын ауданындағы бу қазандығының автоматтандыру жүйесін жобалау24 бет
«батыс-2» шағын ауданындағы бу қазандығының автоматтандыру жүйесін жобалау туралы37 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Автомобиль жолдарын табиғаты күрделі ауданда жобалау25 бет
Агресиялық мінез-құлық табиғатына психологиялық талдау78 бет
Адамға байланысты фразиологизмдердің этнолингвистикалық сипатын оқыту23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь