Банк жүйесі туралы


Дипломдық жұмыс кіріспесі.

I Банк жүйесінің дамуының теориялық негізі

1.1 Банк жүйесінің даму тарихы
1.2 Банк жүйесінің құрылымы 1.3 Қазақстан Республикасының банк жүйесінің дамуын талдау және жетілдіру және орталық банк және оның қызметтерін талдау.
1.4 Коммерциялық банк және оның қызметтерін талдау
1.5 Қазақстан Республикасындағы банк жүйесіндегі мәселелер және
жетілдіру жолдары
II Меншікті капиталдың маңызы, орындайтын функциялары мен құру тәртібі
2.1. Банктің мешікті капиталының құрылымдары.
2.2. Банктің меншікті капиталы мен оның қызметі.
2.3. Банктің жарғылық капиталының құру тәртібі.
2.4. Банктің меншікті капиталының жеткіліктілігі.

III Депозитті теориялық тұрғыдан сипаттау
3.1. Депозит туралы түсінік.
3.2. Депозиттің сыныпталуы.
3.3 Депозиттік операцияларды дамыту жолдары.
IV Қазақстан Республикасының ұлттық банкінің
пайыздық саясаты туралы түсінік
4.1 Қазақстандағы пайыздық саясаттың мәні. Ақша . несие саясатының түрлері
4.2 Пайыздық саясатты жүргізудің шетелдік тәжірибиесі
4.4 Қазақстан ұлттық банкінің пайыздық акша және несие саясаты
V Дипломдық жұмысты қортындылау
Дипломдық жұмыс барысында қолданылған әдебиеттер тізімі
Банктер несие жүйесiнiң негiзгi буыны. Себебi банк мемлекетпен кәсiпорындардың . Акционерлiк Қоғамның және шаруашылық субъектiлердiң халықтың бос ақшасын шоғырландырып iс жәзiндегi капиталға айналдырады. Осы айтып өткен бағытына байланысты банк төлем есептеу, несие беру, сақтандыру және т.б. операцияны жәргiзедi.
Ежелгі ғасырлар тарихы кейінгі ұрпаққа банктердің қашан пайда болғаны туралы ғана емес, сондай ақ олардың қандай операцияларды орындағаны туралы да толық мәліметтер қалдырмаған.
Кейбір ғалымдардың пікірінше, алғашқы банкттер капитализмнің мануфактура тұсында және ең бастысы Италияның жекелеген қалаларында (Венеция, Генуе) ХIV-ХV ғасырларда пайда болған. Олардың еңбектерінде банк тауар шаруашылығының ерекше институты ретінде тауар шаруашылығының ерте кезеңінде, яғни тауар ақша қатынастарының дамуына байланыссыз, ақша айналысын реттеу үшін пайда болған делінеді.
XVI-XVII ғасырларда Венецияда, Генуеде, Миланда, Амстердамда, Гамбургте, Нюркбергте саудагер клиентте арасында қолма қол ақшасыз есеп айырысуды жүзеге асыру үшін Жиробанктер құрылды. Жиробанктер өздерінің клиенттері арасында белгілі салмағы бар бағалы металдардан жасалан ақша бірліктері арқылы есеп айырысулар жүргізді. Өздеінің ос ақша қаражаттарын жиробанктер мемлекетке, қалаларға және артықшылығы бар компанияарға ссудаға берді.
Ал кейбір мамандар банкті одан да ерте мерзімде феодализм тұсында, пайда болған деп атайды. Олар феодалдық шаруашылық тұсында банктегі төлемдегі делдалдық қызметінің қажеттілігінен пайда болғанын айтады /3/.
Дегенмен осы декектерге сүйене отырып, банктердің пайда болуының екі мың жылдық тарихы бар екендігін айтуға болады.
Банк италян сөзiнен Bank – орындық мағынада “Айырбас орындағы-Айырбас орны” дегендi бiлдiредi. Бұл айырбас орыны туарлармен сауда жасалатын алаңдарда құрылады. Сауда мемлекеттермен қалалардың жекелеген тұлғалардың әртүрлі монеталарымен жасалған. Ол уақытта монеталардың біртұтас жүйесі болмағандықтан, олардың сауда саттық барысында әртүрлі формадағы монетаар кедескен. Банктер пайда болар алдын ақша сауда капиталының өкілдері саудагерлердің ақшалай салымдарын қабылдап, оларды әртүрлі елдің ақшаларын айырбастуға маманданып отырған. Уақыт өте келе, айырбастаушылар бұл салымдарды, сондай ақ өздерінің ақша қаражаттарын ссудаға беріп, пайыз алу үшін пайдалана бастады. Сөйтіп айырбастаушылар біртінде, банкирлерге айналды,
Біздің түсінігімізше банк ұғымы айырбастаушылардың және олардың айырбас орындарының болуымен сипатталады. Алғашқы банктердің Италияда пайда болу себебі, оның сол уақыттарда дүниежүзілік сауда орталығы болғандығы ескеріп, әр елдің ақшалары мен тауарларының сол елге қарай ағылып, банкирлердің сауда операцияларына тікелей қатысуына байланысты түсіндіріледі.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы
2. «Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік қызмет туралы» заң күші бар Жарлығы
3. 1 наурыз 2006 жылы Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев Қазақстан халқына арнаған өзінің кезекті Жолдауы//Егемен Қазақситан, 2 наурыз
4 П.К. Бондарчук Управление капиталом (собственными средствами) банка. Учебное пособие, М.: ГУ-ВШЭ, 2007г.
5 Международная конвергенция измерения капитала и стандартов капитала: Новые подходы. М.: Банк международных расчетов, 2004
6. Положение Банка России от 26.03.2004г. № 215-П «О методике определения собственных средств (капитала) кредитных организаций».
7. Положение Банка России от 26.03. 2004г. №254-П «О порядке формирования кредитными организациями резервов на возможные потери по ссудам».
Основная и дополнительная литература – указана по каждой теме.

Литература:
Основная:
8. П.К. Бондарчук Управление капиталом (собственными средствами) банка. Учебное пособие, М.: ГУ-ВШЭ, 2007г.
9. Банковское дело. Под ред. Коробовой Н.В., Экономист, М.2006.
10. О.И. Лаврушин. Управление деятельностью коммерческого банка (Банковский менеджмент). М: Юристъ,2002
Дополнительная:
11. Рисков много, а капитал один. «Банковское обозрение», №5, май 2006.
a. Гизатулин И.А. «Банковские нормативы достаточности капитала: проблемы и перспективы». Международные банковские операции, №1. 2006
b. Меликян Г.Г. «Актуальные вопросы капитализации устойчивости и конкурентоспособности российского банковского сектора». Деньги и кредит.№7.2007.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




Дипломдық жұмыс кіріспесі.

I Банк жүйесінің дамуының теориялық негізі

1.1 Банк жүйесінің даму тарихы
1.2 Банк жүйесінің құрылымы 1.3 Қазақстан Республикасының банк жүйесінің
дамуын талдау және жетілдіру және орталық банк және оның қызметтерін
талдау.
1.4 Коммерциялық банк және оның қызметтерін талдау
1.5 Қазақстан Республикасындағы банк жүйесіндегі мәселелер және
жетілдіру жолдары
II Меншікті капиталдың маңызы, орындайтын функциялары мен құру тәртібі
2.1. Банктің мешікті капиталының құрылымдары.
2.2. Банктің меншікті капиталы мен оның қызметі.
2.3. Банктің жарғылық капиталының құру тәртібі.
2.4. Банктің меншікті капиталының жеткіліктілігі.

III Депозитті теориялық тұрғыдан сипаттау
3.1. Депозит туралы түсінік.
3.2. Депозиттің сыныпталуы.
3.3 Депозиттік операцияларды дамыту жолдары.
IV Қазақстан Республикасының ұлттық банкінің
пайыздық саясаты туралы түсінік
4.1 Қазақстандағы пайыздық саясаттың мәні. Ақша – несие саясатының түрлері
4.2 Пайыздық саясатты жүргізудің шетелдік тәжірибиесі
4.4 Қазақстан ұлттық банкінің пайыздық акша және несие саясаты
V Дипломдық жұмысты қортындылау
Дипломдық жұмыс барысында қолданылған әдебиеттер тізімі

I Банк жүйесінің дамуының теориялық негізі

1. Банк жүйесінің даму тарихы
Банктер несие жүйесiнiң негiзгi буыны. Себебi банк мемлекетпен
кәсiпорындардың . Акционерлiк Қоғамның және шаруашылық субъектiлердiң
халықтың бос ақшасын шоғырландырып iс жәзiндегi капиталға айналдырады. Осы
айтып өткен бағытына байланысты банк төлем есептеу, несие беру, сақтандыру
және т.б. операцияны жәргiзедi.
Ежелгі ғасырлар тарихы кейінгі ұрпаққа банктердің қашан пайда болғаны
туралы ғана емес, сондай ақ олардың қандай операцияларды орындағаны туралы
да толық мәліметтер қалдырмаған.
Кейбір ғалымдардың пікірінше, алғашқы банкттер капитализмнің мануфактура
тұсында және ең бастысы Италияның жекелеген қалаларында (Венеция, Генуе)
ХIV-ХV ғасырларда пайда болған. Олардың еңбектерінде банк тауар
шаруашылығының ерекше институты ретінде тауар шаруашылығының ерте
кезеңінде, яғни тауар ақша қатынастарының дамуына байланыссыз, ақша
айналысын реттеу үшін пайда болған делінеді.
XVI-XVII ғасырларда Венецияда, Генуеде, Миланда, Амстердамда, Гамбургте,
Нюркбергте саудагер клиентте арасында қолма қол ақшасыз есеп айырысуды
жүзеге асыру үшін Жиробанктер құрылды. Жиробанктер өздерінің клиенттері
арасында белгілі салмағы бар бағалы металдардан жасалан ақша бірліктері
арқылы есеп айырысулар жүргізді. Өздеінің ос ақша қаражаттарын жиробанктер
мемлекетке, қалаларға және артықшылығы бар компанияарға ссудаға берді.
Ал кейбір мамандар банкті одан да ерте мерзімде феодализм тұсында, пайда
болған деп атайды. Олар феодалдық шаруашылық тұсында банктегі төлемдегі
делдалдық қызметінің қажеттілігінен пайда болғанын айтады 3.
Дегенмен осы декектерге сүйене отырып, банктердің пайда болуының екі мың
жылдық тарихы бар екендігін айтуға болады.
Банк италян сөзiнен Bank – орындық мағынада “Айырбас орындағы-Айырбас орны”
дегендi бiлдiредi. Бұл айырбас орыны туарлармен сауда жасалатын алаңдарда
құрылады. Сауда мемлекеттермен қалалардың жекелеген тұлғалардың әртүрлі
монеталарымен жасалған. Ол уақытта монеталардың біртұтас жүйесі
болмағандықтан, олардың сауда саттық барысында әртүрлі формадағы монетаар
кедескен. Банктер пайда болар алдын ақша сауда капиталының өкілдері
саудагерлердің ақшалай салымдарын қабылдап, оларды әртүрлі елдің ақшаларын
айырбастуға маманданып отырған. Уақыт өте келе, айырбастаушылар бұл
салымдарды, сондай ақ өздерінің ақша қаражаттарын ссудаға беріп, пайыз алу
үшін пайдалана бастады. Сөйтіп айырбастаушылар біртінде, банкирлерге
айналды,
Біздің түсінігімізше банк ұғымы айырбастаушылардың және олардың айырбас
орындарының болуымен сипатталады. Алғашқы банктердің Италияда пайда болу
себебі, оның сол уақыттарда дүниежүзілік сауда орталығы болғандығы ескеріп,
әр елдің ақшалары мен тауарларының сол елге қарай ағылып, банкирлердің
сауда операцияларына тікелей қатысуына байланысты түсіндіріледі.
Тарихшылардың пікірінше, б.э.д. 2300 жыл бұрын холдейлердің сауда
компаниялары пайда болып, оар өздерінің тікелей қызметтерімен қатар,
ссудалар берген. Олар б.э.д. IV ғасырда Ежелгі Грецияда да жасалған. Бір
айта кететіні, ежелгі гректер салым қабылдай отырып, белгілі бір ақы төлеу
арқылы ақшалар айырбасын жүргізіпи отырған.
Тарихшылардың пайымдауынша алғашқы банктік операцияларды жекелеген тұлғалар
және қолында ақшалай қаражаттары бар шіркеу мекемелері жүргізген екен.
Шіркеулер құндылықтарды сақтайтын ең сенімді орындар болған. Сол уақыттары
елгілі гректің шіркеулері (Дельфа, Дело, Само, Эфсе) ақша сақтаумен
айналысқан. Эфседегі Артемид шіркеуінде кіші Азия жағалауындағы елдердің
салымдары, ал Дельфада Аполлон шіркеуіне барлық еуропалық Грецияның бос
ақша қаражаттары шоғырланыпты.
Сөйтіп, алғашқы банктер жинақталған ақша қаражаттарын қозғалыссыз жатуға
болмайтындығын, оарды уақытша пайдалануға беріп, пайда табу қажеттігін
түсінеді.
Банктер несиелік оерациялар жүргізумен қатар, салым иелеріне біртіндеп есеп
айырысу қызметін де көрсетті. Есеп айырысулар банктегі салым иелерінің бір
шотынан басқа бір шотқа аудару арқылы жүргізіледі.
Есеп айырысуларды жеңілдету мақсатында ежелгі банктер өздерінің банктік
билеттерін шығарды. Олар толық құнды ақшалармен қатар айналыста жүрді.
Алғашы акционерлік банк Ағылшын банкі 1964 жылы құрылып, үкіметтен банкнота
шығаруға құқық алды.
Мұның өзі алғашқы бактердің капитализмнің мануфакиура жағдайында, банкирлер
үйлері ретінде пайда блғанын куәландырады. Мұндағы несие беруші мен қарыз
алушылардың болуы банктердің пайда болуының тек алғышарттарын ғана
сипаттайды.
Анықтамалық басылымдарда банк ірі несиелік мекеме ретінде сипатталады.
Несиелік істің даму денгейіне байланысты және несие берушілердің несиелік
операциялары бір жүйеге айналдыру нәтижесінде жеке несие беруші өзінің
несие беуін тоқтатады. Несие теке қана тұтыну мақсатына ғана берілмей,
шаруашылық операциялардың қажеттілігін де қанағаттандыра бастайды. Несиелік
мәмілелер жасаумен бірге несие беруші өзінің клиентінің тапсырмалары
бойынша есеп айырысу және басқа да операцияларды жзеге асырады. Сөйтіп,
банктер ақша шаруашылығының осы даму сатысына өте отырып, барлық
операцияларды бірдей көрсететін бітұтас орталыққа айналды. Демек, алғашқы
банктер капитализмнің мануфактура сатысынан да бұрын яғни мемлекеттің
құрылу кезеңінде пайда болған дегенге негіз бар. Мұндай қатынастардың құл
иеленушілік қоғамында болғандықтан тарих куә.
Ежелгі Римде нормалары болан, ол нормаларға сәйкес б.э.д. III ғ. айырбас
ісіне мамандандырылған Римдік банкирлерде кумулияр деп атады. Оларға
несиелік операцияларды жүргізуге рұқсат етілмеген. Тарихшылардың айтуынша,
Ежелгі Вавилон банктері тек қана несие беріп қана қоймай, сондай ақ жер
бөлімшелерін сатып алу сату, және басқа да операцияларды орындаған.
Жоғарыдағыларды ескере отырып біз банктердің жалпы операциялары мен
қызметтерінің банктедің дамуына тоқталдық. Енді Қазақстанда банктердің
дамуына кееті болсақ, Қазақстанда банк жүйесінің дамуы келесі кезеңдерден
тұрды:
Бірінші кезең; 1917 ж.мен 1930 жылдар араығында патшалық Ресейден қалған
банк жүйесін жаңадан қалыптастыру, бұл кезде әртүрлі меншіктегі банктер мен
несие мекемелері қатар қызмет істеді.
Екінші кезең: 1930 жылдар мен 1987 жылдар аралығы елде КСРО Мемлекеттік
банкі әмбебеп қызмет атқарады, яғни ол мемлекеттің Орталық банкі ретінде
эмиссиялау және несие беру қызметімен қоса клиенттерге де қызмет көрсеті.
Үшінші кезең: 1988-1991 жылдар аралығында елде мемлекеттік мамандандырылған
банктердің құрылуы, яғни КСРО мемлекеттік банкі банктердің банкісі ретінде
эмиссиялық, ереже, нұсқау және тағы басқа қызметтермен шұғылданып, ал
маманданған банктер экономиканың әртүрлі салаларына қызмет көрсетті.
Сонымен бірге 1990 жылы басыда кооперативтік әне коммерциялық банктер де
құрыла бастады.
Төртінші кезең, 1991 жылдан қазірі уақытқа дейін нарықтық банк жүйесінің
қалыптасу кезеңі, яғни тәуелсіз республиканың нарықтық қатынастарға өту
жағдайында екі денгейлік банк жүйесінің пайда болуы және дамуы.
1.2. Банк жүйесінің құрылымы
Қазақсатн республикасындағы банктер және банк қызметі туралы республика
Президентінің Жарлығында 1995 жылғы 31 тамыздағы заң күші бар жарлығындағы
Қазақстанда екі денгейлі банк жйесі бар деліген. Ұлттық банк –мемлекеттің
орталық банкі, ол банк жүйесінің жоғарғы (бірінші денгейіндегі) банк. Басқа
банктердің барлығы банк жүйесінің төмегі (екінші) денгейіндегі банктер
делінген.
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында нарықтық банк жүйесінде әр түрлі
меншік формасындағы банктер мен несие мекемелері қызмет істеуде. Олардың
ішінде:
Мемлекеттік банк – үкімет қаулысымен құрылған екінші денгейлі банк, оның
жарғылық қорының иеленушісі үкімет.
Инвестициялық банк – негізінен тікелей және порфельдік инвестиция тартумен
шұғылданатын екінші енгейлі банк.
5. Шетелдер қатысушы банк - орналастырылған акцияларының үштен бiрiнен
астамы:
а) Қазақстан Республикасының резиденттерi еместердiң;
б) орналастырылған акцияларының немесе жарғылық капиталдарға қатысу
үлестерiнiң үштен бірiнен астамы Қазақстан Республикасының резиденттерi
еместердiң не соларға ұқсас Қазақстан Республикасы резиденттерiнiң - заңды
тұлғаларының иелiгiнде, меншiгiнде жәненемесе басқаруында болатын
Қазақстан Республикасы резиденттерiнiң - заңды тұлғаларының;
в) Қазақстан Республикасының резиденттерi емес тұлғалардың қаражаттарына
билiк етушiлер (сенiм бiлдiрiлген адамдар) болып табылатын Қазақстан
Республикасы резиденттерiнiң иелiгiнде, меншiгiнде жәненемесе басқаруында
болатын екiншi деңгейдегi банк.
Мемлекетаралық банк - халықаралық шарт (келiсiм) негiзiнде құрылып, жұмыс
iстеп тұрған, құрылтайшылары Қазақстан Республикасының Үкiметi (немесе ол
уәкiлдiк берген мемлекеттiк орган) мен сол шартқа (келiсiмге) қол қойған
мемлекеттердiң үкiметтерi болып табылатын банк.
Банктік емес несие қаржы мекемелері Ұлттық банктің лицензиясы негізінде
кейбір банктік операция жүргізуге құқы бар банктік емес заңды тұлғалар.
Банк - осы Заңға сәйкес банк қызметiн жүзеге асыруға құқылы коммерциялық
ұйым болып табылатын заңды тұлға.
Банктiң ресми мәртебесi заңды тұлғаны әділет органдарында (тіркеуші
органдарда) (бұдан әрі - әділет органдары) банк ретiнде мемлекеттiк
тiркеумен және банк операцияларын жүргiзуге қаржы рыногы мен қаржылық
ұйымдарды реттеу және қадағалау жөнiндегi уәкілетті органның (бұдан әрi -
уәкiлеттi орган) лицензиясы болуымен белгiленедi.
Банкiнiң ресми мәртебесi жоқ бiрде-бiр заңды тұлға "банк" деп атала алмайды
немесе өзiн банк қызметiмен айналысушы ретiнде сипаттай алмайды.
Банк басқармасы тұрған жер (почта бойынша мекен-жайы) банк тұрған жер деп
танылады.
Коммерциялық банктер – кәсіорындармен ұйымдарға, ондай ақ халыққа тікелей
және жан жақты кешенді қызмет көрсеттін банктер. Бұл олардың басқа арнаулы
несие мекемелерінен айырмашылығы. Ал банктік емес несие мекемелерінің
банктерден өзгешелігі олар тек кейбір банктік операциялар жүргізумен және
кейбір қызмет түрін көрсетумен шұғылданады. Коммерциялық банктердің негізгі
мақсаты неғұрлым жоғарғы пайда табу.
Банктің жарғылық қоры оның міндеттемелерін қамтамасыз етіп, банктік
опреациялар жүргізудің негізгі көзі олып саналады. Алғашқыда ол
(мемлекеттік банкті қоспағанда) акция сату есебінен, немесе
құрылтайшылардың жарнасы есебінен қалыптасады. Банктің құрылтайшылары мен
акционерлері сатып алған акцияларына тек ақша төлеуге міндетті. Жабық
акционерлік қоғам түріндегі банктің акциясын төлеуге оның несиеге алған,
кепілге алған және басқа да тартылған қаражатты қолдануға болмайды. Банктің
акциясы алғашқы нарықта барлық құрылтайыларға бірдей құнмен, яғни акцияның
көрсетілген құнымен сатылады. Жаңадан құрылған банктің оның құрылтайы
қаражаттарында жарияланған жарғылық қорының елу процентін акционерлері банк
тіркеден өткен кезге дейін, ал тіркеуден өткен кезеңнен басап бір жыл
ішінде түгел төлеуі қажет 10.
Жарғылық қорды молайту екі жолмен жүргізіледі:
Біріншіден, қосымша акцияларды шығару, оның ішінде банктің пайдасын
капталдандыру және банктің облигациясын оның акциясына айырбастау есебінен.

Жалпы банктердің қызметтерi:
- уақытша бос ақша қаражатын тарту жинақтау және оны қарыз капиталына
айналдыру;
- кәсiпорындарға мемлекетке жеке тұлғаға несие беру, бағалы қағазбен
операция жүргiзу;
- ақша айналымын реттеу;
- айналымға несие құралын шығару;
- экономикалық, қаржылық кеңес беру;
- эмиссиялық қызмет атқару.
Банк өзiнiң жарғысы бар толық шаруашылық есеп және өзiн-өзi қаржыландыру
негiзiнде қызмет жасайтын заңды тұлға болып табылады. Мемлекеттiк банк осы
заң бойынша қызмет атқарып жоғарғы кеңесiне есеп бередi. ҚР заңына сай
мемлекеттiк банк деп капиталы толығынан әкiмет иелiгiнде немесе акционерлiк
капиталдың басым бөлiгi мемлекеттiк құрылтайшылардың акциясы болғанда
есептеледi. Коммерциялық банктер ол өздерiнiң акционерлер жиналысында
қабылданған жарғысы бойынша қызмет iстейдi.
Екіншіден акцияның көрсетілген құнын өсіру жолымен.
Банктің жоғары асқаушы органы акционерлердің жалпы жиналысы, оның ағымдағы
қызметін банктің басқармасы жүргізеді. Банктің басқарушы қызметкерлері
болып, қадағалау кеңесінің төрағасы және оның мүшелері, Басқарманың
төрсағасы және оның орынбасарлары, банктің бас бухгалтері және оның
орынбасарлары, банк бөлімшесінің бірінші басшысы және басбугалтері мен
олардың орыбасарлары саналады. Банктің заңға сәйкес банктің Басқармасының
төрағасы және оның орынбасарлары, банк бөлімшесінің бірінші басшысы және
бас бухгалтері қызметке Ұлттық банктің келісімімен тағайындалады. әдетте
оладың банк үйесіндегі: төраға мен бас бухгалтер үш жылдан кем емес, ал
олардың орынбасарлары екі жылдан кем емес қызмет стажы болуы шарт. Осы
айтылған қыметкерлер Ұлттық бактің келісімін үш айға дейін алмаса, өз
міндеттерін әрі қарай орындауға құқы жоқ.
Акционелердін жиналысы кезекті және кезектен тыс блып бөлінеді. Кезекті
жиналыс жылма жыл есепті жылдағы банк балансы жасалғаннан кейін бір айдан
аспай шақырылуы керек, ал кезектен тыс жиналыс құрылтайшылардың , қадағалау
кеңесінің , Тексеру комиссиясының талабы бойынша шақырылады.
Банктің Ұйымдық құрылымы әрқайсысы белгілі бір міндетер мен талаптарды
атқаратын қызмет тараулары мен бөлімшелерден тұрады.
Жалпы кез келген банктің ұйымдық құрылымы банктік оерацияларды атқаратын
міндеттерін ескеріп қалыптасады.
1.3 Қазақстан Республикасының банк жүйесінің дамуын талдау және жетілдіру
және орталық банк және оның қызметтерін талдау

Ұлттық банкінің республикадағы банк жүйесінің жоғары (бірінші)
деңгейіндегі банк,өз қызметін Қазақстан Республикасы Президентінің 1995
жылғы 30 наурыздағы Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы Заң күші
бар Жарлығы бойынша жүргізеді және осы Жарлыққа сай Президентке есеп
береді. Сонымен қатар Ұлттық банк өз қызметінде Қазақстан Республикасының
Конституциясын және басқа заңдарды, халықаралық шарттар мен келісімдерді
басшылыққа алады.
Ұлттық банк - заңды тұлға, дербес балансы бар, өзіне тікелей бағынатын
төменгі бөлімшелері мен бірге тіке бағыныстағы біртұтас орталықтандырылған
құрылым,іс-әрекетін толық шаруашылық есеп негізінде жүргізеді.Әр түрлі
салық жинаудан,баж салығғын және кеден салығын төлеуден босатылады. Ол
республиканың кез келген жерінде және одан тыс жерлерде өзінің басқармасын
және басқада бөлімшелерін ашуға құқығы бар. Өз жұмысын үкіметпен келісіп,
үнемі кеңесіп жүргізеді.Үкімет Ұлттық банктің міндеттемелері бойынша
жауапты емес,дәл сол сияқты,егер өзіне белгілі бір жауапкершілік алмаса,
Ұлттық банк те үкіметтің міндеттемелері бойынша жауап бермейді.Үкіметтің
өкілдік және атқарушы органдарының Ұлттық банк пен оның құрылымдық
бөлімшелерінің заңды қызметтерін атқаруқа араласуқа құқығы жоқ.
Орталық банктiң қызметтерi:
- ежелден қалыптасқан мемлекеттiк өкiлi ретiнде заңды тұрде банкнота
шығару;
- орталық банктiң ақша несие реттеу қызметi ол экономиканы ақша несие
айналымына әсер ету жолымен реттеу, яғни әкiметтiң экономикалық саясаттың
құрамдас элементi;
- орталық банктiң сыртқы экономикалық қызметi. Мемлекеттiк валюталық
саясатын жүргiзетiн және валюталық бақылау органы болып табылады.
- орталық банктiң банк iсi қызметi- негiзгi клиентi коммерциялық банкер
(бұл дегенiмiз коммерциялық банктерден айырмашылығы);
- орталық банк үкiмет банк iсi қызметi. Ол әрi кассирi, несие берушiсi,
қаржылық кеңесшiсi;
Мемлекеттiк борышты басқару деп- орталық банктiң зайымдарын орналастыру
және конверсия операциясын жәргiзу.
Орталық банктiң операциялары:
Олар екi тұрге бөлiнедi: актив-ол осы қаражатты орналастыру операциялары.
Пассив- ол операциялар банктiң ақша қаражатын тартып банктер ресурстарын
құру операциялары.
Сонымен:
- мемлекет орталық банкпен тығыз байланысты. Оның саясатына шексiз ықпал
етедi;
- орталық банк- ол дербес заңды тұлға;
- ақша несиелiк валюталық тұрақтылықты сақтаудағы iс-әрекетiнiң
тиiмдiлiгiне қажеттi жағдай жасау;
- әкiметтiң экономикалық саясатының негiзгi элементi ақша несиелiк қаржы
саясатын орындау орталық банкiнiң қызметiнiң тәйiнi болады.
Орталық банктiң мiндетi- ол Ұлттық ақша өлшемiнiң төлем қабiлеттiлiгiмен
валюталық курсын банк жүйесiнiң тиiмдiлiгiмен сенiмдiлiгiмен қамтамасыз ету
14.
Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметi туралы Республика
Президентiнiң 1995 жылғы 31-шi тамыздағы заң кәшi бар жарлығында
Қазақстандағы 2-шi деңгейлi банк жүйесi бар дедi. Олар:
Ұлттық банк- мемлекеттiк орталық банк.
Басқа барлық банктердi заңда төменгi деңгейлi банк деп жазылған.
Ұлттық статистика көрсеткiшi бойынша 2000 жылдың басында 55 екiншi деңгейлi
банк анықталған. Оның iшiнде бiреуi мемлекеттiк, бiреуi мемлекет аралық 22
шетелдiк қатысуымен, 17 шетел өкiлдiгi ашылған. республикада тiркеуден
өткен 44 ломбард, 7 несиелiк серiптестiгi және кейбiр банктiк операция
жәргiзетiн 46 басқа мекеме бар.
Қазақстан Ұлттық банкі Қазақстан Республикасы заңдарының негізінде өзінің
қызметіне қарай Ұлттық банк берген лицензия негізінде кейбір банктік
операция түрлерін жүргізетін барлық банктердің ,бактік емес қаржы
мекемелерінің міндетті түрде орындауы үшін нормативтік актілер шығарады.Ол
нормативтік актілер Қазақстан Ұлттық Банкінің хабаршысың , Вестник
Национального Банка Казахстанаң атты қазақ және орыс тілдерінде шығатын
ресми басылымдарда жарияланады.
Ұлттық банктің негізгі міндеті - ұлттық валютаның ішкі және сыртқы
тұрлаулылығын қамтамасыз ету. Сондықтан ол:
• ақша айналымы,несие,банктік есеп айырысу мен валюталық қатынастарды
ұйымдастырады;
• ақша,несие және банк жүйелерінің тұрақты қызметін қамтамасыз етеді;
• несие берушілер мен салымшалардың ,сондай-ақ шетел валютасын сатып алу-
сату және басқа ұйымдардың мүддесін қорғау және олардың жұмысын бақылау
сияқты мемлекеттің экономикалық саясатын жүргізеді.
Ұлттық банктің міндеті оның атқаратын қызметтері арқылы орындалады :
Біріншіден,Қазақстан Республикасында мемлекеттік ақша-несие саясатын
жүргізу, яғни Ұлттық банк айналымдағы ақша массасының көлемін реттеумен
және ресми проценттік мөлшердің деңгейін өзгертумен шұғылданады.Егер ақша-
несиелік реттеу әдісімен инфляция деңгейін тежеу мүмкіндігі болмаған
жағдайда Ұлттық банктің несие салымдарын шектеуге және банк операциялары
бойынша проценттік мөлшерді өзгертуге құқығы бар. Сондай –ақ алты айға
дейінгі мерзімге шығарылған бірінші кластық жай және айналмалы
вексельдерді,чектерді сатып алып және қайта сатады.
Ұлттық банк өзінің бағалы қағаздарын шығарады, сонымен қатар мемлекеттік
бағалы қағаздарды, облигацияларды, депозиттік сертификаттарды, дисконттық
және өтер мерзімі бір жылға дейінгі проценттік бағалы қағаздарды сатып алу
және сатумен шұғылданады.Ұлттық банкте сақталатын міндетті резервтердің
нормативін белгілеп, айналымда жүретін төлем құралдарының түрлерін
анықтайды.
Екіншіден, Қазақстан Республикасында қолданылатын банкнота және монетаны
(теңге мен тиынды) эмиссиялау.Ол үшін Ұлттық банк номиналдардың
құрылымын,теңге мен тиындардың пішінін (дизайн), олардың қажетмөлшерін
анықтап,дайындығын қамтамасыз етеді.
Ұлттық банктің қолмаөқол ақша қаражатын шығаратын,теңге мен тиынның қолма-
қол ақшасыз эквивалентін алып сату арқылы айналысқа түсуді ұйымдастыратын
айырықша құқығы бар.Сондай-ақ қолданылған ақша белгілерін айналымнан
шығарып,оларды жаңасымен айырбастап,тозығы жеткендерін жоюмен шұғылданады.
Үшіншіден, банктердің банкісі қызметін атқару. Ол үшін Ұлттық банк
республикадағы қайта қаржыландыру жүйесін ұйымдастырып,бірінші класты (
жоғары өтімді,қауіпсіз) бағалы қағаздармен және басқа активтермен
қамтамасыз етілген несиені алты ай мерзімге береді.Ұлттық банк- екінші
деңгейдегі банктер үшін соңғы сатыдағы несие беруші.Несиені ұлттық
валютамен де, шетел валютасымен де, сондай-ақ қамтамасыз етілген,ия болмаса
қамтамасыз етілмеген несиені Ұлттық банктің басқармасы белгіленген
тұртіппен және мерзімге береді.Қазақстан Республикасындағы есеп айырысу
формалары мен тұртібін анықтап,қазақстандық теңгемен жүргізілетін
банкаралық есептесуді өз уақытымен және тоқтаусыз жүруін қамтамасыз ететін
төлем жүйесінің қызметін ұйымдастырады.
Төртіншіден,үкіметтің және мемлекеттік органдардың банкі және агенті
қызметін атқару үшін кепілшісі үкімет болған республиканың ішкі және сыртқы
қарызын өтеуге қатысады, Қаржы министрлігінің шоттары бойынша дебеттік
қалдықты (сальдо) болдырмау үшін қажетті іс-шараларды қабылдайды.Қаржы
министрлігімен келісілген шарт негізінде мемлекеттік бағалы қағаздарды
орналастырып,олардың депозиторлық ісін жүзеге асырады 8.
Бесіншіден,банктердің ісін бақылау және қадағалау қызметі. Ол үшін
Қазақстан территориясында,сондай-ақ одан шет жерлерде банктермен олардың
филиалдарын ашуға рұқсат және банктік операциялар жүргізуге лицензия
береді.Барлық банктер,банк емес қаржы мекемелері және олардың клиенттері
міндетті түрде орындауы үшін банк ісі,есептеу,есептесу,валюта операцияларын
жүргізу мәселелері бойынша нормативтік актілер шығарып,олардың орындалуын
қадағалайды.
Банктердегі бухгалтерлік есеп айырысудың ,бухгалтерлік,банктік және басқа
есептін мерзімін,формасын,тұртібін және әдісін бекітіп, сондай-ак олардың
орындалуын бақылайды. Банктер мен олардың филиалдарының қызметін жергілікті
жерде немесе аудиторлық ұйымдарды шакырып бакылайды. Ұлттық банк өзінің
бақылау қызметін атқару үшін банктердің балансын, есебін және басқа
құжаттарын тексереді.
Алтыншыдан, ваюталық реттеу және валюталық бақылау қызметі. Оны атқару үшін
Ұлттық банк шетел валютасының және шетел валютасындағы бағалы қағаздардың
айналым аясын және тұртібін белгілеп , шетел валютасымен жүргізілетін
операцияларға қажетті кезде, оның ішінде проценттік мөлшер деңгейіне шектеу
қояды .
Резиденттер үшін шетел валютасын және шетел валютасындағы бағалы қағаздарды
Қазақстанға аудару , әкелу,әкету және салып жіберу тұртібін белгілеп,
сондай-ақ Қазақстан Республикасының резиденттерінің республикадан тыс шетел
валютасында шот ашуының мақсатын тұртібін және жағдайын анықтап, шот ашуға
рұқсат береді.
Ұлттық валютаның шетел валютасымен салыстырып, курсын реттейді.Халықаралық
есеп айырысуды ұйымдастырып, шетелдермен валюта-қаржылық және несие-есеп
қатынастарын жетілдіреді. Шетелден алынған банктік несиенің есебін
жургізеді.
Жетіншіден , елдің алтын валюта қорларын басқару қызметі. Оны атқару үшін
Ұлттық банк мемлекеттің алтын валюта қорларын қалыптастырып, олармен
операция жүргізеді. Қазақстан Республикасы Президентінің Бағалы металдарға
және асыл тастарға байланысты қатынастарды мемлекеттік реттеу туралың
Заңкуші бар Жарлығына сай бағалы металдардың алғашқы саудасына бірінші
сатып алушы құқымен қатынасып, қазақстандық және басқа өндірушілерден
сатып алушылардан Ұлттық банктің алтын валюта қорын толтыру үшін бағалы
металдарды сатып алады. Оларды сақтауға қабылдап, одан әрі сақталуын
қамтамасыз етіп, қажет жағдайда заңға сәйкес сатады.
Президенттің немесе үкіметтің тапсырмасы бойынша Ұлттық банктің қоймасында
сақтау үшін үкіметтік бюджеттік резервке алынған қундылықтарды
қабылдайды.Алтын және басқа да бағалы металл құймаларын,
монеталарды,өңдеген және өңделмеген табиғи асыл тастарды ішкі және сыртқы
нарықта сатып алу және сату операцияларын жүргізеді.
Ұлттық банк өз шығындарын өз қаражатымен өтейді. Оның өз қаражаты:жарғылық,
резерв капиталынан , қайта бағалау шоттары және арнайы провизияларынан
резервтерінен құрылады.
Ұлттық банктің жарғылық капиталы 20 млрд теңгеден қалыптасады және оның
міндеттемелерін қамтамасыз етеді. Жарғылық капитал мемлекеттік бюджеттен
бөлінген қаржыдан , мемлекет берген негізгі қордың құнынан және Ұлттық
банктің алған пайдасынан құрылады.
Резерв капиталы жаргылық капиталы мөлшерінен тұрады. Таза табысы есебінен
толтырылып, жүргізілген операциялар бойынша шығындарды өтеуге жұмсалады.
Алтын валюта активтерін қайта бағалау шоты оларды қайта бағалау шоты оларды
қайта бағалаудан тускен іске асырылмаған табысты есепке алуға арналады. Бұл
шоттың Ережесін Ұлттық банктің Басқармасы бекітеді. Алтын валюталық резерв
теңгенің ішкі және сыртқы тұрлаулылығын қамтамасыз ету үшін құрылып және
мақсаттарға жұмсалады. Алтын валюталық резерв төмендегі элементтерден
құрылады:
. алтыннан:
. банкнота, монета түріндегі шетел валютасынан, шетелдердегі және
республикадағы Ұлттық банктің шоттарындағы қаржылардың қалдықтарынан:
. Ұлттық банкте сақтаулы валюталық құндылықтардан:
. шетел үкіметтері немесе халықаралық қаржы мекемелері шығарып,кепілдік
берген бағалы қағаздардан:
.шетел валютасындағы жай және аударым вексельден:
. өтімділігі және қауіпсіздігі қамтамасыз етілген жағдайдағы шетел
валютасындағы басқа сыртқы активтерден құрылады.
Арнайы провизиялар резервтер Ұлттық банктің шығыстары есебінен күмәнді
және үмітсіз талаптарынан, оған қоса несиелерден, депозиттерден, бағалы
қағаздардан, есеп айырысу кезіндегі шығындардан, шоттардағы қалдықтардан
және басқа да активтерден, сондай-ақ жалпы провизиялардан құрылып, оған
аяқталмаған құрылыс көлемі және Ұлттық банктің монетарлық емес талаптары
және әлеуметтік сипаттағы төлемдер кіреді.
Ұлттық банктің қаржылық жылдағы таза табысы оның іс жүзінде алған кірістері
мен осы жылғы шығын арасындағы айырмаға тең Шығынға шығарылып тасталған
күмәнді борыштар, активтердің , оның ішінде айналымға шығарылған
банкноталар мен монеталардың амортизациясы тозуы қосылады. Табыс жоғарыда
айтқанымыздай, жарғылық, резерв капиталын қалыптастыруға жұмсалып, қалған
бөлігі келесі қаржы жылының үлесіне жіберіледі.
Ұлттық банктің басқарушы органы болып Басқарма және директорлар Кеңесі
Директорат саналады. Оның жоғарғы органы-Басқарма, ол 9 адамнан тұрады.
Оған Ұлттық банктің төрағасы, бес лауазымды адамы және Президенттен бір,
Республика Үкіметінен екі өкіл кіреді. Президенттен, Республика Үкіметінен
және Ұлттық банктен кірген басқарма мушелерінен тиісінше Президент, Үкімет
және Ұлттық банктің төрағасы бекітеді және қызметтен босатады 9.
Ұлттық банктің төрағасын республика Президенті Парламентпен келісе отырып 6
жыл мерзімге тағайындайды.Егер төраға қызметтен кеткісі келсе 2 ай бұрын
алдын ала Президентке арыз жазуға құқылы.Оны қызметтен Президент
босатады.Төраға Ұлттық банктің қызметіне жауапты.Оның орынбасарларын
төрағаның ұсынысымен Республика Президенті төрағаның бекітілген мерзіміне
тәуелсіз 6 жылмерзімге бекітеді.Төрағаның орынбасарларын қызметінен
төрағаның ұсынысымен республика Президенті босатады.Сондай-ақ төрағаның
орынбасарлары өз еркінше қызметінен кеткісі келсе,онда 2 ай бұрын төраға
арқылы Президентке арыз береді.
Ұлттық банктің Басқармасының мәжілістері қажетті кезде,бірақ айында кемінде
1 рет өткізіп,онда Ұлттық банктің ,жоғарыда айтылған қызметтерін
орындайды,ал Ұлттық банктің күнбе-күнгі қызметін басқаратын орган –
Директорлар Кеңесі. Директорлар Кеңесі Президенттің Қазақстан
Республикасының Ұлттық банкі туралың Заңкүші бар Жарлығына сай Ұлттық
банктің қарауындағы барлық мәселелер бойынша шешім қабылдайды.
Ұлттық банктің облыстық басқармалары өз қызметін Ұлттық банк белгілеген
уәкілдік шегінде атқарып,оған есеп беруге міндетті.

1.4 Коммерциялық банк және оның қызметтерін талдау
Елдің несие жүйесіндегі коммерциялық банктердің рөлі мен орнын бөліп
көрсету, олардың қоғам ішінде, жалпы мемлекет экономикасында маңыздылығын
ашу – бұл бөлімнің басты мақсаты.
Қазақстан Республикасының коммерциялық банктер өз қызметінде 1995 жылы 30
наурызында Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі және 1995 жылы 31 тамыз
айында қабылданған Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік қызмет
туралы Қазақстан Республикасының заңдарын басшылыққа алады. Бұл заңдарда
Қазақстан Республикасының банктерді құрудың, қайта ұйымдастырудың және
таратудың барлық ерекшеліктері көрініс тапқан.
Коммерциялық банктер банктік жүйенің екінші деңгейін білдіреді. Олар
банктік ресурстарды шоғырландыра отырып, заңды және жеке тұлғалармен кең
көлемде банктік операциялар мен қаржылық қызметтерді жүзеге асырады.
90-шы жылдың басында банктердің саны 200-ден асты, әрине бұл олардың
экстенсивті жағынан дамуын сипаттаса, сол жылдың орта кезінен бастап, күні
бүгінге дейін коммерциялық банктеріміздің саны біртіндеп азаюда, ал бұл
құбылысты олардың қарқынды өсуімен байланыстыруға болады.
Қазіргі тұрақтандырылған экономиканың жетілдіруі үшін коммерциялық банктер
халыққа көптеген операцияларды жүзеге асырады. Еліміздің екінші деңгейлі
банктері ақша айналымы мен несие қатынастарын ұйымдастыруымен ғана
шұғылданып қоймай, сонымен қатар, халық шаруашылығын қаржыландыру,
сақтандыру операциялары, бағалы қағаздарды сатып алу-сату, қаржылық
операциялардың барлық түрлері, ал кейбір жағдайларда делдалдық келісімдер
және мүлікті басқару операцияларын жүргізеді. 6
Кесте 2
Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктердің сандық құрамы
кезеңнің басына
Банк түрлері

01.
1999
01.
2000
01.
2001
01.
2002
01.
2003
01.
2004
01.
2005
01.
2006
Екінші деңгейдегі банктер барлығы:
оның ішінде:
130
101
82
71
55
47
44
38
Мемлекеттік 4 4 6 1 1 1 2 2
Мемлекетаралық 1 1 1 1 1 1 1 -
Шетел капиталының қатысуымен
8
9
22
23
22
16
16
17
Еншілес банктер 5 5 7 11 12 12 11 11
Ескертпе: сандық мәліметтер ҚР Ұлттық банктің №1 2000-2003 жж.статистикалық
бюллетенінен алынған.
Коммерциялық банктер қарыз капиталы нарығының әртүрлі секторларында қызмет
ететін көп қызметті мекемелер болып табылады. Олар кәсіпкерлік
тәжірибесінде белгілі бір көптеген қаржылық операцияларды орындайды.
Коммерциялық банктер кез келген елдің несие жүйесінде әдеттегідей негізгі,
базалық буын рөлін атқарады.
Олар үкіметтің, іскерлер мен миллиондаған жеке тұлғалардың салымдарын
шоғырландыра отырып, қаржы жүйесінің орталығы болып қала береді.
Коммерциялық банктер қарыздық және инвестициялық операциялар арқылы
өздерінің әртүрлі қорларына қарыз алушылардың қол жеткізуге мүмкіндік
береді.
Коммерциялық банктер қаржы нарығында ең маңызды делдалдық қызметті
атқарады. Несиелік жүйенің төменгі буыны халық шаруашылығына тікелей қызмет
көрсететін және коммерциялық негізінде кең көлемді қаржылық қызмет жасайтын
дербес банктік мекемелер торабынан тұрады. Бұлар коммерциялық,
кооперативтік және жеке банктер, банктік заңдылықтарда коммерциялық банктер
деген жалпы атпен біріктіріледі.
Коммерциялық банк термині банк ісінің ертеретегі даму кезеңінде,
банктердің сауда, тауар айырбасы операциялары мен төлемдеріне қызмет
көрсетуі барысында пайда болды. Негізгі клиенттері саудагерлер болған (міне
осында коммерциялық банк деген атауға ие болды ). Бірақ өнеркәсіптің және
басқа салалардың дамуымен банктер экономиканың өзге де сфераларында қызмет
көрсете бастағандықтан да банктің коммерциялық деген атауы бастапқы
мағынасын біртіндеп жоғалтты. Ол банктің іскер деген сипатын білдіреді,
оның шаруашылық агенттердің барлық жұмыс түрлеріне қызмет көрсетуі олардың
қызметтерінің саласына байланыссыз болады. Коммерциялық банктер – нарық
экономикасында қаржылық операциялар мен қызмет көрсететін несиелік
мекемелердің тобын білдіреді.
Коммерциялық банктер - банк жүйесінің екінші деңгейіндегі банк, олар кез
келген мемлекеттің несие жүйесінің негізгі буыны. Коммерциялық банктің
негізгі қызметі - кәсіпкерлерге, халыққа жан-жақты несие-қаржылық қызмет
көрсету.
Коммерциялық банктер жеке және заңды тұлғалар үшін бүкіл операциялық
қызметтерді орындайтын ақша нарығының жұмыс жасаушы әмбебап буыны ретінде
қатысады.
Бүгінгі коммерциялық банктер өз клиенттеріне 200-ге жуық әр алуан өнімдер
мен қызмет көрсетуге әзір. Мұндай кең көлемді операциялар коммерциялық
банктерге өз клиенттерін сақтай отырып, қолайсыз жағдайда өзінде пайдалы
жұмыс жасауға септігін тигізеді.
Бір операциялардан болған зиян, екінші бір опеациялардан түсетін пайда
есебінен жабылады. Нарық экономикасы дамыған барлық елдердің коммерциялық
банктері несие жүйесінің негізгі операциялық буыны болып қалуы кездейсоқтық
емес. Олар өзгермелі ақша – несие нарығының жағдайына көндігетін
қабілетінің барлығын көрсете алады.
Соңғы кездері екінші деңгейлі банктер мен басқа несие мекемелерінің
арасындағы бәсеке күшейе түсуде. Бәсекелестік банктердің жаңа операциялар
түрлерін іздестіруге, клиенттерге ұсынылатын қызмет түрлерін өсіруге және
қызмет көрсету нарығындағы өз орнын нығайту үшін олар банктерге тән емес
операцияларды меңгеріп, елдің жалпы экономикадағы ролін арттыруда.
Қазіргі коммерциялық банктер активті және пассивті операцияларын орындайды.
Бұл екі түрлі операция бір бірліктің екі қарама-қарсы жақтары секілді
көрінеді, себебі, пассивтік операциясыз активті операцияның болуы мүмкін
емес, ал активті операциясыз пассивтік операцияның мәні де жоқ. Алайда,
жүзеге асырылатын банктік операцияларының барлығы, күмәнсіз, бір мақсатты
көздейді – табыстың өсуі және шығынның кемуі.
Қазақстан Республикасының 31.08.1995ж. № 2444 Қазақстан Республикасындағы
банктер және банктік қызмет туралы Заңының 30 бабы бойынша қызмет көрсету
– бұл банктік операцияларды жүзеге асыру, сондай-ақ бап бойынша
көрсетілген басқа да банктік операциялар. Бұл заңда, сонымен қатар,
банктік операцияларды жекелеген түрлерін ұйымдастырудың ерекшеліктері
көрініс тапқан.
Аталған заңға сәйкес коммерциялық банктер келесі операцияларды орындауға
құқылы:
• заңды және жеке тұлғалардың ақылы негізде депозиттерін қабылдау, банктік
шоттарын ашу және жүргізу;
• банктердің және банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын
ұйымдардың корреспондентік шоттарын ашу және жүргізу;
• заңды және жеке тұлғалардың металдық шоттарын ашу және жүргізу;
• кассалық операциялар: банкнота мен монетаны қабылдау, беру, қайта санау,
айырбастау, ұстау, сорттау, қаптау және сақтау;
• банкнота мен монеталарды және бағалы қағаздарды инкассациялау және
жөнелту;
• аударым операциялары: заңды және жеке тұлғалардың ақшаны аударымен
байланысты тапсырмаларын орындау;
• есепке алу операциялары: заңды және жеке тұлғалардың вексельдерін және
өзге борыштық міндеттемелерін есепке алу (дисконт);
• қарыздық операциялар: ақы төлеу, мерзімін белгілеу және қайтару шартымен
ақшалай формада несиелер беру;
• заңды және жеке тұлғалардың, оның ішінде корреспондент-банктердің
тапсырмаларына байланысты, олардың банктік шоттары бойынша есеп айырысу
операциялары операцияларын жүргізу;
• клирингтік операциялар: төлемдерді жинау, тексеру және растау, сондай-ақ
олар бойынша өзара есепке алу операцияларын жүргізу және клирингке
қатысушылардың таза позициясын анықтау;
• ломбардтық операциялар: тез іске асатын бағалы қағаздар мен жылжитын
мүліктерді кепілге алып, қысқа мерзімді несиелер беру;
• коммерциялық мәмілелерді қаржыландыру, сондай-ақ сату құқынсыз
(форфейтинг);
• заңда көрсетілген тәртіппен өз бағалы қағаздарын шығару (чектерді,
вексельдерді, аккредитивтерді, депозиттік сертификаттарды, акцияларды және
өзге де міндеттемелерді);
• төлем карточкаларын шығару;
• төлем құжаттарын сатып алу, сату және сақтандыру, олармен басқа да
операцияларды жүргізу;
• ақшалай нысанда орындауды қарастыратын үшінші тұлғалар үшін кепілдеме
және өзге де міндетемелерді беру;
• инвестицияланатын қаражаттар иелерінің немесе оларды иемденушілердің
тапсырмалары бойынша капиталдық жұмсалымдарды қаржыландыру;
Сонымен қатар бағалы қағаздар нарығында басқа да кәсіби қызмет түрлерін
жүзеге асыра алады. Олар: брокерлік, дилерлік, кастодиандық. Бұл банктік
операциялар бойынша қызметтерді көрсету,клиенттердің тәуекелі бойынша
олардың агенттері ретінде әрекет ету.
Осыған орай, банктік заңдарына сәйкес, банк – уақытша бос ақша қаражаттарын
жинақтауға, клиенттердің тапсырысы бойынша есеп айырысу операцияларын
жүргізуге құқылы несие ұйымы.
Екінші деңгейлі банктер заңнаманың барлық құқықтық жағынан қамтылған кең
көлемде операциялар түрлерін ұсынады. Коммерциялық банктің операцияларын 3
топқа бөліп қарастырамыз:
- қызмет көрсету арқылы клиенттердің уақытша бос ақша қаражаттарын тарту;
- қызмет көрсетулерсіз клиенттердің ақша қаражаттарын тарту;
- басқа көздерден ақша қаражаттарын тарту.
Пассивті операциялар (тартылған қаражаттар)
Активті операциялар (қаражаттарды орналастыру)
- банктердің өз шотына және пайдасына жүргізілетін операциялар;
- клиенттердің шоттарына және олардың қажеттіліктері бойынша жүргізілетін
операциялар.
Активті-пассивті операциялар (комиссиялық делдал)
- клиенттердің қажеттіліктері бойынша және комиссиялық бастама негізінде
(таза банктік қызмет көрсетулер) жүргізілетін операциялар.
Сурет 1 Коммерциялық банк операцияларының негізгі құрылымы
Коммерциялық банктің кіріс алу және өтімділікті қамтамасыз ету мақсатымен
банктің шоғырландырылған ресурстарын орналастыру оның активті
операцияларының мазмұнын анықтайды. Яғни, банктік активті операциялар –
табыс алу және өзінің өтімділігін қамтамасыз ету мақсатында иелігінде бар
ресурстардың орналастыру жүзеге асыратын операцияларды білдіреді. Бұл екі
мақсаттың бірегейлігі банкті коммерциялық кәсіпорын ретінде тартылған
қаражаттарды пайдаланудағы ерекшелігін сипаттайды.
Шынында да, банктер мұндай операциялардан пайда көреді. Олар салымдарға
төлейтіндеріне қарағанда, қарыздарға біршама жоғары пайыз мөлшерлемесін
белгілеп табыс табады.
Жалпы қоғамға көмек, олар банктен алған қарыздары есебінен өздерінің
өнімдерін өндіріп, алға қойған мақсатына жеткенде ғана пайданы сезінеді
(мысалға жалпы пайда нормасын 4-тен 5%-ға ұлғайтқанда). Болашақ қарыз
алушыларды дұрыс таңдай отырып, олардың ішінде берілетін қарыз бойынша
жоғары пайызды төлеуге кімнің жағдайы келсе, соларға банктер ақшалай
қаражаттарын бере алады.
Осы уақытқа дейін Қазақстанда несиелер үкіметтің қажеттілігіне (Үкіметтің
үкімі бойынша) беріліп, кейіннен олар банктерге және олардың акционерлеріне
пайда әкелмек түгіл, уақытында қайтарылмай қалды. Ондай қарыздардың ешкімге
де пайдасы болған жоқ.
Коммерциялық банктер өз клиенттерінің сақтауға қолайлы әр түрлі
депозиттерді ұсыныды, бұл бір жағынан ақшаның сақталуын қамтамасыз етсе,
екінші жағынан өтімділікке деген клиенттің қажеттілігін қанағаттандырады.
Көптеген клиенттер үшін облигацияға немесе акцияға жұмсағанға қарағанда,
мұндай ақшаны сақтау формасы тиімді болып табылады. Қазіргі комммерциялық
банктер туралы сөз қозғағанда, несиелік жүйенің басқа да буындары сияқты
олардың үнемі дамып отырғандығын айта кету керек. Яғни операциялар формасы,
бәсеке әдістері, бақылау және басқару жүйелері өзгеруде. 7
Коммерциялық банктердің мынадай бастапқы қызметтері бар: депозиттер
қабылдау, ақшалай төлемдерді және есеп айырысуларды жүзеге асыру, несие
беру.
Коммерциялық банктердің басқа қаржы институттарынан айырмашылығы және
ерекше бір қабілеті ол ақшаны жасауы мен жоюында болып табылады. Бұл жерде
ақша деп, тек қолма – қол ақшалар ғана емес, сондай-ақ талап етуге дейінгі
салымдар түсіндіріледі. Банктердің ақша жасау мүмкіндігі экономика үшін өте
маңызды. Ол тиімді несие жүйесін іске асыра отырып, экономиканың өсуіне
қажетті жағдай туғызады. Банк несиелерінің жетіспеушілігі және өте жоғары
пайыз мөлшерлемесі тұсында өндірісті кеңейту мүмкін емес. Халық
шаруашылығындағы осы сияқты іс – тәжірибелер тиімсіз, себебі бір жағынан,
мынадай ірі ақша сомасы белгісіз уақытқа қозғалыссыз жататын болса, екінші
жағынан, мұндай ақшалар қажетті емес.
1985 жылы АҚШ-та 15 мыңнан астам коммерциялық банктер қызмет еткен. Олардың
5 мыңға жуығы ұлттық, яғни федералдық үкіметтен чар- тер (рұқсат) алған
банктер, 10 мыңнан астамы штаттардың банктері (штаттардың үкіметінен чартер
алғандар). Ұлттық банктер мен штаттық банктерінің қызмет етуі банк
жүйесінің қосарлы бағыныштылығын жасайды.
ФРЖ-ге қабылдауға өтініш жасайтын және оған мүше болуға жіберілген
коммерциялық банк ФРЖ-нің мүше – банкі болып табылады. Заң бойынша барлық
Ұлттық банктер ФРЖ-ге кіруге тиіс. Штат банктері өздерінің қалаулары
бойынша барлық және ФРЖ-нің мүше – банктерге қоятын талаптарына сәйкес
келген жағдайда ғана жүйеге кіре алады. Қазір штат банктердің 10%-ға жуығы
ФРЖ-ге мүше – банктер болып саналады. ФРЖ-ге мүше – банктер жалпы
коммерциялық банктер қатарының 40%-ын құрайды.
Депозиттік мекемелерді реттеу және ақша айналысына бақылау, банктерді ФРЖ-
нің банктік резервтерге қойылатын талаптарына бағындырды. Бұл ФРЖ-ге мүше –
банктер мен мүше емес банктердің арасындағы басты айырмашылығын қалыпқа
келтіреді. АҚШ-тағы ең көп тараған банктер типі – филиалсыз банктер.
Екінші дүниежүзілік соғыстан соң АҚШ-та банктердің бөлімшелерін ашу кеңірек
қанат жайып, олар штаттар шегінде, сондай-ақ одан тысқары және шетелдерде
ашылған болатын. Көптеген ірі банктер банктік холдинг компаниялардың бір
бөлігі болып табылады. Банк ісінің бұл ұйымдастыру формасы, тек қана банкі
бөлімшелерінің ашылуына жол беріп қоймай, сондай-ақ жаңа қызмет аумағына
енуді жеңілдетті. АҚШ-та холдинг- компаниялар 6 мыңға жуық, олар 8,6 мың
банктерді және 35,6 мың олардың бөлімшелерін бақылайды.
Банктердің бірігу процесін үкімет тарапынан реттеу, сондай-ақ банктік
холдинг – компаниялардың қызметін реттеу банк аумағында бәсекелестік
жағдайды қолдап отыру мақсатын көздейді. Соңғы кездері бұл аумақтағы
бәсекенің артуына чартер берудің қатаң саясатын жүргізу, банктердің
бөлімшелерінің ашылуын кеңінен қолдану, электрондық терминалдардың пайда
болуы және АҚШ-та халықаралық банктік операциялардың таралуы септігін
тигізді. Сонымен қатар бәсеке, басқа да қаржы институттардың тез арада
өсуіне байланысты күшейді ( мысалға жинақ коммерциялық банктерге тән
көптеген қызмет көрсететін мекемелер және ақша нарығының өзара қорлары ).
Бүгінгі таңда Қазақстан аумағында шамамен 34 банк және олардың 783
бөлімшелері мен филиалдары орналасқан.
Бүкіл ақша айналымының несие жүйесінде жинақталуы – несиелік ресурстарды
шоғырландыруға және оларды елдің халық шаруашылығына ұғымды бағыттауға
мүмкіндік береді.
Мемлекеттік валюталар монополия принципіне ерекше маңыз береді. Қазақстан
Республикасының "Валюталық реттеу туралы" заңында былай делінген:
"Қазақстан Республикасының Президенті мен Министрлер кабинеті өз құзіреті
шегінде валюталық реттеу саласында осы заң жағдайларына қайшы келмейтін
нормативті актілерді қабылдайды.

1.5 Қазақстан Республикасындағы банк жүйесіндегі мәселелер және
жетілдіру жолдары
Кез келген мемлекеттің экономикасында ірі кәсіпорындар,шағын және орта
кәсіпкерлікпен қатар мемлекеттің дамуының негізі – банк жүйесінің қалыпты
жұмыс істеуі екенін әлемдік практика көрсетуде.
Нарық экономикасы, шаруашылық жүйесі интеграциялану кезеңінде қаражат құрау
мен оны пайдалану үрдісі әртүрлі экономикалық тұлғалар арасындағы әр-қилы
қарым-қатынастарға сәйкес дамиды.Ондай тұлғалар – халықтың өзі,одан
кейінгісі: мемлекет және банк,басқа қаржылық делдалдар.
Банктің мазмұны мен атқарылымы оның экономикадаы маңызын көрсетеді. Банктің
маңызы оған жүктелген міндеттермен айқындалады. Банкке жүктелген міндеттер
мыналарды қамтамасыз етеді:
- өндірістің үздіксіздігін және оны жеделдетуін қамтамасыз етуге керекті,
бос ақша капиталды, ресурстарды шоғырландыру;
- ақша айналымын тәртіпке келтіріп, оны рационализациялау болып табылады.
Банк -өзінің жарғысы бар, толық шаруашылық есеп және өзін өзі қаржыландыру
негізінде қызмет жасайтын заңды тұлға. Ол ақша қараатын тарту, орналастыру
және басқа банктік операцияла жүргізетін мекеме.
Уақытша бос ақша ресурстарды шоғырландыру атқарымынан, бір жағынан банк
уақытша бос ақша ресурстарын жинаушы, екінші жағынан, оларды басқа уақытша
қосымша қаражатқа мұқтаж шаруашылық жүргізуші субъектілерге беруші.
Банктердің ақша қаражатын шоғырландыру, кейіннен оларды қайта бөлу, өндіріс
пен айналымның үздіксіздігін қатамасыз етіп қана қоймай, бүкіл ұдайы
өндірістің процессін жеделдетеді.
Банк ісінің ерте сатысының өзінде банктер ақша қаржысын сақтауды, оларды,
ішкі және сыртқы экономикалық, айналымдардан сауда операцияларына сәйкес
аударуды қамтамасыз еткен және олар елдің ақша белгісін, екінші елдің
валютасына айырбастаушы болып көрінген. Одан бері банктің ісінің
техологиясы айтарлықтай өзгерген.
Қазігі кезеңде нарықтық типпен дамыған едердің барығында дерлік екі
денгейлі банк жүйесі құрылып, белсенді түрде одан әрі өрістеуде.
Қазақстан Республикасында Қазақстан Респубикасы банктер жәе банк қызметі
туралы республика Президентінің 1995 жылғы 31 тамыздағы заң күші бар
жарлығында Қазақстанның екі денгейлі банк жүйесі бар бірінші денгейдегі
мемлекеттің Ұлттық банкі, ал басқа бактердің барлығы екінші денгейлі яғни
коммерциялық банктер делінген.
Банк және тауарлы, ақшалай қарым қатынастардың даму тарихы тұрғыдан
қатарлас жүреді және өзара тығыз байланыста болады. Банктік шаруашылық
өмірдің орталығы барлық эконмиканың негізгі түйіні болып табылады. Кез
келген мемлекеттің экономикасында ірі кәсіпорындар,шағын және орта
кәсіпкерлікпен қатар мемлекеттің дамуының негізі – банк жүйесінің қалыпты
жұмыс істеуі екенін әлемдік практика көрсетуде.
Нарық экономикасы, шаруашылық жүйесі интеграциялану кезеңінде қаражат құрау
мен оны пайдалану үрдісі әртүрлі экономикалық тұлғалар арасындағы әр-қилы
қарым-қатынастарға сәйкес дамиды.Ондай тұлғалар – халықтың өзі,одан
кейінгісі: мемлекет және банк,басқа қаржылық делдалдар.
Банктің мазмұны мен атқарылымы оның экономикадаы маңызын көрсетеді. Банктің
маңызы оған жүктелген міндеттермен айқындалады. Банкке жүктелген міндеттер
мыналарды қамтамасыз етеді:
- өндірістің үздіксіздігін және оны жеделдетуін қамтамасыз етуге керекті,
бос ақша капиталды, ресурстарды шоғырландыру;
- ақша айналымын тәртіпке келтіріп, оны рационализациялау болып табылады.
Банк -өзінің жарғысы бар, толық шаруашылық есеп және өзін өзі қаржыландыру
негізінде қызмет жасайтын заңды тұлға. Ол ақша қараатын тарту, орналастыру
және басқа банктік операцияла жүргізетін мекеме.
Уақытша бос ақша ресурстарды шоғырландыру атқарымынан, бір жағынан банк
уақытша бос ақша ресурстарын жинаушы, екінші жағынан, оларды басқа уақытша
қосымша қаражатқа мұқтаж шаруашылық жүргізуші субъектілерге беруші.
Банктердің ақша қаражатын шоғырландыру, кейіннен оларды қайта бөлу, өндіріс
пен айналымның үздіксіздігін қатамасыз етіп қана қоймай, бүкіл ұдайы
өндірістің процессін жеделдетеді.
Банк ісінің ерте сатысының өзінде банктер ақша қаржысын сақтауды, оларды,
ішкі және сыртқы экономикалық, айналымдардан сауда операцияларына сәйкес
аударуды қамтамасыз еткен және олар елдің ақша белгісін, екінші елдің
валютасына айырбастаушы болып көрінген. Одан бері банктің ісінің
техологиясы айтарлықтай өзгерген.
Қазігі кезеңде нарықтық типпен дамыған едердің барығында дерлік екі
денгейлі банк жүйесі құрылып, белсенді түрде одан әрі өрістеуде.
Қазақстан Республикасында Қазақстан Респубикасы банктер жәе банк қызметі
туралы республика Президентінің 1995 жылғы 31 тамыздағы заң күші бар
жарлығында Қазақстанның екі денгейлі банк жүйесі бар бірінші денгейдегі
мемлекеттің Ұлттық банкі, ал басқа бактердің барлығы екінші денгейлі яғни
коммерциялық банктер делінген.
Банк және тауарлы, ақшалай қарым қатынастардың даму тарихы тұрғыдан
қатарлас жүреді және өзара тығыз байланыста болады. Банктік шаруашылық
өмірдің орталығы барлық эконмиканың негізгі түйіні болып табылады.
Соңғы жылдары Қазақстан Республкасының экономикалық ахуалының дамуына
қарамастан, ҚР дамушы мемлекеттердің белгілерімен сипатталады. Бұл белгілер
ұлттық валютаның әрекет етумен шектелмейді және ол мемлекет тарапынан тыс
еркін конвертацияланбайды, бағалы қағаздар нарығының төмен денгейіндегі
өтімділігімен сипатталуда.
Қазақстан Республикасы Үкіметі жалпы экономикалық тұрақтылық және
инвесторлар сенімін өсіруді қамтаасыз ету үшін бірқатар шараларды
қолдануда. Бірақ, Қазақстандағы болашақ экономикаық тұрақтылықтың
перспективалары мәнді түрде Үкіметпен, Қаржы Министрлігімен, Ұлттық Банкпен
және басқа да мекемеердің қабылдаған бірқатар экономикалық шараларға тіклей
тәуелді.
Дипломдық жұмыстың максаты- банк ісінің ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстанның банк жүйесі туралы
Банк жүйесі туралы ұғым
Банк жүйесі туралы ақпарат
Казақстан Республикасындағы банк жүйесі туралы
Қазақстан Республикасының банк жүйесі туралы
Банк жүйесі
Қазақстан Республикасының банк жүйесі туралы туралы ақпарат
«банк жүйесі»
Банк жүйесі және банк операциялары
Қазақстан Республикасының банк жүйесі туралы ақпарат
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь