Ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі лексика-семантикалық және сөзжасамдық ерекшеліктер

1. ХV.ХVІІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ЕСКІ ҚАЗАҚ ЖАЗБА ТІЛІН ЗЕРТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ 1.1. Ескі қазақ жазба тілі ұғымы туралы
1.1.2. Қазақ тілін дәуірлеу мәселесі
1.2. Ескі қазақ тілінің бастау көздері
ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕР ТІЛІНДЕГІ ЛЕКСИКА.СЕМАНТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
ЕСКІ ҚАЗАҚ ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІ ТІЛІНДЕГІ СӨЗЖАСАМ ЖҮЙЕСІ
Жазба үлгілердегі сөз тіркесі түрінде кездесетін қолданыстар
Қазақ тілінің қазіргі өркениетіміз бен мәдениетіміздің және ұлтымыздың қалыптасуында негізгі ұйыстырушы, ұйтқы болғандығы белгілі. Қазіргі қазақ тілінің қалыптасу тарихын, даму жолдарын зерделеу, оқып-үйрену – ұлттық, мемлекеттік, жалпы азаматтық міндет, парыз болуымен қатар, мәдениетіміздің келешектегі даму бағдарларын анықтауға септігін тигізер мүдделі қажеттілік. Бабаларымыздың өткен тарихтағы асыл мұраларын танып білу іс-шараларында ескі қазақ тілінің жазба үлгілеріндегі материалдардың қолдағы барын игерудің, жоғын іздестіріп ғылыми айналысқа тарту ісінің маңызы өте зор. Өкінішке орай, ескі қазақ жазба тілінің ХV-ХVІІ ғасырлардағы жай-күйін танытатын жазба нұсқалардың көпшілігі бізге жетпеген, ал басым бөлігі түрлі объективті, іші-нара субъективті жағдайларға байланысты шетелдік мұражайлар мен кітапханалар қорында жатыр.
Қазақ хандығы өз алдына шаңырақ көтеріп, қазақ мемлекеттігін жариялағанымен, олардың өмір-тіршілігі көбінесе тарихи-саяси тартыс, күрес үстінде болды. Қазақ жұрты талай шабуылға ұшырап, қазақ жерінің арғы шеті мен бергі шетіне үнемі көшіп жүргені тарихтан белгілі. Әсіресе, отырықшы халық пен отырықшы елдің мекен-жайы болған қалалардың өзі жиі-жиі, бір қолдан екінші қолға өтіп отырғаны тарихтан мәлім. Бұл жағдай қазақ халқының тарихи жазба мұраларын толығымен сақтауға, келешек ұрпаққа жеткізу мүмкіндігіне кері әсерін тигізді. Түркі тайпаларының, оның ішінде ескі қазақ тілінің ерекшеліктері V-VІІІ ғасырлардағы Орхон-Енисей, одан кейінгі көне түркі, ұйғыр, араб жазулы және т.б. жазба ескерткіштерде сақталған. Әсіресе, «шағатай тілінде орындалған» деп танылып жүрген жазба ескеркіштерге қазақ халқы да ортақ. Өйткені шағатай тілі өз кезінде көптеген түркі тілдес халықтарға ортақ тіл. Қазақ ру-тайпалары дербес мемлекет құрып, өмір сүре бастаған ХV-ХVІ ғасырларда жазба дүниелердің қажеттілігі туды. Ол қажеттілік алдымен қазақтың хан-сұлтандарының өзге елдермен қарым-қатынас жасау саласында бой көрсетті. Сонан соң, жеке адамдардың немесе әулеттердің кейінгі ұрпақтарына ата-бабаларын танытатын шежірелер жазу дәстүрі болған. Сонымен қатар, жазба түрде өсиетнама қалдыру сияқты дәстүрлер де болған. Сол кездегі шежірелер құрылысы, баяндау стилі, көлемі, орындалу мақсаты жағынан әр түрлі болып келген. Олардың ата-бабалардың аттарын хронологиялық тәртіппен түзген сызба тәріздес қысқа түрлері де, тарихи шығарма түрінде келетін күрделі түрлері болса керек. Алдыңғы топтағы түпнұсқалары сақталмаған. Ал тарихи жылнама түрінде жазылған жазба ескерткіштердің бізге жеткені де өте аз.
Негізгі материалдар – Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих», Әбілғазы Бахадүр ханның «Түркі Шежіресі», «Әділ сұлтан» эпикалық жыры және Өтеміс қажының «Шыңғыснама» атты жазба ескерткіштерінде берілген тілдік материалдар. Олар иіні мен ретіне орай өзгедей материалдармен де салыстырыла қарастырылады. Бұл талдауларды жасауда жазба ескерткіштердің бұрынғы транскрипциялары (Б.Әбілқасымұлы: «Түркі Шежіресі» (Демезон нұсқасы), Р.Сыздықова, М.Қойгелдиев: «Қадырғали би Қосымұлы және оның Жылнамалар жинағы», «Шыңғыснаманың» В.П.Юдин дайындаған транскрипциясы және «Әділ сұлтан» эпикалық жырының А.И.Исин жасаған транскрипциясы) сол қалпында пайдаланылды.
Қазақ тілінің орта ғасырдың соңғы ширегіндегі жай-күйіне, тілдік ерекшеліктеріне тілші ғалымдар, мәдениет қайраткерлері үнемі назар салып, түрлі жанрларда орындалған ізденіс жұмыстарына арқау етіп келеді. Осы бағытта зерттеулер жүргізіп, келелі пікірлері мен тұжырымдарын ұсынған Ш.Ш.Уәлихановтың, А.Байтұрсынұлының, М.Тынышпаевтың, Қ.Жұбановтың, Н.Т.Сауранбаевтың, Ә.Х.Марғұланның, Б.Кенжебаевтың, С.А.Аманжоловтың, Р.Сыздықованың, Ә.Т.Қайдардың, Ә.Құрышжанұлының, Б.Әбілқасымовтың арнайы орындалған еңбектерінде, сондай-ақ осы мәселеге қызығушы мамандардың түрлі басылымдар арқылы білдірген пікірлерінде мәселенің өткір де өзекті тұстары туралы келелі пікірлер ұсынылып жүр. Оларды бір арнаға, бір аяға топтастыру, жүйелеу арқылы мүмкіндігінше мәселенің нақты шешімін табудың қажеттілігі күнбе-күн артып келеді.
        
        ЕСКІ ҚАЗАҚ ЖАЗБА ТІЛІ ҮЛГІЛЕРІНДЕГІ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ СӨЗЖАСАМДЫҚ
ЕРЕКШЕЛІКТЕР
(ХV-ХVІІ ғасырлардағы жазба ескерткіштер материалдары бойынша)
Қазақ тілінің қазіргі өркениетіміз бен мәдениетіміздің және ... ... ... ... ... ... ... қазақ
тілінің қалыптасу тарихын, даму жолдарын зерделеу, оқып-үйрену – ұлттық,
мемлекеттік, жалпы азаматтық міндет, парыз ... ... ... даму бағдарларын анықтауға септігін тигізер мүдделі қажеттілік.
Бабаларымыздың өткен тарихтағы асыл мұраларын танып білу ... ... ... ... ... ... ... барын
игерудің, жоғын іздестіріп ғылыми айналысқа тарту ісінің маңызы өте зор.
Өкінішке орай, ескі ... ... ... ... ғасырлардағы жай-күйін
танытатын жазба нұсқалардың көпшілігі бізге жетпеген, ал басым бөлігі түрлі
объективті, ... ... ... ... ... мұражайлар
мен кітапханалар қорында жатыр.
Қазақ хандығы өз ... ... ... қазақ мемлекеттігін
жариялағанымен, олардың өмір-тіршілігі көбінесе тарихи-саяси ... ... ... ... жұрты талай шабуылға ұшырап, қазақ жерінің арғы шеті
мен бергі шетіне үнемі көшіп жүргені ... ... ... ... пен ... ... ... болған қалалардың өзі жиі-жиі, бір
қолдан екінші қолға өтіп отырғаны тарихтан мәлім. Бұл ... ... ... ... ... ... ... келешек ұрпаққа жеткізу
мүмкіндігіне кері әсерін тигізді. Түркі тайпаларының, оның ... ... ... ... ... ғасырлардағы Орхон-Енисей, одан кейінгі
көне түркі, ұйғыр, араб жазулы және т.б. жазба ... ... ... ... ... деп ... жүрген жазба
ескеркіштерге қазақ халқы да ортақ. Өйткені ... тілі өз ... ... тілдес халықтарға ортақ тіл. Қазақ ру-тайпалары дербес
мемлекет құрып, өмір сүре бастаған ... ... ... дүниелердің
қажеттілігі туды. Ол қажеттілік алдымен қазақтың хан-сұлтандарының ... ... ... ... бой ... ... соң, ... немесе әулеттердің кейінгі ұрпақтарына ата-бабаларын танытатын
шежірелер жазу дәстүрі болған. ... ... ... түрде өсиетнама қалдыру
сияқты дәстүрлер де болған. Сол кездегі шежірелер ... ... ... ... ... ... әр түрлі болып келген. ... ... ... ... ... ... сызба тәріздес қысқа
түрлері де, тарихи шығарма түрінде келетін күрделі түрлері ... ... ... түпнұсқалары сақталмаған. Ал тарихи жылнама ... ... ... бізге жеткені де өте аз.
Негізгі материалдар – Қадырғали ... ... ... ханның «Түркі Шежіресі», «Әділ сұлтан» эпикалық жыры және Өтеміс
қажының «Шыңғыснама» атты ... ... ... ... Олар иіні мен ... орай ... ... де
салыстырыла қарастырылады. Бұл талдауларды жасауда жазба ескерткіштердің
бұрынғы транскрипциялары (Б.Әбілқасымұлы: ... ... ... ... ... ... би Қосымұлы және оның
Жылнамалар жинағы», «Шыңғыснаманың» В.П.Юдин ... ... ... ... ... ... А.И.Исин жасаған транскрипциясы) ... ... ... орта ... соңғы ширегіндегі жай-күйіне, тілдік
ерекшеліктеріне тілші ғалымдар, мәдениет қайраткерлері үнемі назар салып,
түрлі жанрларда ... ... ... ... етіп ... ... ... жүргізіп, келелі пікірлері мен тұжырымдарын ұсынған
Ш.Ш.Уәлихановтың, ... ... ... Ә.Х.Марғұланның, Б.Кенжебаевтың, С.А.Аманжоловтың,
Р.Сыздықованың, Ә.Т.Қайдардың, ... ... ... ... ... осы ... қызығушы мамандардың түрлі
басылымдар арқылы білдірген пікірлерінде мәселенің өткір де өзекті тұстары
туралы ... ... ... жүр. ... бір ... бір аяға
топтастыру, жүйелеу арқылы мүмкіндігінше мәселенің нақты шешімін табудың
қажеттілігі күнбе-күн ... ... ... ... ЕСКІ ... ... ТІЛІН ЗЕРТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1. Ескі қазақ жазба тілі ұғымы туралы
Ескі қазақ тілі – орта ғасырда (ХV-ХVІ ғғ.) ... ... ... Бұл ... ... бір ... тайпалары мен түркі рулары Алтын Орда
мемлекетінен бөлініп шығып, «қазақ» ... ... атқа ие ... ... ... ... қалыптасқан. ХV ғасырдан бастап осы ... ... ... да, сол ... ... көрсететін жазба деректерде де
«қазақ» атымен белгілі болады. Қазақ этнонимінің туу ... ұзақ ... ... қызу ... ... ... келеді. Ол
халықтың өзінің шыққан тегі туралы туғызған көптеген ... ... ... ... бұл ... ... ... әлеуметтік мәнінде
қолданылып, «өз мемлекетінен, тайпасы мен руынан оқшауланып шығып, шытырман
оқиғалар іздеуге ... ... ... ... ... ... ... мен өзге деректерде «қазақ» атауы Жәнібек пен
Керей бастап Жетісуға көшіп кететін сияқты топты ... үшін ... ... сосын «қазақ» түрінде пайдаланылады.
Ескі қазақ тілі өз дамуында үш дәуірді басынан кешірді: а) қалыптасу
(ХІV-ХVІІ ғғ.); ә) даму мен ... ... ... ғғ.); б) жаңа ... оның одан әрі де ... уақыты (ХІХ ғ.).
Ескі қазақ тілі өзінің бастау кезін ортағасырдың орта кезеңінен ... ғғ.) ... Ол ... ... ... ... ... жалпы
атаумен аталып, сол дәуірдегі жазылып қалынған ... ... ... деген атпен белгілі болған. Алғашқы орта ғасырдан (V-VІІІ
ғғ.) қалған жадыхаттарды «көне түркі ескерткіштері» деп ... ... ... тілі ... ескі түрі ... осы ... тарихтың қойнауына
қарай үңілсек, ескі түркі елдерімен де ... ... ... Оның кейбір
ерекшеліктері мен тамырлары Алтай тілдерімен ... ... Орал ... ... ... демек, біз өз тіліміздің пайда болу (жаратылу)
табиғаты мен ... ... ... ... ... ... б.з.д. ІІІ ғ. – б.з. ІV ғ.) іздеуіміз керек. Кезі келгенде «көне
қазақ тілі», ... ... ... ... деп те айта беруге болар, бірақ көне
түркі тілдерінің (V-Х ғғ.) кезінде, әрине, «қазақ» («қазақ тілі») деген сөз
дәл қазіргі ... ... ... та қалмаған), ал ескі түркі
тілдерінің кезінде (ХІ-ХVІІ ғғ.) «қазақ» деген сөз ... ... ... ... дәл ... ... яғни ол этникалық термин емес,
бейтарап сөз ... ... ... ... көне ... тіл ... шығаруға болмасы анық. Оның көнелік (ескілік) сипаттары көне ... ... ... ... айқын байқалып отырады. Қазақ халқының ұлт
болып қалыптасуына ... үлес ... ... мен ... ... мен
халықтардың өз заманында қолданған тілдері қазіргі қазақ тілінің қалыптасуы
мен ... ... ... Олар V-ХV ғғ. өмір ... ... қыпшақ, оғыз
және қарлұқ сияқты басты-басты тайпалар одақтарының құрамына еніп, солардың
тілінде сөйлеген [3, 113]. Басты бір фонетикалық ... д-з-й ... н-ң-й ... з мен г ... й, у ... ... түсіп қалуы т.б. осы кезде қалыптасқан (д, з, н, ң, ғ, г ... ... не ... не ескі ... ... ... орай ... адақтау-айақтау, суғар-суар, жаз-жай сияқты сөздер кездесе береді).
1.1.2. Қазақ тілін дәуірлеу мәселесі
Қазақ ру-тайпалары ... ... ... ... яғни ... ... дүниелердің қажетілігі туды. Бұл қажеттілік алдымен қазақтың ... өзге ... ... ... ... бой ... соң жеке ... немесе әулеттердің кейінгі ұрпақтарына ... ... ... ... ... болған. Сонымен қатар, атаның
өзінен кейінгілерге ақыл-өсиет сөздерін жазба түрінде ... ... де ... ... Сол ... ... құрылысы, баяндау стилі
және ... ... әр ... ... ... ... ... тәртіппен түзген схема тәріздес қысқа түрлері де тарихи
шығарма түрінде ... ... ... да болса керек. Алдыңғы
топтағылардан өз ... ... ... ... Ал тарихи
жылнама түрінде жазылған жазба ескерткіштердің бізге жеткені өте аз.
Қазақ әдеби тілінің даму барысын дәуірлерге бөлу ... ... ... ... ... ... бұл ... басталар тұсы мен әрі
қарайғы даму ... ... ... ... оның ... ... ... мүмкін де емес. Қазақ тілінің бастау алар кезі
жайлы пікірлер жиынтығы мынадай:
1) Қазақ тілінің тарихын ... көне ... ... ... ... ... (Ғ.Мұсабаев ІІ ғасырдан,
Ә.Марғұлан, Б.Кенжебаев V ғасырдан т.б).
2) ... ... ... ХVІІ ... ... (Қ.Жұмалиев,
М.Балақаев т.б.).
3) ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан басталады (Қ.Жұбанов, Н.Сауранбаев,
С.Аманжолов, І.Кеңесбаев). Бұл ... ... ... ІІ ... ... де ... тілін танытатын үлгілер
болды, дегенді айтады.
4) Қазақ тілі қазан төңкерісінен кейін басталады (Т.Қордабаев).
5) Қазақтың төл тілі ауызша дамыған ... ... ... ... ... құралған кезеңінен, ХV-ХVІ ғасырлардан басталады,
ал ескі жазба тілі ХVІ-ХVІІ ғасырлардан, жаңа ұлттық ... ХІХ ... ІІ ... ... ... Б.Әбілқасымов, Қ.Өміралиев, А.Ысқақов т.б.) [1,
17].
Қазіргі қазақ тілінің ескі қыпшақ тілімен тікелей байланысты екендігін
профессор Ә.Құрышжанов: ... иіні ... соң айта ... ... влияние на образование казахской народности ... ... - деп ... Бұл ... ... ең ... мақала жазып, нақтылы пікір айтқан академик Н.Т.Сауранбаев еді. Бұл
автор зерттеулерінің ең ... жері ... ... ... ... ... древнекыпчакского языка в новых условиях. ... ... ... и ... до Х в., ... ... говоривший на
кипчакском языке, стал называться казахами» дей ... ... ... ... атауын Х ғасырдан бастап белгілі болған еді ... ... ол сөз ... ... ... ... (905-959 ж.) ... жазылып қалған екен.
Н.Т.Сауранбаевтың «до Х в.» деп отырғаны осындай бір ... ... ... ... ... Византия императорының Х ғасырдан кейін жазуы
мүмкін ... баса ... ... [22, ... ... кездеріне сәйкес, қазақ тілінің әрі қарайғы даму
кезеңдері де әр ... ... ... жылы жарық көрген «Қазақ әдеби ... ... ... Е.Жанпейісов) атты оқу құралында да әдеби тіл ... ... ... ... алынғандықтан, қазақ әдеби тілінің
даму барысы ... ... ... ... ... ... ... тіл;
2) ХІХ ғасырдың І жартысындағы әдеби тіл;
3) ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы әдеби тіл;
4) ХХ ғасыр басындағы әдеби тіл;
5) 1920-1930 ... ... ... 1940 ... ... ... ... Р.Сыздықова қазақ әдеби тілінің даму кезеңдерін ... ... бұл ... ... мына бір жайт ... дей
келе, әдебиеттанушылар мен тіл мамандары да жалпы бір-бірінен бөлек екі
категорияны: ... ... тілі және ... ... тілі ... осы екі ... ... Бұл екі категория дәуірлеуге
келгенде екі түрлі болуға тиісті. Жалпы қазақ ... ... ... және ол осы ... ... ... ... ... ... тұтастық ретінде халық болып топтасу үрдісімен, оның
әрі қарайғы ұлт ретінде ... ... Осы ... ... ... ... ... біздің жыл санауымыздан бірнеше ғасыр
бұрынғы кезеңнен бастап ... жыл ... ... ... дейінгі
дәуірі, бұл дәуірде болашақ қазақ ... ... ... ... ... – ХV ... ХІХ ... ІІ жартысына дейінгі мерзім, бұл
мерзімде ру-тайпалар этникалық тұтас халық ретінде қалыптасты. Үшінші ... ХІХ ... ІІ ... ... ... дейін, бұл уақытта қазақ халқы
ұлт болып шоғырланды деп тануға болады. Әдеби тіл – ... ... ... белгілі бір көрінісі, ол әрбір ... өзі ... ... қоғамдық-экономикалық, саяси-шаруашылық өмірімен тікелей
байланысты. Сонымен қатар, әдеби тіл өзінің ішкі даму заңы ... ... Тіл өзі ... етіп ... ... ... яғни ғылымның, өнердің, әдебиеттің, қоғамдық ойдың, т.б.
даму ... ... ... ... ... Сол ... ... тіл
өзін тұтынып жүрген халықтың этногеографиялық ортасына да ... ... ... білім тарататын орталықтармен тікелей қарым-қатынаста
болады [1, 20], деп тұжырымдайды.
Әдеби тіл әрдайым өзгеріп ... Ол ... ... ету барысында
көптеген күрделі жолдардан өтеді. Сондықтан әдеби тілдің даму кезеңдерін
тарихи тұрғыдан алып қарау ... Ұзақ ... бойы ол ... ... ... сыртқы сандық өзгерістерден ішкі, ... ... ... ішкі ... ... ... да ... тілдің өзгеру, жетілу немесе даму ... ... ... ... ... ... әдеби тілінің даму тарихын басты-
басты екі дәуірге бөлуге болады:
1) Қазақ халқының ұлттық кезеңге дейінгі тілі;
2) ... ... ұлт ... ... ... ... ... өзін шартты түрде екі кезеңге бөліп қарауға болады:
а) Қазақ хандығының құрылуы мен ... ... ... ... жартысын қамтиды.
б) ХVІІІ ғасырдың ІІ жартысынан ХІХ ғасырдың ІІ ... ... яғни бұл ... ... ... хандық жойылды.
Алғашқы дәуір қазақ халқының дербес хандық құрып, өз алдына мемлекет
құра бастауы ХV ғасырдан басталып, ХІХ ... ІІ ... ... ... Бұл – ... ... және жазба тілдерінің қалыптасуы
мен даму процесінің алғашқы тұсы. Осы кезеңдегі ауызша дамыған әдеби ... ... мен ... ... ... бекіте түсетін үлкен мәдени-
рухани күш болды.
Екінші дәуір ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан басталады. Бұл – ... жаңа ... ... ... кезі ... Сол ... ... ұлттық жазба тілі өзгеріссіз бүгінгі қазақ әдеби тіліне ұласып
отыр.
Академик Р.Сыздықова қазақ тілі ... ... ... келген
пікірлерді көрсете келіп, бұл мәселенің әлі де шешілмеген даулы ... ... Дау ... ... бірі – ... төл ... ... тарихын не себептен ХV ғасырлардан бастаймыз деген сауал. Бұл кезең
– қазақ хандығын құраған ру-тайпалардың өз ... ... ... ... ... яғни ... деген этнонимнің тарих сахнасынан орын ала
бастаған тұсы. Дербес қазақ хандығы ... ... ... ... ... әдебиеті ауызша поэзия түрінде қалыптасады. Соған орай оның төл әдеби
тілі де поэзия тілі ... ... Сөз жоқ, ... ... де ... ... ... сан ғасыр бойы өмір сүріп келген және олардың жақсы
дамыған ауызша ... ... ... ... - ... ...... қауымы халық болып қалыптасқан бойда көркем
әдебиеті мен тілі ... ... бола қоюы ... сая ма ... сауал. Әрине
белгілі бір ру-тайпалардың халық болып бірігуі мен ол халықтың ... ... оның ... ... мен тілінің қалыптасуы әрдайым
тұспа-тұс келе бермеуі мүмкін. Бірақ халық болып құралғанға дейінгі көркем
сөз мұрасы мен ... сол ... ... ... шамада көрініп,
дербестік алуына жағдай жасайтыны және ықтимал. Сірә, қазақ халқын ... ... ... ХV ғасырларға дейінгі көркем сөз өнері
күшті дамып келгендігі қазақ халқының ... ... ... ... ретінде көрінуіне себеп болған тәрізді деп ойлаймыз [1, 24].
1.2. Ескі қазақ тілінің бастау көздері
Ескі қазақ тілі өзінің ... ... ... орта ... (ІХ-
ХІІІ ғ.) алады. Ол кездегі халықтар ... ... ... ... ... сол ... ... мұралар «ескі түркі ескерткіштері» деген
атпен белгілі. Алғашқы ортағасырдан (V-VІІІ ғ.) ... ... ... ескерткіштері» деп есептейміз. Әрине ... ... тілі ... түрі ... осы ... тарихтың қойнауына қарай үңілсек, ... ... де, көне ... тілдермен де тарихи өзектесіп жатады.
Жоғарыда айтқанымыздай, оның кейбір ерекшеліктері мен ... ... ... кетеді. Демек, біз өз тіліміздің пайда болу табиғаты
мен өзгеруінің эволюциялық жолдарын антикалық дәуірден ... ... ... «көне қазақ тілі», тіпті «ежелгі қазақ тілі» деп де айта
беруге болады. ... көне ... ... (V-Х ғ.) ... әрине,
«қазақ» деген сөз дәл қазіргі мағынасында айтылмаған, ал ескі ... ... ... ғғ.) ... ... сөз жазылып қалғанымен,
оның мағынасы дәл қазіргідей ... яғни ... ... емес, бейтарап
сөз болған. Алайда қазақ тілінің көне немесе ескі тіл ... ... ... ... оның көнелік (ескілік) сипаттары көне ... ... ... ... ... ... ... халқының ұлт
болып қалыптасуына үлкен үлес қосқан рулар мен тайпалардың, ... ... өз ... ... ... – қазіргі қазақ тілінің
қалыптасуы мен дамуының қайнар көзі ... ... [3, ... ... ... мұраларының және тілінің тарихы өте көне
замандарға кететіндігін, қазақ халқын ... ... ... ... мен
Рум аралығында өмір сүрген одақтар мен ... ... көне ... ... осы аралықты мекен еткен өзге де ру-
тайпалар ... ... ... да ... болғандығын «Ертедегі әдебиет
нұсқалары» атты ... ... ... ... Қ.Сыдиқов сынды ғалымдар жариялап, айтқан болатын. Бұл
ғалымдардың пікірінше, ... ру, ... ... туған тұрмыс-салт
жырлары, ертегілер, Алып батыр, Қорқыт жайындағы аңыздар, Оғыз, Алпамыс
туралы жыр-дастандар түркі халықтарының тек ... ғана ... ... [1, 27]. Бұл ... ішінде «Оғызнама» (ІХ ғ.), «Қорқыт ата
кітабы» (ІХ ғ.), «Құтадғу білік» (ХІ ғ.), сияқты ... ... ... ... де бар. ... ... тасқа қашалып, VІ-VІІІ ғасырлардан қалған
Орхон-Енисей жазба ... де – ... ... көпшілігіне ортақ
мұра.
Жағырафиялық таралым ... ... ұлыс ... ... ... немесе Орта Азиялық түркі тілі – қазақ ... ... ... ... өтеуде үлкен роль атқарғаны белгілі. Бірақ, бұл жазба
әдеби тіл қазақтың халық тіліне негізделген төл ... тілі ... ... тән ... тіл ... Қазақ қауымында, әсіресе ХV ғасырлардан
бастап ... ... ... ... ... ... ата-
бабаларының өсиеті ретінде шежіре тарату және «жеті атасын ... ... Тек қана ... ... емес, жазу дәстүрі хат-хабар
алысуда да орын алған. ХV ғасырдың ІІ жартысынан бастап қазақ ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас
жасап отырғаны мәлім.
Орта Азиялық түркі жазба тіліне тән ... ... ... ... да, ... ... ... да қазақ тіліне жақыны деп ... ... ... ... ... (ХVІІ ғ.) мен Қадырғали
Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих» (ХVІ ғ.), ... ... ... ... ... ... «Шыңғыснама» атты шығармаларын атауға болады. Бұдан кейінгі
кезеңдердегі қазақ хандары мен ... ... ... ... ... ... мен хаттарында қазақ тілінің элементтерін
қолдану тұрақты сипат ала бастады. ХV-ХVІІ ... ескі ... ... ... бір ... ... ... екінші жағынан
риторикалық туындылар (заң, дәстүр, мәдениет, мемлекеттілік және т. б.),
үшінші жағынан, ауыз ... ... ... жырлары сияқты
түрлерінен басқа үлкен екі топтағы дүниелер жатады.
Оның біріншісі, алғашқы қазақ хандарының жарлықтары, ... ... ... ... қарым-қатынас қағаздары. Өйткені «әрбір қазақ ханы,
іс-қағаздарын, үкім-жарлықтарын ... оны іс ... ... ... ... ... атқаратын уәзір ұстап отырған». Өкінішке орай, осы
топқа жататын жазба ... әлі ... ... ... ... тартылмай
отыр. Оның басты себебі сол ... ... ... ... ... ... іздестіру жұмыс-тарының мүлдем жүргізілмеуінде
болып отыр.
Екіншісі – тарихи шежіре сипатындағы тарихи ... Бұл ... ... жоғарыда атап өткеніміздей, Қадырғали Қосымұлы
Жалайыридің «Жамиғат-Тауарихы», Әбілғазы Бахадүр ханның ... ... ... ... жыры және ... қажының «Шыңғыснама» сияқты
туындылары ... ... ... ... болғандықтан, хатқа түскен
кезеңдегі жазба дәстүрінің толық сақталып қалғандығымен ерекшеленеді.
Бұл жазба ... тілі ... ... Х-ХІ ... Орта ... түркі, сондай-ақ ескі қыпшақ ... ... ... ... оның ... топырағында әрі қарай жалғасып да-
мыған түрі болып табылады. Негізінен, қазақ тілінің тарихында ... ... ... осы ... ... мен ... ... әдебиетте өмір сүріп келді және жазба тілге негіз болды.
Ортағасырлық түркі жазба тілінің ... ... ... ... әрі ... ... әр ... жазбалардан көрініп отырған қазақи
дәстүрлі жазба тіл болды. Бұлардың әрқайсысының қазақ ... ... ... орны бар.
Әбілғазы Бахадүр ханның «Шежіре-и түрки» атты еңбегінің ескі қазақ жазба
тілі тарихындағы ... ... ... ... ... ішінен Әбілғазы Бахадүр
ханның «Шежіре-и Түрки» ... ... атты ... ... орны ... ... біріншіден, кітап авторының өз заманының білімді, ... бар ... ... ... ... т.б.) ... ... екіншіден, оның шығармасының тарихи, әдеби, тілдік ... ... би ... ... атты еңбегінің ескі қазақ жазба
тілі тарихындағы орны
Қазақтың ... ... ... ... ... ... ХVІ
ғасырдың екінші жартысы, ХVІІ ғасырдың басында ғұмыр кешкен ... ... ... ... ... атты еңбек ортағасырлық
түркі жазба мәдениеті үлгілерінің ... ... ... ... ... мен тілін зерттеуде – оның алатын орны ерекше. Атақты ... ... 1854 жылы ... ... ... ... ... алғашқы рет жариялаған, қазақтың ұлы ғалымы Шоқан
Уалиханов бірінші болып зерттеп, ғылыми ... ... бұл ... ... дәуірінде де татар ғалымдары тарапынан біршама зерттеліп, баспа бетін
көрді. Ал ... яғни ... ... ... ... ... дайындауымен 1989 жылы «Ғылым» баспасынан жарық көрді. ... ескі ... ... ... ... ... ... біршама
фонетикалық, лексикалық айырмашылықтары бар. Өкінішке орай, Қадырғали
Жалайыридің 1602 жылы өз ... ... ... ... заманымызға
жеткен жоқ. Тек оның екі көшірмесі сақталған; бірі – ...... ... ... болғандықтан, онда ішінара кемшіліктер
мен қателер кездеседі. Бұл жазба ескерткіш – өз ... Орта ... ... ... ... Сондай-ақ, Қадырғали би – сол тарихи
кезеңдегі мәдени ... ... мен ... сай ... тарихпен қатар,
тарихты жатқа айту дәстүрін де ... ... ... Ал, ол ... ... кезеңде көшпелі түркі қоғамдарында қоғамдық-мәдени құбылыс
ретінде ауызша тарих айту дәстүрінің гүлденген ... еді. ... ... ... ... халықтары арасында кең тараған
Едіге жайлы эпостан үзінді, пайдаланылған ... ... ... ... «Тауарихтың» астарлы ойы, жазу стилі, көркем тілі ... ... ... өз ... ... ... ... би,
халықтың жүріп өткен жолын жақсы ... ... адам ... Оның шыққан тегі мен өмірбаяны жөніндегі деректерді де осы
шежіреден ала аламыз. Оның шыққан тегі – ... руы. ... ... ... ... өте жиі кездеседі. Автор бұл жайтты өзі де ... ... ... хан ... бері қарай ата-бабасының шежіресін
таратып береді. Сондай-ақ, Қадырғали бидің өзі өте ... ... ... ... араб, орыс және парсы тілдерін біршама жетік ... Осы ... оған ... ... халықтық бірлік жолына
түскен қазақ қоғамының ... ... бірі ... ... би еңбегінің кіріспе бөлімінде «Джами‘ат-Тауарих» кітабының
бірінші бөлімі «бірінші тарауы» деп деректің негізгі атын анық ... ... ... еңбектің мағынасы аудармаға негіз ретінде
Рашид ад-Дин еңбегінің Орта ... не ... Еділ ... ... ... ... дәлелдейді. Қадырғали би Рашид ад-Дин еңбегін толық
аударған емес. Негізінде ол ... екі ... ... ... ... ... береді. Мұнда түркі-моңғол
тайпаларының Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... атасы Бұланжардың өмірге келуі және оның Шыңғысқа
дейінгі ... ... ... Шыңғыс ханның өмірбаяны және оның Газан ханға
дейінгі ұрпақтарының тарихы баяндалады. Шыңғыс ханның Йаса ... ... ... 24 ... ... Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-
Тауарихы» мазмұны мен құрылымы жағынан үш бөлімнен тұрады:
а) Ресей ... ... ... ... Рашид ад-Диннің «Джами‘ат-Тауарих» атты еңбегі негізінде жазылған
тарих;
б) Ұрұс ханнан Оразмұхаммед ... ... ... әулеті ұрпақтарының
шежіресі. Тек бір дастанда ғана белгілі алтынордалық Едіге би ... ... ... негізгі желісі – Ондан сұлтан ұлы
Оразмұхаммедтің тарихы. Қадырғалидің шежіре ... ... ... да ... ... [6, 4]. Бұл еңбекті қазақ топырағында ғылыми тұрғыдан зерттеу
Шоқан Уалихановтан басталады. Ұлы ... ... ... ... атты ... орыс ... И.Н.Березинге жазған хатында және
басқа еңбектерінде кең пайдаланып, ол туралы өте ... ... ... мұнымен шектелмей, Қадырғали еңбегінің құндылығын терең түсіне
отырып, оның қазақ тарихына тікелей ... бар ... орыс ... ... ... ... еңбегін ХVІІ ғасырдан жеткен аса маңызды еңбек ... ... ол ... ... ... казахов… которая
замечательна уже тем, что написано ... ... ... ... халқының қалыптасу процесін, оның тілін, қазақ сұлтандарының
генеологиясын зерттеуде алатын ... Ш. ... – дәл, әрі ... ... ... нақты аты белгісіз, кітаптың алғашқы
беттері жоғалып ... ... бұл ... ... ад-Диннің
«Джами‘ат-Тауарих» атты кітабының түрікше ... деп ... ... атын да ... ... ... Жалайыри шығармасы тілінің лексикалық негізін қыпшақ тобына
жататын түркі сөздері құрайды. ... осы ... өзге ... ау, ел/ал, еу болып келетін сөздер бұл ескерткіште аң
(аңға чықты, аңға ... қол үй ... ... оның ... ... жұмсалған. Сол секілді бөлек, билеу (ел билеу), ... ... т.б. ... ... ... ... ескерткіштегі жеке сөздер ғана
емес, тұрақты немесе лексикалық ... ... ... ... де қыпшақ
тілдеріне, оның ішіндегі қазақ тіліне тән қолданыстар екендігін көрсетуге
болады. Мәселен, «Жамиғат-тауарихта» кездесетін қыз берді, ел ... ... хуш ... т.б. ... беретін мағыналары мен жұмсалымына ... ... ... ... ... ... ... тұрақты тіркестердің
шығарма тілі мен қазіргі қазақ тіліндегі ... көп ... ... бұл ... сол мағынада тек қазақ тілінде жұмсалатындығы ... ... ... ... тіліне жақындататын, яғни оны қазақтың
жазба тілі деп танытатын белгілердің бірі.
«Әділ сұлтан» ... жыры – ескі ... ... тілі ... ... ... жыры ... Санкт-Петербург университеті
ғылыми кітапханасының Шығыс бөлімінде №493 ... ... ... орта ғасырлардағы жыраулар, айтыскер және ... ана ... ... ... ... ... екені
анықталды. Қолжазба 65 парақтан немесе 130 беттен тұрады. Беттері ... ... өте ... ... Ескі ... әрбір парақтың
соңында келесі парақтағы ... сөз ... ... ... шығармаларды қалауынша көшіріп, жинаққа түсірген. Қолжазба
кітап тақырыпсыз, бірінші парақтың екінші ... ... ... ... ... ... жырларды тізімдеу сөздері шығармалар мәтіндерін
бөліп, қызыл түсті сиямен жазылған. Жырлар ... ... ... ... ... ... «Әділ сұлтан» эпикалық жыры
келтірілген. Бұл жыр орта ... ... ... ... ... ... – біздің заманға жеткен бірден-бір жыр бөлігі. Шығармада
Әділ ... ... ... ... ... және оны ... ашылып,
Әділ сұлтанның қапаста өмір қызығымен қоштасқан жырымен аяқталады. 14-18-
парақтарда «Фатиха. Қазақ, яғни олар бата ... олар бата дейд ... ... арғы ... ... ... ... әдеби және тарихи
тұрғыдан өте құнды, көлемді бата үлгісі келтірілген. 19-парақтың алғашқы
беті ақ ... ... ... ... ... өлеңлері» деп
аталған, негізі тұрмыстық сарындағы қара өлең, айтыс, ән шумақтары, ... мен ... ... ... ... қолжазбаның соңына дейін жалғастырылған. Үш бөлімнің соңғы
екеуі «тәмәт тәмәм» ... ... ... ... ... ... ... түсіп, ауызша таралуымен қатар, жазбаша да тараған
деген пікірдеміз. Өйткені, ... ... пен ... яғни ... оның ... ... ... жерінде ХІV-ХVІ ғасырларда парсы
тілінің үлкен ықпалы болғандығы белгілі. Парсы тілінің ықпалы болса керек,
қолжазбада жырларды ... ... ... ... ... «шиғр чаһарум»,
«шиғр пәнжум» деп тізбектеп-тақырыптау әдісі пікірімізді растайды. Нақты
уақыт белгілерін жырлардың өзі ... ... ... ... ... ... тән деп тұжырымдаймыз. Жинақталған қолжазбаның кімге арналып, кімде
жүргені туралы біраз мағлұматты титул беті орнында тұрған бірінші ... ... ... ... Ұлұғ ... ... уа ... Жанғазы Сөк ұғлыға ұлы дәрежелі [..] қыр жырлары...» (..қырғыз-
қазақ Ұлы жүзінің ізетті және ... ... ... ... ... [..] қыр ... – деген жазуларға қарағанда, бұл ... ... ... немесе ұлыққа аттанғандарға арналған тәрізді.
Тарихшы-ғалым ... ... ... Сөк сұлтанның ұлы
Жанғазының 1881 жылы екі рет ... ... Ұлы жүз ... мен ... қол ... өту ... білдіріп қайтқаны туралы құжаттар Ресейдің
сыртқы саясаты ... ... Сөк ұлы ... ... ... қолжазба қолында жүріп, сол жылдары Ресейде қалдырғанға
ұқсайды. Осы ... ... ... ... ... соңғы көшіріліп
жазылған уақыты ХІХ ғасырдың алғашқы ширегі есептеуге келеді. Осы ... ... ХV ... ... оның ... ... ... бұрыннан ХV
ғасырға, тіпті ХІV ғасырға дейін айтылып жүрген көшпелі жыр ... ... ... ... жырлар, оның өзінде халықтың сол ХV ... ... ... тіл ... жаңартылып жырланған үлгілер. Тіпті, бұл
жырлар Алтын Орданың құлау қарсаңы ХV ... ... тіл ... ... ... ноғай, қазақ, қарақалпақ болып бірте-бірте жіктелген
халықтың тіл жігі ыңғайымен бірге өзгере келіп, бұл ... осы ... ... ... ... Қазақ хандығы құрылып, қазақ халықтығының
қалыптасу процесі жүріп жатқан, тіпті бұл процесс ... келе ... ... ... – Еділ – Жайық – Қырым аралығында ХVІ ғасырда ноғай
халықтығының құрылу процесі басталған ... ... ... ... жыры мен
«Орақ–Мамай», «Ер Шобан», «Қазтуған сөзі» сияқты жырлар ноғай, қазақ ... ... ... туған жырлардың өзі осы ноғай одағы құрамында
болып, кейін ХVІІ ғасырда қазақ ... ... ... бірге
келді. Тарихи деректерге сүйенсек, Алтын Орда ыдырап, бұл орданың шығыс
территориясында қазақ ... ... ... Арал – ...... ... құрылған.
Өтеміс қажының «Шыңғыснама» қолжазбасы – ескі қазақ ... тілі ... ... соңы мен ХV ... басында жазылған «Шыңғыснама»
қолжазбасы қазақ халқының ортағасырлық ... мен ... ... ... ... ... ... Түркі тіліндегі жазылған бұл тарихи ... ... қажы бен ... ... ... жазған. Өтеміс қажы
Сырдарияның төменгі ағысындағы Шайбанидтер билеушісі Илбарыс ханның ... ... ... ... «Шыңғыснамада» Шыңғыс хан жайлы дастан және ... мен ... ... ... ... туралы мәліметтерді ала аламыз.
Өтеміс қажының өз еңбегін жазғанда өте ... ... ... Тіпті кейбір әскери сөздерге түсініктеме беріп кеткен. «Шыңғыснаманы»
алғаш рет белгілі ... ... ... 1967 ... ҒА ... ... ... Онда шығарманың жалғыз
нұсқасы сақталған. Қолжазба ... ... да ... осы ... ... ... ... ескерткіштерден оқшау бағалаған.
«Шыңғыснаманы» орыс ... ... ... ... ... ... ... ТІЛІНДЕГІ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
«Түркі Шежіресі», «Жамиғат-Тауарих», «Шыңғыснама» және «Әділ сұлтан»
эпикалық жыры лексикасының негізі қыпшақ тілі лексикасы ... ... ... ... ... тілі ... бірдей тұлғада, бір
мағынада келіп жататынын байқау қиын емес. ... ... ... тұрмысына, салт-дәстүрлеріне қатысты сөздер мен сөз тіркестерінің
шежірелердегі қолданылған түрі мен ... ... ... ... да ... ... ... есепке алмағанда бірдей түсіп
жатады.
Орта ғасырлардағы түркі жазба ... ... ... ... қабатты араб-парсы сөздері құрайды. Араб мәдениетінің ықпалы
Орта Азияға тарай бастағаннан ... ... ... ... араб ... ... ... тіліне ене бастады. Содан кейін
ел арасында діни ұғымдарға байланысты әртүрлі кітаптар пайда болды. Тәжік,
түрікмен, ... ... және ... даласында діни орталықтар мен
медреселер салынып, ғылым салалары оқытыла басталды. Мұның ... ... ... ... Жергілікті халық өкілдерінен әртүрлі
саладағы ғылым, мәдениет, әдебиет қайраткерлері шыға ... ... өз ... араб тілінде жазды немесе араб сөздерін молынан
қолданды.
Жоғарыда атап өткеніміздей, «Жамиғат-Тауарих», ... ... және ... ... ... ... ... топтарға
жіктеп қарастырсақ, олар әрине, өмірдің барлық салаларын қамтиды ... ... ... ... жиі кездесетіндері – қауымдастық, әскери-
әкімшілік бөлініске, атақ-дәрежеге, соғыс ... мен ... ... ... ... себебі – екі шығарманың шежіре жанрында ... ... бері ... ел ... аты-жөні мен істеген істерін, әсіресе
Шыңғыс хан тұқымынан тараған хандар мен сұлтандардың ел ... ... ... сипаттауға арналуында жатса керек.
ЕСКІ ҚАЗАҚ ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІ ТІЛІНДЕГІ СӨЗЖАСАМ ЖҮЙЕСІ
Есім сөзжасам жүйесі
Қазақ тіл білімі – негізгі мазмұны айқындалған, ... ... ... ... ... ... болса да, жалпы теориялық мәселелерімен
қатар оның жекелеген проблемалары әлі де аша түсуді қажет етеді. Соның бірі
– ескі ... ... ... ... ... ... Жалпы
сөзжасам жеке сала ретінде кейінгі кезде ғана ... ... ... бұл ... тіл ... ... орын ... тілінің қазіргі сөзжасамдық жүйесінің түп негізі ... ең көне ... ... ... көрсетеді. Ал ... ... көне ... ... ... жүйесі сол қалпында
қалмағаны белгілі.
Қазақ тілінің қазіргі кезде әбден ... өте ... ... бар. ... ... ... дамуымен бірге дами отырып, ... ... жүйе ... ... Оны тарихи тұрғыдан зерттеудің, яғни
қазақтың ортағасырлық ... ... ... ... ... мен
процесін ашудың, кейінгі кезеңдегі оның жалғастығын зерттеп көрсетудің мәні
ерекше. Өйткені бұл саланың атқаратын қызметі – ... да бір ... ... зерттеуде бірдей. Әр дәуірде ... ... ... ... белгілі. Бұл әрине, қазақ тілінің тарихи
кезеңдерге байланысты аз да болса, өзгеріп отыратыны айдан анық. Көне ... ... ... ... ... ... тәсілі
болды, бірақ әр сөз табының сөз тудырушы жұрнақтары санаулы ғана. Қазіргі
сөзжасам мен көне және ... ... ... ... жүйесін
салыстырғанда, қазіргі қазақ тіл жұрнаққа өте бай. Арада бірнеше ғасыр өтсе
де, олардың әр кезеңінің тілдің сөзжасам жүйесінің ... да, ... ... да үлес ... ... ... ... жүйесінің
толығып, отыруы, сөзжасамдық заңдылықтардың тілде орнығып қалыптасуы баяу
болса да, тіл дамуында үнемі ... ... ... ... ... ... эпикалық жыры, Өтеміс қажы, Әбілғазы Бахадүр хан және
Қадырғали Жалайыри жазба ескерткіштерінің қазақ халқының тарихы мен ... ... орны ... Біз өз зерттеуімізде осы еңбектерді пайдалана
отырып, олардағы сөздердің жасалу табиғатын, даму сипатын және сөзжасам
процесін ... ... ... ... есім сөз жасайтын жұрнақтар
Жазба ескерткіштерде сөз тудырушы амалдардың синтетикалық, аналитикалық
және сөз тіркесі тәсілімен жасалу жолдары кездеседі. Түркі ... ... ... тілі ... тіл болғандықтан, синтетикалық тәсіл туынды сөз
жасауда үлкен қызмет атқарды. Синтетикалық тәсіл арқылы жасалған ... ... оның ... ... сөзге байланысты. Негізгі
морфеманың мағынасы туынды түбірдің мағынасына ... ... ... ... мен ... лексикалық мағына байланысты болады.
Синтетикалық жолмен есімдерден есім сөз ... ... ... ... ... ... -лығ//-лүг//-луғ; Бұл жұрнақ түркі
тілдерінің ... да ... ... ... ... оны ... біреулер іл етістігінен, ал көп зерттеушілер «лық толы»
дегендегі лық ... ... ... бұл ... әсіресе, туа түбір
зат есім атауларына көбірек жалғанады [23, 287]. ... бұл ... ... рет өзінің «Ұйғыр тілінің грамматикасы»
деген ... ... ... да, ... ... ... деген еңбегінде Н.К.Дмитриев қайталайды. «Дәл осы ... ... ... де лық ... сын ... ... ... түседі және лық сөзінің сөз тудырушы -лиг жұрнағына ... ... әлі де ... ... ... ... ... дейді Э.В.Севортян [26,
51]. Жазба ескерткіштерде бұл жұрнақтың фонологиялық ... ... ... үстемеленетін 1) дерексіз мәнді атауыштық ұғым ... ... ... ... 3) ... ... кәсіп иесін; 4) белгілі бір
жерге, мекенге қатыстылықты; 5) ... неге ... ... ... бұзұқлұқ, йаманлық «жарлық, жігіттік, достық, бұзықтық, жамандық»
және т.б [12, 12]. ... Йеті ... бері ... ... ... йоқ. ... ... Меркіт ханның арасында достлық бар ерді…Чыңғыз хан йоқлықда
Меркіт халқы ның Чыңғыз хан ның ... ... ... падшаһлықы йікірма беш
йыл ерді…(Жеті ұрпақтан бері жарлық көрмедім... Оң хан мен Меркіт ханның
арасында ... бар ... ... хан жоқ ... ... ... Шыңғыс
ханның үйін шапты... Патшалық құрған уақыты жиырма бес жыл еді...) [4].
Бұл жұрнақ Жамиғат-Тауарихта да осылай қолданылған, ... ... ... ... ... ... дост ... душманына душман болуб
достлық етішті. Ниһайат сыз ханлар ... ... ... ... ол ... Уа Миср ... лық уа күчлүк даулат лығ ерділер… (Халқына
әділдік жасаған хан... Досына дос, дұшпанына дұшпан ... ... ... мен ... ... ... жасатуды мұрат етеді... Және Мысыр
қуатты, ... және ... ... ... да молынан қолданылған, мыс.: Тәвәріхләр кі көрдім
бұларның бір азырақының атлары ... ... Бұ Ежен ... Сайын ханлықны
бірбірсігә мұрағат қылдылар… (Тарихтарды көрдім: бұлардың біразының аттары
жазылған еді... Бұл Ежен мен ... ... ... мұра ... ... ... ... жырында бірде есімшеге, бірде туынды есім сөзге
жалғанады: Әділ сұлтан жауға түшіп қалғанлықларындан хабар берділер ... өзім ... ... ... ... жау қолына түсіп қалғанын
хабарлады [..] мен өзім жарлылықтан (кедейліктен) көремін...) [7]. ... ... ... -лық ... ... ... ... туынды түбірлерге жалғанып да жаңа сөздер жасайды. Яғни -чы ... ... -лы және -сыз ... сын ... ... -мақ ... жалғанып, -чы-лық, -лы-лық, -сыз-лық, -мақ-лық формасында әр
түрлі ұғымда жұмсалатын ... зат ... ... Сол секілді -чылық
жұрнағының тарихи фонологиялық өзгеріске ұшыраған -шылық ... ... ... ... Р. Сыздықованың пікірінше, бұл жұрнақ екі
күйде кездеседі. Мұнда да жаман-шылық, әуре-шілік сияқты ... ... ... ажыратылмайтын тұтас жұрнақ болып келеді және Абай бұл
тәрізді ... ... ... [26, ... ... ... қазақ даласындағы ел басқару жүйесінің өзіндік
ерекшелігіне сәйкес туған лауазым атаулары бар. Олар да осы ... ... ... мен туа ... зат ... бірігуінен
жасалған туынды зат есім түрінде ... ... ... ... ... және ... ... -дық//-дік, -тық//-тік аффикстерінің қазіргі қазақ
тілінде сын есімнен туынды зат есім ... ... ... ... ... ... ... фактілері
кездеседі. Мысалы: айқындылық, көркемділік, өжеттілік және т.б. [13, 116].
Сонымен қатар, жазба ... ... зат ... ... сын ... ... ... да кездеседі, мысалы, Түркі Шежіресінде: Ғақыллы
уа еслі [..] зағифа ... ..көб ... ... кіші ... Ғақыллы уа данышлы
уа көб біліклі кіші ерді. ..‘әли сұлтан қаздұрған ташлы йармышның сақасына
барыб ... ... және есті [..] әйел еді. ..көп ... бұзық кісі еді.
Ақылды, білікті және өте ... кісі еді. ..Әли ... ... ... ... ... едік...) [4].
Бұл жұрнақ Жамиғат-Тауарихта да кездеседі, мыс.: Йани ... ... уа ... ... ... ... тақы сенің даулатлы тақтың мәмлакаткә
басрұқ болғай... Йерлері йайлақ уа қышлақлары бисиар белгілі турур… ... ... ... ... басшы қылған, сенің дәулетті тағың елге басшы
болады... ... ... және ... ... ... ... да ... тәндік ұғымды білдіреді, мыс.: Йосақлы
ағам тұрғанда маңа нә охшар кі хан ... ... ... ақ ... ... ... күмүш босағалы көк орданы Еженгә салды…(Жасақты ағам
тұрғанда ... кім тең ... ... ... ақ ... ... ... салды, күміс босағалы отауды Еженге салды...) [9].
«Әділ сұлтан» жырында да ... мыс.: ... ғарқ ... болғанда
ер шырағы [..] ат мініп жасаулы жау қаруын сайлады… (Әділім қарқ-олжалы
болғанда ер ... [..] ат ... жау ... ... [7]. Қазіргі түркі
тілінде жеке-жеке, әр басқа функцияда ... -лығ пен ... ... ғғ. ... ескерткіштерінде атқаратын қызметі мен
білдіретін мағынасында өзара алмасу, яғни бірінің орнына ... келу ... жиі ... біз ... ... ... ... бұл жұрнақтың өте көне аффикс деп түйіндейміз ... ... ... бұл ... шығу тегі, тарихтық жағы тіл
білімінде жалпы түрліше түсіндіріледі. Сол ретте оның ... ... ... ... ... жұмсалатыны да жиі сөз ... ... ... ... жалғанымдық мүмкіндігінің кеңдігіне қарамастан,
семантикалық реңкі жағынан түркі тілдерінде ... ... ... ... ... бірыңғай мәнде келіп отырады. Осы арада көңіл
аударатын нәрсе: -сыз//-сіз форманты бір ... әрі ... әрі ...... ... сақталған етістік негізді есіммен, есептік сан
есіммен, сын ... ... ... түсе алмайды. Ол тек белгілі бір
нақты затты және ... ... таза зат ... ... ... ғана ... жаңа сын есім жасайды [23, 346].
Бұл жұрнақ қазіргі ... ... де ... ... бір қасиеттің (сапаның) жоқ екенін немесе сан, ... ... ... (10, 114(. Бұл ... ол ... аталған жұрнақтың
мағынасына қарама-қарсы болып келеді. Мысалы, ... ... ... ... ... бірлән келіб Хытай ның бір ұлығ шахарыны алды...
Дінмұхаммед бинахайат ... уа ... уа ... кіші ... (Шыңғыс
хан сансыз көп сарбазымен (қызметшілерімен) келіп ... бір ... ... ... тентек, жігерсіз және намыссыз адам еді...)
[4]. Бұл жұрнақ «Жамиғат-Тауарихта» да ... ... кей ... жазылады, мыс.: Китаб сыз қаум дын ерділер... ... уа һәр ... ол ... ... Алан Қуа нечә ... дын соң ... тул ерді...
Андағ ерсіз оғул тоғурдым… (Кітапсыз елден еді... Есепсіз, бірнеше меруерт
еді... Алан қуа бірталай уақыттан соң ... ... ... ... Сондай ерсіз
ұл тудым...) [10].
«Шыңғыснамада»: Қылычсыз ғылаф йақасыз ... ... Ол ... ... бір ... қалқан тұрұр әрді…(Қылышсыз қынап (қылыш қынабы)
жағасыз көйлек (сауыттың бір түрі) жіберді... Сол ... ... ... ... қалқан тұрар еді...) [9].
«Әділ сұлтан» жырында да кездеседі, мысалы: Турылқысыз қара үйге ... не ... қара үйге ту ... не ... [7].
Бұл аффикс ескі қыпшақ жазба ескерткіштерінде -сыз//-сіз, -суз//-сүз:
тәңір ішісіз «тәңір ісіңсіз», еч йамансыз «еш ... арық ... ...... ... ... арылмаған» формасында қолданылады
[25].
-Сыз жұрнағының табиғаты ... ... ... ... ... өте ертеден келе жатқан өнімді көрсеткіш», олай бола ... ... ... қолданысы шектеле бастады. Бұл ... ... ... басқа да қосымшаларды қабылдай береді [13, 122]. Ә.Керімұлының
пікірінше, -сыз жұрнағы көне ... ... ... ... ... ... ... қаған-сыра «қағансыз қалу», уруғ-сыра «ұрықсыз қалу».
«-Сыра состоит из словообразовательного ... ... -сыр = -сыз ... ... ... и глаголообразующего аффикса -а», деген
Р.Радловтың пікірі дәлелді [26, 55]. ХІ-ХІІ ғғ. жазба әдеби ескерткіштер
тілінде ... ...... сын есім жасауда өнімді ... ... ... Бұл ... -лы//-лі аффиксіне мағыналық
жағынан қарама-қарсы, яғни бұлар зат, құбылыс бойында ... ... ... Бұл ... ... тіл ... болымдылық-
болымсыздық категориясын зерттеуші ғалым Т.Әбдіғалиева болымсыздық белгі
қатыстық сын ... ... да ... «бұл ретте -сыз//сіз жұрнағының
қызметі кең» екендігін атап ... [27, ... ... Бұл ... ... Шежіресінде» қазіргі қазақ
тіліндегідей, сөзге жалғанып, есім мамандық кәсіп иесі мағынасын білдіреді:
етүкчі ... ... ... ... ... елчі ... «1) ... 2) мал оташысы» және т.б. мыс.: Чыңғыз ... ... ... Бөке ... ... йылқычысы ерді. Аны бек қылдым бір
йігітні дастарханчы қылдым… (Шыңғыс ... елші ... ... ... ... еді. Оны бек ... бір жігітті дастарханшы (ас мәзірін
дайындаушы) қылдым...) ... сөз ... ... ... ... ... Бұл
жұрнақпен келген сөздер істің иесін, іс-әрекетті жасаушыны білдіреді, ... соң Жочи ... [..] Оң ... елчі ... ... ... баурчы шул
қаум сунит, шул Бөртә фужин нің ордусунда ерді…(Онан соң Жошы Қасар [..] Оң
ханға елші жіберді. Сунит ... ... ... ... ... ... ... (хан ас-суын басқарышы) Бөрте фужиннің ордасында еді...)
[10]. «Шыңғыснамада»: ..һүлагу ханға елчі ... ... ... ... [9]. «Әділ сұлтан» жырында бұл жұрнақ кездеспейді.
Бұл аффикс – Орхон-Енисей ... ... ... ... ... жиі ... көне тұлға. Қазіргі қазақ тілінде ... ... ... ... жұрнақ екенін байқаймыз.
Ескі қыпшақ жазба ескерткіштеріндегі -чы//-чі жұрнағы ... ... ... – йыр, йар: ...... «жырынды» лексемаларының
құрамындағы жұмсалымы ескі және қазіргі қазақ тілдеріндегі жұмсалымымен
бірдей. Мұндағы ... ... Фон ... ... деп ... [25].
-Чы//-чі жұрнағы құрамындағы тіс алды ч фонемасы ш дыбысына алмасқан
-шы//-ші ... ... ... ... ... ... ... жағынан Н.Ф.Катанов -шық//-шік тұлғалылығымен, Н.Б.Баскаков
-са//-се ... ... ... ... ... ... қолданылатын «са» сөзімен байланыстыра қарайды [13, 119].
Бұл аффикстің қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасамдық сипатын ... оның ... зат есім ... аса ... жұрнақ екенін айтады.
Осы жұрнақ арқылы жасалатын туынды зат есімдердің мағыналары мынадай:
1) Кәсіп иелерінің я мамандықтардың ... ... бір ... ... ... мыс.: қойшы, сақшы, тілші және т.б.;
2) Адамның белгілі бір ... ... ... мен ... аттарын білдіреді, мыс.: жәрдемші, бастаушы, аңдушы ... ... ... я ... ... және ... бір қоғамдық
ұйымға қатысушының атын білдіреді, мыс.: спортшы, жақаевшы және т.б. ... ... ... зат ... ... ... жасалған туынды
зат есімдер нақтылы бір зат атауларына жалғанғанады: кемеші, садақшы,
етікші және ... ... Бұл ... ... қазақ тіліндегі -лас//-лес
жұрнағының алғашқы нұсқасы деп айтуға болады, өйткені ... ... ... -лас//-лес варианты кездеспейді. Қазіргі тілімізде -дас//-дес
түрі кеңінен қолданылады, мұндағы айырмашылық – тек ш ... с ... ... ... сөзжасамдық табиғаты жөнінен жалпы сын атауларына тиесілі. Ол
туынды түбір сын атауларын жасау жағынан өнімді саналады [23, 298]. ... ... ... өте ... ... қарындаш «туыс, ағайын»,
йолдаш «жолдас» мысалы: ... ... ... ... ... йаш ... қамышның ічінде олтұрұб тұрұр мұны көрді тақы йолдашларына ... ... ... ... жас кезінен білетін. Қалың қамыстың ішінде
отырғанда оны көрді де ... ... ... ... ... ... «ағайын», емелдеш «үміттес»
сөздерінде ғана кездеседі, [12, 12] мыс.: Өз ... уа ... ... ... хал ... ... ... (Өз ағайындары мен
үлкендерін орнына отырғызып, ат және сыйлықтар берді...) [10].
Ғалымдардың көпшілігі бұл аффикс жатыс септік жалғауы мен ш ... ... ... ш дыбысын Б.А.Юлдашев пен Н.З.Гаджиева ... ... ... А.А.Юлдашев алғашқы көптік, ортақтық мағынасы тарылып,
ортақ етіс формасына ... ... деп ... [12, 12]. Ал ... ... ... сөзі Орхон жазбаларынан белгілі екендігін және
д/т дыбыстарының алмасу ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын иптәш сөзі мен «әйел»
мағынасындағы евдәш сөздерінің төркіні бір емес пе екен ... ... ... ... ... ерлі-зайыптылар бірін-бірі таныстырғанда
минем иптәшим «менің әйелім» деп айтатындығын келтіреді. Бұл сөздердің
қазіргі ... ... ипчі ... ... ... ... -даш
жұрнағының -таш варианты болуы Ә.Нәжіптің пікірін нақтылай түседі [26, 59].
«Шыңғыснамада» бұл ... дәл осы ... ... ... ... нәчүк көрдің вә не түрлік кіші тұрұр? (Ағайынымыз Шыңғыс
ханды қалай көрдің, ол қандай кісі екен?) [9]. Ал ... ... ... ... ... ... тілінде бұл жұрнақ -дас//-дес, -тас//-тес, -лас//-лес
түрінде кеңінен қолданылады, мысалы: қарындас, ауылдас, ... және ... ... ... ... туынды сын есімдердің мағыналары
жұрнақ жалғанатын негіздердің мазмұндарына сәйкес бірлестікті, ... ... ... білдіреді.олардың негізгі түрлері
төмендегідей:
1) Адамның алуан түрлі сыр-мінездерімен байланысты абстракт мағыналы
зат ... ... ... ... ... ... ... білдіреді, мыс.: сырлас, пікірлес, көңілдес және т.б.
2) Адамзат, жан-жануарлардың төркін-тегімен байланысты ... зат ... ... ... ... бір ... сын ... жасайды, мыс.: бауырлас, қарындас және т.б.
3) Мекен атауларына жалғанады да, ... ... ... ... ... ... ... туынды сын есімдер ... ... ... жерлес және т.б.
4) Кейбір зат ... ... ... ... лексикалық
мағыналарына қарай, түрлі қарым-қатынас, мерзім-мөлшер жағынан ... ... ... ... мыс.: ... ... ... және т.б.
[24, 183].
5. -(Ы) рақ//-(і) рек: Бұл жұрнақ өзі жалғанған сөздегі сапа шамасының
басымдылығын білдірген және жиі ... мыс.: ... ... ... және т.б. Түркі Шежіресіндегі ... ... ... ... барыб қайтара келгені айдын раушанырақ уа
афтабдын мәшһүрірек ... ... ... ... қайтқаны айдан
көріктірек, күннен мәшһүрірек (әйгілі)...) [4].
Сапа шамасының басымдылығын білдіретін бұл ... ... ... мыс.: ... ... ... ... артуқрақ болды. Келіндін бу
екі келін пакиза арурақ көрклүкрақ турур… (Олардың қасіреті өсіп ... ... ... ... ... бұл екі сұлу ... ... ... бұл ... дәл осы ... қолданылған, мыс.: Мәшһүр
тұрұр кім құлақ ішіткән сөзнің көпрәкі йалған терлер… Әмма Йочы хан ... ... ... белгілі «естіген сөздің көбі жалған»
дейді) [9]. Ал ... ... ... бұл ... кездеспейді.
ХІІІ-ХІV ғасырлардағы ескі қыпшақ жазба ескерткіштерінде -рақ//-рек
жұрнағы салыстырмалы шырай жасайды: ... ... ... ... кічі-рек «сенен кішірек», андан улу-рақ «одан үлкенірек»,
менден йазучы-рақ «менен жақсырақ жазады», бізден ... ... ... ... ... аз-рақ «азырақ». Салыстырмалы шырай
формасы кішірейткіш жұрнағынан ... де келе ... ... ... ... Екі ... ... ша + рақ сын
есім шырайының салыстыру мәнін ... ... түсу үшін ... ... сын ... ... ... жасауға да қатысады [25].
-Рақ//-рек жұрнағы қазіргі қазақ тілінде ... ... ... ... негізгі мағынасына қосымша мән береді: ... ... ... ... ... ... ... түрде көрсетіледі. Бұл тұрғыда аталған аффикс негіз түбірден
кейін ... ... ... араға басқа бір тұлғаны салып ... ... ... ... өзінен кейін де басқа
қосымшаларды қабылдай береді. Бұл жағдайда ... ... одан да ... ... артқарақ және т.б.
Қаралып отырған жазба ескерткіштер тілінде ... ... ... жұрнағының синонимі ретінде қарастыруға болады. Өйткені
екеуі де салыстырмалы шырай мәнінде жұмсалады: қызылырақ – ...... және ... ... -дағ//-дег қазіргі қазақ тіліміздегі ұқсату, салыстыру,
теңдестіру ... ... ... ... ... түрінде қолданылуы ... ... ... ... де ... ал ... ... сілтеу есімдіктеріне
ғана жалғанған, мыс.: Андек фұрсатда андақ ләшкер жәм‘и болды кім һәдд ... йоқ ... ... ұрыш ... мен ... болайын таңла
шондақ қылдылар… (Бұл кезде сондай сарбаз жиналды, ... еш ... ... ... ... мен ... барып соғысайық» деді, таңертең солай
жасады...) [4].
-Тағ//-тег, -дағ//-дег жұрнағы «Жамиғат-Тауарих» ... ... мен зат ... ... ... ... сипатын түбір
білдіретін мәнмен байланысты салыстыра көрсету мәнін білдіреді, мысалы: …ол
сәбәб Қырым білә түрк ... ... ... Шам білә ... ... ... мұндағ хуруж қылды…(..ол себеп Қырым мен Түрікті жапырақ секілді
тірілтер еді... Шам мен Ираққа мың ... жылы ... ... ... ... ... ... сипаты -дағ, мұнда соңғы дыбыс –
ғ ... г). ... ... ... ... тәрізді сын есімдер
қолданылатыны белгілі. Сонда тілдегі -дай ...... ... ... ... варианты. Бірақ говорлық ерекшелікте
ескі із сақталып, соңғы ұяң дыбыс қатаң дыбысқа айналған (ғ – г) [27, ... ... ... ... ... ... эпикалық
жырында -дай//-дей, -тай//-тей жұрнағы өзгеріссіз қолданылған, мыс:
..қобағы ... ... қас ... ... ... көзін судай
толқытып…(..қобағы мұрын, қиғаш қас, ... ... ... ... ... ... аффиксі үстеу сөз табын жасауда кеңінен қолданылады. Зат
есім, сын есім, сан есім және есімдік түбірлі ... ... әр ... жасауға қатынасады. Осы аффикстің шығуы ... ... әр ... ... бар. ... Н.К.Дмитриев мұны дек формасымен
байланыстырады. Ал ... бұл ... ... көмектес септігінің
формасынан іздестіреді. Сонымен қатар, Ж.Денидің осы аффикстің тенг//денг
(тен) сөзінен шықты ... ... ... ... да, осы ... ... ... өйткені -дай//-дей жұрнағының жалғанған сөзімен беретін
мағынасы бір нәрсемен теңестіру, салғастыра айту ... ... о ... тең ... ... шындыққа жанасады. -дай//-дей жұрнағы түбір
сөзден кейін ... ... бір ... ... барып жалғанады: Онда жігіттерді
бүгінгідей доктор қарамайтын (М.Әуезов). Қазіргі қазақ тілінде бұл ... ... ... де ... Бұл өте көне ... ... көрмедім || жаздайын көрмедім. Соңғы қолданыс көбінесе ... ... ... ... Бұл ... ... ... көрсеткен болатын. Қараим
тілінің заңдылығы бойынша осындай ... ... та ... [13,
332].
Қазіргі қазақ тілінде -дай көрсеткіші осылайша жалаң аффикс ... ... ... ... және ... есім сөз ... ... қазақ жазба тілі үлгілеріндегі ... есім сөз ... ... ... сөз етер ... ... ... болады:
1. -К, -ық//-ік//-ұқ//-үк: «Түркі Шежіресінде» етістік түбіріне
жалғанып, бірде зат ... ... ... сын есім ... Йұмұқ «жұмылған,
жұдырық», тірік «тірі», өлүк «өлік», түкірік «түкірік» және т.б. ... ... ... ... ... Бір қолы ... ерді. Оғыз ханның
ләшкерінің қолына ол чақлы өлүк мал ... ... ...
түкірік. Бір қолы жұмылған (жұдырықталған) еді. Оғыз хан әскерінің қолына
сол шамада мал өліктері түсті...) [4].
«Жамиғат-Тауарихта» бұл ... -уқ ... ... Бұл ... ... ... ... берген у тұлғасының алғашқы варианты деп
қарастырған. Қазіргі тіл тұрғысынан қарағанда, ... ... ... аффикстерінің қолданысында саралану процесі жүрген: қимыл ... ... ... ... ... тудырушы аффикстер қалыптасқан,
мыс.: Жалайыр Қайдуға қисас ... ол ... ... өзгә ... дын ... Бу ... Лиқум хытай уалайаты ларына йауық ерді…(Жалайыр Қайдуға
жазаға тартты, себебі олар басқа ... ... ... Бұл ... қытай елдімекендеріне жақын еді...) [10].
Бұл жұрнаққа ұқсас -ек жұрнағы тек ... ... ... ... ... ... күтүб башына отлар сечек лер сачыб турур…(Бір табын
сиырды күтіп, әрқайсысына жем-шөп шашты...) [10]. Бөл- ... ... ... сөз ... ... ... ... жұрнағының бір варианты болса керек [12, 17].
Өйткені, Э.Севортян батығ «впадина», ... ... ... ... кесек
«кусок» сияқты бір түбірге екі түрлі жалғанып, әр басқа мағынада жұмсалатын
-ақ, -әк және -ық, ик жұрнақтары бірнеше ... ... ... ... ... ... ... прийти к заключению о ... -(а) – два ... -аг, -әк, -ыг, -ик, -ук, -үк ... ... существовала, но не получтла развития ни в ... ... ... деп ... [26, 66]. Осы пікірлерге сүйене отырып,
бұл жұрнақтардың бірінен-бірінің айырмашылығы жоқ деп тұжырымдаймыз.
«Шыңғыснамада» да -ек жұрнағы тек «бөлек» сөзінде ... ... ... бір ... ... ... атасы бірлә Урұс хан ұрұша
тұрғанда…(Атасы бір топ ұлдарын бастап Орыс ... ... ... ... зат есім және сын есім ... -к, -ық//-ік//-ұқ//-
үк аффикстері «Шыңғыснамада» тек бұзұқ «бұзық», ... ... ... ... ... ... ... мысалы: Андын соң бұзұқлұқ
вақ’а ... ... ... ... уа тақы ... ... інмәс қылғыл…(Сонан соң бұзықтық оқиға болды... Менің дұшпандарымды
білімсіз қылғай және дағы білгендердің ... ... ... ... ... ... -к, -ық//-ік//-ұқ//-үк жұрнақтары кездеспейді.
-Қ//-к, -ық//-ік, -ақ//-ек жұрнағы қазіргі қазақ тілінде де етістіктен
қалыптасқан зат туылымдардың ... бір ... ... түрде
келетіндерінен басқа жалпыхалықтық сипаттағылары да бірталай. Өздерінің
мағыналары жағынан ... да ... ... ... яғни ... ... ... бір процестің атауы ретінде қолданылады: білік, керек, төсек,
жабық және т.б. Етістікке ... ... ... ... ... ... ... зат есімдердің тағы бір үлкен тобы бар. ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір әрекеттің статикалық қалпымен ғана байланысты
болып ... Бұл сала ... ... ... ... атауы ретінде
дербестенген тіл құбылыстары деп қарауға болады: ойнақ, ырғақ, тілек, ... т.б. ... пен ... ... ... ... ... болған зат есім жасалымдардың енді ... ... ... ... сырт ... тұлғасы жағынан сын есіммен құрылымдас болып келеді.
Олар мағынасы жөнінен де солай. Ал зат ... ... ... ғана ие ... ... да бұлардың заттық тиянақтылығы, зат
есімдік дербестігі бірсыпыра ретте, тіпті функцияналды ғана ... ... ... ... бұз-ық және т.б. [13, 188].
2. -Н, -ын//-ін: «Түркі Шежіресінде» бұл жұрнақ жиі қолданылады: сауын,
егін, ... және т.б. мыс.: ... ... йұрт ... ... ... ерді. Ұғлан бір йашқа йетді ерсе Қарахан елге сауын ... ... ел ... ... ... еді. Бала бір ... келгенде Қарахан
елге айтты (жария етті).) [4].
Бұл жұрнақ «Жамиғат-Тауарихта» да кездеседі, мысалы: Бу сабабдын аның
көңлі бізге йаман ... [..] ... ... иман ... ... Кем ... йығын қылды лар… (Осы себептен оның көңлі ... ... ... ... ... иман ... ... Кем суының (өзеннің) бойында жиын
қылды...) [10, 141].
«Шыңғыснамада» -н, -ын//-ін ... ... Бұл ... етістіктен есім сөз жасайтын -ғын//-қун жұрнақтары қувғын «қуғын»,
шавқун «шапқын», тутқун ... ... ... бұл ... ХІІІ-
ХІV ғ. ескі қыпшақ жазба ... ... зат есім ... ... ... ... -қун//-күн: тут, тұт «ұста»
– тутғун «тұтқын», ... ... йу «жу» – ... «жүгінген, яғни
тәубаға келген адам»; уч «ұш» – ... ... йар ескі ... йару ... йарқын «жарық беретін зат» [25]. Э.Севортян бұл жұрнаққа Орхон-Енисей
жазба ... ... ... отырып, оны өте ертеден белгілі ... әрі көне ... ... ... [26, ... сөздер бірден зат атауы болып қалыптаспаған, сындық мағынаның
субстантивтенуінің нәтижесі болуы керек. Мысалы: ..кіші чаптуруб өзі ... ... ... Кечә ... оқ ... салыб тәгәлі… Шәйх Аһмет хан нәчә
йыл анда тутқун болуб йәнә ... ... ... (..кісі жіберіп, өзі ел
соңына қуғын салды (қуды)... Кеш ... ... ... Шейх ... бірнеше жыл онда тұтқын болып тағы да аман-есен
шығып...) ... ... ... қазіргі қазақ тілінде де етістіктен туынды зат
есім жасайтын өнімді жұрнақтар қатарына ... Ол ... ... ... бұл ... мағынасы негізінен нақтылы болады. Мысалы: толқы-
н, ағ-ын, піш-ін, шығ-ын, тәрізді туынды зат есімдер ... бір ... ... ... ... ... аффиксі де қазіргі қазақ тілінде етістіктен
туынды зат есім жасайтын өнімді жұрнақтардың қатарына ... Ол ... ... ... ... ... отырады. Олар адамның бітімін,
пішінін, келбетін немесе затпен, әрекетпен, табиғат құбылысымен ... және ... ... ... ... ... және т.б. ... қашқын сөздері де -қын жұрнағы арқылы етістіктен ... ... ... ...... ... сын есім ретінде
қалыптасып, кейін субстантивтеніп, яғни ... ... алып ... ... тағы бір ...... зат есім де, сын есім де жасай
алады. Оны зат ... ... ... ретінде де, сондай-ақ сын
есімдік ... ... ... де алып ... ... [13, ... -Ш, -ұш//-үш//-ыш//-іш: Бұл жұрнақ етістіктен дерексіз зат ... Ұрұш ... ... ... ... ... ... талаш
«талас» және т.б. мысалы, «Түркі Шежіресінде»: Әбусағид мырзаға көрүнүш
қылдырды. Екілерінің арасында ұрұш уа ... бар ... Оқны күн ... қойғыл теді…(Әбусаид мырза (мен) ға көрініс ... ... ... ... бар еді. «Оқты күн батыс жаққа қой» ... ... ... да ... есім сөз ... ... мыс.: ... ні күн туғыш таба йіберді. Уруш йарағын қылыб тайжут
қа анлар білән өнгә қауымлар һәм біргә ... таң ата ... ... ... ұрыс ... сайлап, өсіп-өнген елдермен бірге еді...)
[10].
«Шыңғыснамада» етістіктен дерексіз зат есім -ш, ... ... ... мысалы: …бұларның арасында не түрлік ұрұш
уә не түрлік мажәрәлар кәчті…[..] он йеті оғыл ... ... Ұлұғ ... бардылар… Ол йүрүшдә Шәйбан ханға отуз мың кіші ... ... ... ... неше ... ұрыс және неше ... оқиғалар
өтті... [..] барлық он жеті ұлымен қосылып, Ұлық ханға ... ... ... ... ханға отыз мың кісі қосып, қорғаушы жіберді...) [9]. Ал
«Әділ сұлтан» жырында -ш, -ұш//-үш//-ыш//-іш жұрнақтары ... ... ... ... ескерткіштерінде есім жұрнақтары жалғанған
етістіктердің о бастағы лексикалық ... ... ... ... ... алса да, ол ... жасалған сөздің тұлғасынан аңғарылып
тұрады. Кейбір жаңа ... ... ... ... да ... ... ... жұрнағы дауысты дыбысқа біткен түбірге жалғанады, дауыссыз дыбысқа ... соң ... ... ... ... ... ... атын
білдіреді: олтур-уш «отырыс», ур-уш «ұрыс»: Бійнің олтурушы менім ... ... ... ... ... ... урдум «ұрыс қылдым».
-Ш жұрнағы жалғанған сөз қимыл процесінің атын білдіретін болса да,
кейде ол ... ... да ие ... ... ш ... ... ... зат атын
да білдіреді. Йеміш йедім ... ... ... сөз бұл ... өзінің алғашқы
мәнінен әлдеқайда алшақтап кеткен [25].
Қазіргі қазақ тілінде -с, -ыс//-ісжұрнағы жалғану ... ... ... өздерінің мағыналық сипаты жағынан түрлі-түрлі болып ... ... ... ... егіс деген сөздердің мағынасында нақтылық,
заттық тиянақтылық бар. Ал ... ... ... ... ... процестік сипат, абстрактылық айқынырақ сезіледі. Бұл екі ... зат ... ... ... жалпыхалықтанған тіл құбылыстары
деуге болады.
-С, -ыс//-іс жұрнағы арқылы ... ... ... ... түбір
етістіктен жасалған да туынды зат есімдер бар. Бірақ тілімізде көп ... ... ... алыс. Қазіргі тілімізде сырт қалпы, тұлғасы жағынан
-ыш//-іш жұрнағы нұсқалас. Бұларды ... ... ... деп ... Бірақ екеуінің бір-бірінен ерекшелігі -с, -ыс//-іс ... да, ... да ... ... ... ... беретін
болса, -ш, -ыш//-іш жұрнағы зат есім жасауда үнемі тек ... ... ... ... ғана ... отырады. Осы жағынан екеуі екі
бөлек құбылысқа ұқсайды. Қазіргі қазақ тілінде -ш, -ыш//-іш ... ... ... зат ... онша көп ... таян-ыш, сүйен-іш, алдан-ыш,
сағын-ыш, күйін-іш және т.б.
4. -Ғучы//-гучі: Бұл жұрнақ тұйық етістік тұлғалы сөздерге жалғанып,
қимыл ... ... (11, 85(. ... ... Шежіресінде»: Йахшы іш
қылғучы темек болұр… («Жақсы іс қылушы» деген...) [4].
Бұл жұрнақты -ғу және -чы, -шы ... ... ... ... деп ... ... [4, 110]. -Ғу-чы жұрнағы орта ... ... оның ... ескі ... ... ... ескерткіштерде,
негізінен, етістіктерге жалғанып, бірнеше мағыналарда жұмсалады. «Түркі
Шежіресінде» -у ... ... ... ... де өте сирек, мысалы: Ол
өзіне [..] кіші ... ... ... ... йасап ұрұшты…(Ол өзіне [..]
кісімен Самарқандтан шығып, жасау жасап соғысты...) [4]. Бұл ... ... ... хаст қылғучы болғай… Уа фарман бергучі
лер тамамы анларның нәслі турур…түрінде ... ... ... ... ... Және ... ... барлығы олардың
ұрпағы...) [10].
«Шыңғыснамада» -ғучы/-гучі жұрнағы көп кездеспейді, мысалы: Аның ... бар ... ... ... алб ... ерді…(Оның Сәмәй атты бір ұлы бар
еді, ол алып атушы (атқыш, ... ... ... ... тілінде -у тұлғалы таза зат есімдік ... ... ... бар: тұсау, қадау, сұрау, қыстау және ... ... ... есім мен (-у) -шы//-ші жұрнағынан түзілген
байырғы туынды зат есімдерге ... ... жаңа ... ... ... ... көп болуы кеңес дәуірінде ой-пікірдің, ғылымның,
өндіріс пен ... ... ... ... жаюына орай
олардың жұрнақ қабылдамдық қабілеті, яғни сөзжасамдық қатынасқа түсу
мүмкіндігі арта ... ... ... ... ... және т.б.
[13, 175].
Бұл -у жұрнағымен қатар, етістікке жалғанып, есім сөз ... ... (11:85( ... ... ... ... мысалы: Бір күн қазы ның
уа‘азыны ештімек үчүн хан ... ... ... Бу ... екісін бір
қошұб бір айтмақ зарұр ерді... (Хан бір күні қазының (соттың) уағызын ... ... ... ... [..] ... бір ... қосып айту керек еді...)
[4].
«Жамиғат-Тауарихтан» -мақ//-мек жұрнағына мысал: Жаһат аңа ат атамақ та
кеңештілер. Оң хан ның оғлы ... ... ... ... Чиңгиз хан ға қасд
етмекке ... ... ... ... ... ат ... ... Оң ханның баласы
Бамуқа шешенмен жасырын түрде ханға қастандық ... үшін ... ... ... ... да ... мысалы:
Көрділәр кім ішітмек білә [..] болмас… Бу ләшкәр һенүз кәлмәкдә біз ... мен [..] ... ... Бұл ... ... әлі келуде, біз
келдік...) [9].
«Әділ сұлтан» эпикалық жырында -у жұрнағы арқылы жасалған есімдер ... ... ... ..ат ... жасаулы жау қаруын сайлады…(..атқа мініп,
жасаулы жау қаруын сайлады...) ... ... ... есім сөз ... ... ... да ... ..турылықсыз қара үйге ту көтермек не керек, туғаны жоқ ... ... ... не ... қара үйге ту ... ... туғаны жоқ жалғызға сопайып шапмақ не керек...) [7].
ХІ ... ... ... ... ғғ. ... жазба ескерткіштер
тілінде -мақ//-мек жұрнағы арқылы ... ... ... ... [28, 23], одан кейінгі ескі қазақ тілінде -у ... ... ... ... ... ... ... -ағұл//-ұғұл: Бұл жұрнақ етістік түбіріне жалғанып,
белгілі бір мамандық иелерін не қызмет түрлерін ... -у және ... ... ... бұл ... ... ... көбінің
түбірі етістік болады да, олардан жасалған азын-аулақ сөздер әр ... ... ... ... ... етеді [24, 164]. Мыс.: қарауыл
«қорғаушы», йортағұл «ел ... ... ... ... ... ... ... чапұғұл «шабуылшы», сұрауыл «жау жақтан хабар әкелуші кісі»
және т.б. «Түркі Шежіресінде»: Бір күн йікірма кіші ... ... Елге ... йіберүр. Ол қайтыб йеріне бармасдын бұрұн он беш
кіші чапты бізнің ереуіл аны да ... күні ... ... ... келуші кісі жібердім. Елге хабар әкелуші кісі жіберер. Ол орнына
қайта ... ... он бес кісі ... ... ... ... оны да ... [4].
Бұл жұрнақ «Жамиғат-Тауарихта» да қолданылған, субъект мағынасын
беретін сөздердің құрамында ... бұл ... ... ... ... әскери қызмет түрін білдіреді, мысалы: Ол қарауыл
Чиңгиз хан дын қачды. Екі мың кіші ... ... ... боқауыл
қылды... (Ол қорғаушы Шыңғыс ханнан қашты. Екі мың адаммен Тоқучар батырды
бақауыл қылды...) ... -уыл ... тек ... сөзінде ғана кездеседі, мысалы:
Ол йүрүшдә Шәйбан ханға отуз мың кіші қошұб қарауыл ... (Ол ... ... отыз мың кісі қосып, қорғаушы жіберді...) [9].
Ескі қыпшақ жазба ескерткіштерінде етістіктің тұйық рай формасы түбір
сөзге ... ... ... арқылы жасалады: ағрымақ немесе ағырмақ
«ауру», ағырғамақ «ашырқану», алдамақ «алдау», йарашмақ «жарасу», ... т.б. ... бұл ... ... ... шақ ... да білдіреді,
мыс.: Мені көрмеке аз қалды (мені көрмекке аз қалды). ... едік ... ... ... тиісті едік), Керті көңілбіле өз йазуқын айтмаға (Шын
көңілмен өз жазығын айтпаққа керек). Жұрнақ ... қ ... ... ... х дыбысымен алмасып айтылады. Мақсатты келер шақ
формасында жұмсалғанда ол ... ... ... немесе жазылмай түсіп қалып
та отырады [25].
Қазіргі қазақ тілінде (-у) -ыл//-іл, -л тұлғалығы арқылы қимыл есімнен
қалыптасқан зат ... ... ... ... ... мән ... ... сөздер болып келеді: тосқауыл, шабуыл, жортуыл, торуыл
және т.б.
6. -Ңкі, ... ... ... қазақ тіліндегідей тек қана
«Әділ сұлтан» эпикалық жырында қолданылған. Бұл ... ... ... сол ... ... ... ... байланысты
туынды сын есімдер жасайды, мыс.: ..торының ... ту ... ... ... толған сай кез оқ шашылыңқы көрінді…(..торының құйрығы
ту түбінен кесіліңкі көрінді... [..] садақ ... сай кез оқ ... ... ... ... ... ... жасайтын жұрнақтар
Жазба ескерткіштер тіліндегі туынды түбір етістіктердің ... ... ... ... ... ... ... Тегіне қарай есім
негізділер деп топтап, оларды етістік негізділерден бұрын сипаттау ... ... ... негіз болатын есімдердің ішінде зат есімнің орны
ерекше. Зат есімнен басқа сан есім, сын есім, үстеу және ... ... ... Ескі қазақ жазба үлгілеріндегі қолданылған жұрнақтардың
құрамын төмендегіше ... ... ... жұрнағы жазба ескерткіштер тілінде 1) іс-әрекет немен,
қандай құралмен іске ... ... ... ... ... ... йақалаб келе тұрұр... (Құлзым дариясын жағалып келеді...) [9,
125]; ..ат ... ... ... теді күн ... соң атланып Хиуаға кетді…
(«..атты ертте, түйені жүкте» деді, күн батқан соң Хиуаға аттанып кетті...)
[4, 148]; Уали кім ... ... ол дүрр ... ... ... ... атақ ... [10, 157]. Дестелеп шашын тараған мойны
алманың сабындай боғағы ақбөкеннің таңындай...(Дестелеп ... ... ... ... бұғағы ақбөкеннің таңындай...) [7, 60]. 2)
мезгілді, уақытты білдіретін сөздерге ... ... ... ... ... ... Анда қышлады, үйіне түшті... (Сонда қыстады, үйіне
түсті...) [10, 173]. 3) мөлшерді ... сын ... ... ... ... ... Хұдайны бірлеп білген ерді... (Құдайды ... ... ... [10, 199]. Aлты жасқа келгенде алтмыслап сақтау айыртты,
жеті жасқа келгенде ... ... ... ... ... ... нөкер ертті, жеті жасқа келгенде жетпістеп нөкер ертті...) [7, ... ... ... ... ... ... ... ол тек із, ал, үн сөздерімен ғана тіркеседі де,
басқа ... ... де ... ... ... ... Осы ... сөздермен, яғни әрі бір буынды, әрі ұяң з дыбысына аяқталатын басқа
түбірлердің өзімен де -да//-де емес, ... ... ... сөз ... тез – ... және ... қыпшақ жазба ескерткіштерінде -ла//-ле жұрнағы ерік «и» – ... ес «ес» – есле ... ал», хор ...... «қорла», хормат «құрмет»
– хорматла «ұрметте», ховат «қуат» – ховатла ... йай ...... қыш – қышла «қыста», балуқ «балық» – балуқла «балық ... ... есім ... ... ... ... ... ең көп жалғанатын
өнімді жұрнақ болып табылады [25]. Хұсрау-Шырын ескерткішінде ат деген
түбірге -ла ... ... ... ... атла сөзі ... ... сапар
шегу», және «бір жаққа аттану» мағынасында қолданылған [26, ... ... ... соңы з ... ... «жаз» түбірлерінен -ле
аффиксі арқылы жасалған сөйле-, жайла- сияқты ... ... ... ... ... тілі ... ... тарихи дәстүр: а)
соңғы дыбыстары ... ... ... ә) ... ... ... барып: ер-ертте-, зер-зертте- және т.б. варианттарында кездеседі.
Осы топтағы ... ... ... ... ... ... ... – дегеніне келе бермейді. Бұл аффикстердің грамматикалық
қызметі, яғни ... ... ... салт ... ... жұмсалуы
«олар сабақты етістік те, салт етістік те бола ...... ... ... ... Б.Юнусалиев пен А.Зайончковский т.б. ... ... ... ... бау-ла мен бай-ла формаларының ілкі түбірі ... ... ... те, тұлғалас та болатын етістіктер қазақ тілінде
әрқайсысы өз алдына дербес ... ... ... Біз ... ... бағ сөзі ретінде қарауымызға болады. ... ғ – у – й (тағ – тау, ...... мүгіз –мүйіз), сондай-ақ
й – д – з ( аяқ – азақ – ... құй – ... жаз – жай және т.б.) ... ... ... ұлт тілдері болып саралана дамып тармақталуында өзара
қандай қатынаста екендігі көне және ... тіл ... ... ... түбір -ла аффиксімен бау-ла және бай-ла ... ... де ... ... Қыпшақ-бұлғар тілдерінде бұлар түбірлес те тұлғалас
болуына қарамай, әрі қарай мағыналық дамуында да, аффикстермен ... жаңа сөз ... ... кең ... табады. Өзге туыс тілдерді
қойып, қазақ тілінің ... ғана ... ... мен ... одан арғы
сөзжасамнан орын алуларын бір ғана түбірмен нақты көрсетуге болады. Қазіргі
қазақ тілінде бай- (бай-ла) болып түпкі ортақ ... ба- ... ... саны ... ... Бір көзден шығып жатқан қайнар бұлақ
іспеттес ба- түбірі -й мен -у ... ... бай-, бау- ... екі арна ... ... ... ... екеуіне де -ла жұрнағы
қосылып, бай-ла және ... ... ... ... ... [13, 257]. ХІ-
ХІІ ғасырлардағы жазба ескерткіштерінде есім сөзден етістік жасайтын -лан//-
лен, -ла//-ле жұрнақтары белсенді ... ... ... ... ... есімге етістік қосымшаларының синтетикалық тәсілі
арқылы ... [28, ... ... -лас//-лес, -дас//-дес жұрнақтарымен келген сөздер екі
немесе одан да көп субъектінің ортақ іс-әрекетін білдірген. Бұл ... ... ... ... құранды жұрнақтар болса
керек. Мысалы: Мен аның бірлен сөзлешейін сен бар тақы ... уа ... ... ... атын ... («Мен онымен сөйлесейін, сен бар пәлен-түген
деп» бес кісінің атын ұстады...) [4, 150]; Ол ... ... ... ... бір тегресін чапыб келді... (Ол кезде қытаймен жауласып, қытай
халқының бір ... ... ... келді...) [10, 158]; ..шынашақдан
алтын йүзік алышып мұңын бірдей мұңдашып, сырын бірдей сырлашып әуелгідей
ғалтақ күн біз енді ... ... ме ... ... ... жүзік
алысып, мұңын бірдей мұңдасып, сырын бірдей сырласып, әуелгідей еркін күн,
біз енді ... ... ма ... [7, ... ... ... ... жұрнағы -ла және -с ... ... осы ... ... ... етістік жасалатындарды
қамтиды. Мысалы, ақыл-да, дос-та деген сөздердің ілкі етістіктері жоқ. Жау-
лас лексемасының жау-ла түрі бар. ... да бұл ... ... ... ... етістік деп тануға тиіспіз. Алдыңғы ... да ... жолы – осы ... ... олар ... ... ... түбірлерден -лас//-лес қалпында бір тұтастыққа айналған.
3. -Лаm//-леm жұрнағы -ла және өзгелік етіс формасының ... ... ... сөз тудырып тұрса, -т іс-әрекеттің екінші бір субъект
арқылы істелетінін көрсетеді. Бұл жұрнақ жазба ескерткіштердің ... ... ... кездеседі. Мысалы: Чарақа Бай соңқурның хатұнын
йеңгелете алды. Андын оғұл тұғды... (Чарақа бай соңқурдың ... ... ... Одан ұл ... [10, ... ... -лен жұрнағы -ла және -н аффикстерінен құралған құранды
жұрнақ ... ... Осы ... бұл ... ... жұмсалып, жеке-
жеке қосымша ретінде қызмет етіп, сараланатын бастапқы -ла жұрнағы ... я ... етіс ... ...... ... ... те,
азды-көпті мағыналас та келеді. Бірақ бұл ... тек ... ... ... қызметін атқаратындай жағдайда ғана өз алдына бір күрделі жұрнақ
саналады [24, 244]. Бұл жұрнақ ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: Қаған ол тарафқа атланыр
болды тақы Бату ханға хүкім қылды кім бу сафарда менің бірлен ... ... Бату хан һәм беш ... ... ... ол ... аттанатын болды
да Бату ханға бұйырды: «бұл жорықта менімен бірге одақтас бол» деп Бату хан
және бес ... ... ... [4, 133]; Өзі ... дарйасыны кечә
черік атланыб ерді... (Өзі Еділ дариясынан өтіп, ... ... ... 128]; Саф ... 'азамат мыңар мыңар беклерің бар, атланыб чықсаң...
(Адал кеңесшің, мыңдаған бектерің бар, аттансаң...) [10, ... ... өзге ... ... ... ... ... һәм йарағланыб келіб ерділер барчасы көңлі йүрүб... (Бұлар
да қаруланып келіп еді, ... ... ... [9, ... ... ... ... аффиксінің қолданылуын талдау үшін
мысал ретінде қолдан- мен пайдалан- етістіктерін алатын болсақ, бұл ... ... ... ... яғни бір ... ... ... Оның үстіне екеуі өздерінен бөлек ... ... ...... ... ... ... -н аффиксі өздік етістің
«өзің үшін», «өз керегіңе» тәрізді ішкі мән ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. -лан//-лен
жұрнағы есім негізді етістіктердің дені мына мағыналық топтарға ... ... салт ... жатады:1) ыза, көңіл, ынта, мейір және
т.б. зат есімдері субъектінің ... ... осы ... ... көрсетеді. Сондықтан да бұл жұрнақ болу ... ... ... ... ... – ыза ... көңіл-ден –
көңілді болу, ынта-лан – ынталы болу, мейірлен және т.б. 2) ... ... ... ... бір ... тобы – сын ... Мысалы:
сұр-лан, қу-лан, жалқау-лан және т.б. Бұлар негізгі түбір сын есімдерден
жасалады. 3) ... ... ... ... ... ... сан есім
негізді екі-лен, алты-лан және т.б. сөздері. Сонымен ... ... ... ... қамтитын процестерді көрсетеді [13, 252].
5. -Ал, -ай, -ар ... зат ... ... жасайды. Бұл жұрнақ жазба
ескерткіштердегі кейбір сөздерге жалғанып, субъектінің сапалық өзгерісін,
қимылға ауысуын білдіріп, салт етістік ... мыс.: ... ... ... ... түбтүз қылды, йа'ни йоқалды... (Бакрат қауымына (өзен немесе
теңіз бойындағы халық) билік жүргізді, яғни ... ... ... ... ... білімге қартайғанда менім қарағым қараңғыда алдымда лаулап
жанған... (өлеріңді ... ... ... ... ... алдымда
лаулап жанған....) [7, 55]. А.Ысқақовтың пікірінше, -ай (-ей, -й) жұрнағы
-а//-е ... ... ... ... тілінде бұл жұрнақ арқылы жасалған
кеңей, мұңай, қартай, қарай және т.б. етістіктермен қатар, оның ... ... ... ... ... ... (сарғай) сияқты
баырғыланып кеткен етістіктер бар. -Р, ... ... да – ... ... ... ... жақс ... сияқты үйреншікті сөздермен
бірге, қосымшаның көнелігіне айғақ боларлық: ... ... ... ... ... ... сөздер де бар.[24, 245].
Қартай сөзі «Жамиғат-тауарихта» да кездеседі. Бұл сөз М.Қашқаридің
«Диуани лұғат-ит түрк» ... ... ... ... -Ай мен ... ... болса керек. -Ад, -ал, -ай аффикстерінің мағыналық
жақындығы, А.Есенқұлов -ад ... «ет» ... ... ... ет, йоқад-йоқ ет) айтады [16, 198].
Сонымен қатар, бұл ... ... ... де ... ... керек.
Себебі «Жамиғат-тауарихта» қарайды етістігінің қарарды «қарайды», сарғайды
етістігінің сарғарды ... ... ... қолданылуы
кездеседі. Сол Түркі Шежіресінде» ақар «ағар» ... ... ... бар әмма шачы ақарыб тұрұр үч йылдын бері... (..үш жылдан бері
барлық шашы ағарған анам бар...) [4, ... -А//-е ... зат ... ... жасайды. А.Ысқақов бұл жұрнақ
жайында былай дейді: «-а//-е жұрнағы – көне қосымшаның бірі. Әуел ... ... ... ... ... ... болғанымен, бірте-бірте
самарқауланып, тек бұрынғы кезде жалғанған сөздерінің аясында ғана қалып
қойған. ... ... ... ата, ... тіле ... ... ... мағыналары бірте-бірте көмескіленіп, кейбіреулерінікі тіпті
ұмытылып, ... ... ... көшіп бара жатқаны байқалады» [24,
245]. Бұл жұрнақ жазба ескерткіштердің ішінен тек қана «Жамиғат-тауарихта»
ата етістігі құрамында ... мыс.: Ол ... ... ... (Сол ... ... ... деп атады...) [10, 160].
Қазіргі қазақ тілінде де сабақты етістіктердің объектісі болған ас (ас
жеу), ат (атын атау), жиын ... жию) және т.б. зат ... -а, ... ас-а, ат-а, жин-а секілді сабақты етістіктерге айналады [13, 260].
7. -Ық//-ік//-уқ жұрнағы -ы және -қ аффикстерінің қосындысы, ... ұзақ ... ... білдіреді. Бұл жұрнақ «Жамиғат-тауарихта»
көп кездеседі, мыс.: ..фани дүнйада даулат уа иқбалға ... ... ... ... дүниеде дәулет пен молшылыққа жолыққысы,
барлығы бай болғысы...) [10, 142]. ... беки Оң хан ... ... ... ... ... (Қачиун бегі Оң ханмен бірігіп, Шыңғыс
ханмен қастасты...) [10, 160].
-Ық//-ік//-уқ жұрнағы ... ... ... өнімді жұрнақтар
қатарына жатады. Себебі қазіргі қазақ тілінде де есімдерден етістік жасауда
кең ... жиі ... ... ... ... ... сабақты
және салт мағыналы да болады.
Етістіктен етістік жасайтын жұрнақтар
Ескі қазақ тілінде жазылған ... ... ... сөз ... жұрнақтар қазіргі қазақ тіліндегі етіс категориясы
ретінде қарастыруға болады. Өйткені бұл ... ... ... қазақ тілімен бірдей болып ... ... ... ... мынадай:
1. -Л, -ыл//-іл//-ұл//-ул жұрнағы қазіргі қазақ ... ... ... ретінде кездеседі. Бұл жұрнақ өзі жалғанатын етістік ... ... ... ... оны кім ... ... оны ... асырушы адамның (субъектінің) көрінбейтінін аңғартатын
мән үстейді [24, 250]. ... ... бұл ... ... ... болсын кім Бату ханның Мажар уа Башқырд уа Рус уа Корел уа Неміш бу
йұртларыны алғаны уа ... офат ... ... ... айтылыб
тұрұр... (Мәлім болсын: Бату ханның Мажар, ... ... ... ... Неміс елдерін алғаны, оның өлгені бұдан төменіректе айтылады...) [4,
133]; Бу йығылған ләшкерлері біділ болуб барчасы ... ... ... ... сарбаздар (әскерлер) мойынсынып, барлығы бір ауыздан айтты...)
[9, 125]; ..ер шырағы екі көз ... ... (..ер ... екі ... ... [7, 51]; Аның ... ... күнге зийада болсун,
даулаты һәм бұзұлмасұн, мамлакаты бұлұт арасындын күн көзі ... ... ... ... ... ... де бұзылмасын, елі бұлт арасынан
күн көрінсін...) [10, ... ... ... өзі ... ... негізінің мағынасына амалдың
(істің) шарпуы я нәтижесі субъектінің (істеушінің) өзіне тиетінін, ... өзі үшін ... ... ... мән ... [24, 250]. Ол
қазіргі қазақ тіліндегідей өздік етіс жұрнағы ... ... ... атаң ... соң бір ... ‘алымны ұқындұм та сенға дұға-и хайыр
қылғай теб... (..ұлым: «атаң ... соң бір ... ... түсіндім де
саған дұға және қайыр қылғай деп (өтіндім)...») [4, 169]; Амма бір ... бу ... йад ... ... ... осы анықтамада есте
сақталды...) [9, 127]; Бай ... ... ... бешінчі атасы ерді. Бу
Қайду ның үч оғлы екі бөлінді... (Бай ... ... ... ... ... Бұл ... үш ұлы ... бөлінді...) [10, 159]; ..қара шекмен
жабынған қу ағашқа табынған мінген атын ... ... ... ... ... ... ... табынған, қу ағашқа табынған, мінген атын
матаған, атасының асына шошқа сойып атаған...) [7, 54].
Қазіргі ... ... ... және ... ... аффикстері
ретінде -н, -ын//-ін және -л, -ыл//-іл жұрнақтары танылады. Әдетте
осылардың ... ... ... ... ... жатқызылады. Соған
қарамай, олардың бірі-біріне омоформа болып келетін жағдайы да жоқ ... -н, ... ... ... -л, ... ...... қызметін атқаратын кездері болады [13, 280]. Бұлай болудың себебі
түпкі негіздердің тұлғалық ерекшеліктерінен келіп шығады. ... ал, ... ... ... т.б. негіздерінде л дыбысы бар сөздерге жоғарғы
екі етістің -н, -ын//-ін ... ... ... ... ... ... және т.б. ... қарай өздік те, ырықсыз да етіс болып қолданылады.
3. -Ш, -ұш//-үш//-ыш//-іш; -c, -ыc//-іc//-ұc//-үc жұрнағы әрі есімнен
етістік тудыратын, әрі ... ... ... бір ... форма. Ортақ
етіс -c, -ыc//-іc жұрнағы ... ... етіс ... ... ... Бұл ... ... етістікке амалды (істі) кемі екі я
онан да аса субъекті қатысып жүзеге асыратындықты білдіретін мән ... ... ... ... ... ... асатын амалды білдіреді
[24, 289]. Жазба ескерткіштерде негізгі етістіктерге жалғанып ... ... мыс.: ... рум ... дын ... ол ... кім ... һәм мұндын
һәм барыш келіш етішіб, достуна дост болуб, душманына душман ... ... ... мен ... тілейтіні барыс-келіс жасап, досымен дос болып,
дұшпанымен дұшпан болып достық ... [10, 140]; ... ... ... ... ... теб өз ... тамам қырдым... (Жалғыз ұлым ... ... ... ... деп, өз ... ... ... 130]; Фолад өлгендін соң атасыдын қалған еллеріні екісі бөлүшүб екі аға
іні бір йерге ... ... ... ... ... ... өлгеннен соң
атасынан қалған елдерді бөлісіп, екі аға-іні бір жерге көшіп-қонып Жайықтың
бойын жайлап...) [4, 142]; ..омырауын ... ... ... ... сыбыр
сыбыр сөйлесіп сыңқылдасып күлішіп... (..омырауын салқытып, иісін жұпар
аңқытып, сыбыр сыбыр сөйлесіп, ... ... [7, ... қазақ тілінде -c, -ыс//-іc жұрнағы ортақ етіс тұлғасы ретінде
танылады. 10 томдық «Қазақ тілі ... ... де ... жүр. ... оның ... сабақты етістік болып келетін
сабақты етістіктердің бұл жұрнақтармен айтылуы мен қолданылуы салт ... ... ... мен ... ... мен төбеле-с, құшақта мен
құшақта-с, сүй мен ... және тағы ... ... күл-іс
тәрізділермен салыстырса да, мағына айырмашылықтары айқын танылады. -С етіс
жұрнағы жалғанып тұрып, не ортақ, не ... ... ... ... өзін ... ... бар. Мысалы: жайла-с-ып отырды; көңлі жайла-с-ты
дегендердегі жайла-с мағынасы жағынан жайла-н екеуі – синонимдер.
4. ... ... ...... жазба
ескерткіштерде өзгелік етіс ... ... ... ... ... ... қылыб чығайларны тойдұрған хан... Сансыз хан оғлы сұлтан
ларны ешігінде табуғ еттүрген хан... (Жетімдерге рахым ... ... ... хан... Сансыз хан ұлдары сұлтандарды есігіне бас идірген
хан...) [10, 140]; ..Хиұқда ... кіші ... йеті ... хан келді...
найман халқы Хиұқның ічіге кіркізділер ‘араб Мұхаммед ханны өлтүрүб ... ... ... ... ... кісі ... хан жеті күнде
келді... найман халқы Хиуаның ішіне кіргізді, Араб Мұхаммед ханды өлтіріп,
Хұсрау сұлтанды хан ... [4, ... ... ... ... адам білмеген атқа амал үйреткен ат артына арба ... ... ... ... көзін судай толқытып, омырауын салқытып иісін
жұфар аңқытып сыбыр сыбыр сөйлесіп сыңқылдасып күлішіп... (..шүлдір ... ... адам ... атқа амал ... ат ... ... [..] бетін айдай балқытып, көзін судай толқытып, ... ... ... аңқытып, сыбыр сыбыр сөйлесіп, сыңқылдасып
күлісіп...) [7, 54-61]; Һәр не уәлайат кі ... аның ... ... ... ... алыб ... тақы ат тон ... ұзатдылар... («қанша
аймақты (ел, облыс) бағындырса соның иелігінде болсын» деді... Бектер дереу
елшіні алып ... да ... ... ... ... [9, ... ... тіліндегі өзгелік етіс жасайтын жұрнақтар – әр түрлі.
Біріншіден, ... ... бен ... -тыр//-тір жұрнақтары
жиі қолданылады. Екіншіден, кез-келген етістік ... ... ... ... ... ... ... жаз-ғыз сияқтанып, бірінің ... ... ... ... бұл екеуінен өзгелері түбір талғап
жалғанады. Соған қарамай, түрлі жұрнақты өзгелік етіс ... ... ... ... ... ... сақтайды, объектілері де сол қалпында
қалады. Өзгеріс субъектілер тұрғысынан туындайды. Мысалы: ... оқы, ... ... ол ... ... делініп, субъекті бастауыш ол сөзі арқылы,
объектісі кітап (-ты) ... тура ... ... ... ... өз
нақтылығында грамматикалық көрініс табады. Түбір етістіктердің ... ... ... ... ... ... ... ауысуы іс-әрекет пен субъектілік
қатынаста, әсіресе бұлардың грамматикалық берілуінде көрсететін өзгерісіне
сай жаңалық ... ... Оқы ... ... оқы-т, етістіктерінде
омонимдер тобына жатады. Дұға оқы, ... оқы т.б. ... ... ... ... ... екеуінен ерекшелігі бар. Оқы- өзгелік ... сол ... ... ... газет оқы-т-пады немесе газет оқы-т-
ады дегендер мен ұстаздар оқы-т-ады т.б. салыстырып та ... қана ... ... ... субъекті-объекті ар қатынастырып, ұқсастығы
мен айырмашылығын аңғаруға болады [13]. Қазақ тілінің тарихы мен ... ... ... ... орын ... Бұл жайында ХІХ ғасырдың
аяғы мен ХХ ғасырдың басында түркітанушы ғалымдардың ... ... ... [28, ... ... ... ... аналитикалық тәсілмен жасалу жолдары
жайында профессор Қ.Жұбанов отызыншы жылдары жазған мақаласында әр ... ... ... ... ... енді бірде кіріккен сөздер деп
отырады. Ғалым ... деп, екі ... одан да көп жеке ... ... ... арқылы жасалған жаңа сөзді айтады. Автор бұл ретте «алдын-
ала және онша ... емес ... ... ... ... ... түрлі тілдік тіркестерді қамтиды» деп жазады. Олар құрамына қарай
былай жүйеленеді. 1) зат есім + зат ... 2) сын есім + зат ... 3) ... + ... ... 4) сан есім + сан ... 5) ... есімдер, 6) жаңа
жасалымдар – қысқарымдар. Қ.Жұбанов басқа бір зерттеуінде ... ... ... екі ... кірігуі, қаласуы және қосарлануы арқылы
жасалатынын атай келіп, оларға ... ... ... «Бірнеше сөздер
қосылып бір ғана екпінге – ең соңғысының екпініне ... ... ... ... ... ... ... не өзгермей-ақ, бәрінің не біреуінің
бұрынғы мағынасы ... ... бәрі ... бір-ақ нәрсенің аты
болып, бір-ақ мағына беретін, сөйлемде бір-ақ мүше болып, бір-ақ ... ... ... ... ... сөз ... [13, ... және кіріккен сөздер де сөз тіркестері сияқты о баста толық
мағыналы екі сөзден ... ... олар ... ... ... біріккен. Біріккен сөздер шығуы мен дамуы ... ... ... ... олардың ұқсастығы жазуда қиындық
туғызып жүргені бәрімізге мәлім. Сөздер біріккенде о ... ... ... ... мағына тудырады. Сөйтіп біріккен сөз дегеніміз
– о бастағы кемінде толық мағыналы екі сөздің тұтасып жымдасу ... ... ... ... жаңа ... ... тудыратын сөздер бірлестігі. Сөздер өзара ... ... ... сөз ... бұрынғы мағыналық дербестігін,
лексика-грамматикалық мағыналарын, бұрынғы синтаксистік қатынасын ... да ... ... ... жаңа ... ... ... Олар
бірден пайда болмайды. Екі сөздің бір сөзге айналу процесі ұзақ сонарлы
болады. Тілде олардың ... ... ... ... басталып, әбден
жымдасып, үйреншікті болып қалыптасып кетсе, енді бірқатары ... ... ... даму ... пайда болды да, солардың үлгісімен жаңа сөз
жасау әрекетіміз жемісті болып, жаңа сөз саны ... ... ... сөз ... ... барлығы дерлік қазіргі қазақ тілінде
бар. ... ... ... ... ... ... кейбірі өнімсіз
жұрнақтарға айналған.
ХV-ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі аналитикалық
сөзжасам жүйесі
Бірігу, қосарлану және қайталама ... ... ... ... ескі қазақ тілінде жазылған Әбілғазы ... ... ... ... Жалайыридің «Жамиғат-Тауарихы», Өтеміс
қажының «Шыңғыснамасы» және «Әділ сұлтан» эпикалық жырында ... ... ... ... ... және ... тәсілі арқылы
жолдары жайында айтар болсақ, былайша топтап анықтауға болады.
Біріккен сөздің құрамында ... ... сөз ... ... ... айырылып, сөздердің анықтауыштық,
толықтауыштық, пысықтауыштық қатынастары көмескіленіп, бір ғана ... – жаңа сөз ... ... зат ... ... ... ... Бұл сала арнайы зерттеу нысаны болып да келеді. Біріккен зат
есімдер толық ... екі ... ... олар ... байланыстағы сөз
тіркестерінен біріккен жасалымдар. Біріккен зат ... ... ... сөз ... ... ... зат есім мен сөз ...
тілдік табиғаты әр басқа құбылыстар. Сөзжасамның аналитикалық тәсілімен
жасалған біріккен зат ... ... ... ... ... ... Оны ғалымдардың еңбектерінде берілген тілдік деректер
айғақтайды. Жазба ... ... ... ... да ... ... ... үрдісі болғанын көреміз. Жазба
ескерткіштердегі сөз тудыру амалдарына сөзді біріктіру ... ... жаңа сөз ... да ... Кейбір сөздер, негізінен, шет тіл сөздері
немесе шет ел сөзі мен ... ... ... ... жасалған.
Сөзжасамның аналитикалық тәсілімен қалыптасқан зат есімдер ... ... ... деп ... VІ-VІІІ ғасырлардағы Орхон-Енисей жазба
ескерткіштер ... ... зат ... бар ... ... ... қос ... арасы қазіргі емле заңдылығындай
сызықша арқылы жалғаспай, көбінесе уа жалғаулығы арқылы қос сөз ... ... уа ... ... ... уа ... ... ачық уа
сачық «ашық-шашық», үміт уа арман «үміт-арман», еш уа дост ... уа ... ... ... уа ... ... және т.б. ... елнің ач уа аруқы йемекке нәмерселері йоқлықдын сахраи пиазның
түбін қазыб йер ерділер... Екісінің ... ұрұш уа ... бар ... ... ... уа сұрнайын ешітді…(Шапқыншылыққа ұшыраған елдің ... ... еш ... ... ... ... ... қазып жейтін
еді... Екеуінің арасында ұрыс-талас бар еді... [..] жаудың керней-сырнайын
естіді...).
Жазба ... ... ... ... ... сөздер бір
ұғымды білдіретін, бір ... өзге ... ... ... ... алынған сөздерден құралған мәндес компоненттер қосарланып,
олардың семантикасы сол екі ... ... ... іспетті
болады да, жалпылау және жинақтау секілді ... ... ... уғры қарақчы «ұры-қарақшы», хал қууат «әл-қуат», хүкім йарлық «үкім-
жарлық», құт насрат «құт-береке» және т.б. Сонымен ... уа ... қос сөз ... мысалы: ач уа йалаңач «аш-жалаңаш», мүлк уа
султанат «дүние-мүлік», қыш уа йаз ... ай уа йыл ... ... ... арқылы жасалған қарсы мәндес ... а) ... ә) ... б) ... ... ... мыс.: 1) улуғ ... аға іні «аға-іні», ата ана «ата-ана»; 2) барыш келіш ... ... ... ... 3) кечә ... «күндіз-түні» және т.б.
Жазба ескерткіштерде бірігу арқылы жасалған сөздердің көбі жалқы
есімдерден ... ... мен ... ... Самарқанд,
Құмкент, Қызылбаш, Чынтемүр, Тоқтемүр, Хақназар және т.б. Ескерткіштердегі
кісі аттарының қазіргі қазақ ... ... ... ішін күшін «ісін-күшін», йәр йұрт «жер-жұрт», ұчы қырақы
«ұшы-қиыры», оңы соңы ... ат тон ... ... ... ... ... сөздер.
Қайталау арқылы жасалған сөздердің бәрі жаңа лексикалық мағына тудыра
бермейді: ... ... ... ... ... ... мәндер
береді,мыс.: уруғ уруғ «ру ру, тайпа тайпа», йурт йуртунда «жұрт жұртында»,
саф саф ... ... ... ... «басқа басқа», чуқур ... ... ... және т. б. ... ... аз да ... қос
сөздердің қайталама түрі де кездеседі: бара бара, пара ... ... ... ханның «Түркі Шежіресі», Қадырғали Жалайыридің
«Жамиғат-Тауарихы», Өтеміс қажының ... және ... ... жырының тілдік жағынан сол кездегі өзге ... ... ... ерекшеліктері бар. Өйткені жоғарыда айтқанымыздай,
авторлар өз шығармаларында араб, ... ... сол ... тән ... және сөз ... ... ... тырысқан. Жазба
ескерткіштердің авторлары ... ... ... ... ... мақсат
еткен. Бұл дәстүр кейінгі кезеңдердегі жазба тілде де ... ... ... ... бұл тіл ... көркем әдебиетіне, әсіресе,
поэзиясына бойлап ене алмады. Дегенмен, бұл жазба дәстүр қазақтың ... ... де, ... жазба тіліне де игілікті әсерін ... ... ... ... ... шығаруға болмайды. ХV-
ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ жазба тілінің норматив қолданылу тәсілдерін
әлі де болса ... ... білу ... мәселелер қатарына жататыны
анық.
Жазба үлгілердегі сөз тіркесі түрінде кездесетін ... ... ... ... ... ... ... парсы сөздері
едәуір мол болған, олар түркі жазба ... оның ... ... ... де еркін қолданылған. Сонымен қатар, бұл кезеңдегі түркі
жазба тілдеріне тән белгілердің бірі – ... ... ... ... ұғым ... ... ... араб және парсы сөздерін де актив
қолдану, бұл ретте әсіресе, араб-парсы ... ... ... ... ... ... күрделі етістік жасап пайдалану өте ... Осы ... ... тілде лексикалық нормалану процесі әлі
аяқталмаған, ... ... ... ... бұл ... әдеби тілде
лексикалық жарыспалылық (варианттылық) айтарлықтай орын ... Бұл ... ... ... Әбілғазы Бахадүр ханның «Түркі
Шежіресі», «Әділ сұлтан» эпикалық жыры және ... ... ... шығармаларында көрінеді.
Ескерткіштер тілінің лексикалық қазынасына тән сипат – ... яғни бір ... ... ... ... түркілік-парсылық, арабтық-парсылық түрлері (варианттары)
ретінде қарай бірінің орнына бірі қолданыла берген. Бұл ... ... ... ... не өзге ... де жоқ болып келуі мүмкін.
Ал кейде бір мағынада ... ... оның ... ... ... ... де байқалады. Мысалы, Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих» атты
шығармасында ... ... бек, әмір ... ... қазақтың «аға»
сөзімен алмастырып атайды: мың бегі//мың ағасы «әміршінің (ханның, бектің)
некелі жұбайы» мағынасындағы лауазымды (титулды) білдіретін ... ... осы ... ... ... ... еке ... қатарласа
(бірінің орнына бірі) қолданылады. Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих»
атты шығармасындағы бірінің ... бірі ... ... ... ... ... берілді «жазылды», күн туғуш/машрақ «шығыс»,
бу күн/һануз «бүгін, әзірше», йурт/мақам «ел-жұрт, халық», йағы/душман
«жау, ... ... ... ... ... ... үкім»,
оғул/фарзанд «ұл, перзент», мың/һазара «мың», кіші/нафар «кіші, кішкентай»,
бөлік/қисм «бөлік, бөлім», көб/аксар «көп» деген сөздердің алдыңғы қатарын
түркі ... ... ... ... араб пен ... ... ... келеді.
Бұл жағдай бір жағынан, әлі жеке-жеке ұлттық тілдер болып қалыптасып
бітпеген ... ... ... ... ... нормасы
тұрақталмаған-дығын танытса, екінші жағынан, ортағасырлардағы түркі жазба
дүниесінің араб және ... ... ... байланысты болғандығын
көрсетеді. Үшіншіден, көне ... ... ... тілі мен ... ... ғ.) келе жатқан шығыс түркістандық (көне ... ... ... әлі де бар ... ... мыс., көне біту ... «көп», ерді «еді», нүң «не» сияқты сөздер мен шығыс септіктің -дың//-
дің, -тын//-тін жалғауы, екінші буында ... ... ... у ... ... «алтын», хатун «қатын», йарұқ «жарық», нечүк ... ... ... – өте ... келе ... дәстүрдің сарқыншақтары. Бұл да тек
қазақ шежіресі тілінің белгісі емес, сол кезеңдердегі барлық ... ... тән ... Бұл ерекшеліктер осы шығармаларда да көрінеді.
Қадырғали шежіресінің сөздік қабатын әңгімелегенде, онда бөгде тілдік
сөздер, ... араб және ... ... мол кездесетіндігін атап
көрсету керек. Бұл ... көбі – ... ... ұғым ... ... ... ... да араб, парсы сөздерінің түркілік ет-,
қыл-, бол- деген сияқты көмекші етістіктерімен тіркесіп, ... ... ... Ол ... көбі түркі тіліндегі эквиваленттерінің
орнында жұмсалады. Мысалы, Қадырғали шежіресінде түркінің ... ... ... оның ... ... қылу ... араб-түркі сөздерінен жасалған
күрделі етістікті қолданады. Сол сияқты «жерлеу» ... ... ... дафн ... ... ... ... жам қылу, «қорғау»
дегеннің орнына ихтийат қылу деген араб сөздерін қатыстырып жасаған ... ...... тілі үшін кәнігі амал.
ХV ғасырдағы қазақ жазба тілінің лексикалық сипатын ... ... ... ... ... ... ... (ескі қазақтық),
ішінара оғыз сөздері мен көне ұйғыр элементтері қолданылса, ол әдеби тіл
дәстүрінің ... ... ... ... ... құбылыс, ал
дәстүр жалғастылығы ортағасырлық ... ... ... ... тән
заңдылықтардың бірі болды; араб, парсы тілдерінен алып ... ... мол ... Олардың бір тобы халық тіліне енген ... ... ... ... ... қолданысында жоқ, бірақ сол кездердегі
мұсылманша сауатты оқырмандар үшін жат ... ... Бұл ... түркі жазба дүниелеріне тән лексикалық норма ... ... екі ... ... ... мәтіндерінде лексикалық
жарыспалылықтың пайда болуына әсер етті. Бұл ... ескі ... тілі де ... ... болып келетін күрделі сөздер де тіркестер қатарына жатады.
Мысалы: он бегі «он ... ... йүз бегі «жүз ... ... ... «хан күзетшілерінің басшысы», алтын ханым «ханша» және т.б.
Белгілі бір ұғымды екі немесе үш-төрт сөздің ... ... ... ... де грамматикасындағы өнімді тәсілдердің
бірі болған. Ортағасыр жазбаларында сөз мағынасын айқындай және ... ... осы ... ... ... оғұл сөзінің «біреудің
баласы» деген мағынада емес, «ұл ... ... ... тұрғанын
дәлелдеу үшін ер оғұл тіркесіне жүгінеді.
Қадырғали шежіресінде етістік ... ... топ ... Бұлар есім
мен етістіктен тұрады да қимыл, іс-әрекетті атайды. Мысалы, ... ... ... айақ асты бол ... ... тут ... ... қыл «мекендеу», сөздін чықма «айтқанына көну», ләшкар тарт ... қыз ал ... қыз ... қыз ... қыз ата «қыз ... ... йаман көңүл бағла «жаман ниет ойлау», йолдын чық ... ... түш ... ... және ... ғасырда Қадырғали шежіресі арқылы көрінген ескі қазақ ... ... ... мен көне ұйғыр жазбаларынан жалғасып
келе ... көне ... ... ... байқалады. Сондай-ақ ескі
өзбек, ескі татар тілдеріне қарағанда араб ... ... да ... ... ... ... ... ескі өзбек тілінде орын алған
ғалиба «мүмкін», алал хусус «әсіресе», филд жүмлә ... ... ... әлі» ... ... ... мен ... йаңлығ, қатыға, тақлын
дамасыда, утрусыда, ... ... ... чунки сияқты шылаулар мұнда жоқ.
Тілдегі тұрақты тіркестер екі ... ... ... ... ... ... қатар тіркесе қолданыла жүріп, жігі айырылмастай
жымдасып ... ... ... ... тіркестерге енген сөздер
өздерінің жеке тұрғандағы негізгі мағыналарынан мүлдем ажырамағандары да,
одан мүлдем ... ... ... түгелімен басқа бір мағынаға ие
болғандары да ... ... ... ... ... ... және фразеологиялық түйдектер» деп шартты түрде
екіге бөліп ... ... ... фразеологиялық тіркестерді
қазіргі тіл тұрғысынан қарағанда, фразеологизмдерге жатқызуға әбден ... ... сол ... ... ... ... қарағанда, олар әлі
ауыспалы мағынаға ие бола алмай, тіркестегі сөздер өздерінің ... ... ... ... ... ... ... ор қазу «ор қазу»,
айақықа йықылу «аяғына жығылу», от салу «от салу», баш көтеру «бас ... ... ... ... о ... берген мағыналарында
қолданылудан гөрі көбінесе, ауыспалы ... жиі ... ... ... ... ... ... кездесетін
фразеологизмдердің түрі – фразеологиялық тіркестер, яғни ... ... ... әлі мүлдем ұмытылмаған, жай ... не ... ... ... «істей алмау, мүмкіндігі болмау»
Құлақ салу «тыңдау» Бұл арада құлақтың негізгі мағынасы, яғни ... ... де ... ішу ... беру, серттесу» Бұл жерде де «ант ішудің» негізгі діни
мағынасы әлі ұмытыла қоймағаны ... үзу ... ... ... ұру ... ... жалбарыну» Бұл арада фразеологизмнің тікелей
мағынасы «жерге басын тигізуі әлі» ... ... тұр [4, ... қылу ... ... ... Бұл тіркесте де негізгі мағына,
яғни ханның алдына келіп көріну әрекеті ... ... ... ... тіркесіп қолданылатын тіркестер көптеп кездеседі,
мұрағат қыл.
Патша көтеру «патша сайлау». Бұнда да хан ... оны ақ ... ... ... ұмытылмаған тәрізді
Шығармадаларда кездесетін фразеологизмдерді тақырыптық ... ең ... ... ...... құрамында адамның дене
мүшелері атаулары қатысатын фразеологизмдер. Зерттеушілердің (Р.Сыздықова,
Б.Әбілқасымов) көрсетіп жүргеніндей, түркі ... ... ... ... ... да осы дене мүшелерінің атаулары. ... ... ... ... ... ... дене
мүшелерінің атаулары көбірек қатысатынын көреміз. Олар – арқа, құлақ, қол,
көз, бас, ... тіл, ... ... жүз, ... салу «тыңдау»
«Көз» сөзімен тіркесіп қолданылатын сөз тіркестері «Шыңғыснамада» ... ... ... мыс.: ... йаман көрінүрмін, теб бу жахатдын
қабыл қылмаймын
Қолына түсу «ұсталу, тұтылу».
Бас қылу «жол бастаушы, үлкені»
Аузы ала болу ... ... ... ... тілі ... имеу ... ... кездесетін фразеологизмдерді қазақ тіліне қатысты
тұрғысынан біз ... ... ... ... ... ... формасы да, беретін мағынасы да дәлме-дәл
келетін фразеологизмдер;
ә) ... ... ... ... ... фразеологизмдер;
б) Мағынасы қазіргі қазақ тіліндегі фразеологизмдерге сәйкес
келгенімен, кейбір ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде кездеспейтін фразеологизмдер.
Б.Әбілқасымовтың пікірінше, «Түркі ... бір ... ... ... ... ... жүрген
фразеологизмдерге сәйкес келгенімен, олардың қазіргі тіліміздегіден кейбір
тұлғалық ерекшеліктері ... ... Бұл ... ... сан ... ... яғни барлық тіркестердің төрттен біріне жуық.
Әрине, бұл фразеологизмдерді қанша тұрақты дегенімізбен, уақыт озған сайын,
тілдегі сөздердің жаңа ... ие ... ... олардың құрамында да
белгілі дәрежеде өзгеріс болатындығын сипаттайтын фактілер.
Түркі тілдеріндегі фразеологизмдерді жан-жақты ... ... ... ... ішінде тарихи фразеологияны қолға алу ... ... ... ... ... еңбегінде академик І.Кеңесбаев төмендегідей
пікір айтады: «Көптеген тіркестер теориясы тарихқа байланыстыра тексергенде
ғана фразеологизмдердің туу ... ... біле ... ... ашу ... өзге тілдерге де қатысты ортақ құбылыстардың басы
ашылмақ. Құрылымы бір немесе құрылымы ... ... ... және ... ұластыра, жүйелі талдау фразеологизм үшін де мейлінше қажет.
Басқасын былай қойғанда, ... ... ... бір фразеологизмнің өзі
бірде тұлғасы ортақ, мағынасы бөлек, енді ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы жөніндегі зерттеушілердің пікірлері,
негізінен, бір ... ... ... ... ... о ... ... замандағы нақтылы бір құбылысты қимыл-әрекетті
көрсете жүріп, ... ол ... ... ... ... ... ... оны бейнелейтін сөз тіркесі тілде сақталып, бірақ өзге
ұқсас құбылысты, әдет-ғұрыпты бейнелеуге қолданылғанын көреміз. ... ... тым ... кетеді. Адам баласы сонау отқа,
суға, көп құдайға табынған ... ... ... киелі санап,
оларға өздерінше лақап ат қойған… Қазақ халқы ... ... ... ... ... шет ... экономикалық әрі мәдени қарым-қатынасты
басынан кешіргені мәлім. Тілімізде осыған орай туған ... ... ... – деп ... шығу, қалыптасу жолын сөз етеді.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам164 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Қытай тіліндегі сөз жасам жүйесі53 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы10 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы жайлы6 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы туралы4 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь