Азербайджан халқының ұлы ақыны физули

Кіріспе
I Азербайджан халқының ұлы ақыны Физули
Негізгі бөлім:
II Физули ғазалдары:
а) « Ләйлі. Мәжнүн » . Физули творчествосының шырқау
шыңы
б) Физули творчествосындағы аллегориялық шығармалар
в) Физули . көркем сөздің құдіретті зергері

III Қорытынды:
Орта ғасырда өмір сүріп, артына өшпестей мұра қалдырған шығыс поэзиясы алыптарының бірі, азербайжан халқының ұлы ақыны - Мухаммед Физули. Шығыстан жарқырап туған ғажайып жыр жұлдыздары қатарында азербайжан халқының ұлы ақыны Физули есімі де тұр. Қазақ халқына Фердауси, Рудаки, Низами Омар Хайям, Хожа Хафис, Жәми, Сағди, Набон есімдерімен бірге Физули атыда баяғыдан таныс. Өйткені, Таяу және Орта Шығыс әдебиетінің тарихында аса айтулы құбылыс болып саналған Физули поэзиясының қазақ халқының әдебиеті мен рухани өміріне біраз әсер-ықпалы тигені даусыз. Ол
(шамамен 1448 жылы туып, 1556 жылы өлген) араб Ирагының Кербале (қазақ ұғымында кер бала) дейтін қаласында, өзінің оқымыстылығымен аты шыққан Сүлейменнің семьясында дүниеге келген. « Физули » - білімдар, өз тілді, орақ ауызды деген мағынаны білдіретін сөз болса керек. Ақынның бүкіл табиғаты бұл есімнің дәл табылғанын, барынша лайық есім екенін айғақтайды. Ол соншалық көп білетін, оқымысты, ойшыл адам болған. Физули жас кезінде-ақ поэзия сипаттары мен шарттарына кәнігі жетіккен араб, парсы, түркі тілдерін үйреніп алған.
Ақынның әкесі Сүлеймен Бағдадқа азербайжаннның Арша округінен көшіп барған көрінеді. Оны кейбір зерттеушілер муфти болған деседі. Бірақ Физули өз шығармаларында әкесінің кім болғандығы туралы ештеңе айтпайды. Физули әуелі Кербаледегі мектепте, кейін Бағдадтағы медреседе оқиды. Ол мектепте оқып жүрген кезден бастап-ақ махаббат жайында қысқа-қысқа өлеңдер жаза бастайды. Бірақ ғылымсыз поэзия бос сөз екенін түсінген ақын өз поэзиясында философиялық ойларға да ерекше мән берді. Физули шығармалары өзінің көзі тірісінде және кейінде қол жазба күйінде тараған. Сондықтан да оны халық « біздің білімпаз »деп атап кеткен. Шынында да Физули өз кезінде көп нәрседен хабары бар өз заманының озық идеяларын берік ұстанғанында, ізгілік үшін күреске бел буып түскенін де жақсы білеміз. Оның бүкіл поэзиясы адамгершілік уағызына толы. Ақын әманды адам еркімен ар-ожданын қорғауға шақырды: қарапайым бейнет кештердің мүддесін орындауға жан сала кіріседі, зорлық пен қанау ауыртпалығынан жаны күйіп, белі бүгілген, қабырғасы қайысқан қалың бұқараға қайсарлықпен ара түсіп отырады.
Ол байлық пен әкімдіктен, аз күнгі « өткінші рахаттан » бас тартып, кішіпейілділік пен қарапайымдылықты қадір тұтады, қан төгер қатал соғыспен әділетсіздікке, әлеуметтік езгімен теңсіздікке қарсы тұрады. Өз
замандастарын төзімділікке шақыра отырып, ол болашаққа үлкен үміт артып сеніммен қарайды.
Физули творчествосы сезімді баурап алатын шыншылдығымен, шынайы адамгершілік қасиеттерімен дараланды. Физули шығармаларында суфизмге тән қарамақайшылықтармен пантеизм идеясы да бар. Ол азербайжан, араб, парсы тілін жақсы білген және сол тілдерде көркем шығармалар жазған. Сондықтан да ол өз шығармаларында Абу Новастың,
Хасанның, Хаганидің, Низамидің, Әлішер Науаидің, Ахмеди Шейхының аттарын жиі атап, шығыс мұсылмандарының әдеби өмірімен таныс екенін аңғартып отырады.
1. Физули: Ғазалдар хасидалар. Алматы «Жазушы» 1970ж. (Ұлы ақындар кітапханасы). 3-4 бет
2. Шығыс жұлдыздары
3. Қазақ Совет Энциклопедиясы. 477-478 беттер; (Арасылы Б... великий азербайджанский поэт Физули. Баку, 1958 ж.) 477-478 бет
4. Түркістан энциклопедиясы 621 бет
5. Восточная поэзия антологии 30-31 бет
        
        Жоспар
Кіріспе
I Азербайджан халқының ұлы ақыны Физули
Негізгі бөлім:
II ... ... « ... Мәжнүн » - Физули творчествосының шырқау
шыңы
б) Физули творчествосындағы аллегориялық шығармалар
в) Физули – көркем сөздің құдіретті зергері
III ... ... өмір ... ... ... мұра ... шығыс поэзиясы
алыптарының бірі, азербайжан халқының ұлы ақыны - Мухаммед Физули. Шығыстан
жарқырап туған ғажайып жыр жұлдыздары қатарында азербайжан халқының ұлы
ақыны Физули ... де тұр. ... ... ... ... ... ... Хожа Хафис, Жәми, Сағди, Набон есімдерімен бірге Физули атыда
баяғыдан таныс. Өйткені, Таяу және Орта Шығыс әдебиетінің тарихында аса
айтулы құбылыс ... ... ... ... қазақ халқының әдебиеті
мен рухани өміріне біраз әсер-ықпалы тигені даусыз. Ол
(шамамен 1448 жылы туып, 1556 жылы өлген) араб Ирагының Кербале ... кер ... ... ... өзінің оқымыстылығымен аты шыққан
Сүлейменнің семьясында дүниеге келген. « Физули » - ... өз ... ... ... ... білдіретін сөз болса керек. Ақынның бүкіл
табиғаты бұл есімнің дәл табылғанын, барынша лайық есім екенін айғақтайды.
Ол соншалық көп ... ... ... адам ... Физули жас кезінде-ақ
поэзия сипаттары мен шарттарына кәнігі жетіккен араб, парсы, түркі тілдерін
үйреніп алған.
Ақынның әкесі ... ... ... Арша округінен көшіп
барған көрінеді. Оны кейбір зерттеушілер муфти болған деседі. Бірақ Физули
өз шығармаларында әкесінің кім болғандығы ... ... ... ... ... ... ... Бағдадтағы медреседе оқиды. Ол мектепте
оқып жүрген ... ... ... ... ... ... ... Бірақ ғылымсыз поэзия бос сөз екенін түсінген ақын өз поэзиясында
философиялық ойларға да ерекше мән берді. ... ... ... ... және ... қол ... ... тараған. Сондықтан да оны халық «
біздің білімпаз »деп атап кеткен. Шынында да Физули өз кезінде көп нәрседен
хабары бар өз заманының озық ... ... ... ... үшін
күреске бел буып түскенін де жақсы білеміз. Оның бүкіл поэзиясы
адамгершілік уағызына толы. Ақын ... адам ... ... қорғауға
шақырды: қарапайым бейнет кештердің мүддесін орындауға жан сала кіріседі,
зорлық пен қанау ауыртпалығынан жаны күйіп, белі бүгілген, қабырғасы
қайысқан ... ... ... ара ... ... ... пен әкімдіктен, аз күнгі « өткінші рахаттан » бас тартып,
кішіпейілділік пен қарапайымдылықты ... ... қан ... ... соғыспен
әділетсіздікке, әлеуметтік езгімен теңсіздікке қарсы тұрады. Өз
замандастарын төзімділікке шақыра отырып, ол ... ... үміт ... ... ... ... баурап алатын шыншылдығымен, шынайы
адамгершілік қасиеттерімен дараланды. Физули шығармаларында суфизмге тән
қарамақайшылықтармен пантеизм идеясы да бар. Ол азербайжан, ... ... ... ... және сол ... көркем шығармалар жазған. Сондықтан да
ол өз шығармаларында Абу Новастың,
Хасанның, Хаганидің, Низамидің, Әлішер Науаидің, Ахмеди Шейхының ... ... ... ... ... ... ... екенін аңғартып
отырады.
Ол тілдерді жақсы меңгеруінің арқасында таяу шығыстың мәдениетімен,
әдебиетімен түгел дерлік таныс болған. Оның поэзиясын оқып отырғанда
ақынның тарихы, медицина, ... ... ... ... да ғылымдармен жақсы таныс болған адам екендігін аңғаруға ... ... « ... ... » ... ... ертедегі грек философтарының
тоқтап Платонның, Аристотельдің, Гераклидтің тағы басқа да ескі грек
философтарының шығармаларынан ... ... ... ... да ... ... нәрседен хабары бар, білімді адам болғандығын дәлелдейді.
Физулидің жастық шағы ... ... толы ... ... ... талай тарихи оқиғалар болып жатты. Оның бала кезінде бір династия
қирап, оның орнына екіншні династия келіп ... жылы Шах ... ... ... жаулап алып, ондағы дін орталықтарын
қайтадан қалпына келтіре бастады. Кербале мен Неджеф қалаларында жаңадан
дін орталықтарын ... Осы ... ... ... ... беріп жүріп, дінді
жақтаған кездері де болды. Бірақ ақын Сефевид ... оның ... ... ... сойылын соғып кеткен жоқ. Үнемі дұрыстық жағында,
халық жағында болды.
Физулидің ізгі идеялары ... ... Әмір ... ... ... жазылған « Жүрек досы », «Денсаулық пен ... ... ... ... мен ... (« Анис ... ») атты қасидасында жарқын
көрініс тапқан. « Ғашиш және шарап », « Жемістер таласы » атты аллегориялық
дастандарында ... ... ... ... ... ... » атты прозалық шығармасында Сүлейман сұлтанның сарайындағы
парақорлық пен әлсіздікті ... ... Ваиз ... « Ровзат уш Шухадасын» парсы тілінен азербайжан
тіліне аударып, өзінше « Бақыттылар бағы » деп ... ... ... ... өз ... ... кезеңіне дейін
жазды.
Физули творчествосының шырқау шыңы – « Ләйлі – Мәжнүн » ... 1536-37 ). ... ... пен ... ... асыл ... саналатын
бұл шығарманы ол өзінен бұрынғы ақындардың, әсіресе Низамидің үлгісін
жалғастыра отырып, қайта жырласады, оны азербайжан ауыз әдебиетінің өзіндік
бай дәстүрлерін ... ... ... ... ... туынды
дәрежесіне көтерді. Физули мұнда өмірлік мәні зор күрделі мәселені көтеріп,
екі жастың адал махаббатын асқақ үнмен жырлады. ... « ... ... ... ... Құдайбердіұлы қазақ тіліне аударды, ол кейінірек
жеке кітап болып басылды (1936). Соңғы жылдары Физулидің таңдаулы ғазелдері
мен ... ... ... аударылып, жеке кітап болып шықты (1970). Ал 19
ғасырда азербайжан Ирак және Орта Азия ... ... рет ... ... пайымдауы бойынша толық қол жазбасы
(куллият) 1522 жылы жазылған. Шығармаларының толық ғылыми – сыни ... жж. ... ... ... ... поэтикалық шығармаларында елеулі
орын алатыны – лирикалары мен қасидалары. Бізге жеткен 11 ... ... ... ( ... 450 ... ) араб ... ... ғана.
Физули Сүлеймен сұлтан Бағдадта тұрғанда одан көмек сұрай барады.
Сүлеймен сұлтан ақынның бұл арызын қанағаттандырып, оған айына 9 сом ... ... ... ... етеді. Бірақ, ақын ол көмекті ала алмайды. Осыған
байланысты ақын сұлтанның бас ... ... ... ... ... ... «Шағым туралы кітабын» жазады. Бұдан өзінің бар өмірін поэзия мен
өнерге арнаған ... ... ақын ... ... өмір ... ... Физули ешкімге көп иіле бермейтін намысқор адам болған.
Оның осы мінезі шығармаларынан да ... ... Ол ... ауыр халін
көріп, оның тағдырына қайғырумен болады. Өз шығармаларында халықты,
қанаушыларды батыл сынап, әшкерелеп отырады.
Сол кездегі дін иелері ақын шығармаларының халық арасына кең ... ... ... да ақын ... әрбір өлеңінің алдында,
ортасында, аяғында өзінің дінге деген қарсылығын білдіріп ... ... ... бөлек өз ғылым екендігін, оның таланттан туатындығын
айтты. Оны өзінің «Кезбе мен ... ... ... жазған алғы
сөзінде: поэзияны жаны сүймейтін Захит пен поэзияны жақсы көретін Риндтің
диалогы үстінде ... ... ... ... ... көретіні үшін
Риндқа ыза болған Захит:
«Мен енді түсіндім. Сен өлеңді сүйеді екенсің. Саған Алланы жамандаған
өлеңдерде ұнайтын болар. Поэзия деген өтірік, сенің ... ... ізі ... ... ... сөзді таратушыларды халық
бағаламайды. Сен одан аулақ жүр»-дейді. Оған Ринд:- «Поэзияның бағасын
кемітуге болмайды. Поэзия-ақыл-ойдың жиынтығы. Өлеңді Алланың өзі де ... ... ... ... ... Онда ... адамға ой салады. Сондықтан халық оны жақсы көреді. Оны шығарушы
ақындарды құрмет тұтады» -деп жауап қайырады. Бұдан Физулидің поэзияға
қаншалықты мән ... ... қиын ... ... ... ... оның ... да жиі кездесіп отырады.
Физули поэзияда өмір шындығын ... ... ... деген шарт қойды.
Ол, туралы ақын: «Мен поэзия бақшасының ішінде жүргенде шындықтың қош иісті
ауасымен дем аламын»,-деп ... ... ... жаңалықты жаны сүйе қарсы алған ақын. Ол ... ... ... айтылмаған тың ойлар айтуға тырысу керек дейді.
Одан әрі ақын «Маған дейін өлең шығарған ақындар ... ... ... ... ... бір ... әдемі бір сөз кездессе, оны қайта-
қайта қарап, жөндеп отырған». Сөйтіп олар ... ... ... тауып
айтатын асыл сөздерді аз қалдырған нағыз шебер өзінен ... не ... ... ... ... ... Бұл өз ... өзінен бұрын айтылып
кеткен ойларды қайталамау үшін керек»-дейді. Осы ... ... өзі ... ... өзінен бұрынғы ақындардың не айтып кеткендерін білу үшін
көптеген шығармаларды оқып шыққан. Сөйтіп ақын поэзия саласында ... тым ... ... тырысқан. Сондықтан: «Мен әлемдегі шеберлік
дүниесінде жалғыз-ақ өз атым тұрса екен деп ... ... ... айтқан жоқ. Ол өзінің түнімен отырып жазған ойларын таңертең тұрып
қарағанда оның ішінен өзінен бұрынғы ақындар айтып кеткен ойларға ұқсас
пікірлер кездесіп ... сол ... ... ... ... ... Физуллиге
мына сөзіңіз түсініксіз, бұрын кездеспеген, айтылмаған сөз ғой деп
келушілер де болған. Сонда ақын ол ... ... ... ... , ... «Бұл не ... тағылық. Айтылған сөз бұрында айтылған. Ал, айтылмаған
сөз бұрында айтылмаған сол үшін мен кінәлімін бе?»-деп бұрылып кетек
беретін болған. Бұдан ақынның ... сөз, ... ... үшін қаншалықты уақыт
бөліп, тер төккенін аңғару қиын емес.
Физули көркем сөз қуатына ерекше мән бере ... ... да ... ... ... Ол ... ... жауы екендігін айта келіп, ой
тұжырымды, әрі түсінікті боуын талап етеді. Тіпті ол, ақылды айтылған
сөздің ... де ... ... көп ... ... Бұл айтылғандардан
Физулидің поэзия мен көркем өнерге үлкен мән беріп, қандай талап қойғанын
аңғаруға болады. Ақынның өз творчествасы да осы биік ... ... ... отырда.
Физули Таяу Шығыстағы лириканың асқан шебері болды. Ол Таяу Шығыс
ақындарына ғазал жанрының классикалық үлгісін ... ... ... ... ... ... биікке көтерді. Физулли поэзиясының ішінде
лирикаға ерекше мән ... Ол ... ... ... ... оның ойы мен сезімін тербейтін құрал деп қарады. Себебі жазу, сызу
болмаған ел үшін жаттап алуға ғазал жанры ... ... ... ... жатталып тез тарап кетіп отырды.
Физули өз ғазалдарына адамның жан дүниесі мен қарапайым сұлулықты,
табиғат тамашаларымен қабыстыра ... ... Сол ... ... адамды, оның іс-әрекетін сол табиғаттан үнемі жоғары қойып отырды.
Физулидің бірқатар ғазалдары махаббат тақырыбына арналған. Одан ... ой ... ... ... адам мен ... бойы ... жасайтын
сүйіспеншілікті жырлайды. Физулидің махаббат туралы лирикасының құндылығы-
ол адам ойында бар қияли махаббатты ғана емес, сонымен қатар адамдардың
арасындағы нағыз шынай махаббатты сөз ... Оның ... ... ... шын ... бар ... маңында болады. Онда сұлудың
киімі, кескін-келбеті, жүріс-тұрысы бәрі де ақын суреттеуінен тыс қалмайды.
Физули лирикасында ... ... ... ... өзі өмір
сүрген қоғамға деген көзқарасы да көрінеді. Ақын өз шығармаларында жақсы
патша туралы үнемі айтып отыратын. Ақын өзін ... ... ... ... ... ... шындық өмірде жоқ, махаббатта
ғана бар дейтін қорытынды жасайды.
Физули өзінің бір қатар лирикаларында байлыққа семіріп, ойына
келгенді істейтін феодалдарды және жоқты ойдан ... ... ... дін ... ... ... Физулиді діншілдіктен мүлдем таза еді
деп айтуға болмайды. Ол дінді мойындады. Оның творчествосының алғашқы
кезінде дін туралы айтқандары да болды. Бірақ, ақын ... ... ... ... ... ... алшақтай бастады. Сөйтіп, дін иелеріне өтіріктерін
сынап, бетіне басуға дейін барды.
Ақын лирикаларында ғылым мен мәдениет тақырыбы да ерекше орын ... өз ... ... ... ... ... отырды. Жастарды оқуға,
білім алуға үндеді, өзінің туған-туысқаны мен байлығына сүйенетіндерді
өлтіре сынайды. Физули барлық сауаттыларды оқымысты деп есептеген жоқ. ... деп ... де сын ... қарау керек дегенді айтты. Бұл
жөнінде ақын: «Егер ғалым өте аз білетін болса, ол сені көре алмайды»-деген
пікір айтты. Сөйтіп ақын өзін ... деп ... ... ... ... ... Оны Физулидің «Оқытушыға» деген өлеңінен айқын
көруге болады.
XVI ғ. Басқа ақындары сияқты Физули де ода жазған ... ... ... ... ... одаларынан әлде қайда өзгеше болып
келеді. Мысалы, Физулидің түркі сұлтаны, Бағдаттың билеушісі Шах Исмаил
Хатайға шығарған одасында, ол сұлтанды сарай ақындарындай бет алды ... Онда ... ... суреттеп келеді де, жастарды ғылым мен
білімді меңгеруге үндейді. Өткен заманда болып өткен ... ... ... айта ... өз заманындағы патшаларды да сондай
болуға шақырады. Бір сөзбен айтқанда, ... ... орта ... ... ... десе де ... Онда көбіне
қоғамдық мәселелер сөз болады. Физули одалары әуелі бір ... ... ... да, сол ... алып ... затының бар
ерекшеліктерін айтып шығады. Содан кейін, барып өзінің мақтағалы отырған
адамын айтады. Физули одаларының тілі ауыр. Ол өз ... ... және ... ... көп ... ... ... «Бір
құдайға»-деген одасын түсіну үшін орта ғасырдағы ғылымның қолы ... ... ... білу ... ... Физуллидің бұл одасына түсіну
мүмкін емес, -деп жазады Физулиді зерттеуші ғалым Ғамид Араслы. Физули тек
ғазал мен ... ғана ... ... да ... ... Оның ... бүкіл шығыс халқын таңдантқан талай поэмалар бар. Солардың ... ... ... ... поэмасы.
Физулидің бұл шығармасы туралы ұзақ уақыт бойы ешкім ештеңе білген
жоқ. 1930 жылы Е. Э. Бэртельс Ленинградтың ... тану ... ... ... осы ... ... алып, ол туралы түсініктеме берді. Одан
кейін бұл поэма туралы 1942 жылы Ғамид Арасылының мақаласы шықты. Сөйтіп,
бұл поэма алғаш рет 1943 жылы ... ... ... ... идеялық мазмұны жағынан талданды.
Физулидің бұл шығармасы өзінің көлемі жағынан поэма. Сондықтан ол
ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... ... ақын
бұл тақырыпты өзінен бұрынғы ақындардан алып пайдаланғандығын айтады. Бұл
тақырыпты Физулиден бұрын Хаганидің жазып, одан кейін ... ... ... өңдегендігін айтады.
«... Бұл үйдің құрастырушы жалғыз мен ғана емеспін, менен ... ... және ... ... ... бұл үйдің фундаментін қалап,
Хосров, Хагани, Жәми сияқты ақындар қабырғасын тұрғызған». Ақын бұл поэмада
қаталдық, сараңдық, ... ... ... ... ... ... ... патшаларды ақын қасқырға теңейді. Ал, қасқырдан ешқашанда
бақташы шықпайды дейді.
Бұл шығармада Физулидің діннен толық арылып кете алмағанын көреміз.
Бірақ оның ... ... ... ... ... сынап, жақсы патшаны
іздеуі, оны кері кеткен заманнан емес, ілгеріден іздеуі Физулидің
прогрессивтік жағы болып есептеледі.
Физули ... ... ... елеулі орын алады. Ол
қоғамдық, саяси орындарды ашық сынаудан қорқрып, өз пікірін аллгориялық
түрінде беріп отырған. Сөйтіп, Физули азербайжан ... ... ... ... Хагани мен мысал жанрын шебер пайдаланған
Низамиден кейінгі аллегорияны ... ... ... ақын болды.
Низамидің « Қазына сыры » поэмасында « Бүркіт пен бұлбұл », « Аңшы мен
түлкі » сияқты т.б. бірнеше аллегориялық ... ... ... ... ... мұндай аллегориялық бөлімдерді пайдаланбаған.
Ал, Физули болса, тек мысал өлеңдерімен ғана шектеліп қоймай, мысал
түрінде поэмалар да жазды. Оны ... ... ... саяси,
философиялық үлкен мән жатады. Физулидің мұндай шығармаларының қатарына «
Ғашиш пен шарап », « Жемістер әңгімесі » және « Денсаулық пен дерт » ... ... ... ... пен ... » ... аллгориялық шығармаларында ерекше орын
алады. Ақынның бұл шығармасы Сефевид династиясының негізін қалаушы Шах
Исмаил Хатайға ( ... ) ... ... ... бұл ... Шах
Исмаил Бағдадты басып алған кезде, 1508 жылы жазылған деп ... ... пен ... » өзінің образдылығымен және идеясының тереңдігімен,
стиль ерекшелігімен Физулидің шеберлігін танытқан шығарма. Шығарма Бэнга
мен Бадэның әнгімелесуі ретінде ... сол ... ... ... ... ... ... соғыс туралы аллегориялық формада шебер
хабарлайды. Физули бұл соғыстың ақылға симайтын ақымақтық іс ... ... ірі ... ... бақталастық үшін болып отырған соғыс екендігін
айтады. Поэмада Бэнга мен Бадэның арасындағы күрес баяндалады. Соғысқа
қатысушы ... ... ... ... ... және т.б. ... қатысады.
Физулидің сыны Бэнга мен Бадэге арналғанмен, оның әрқайсысы билік пен атақ
үшін күресуші екі ірі ... ... ... ... ... құлым
деп есептейді. Оның қарсыласы Бэнга да солай ойлайды. Осы екеуінің
арасындағы бақталастықтан барып қан төгіс соғыс басталады.
Шығарма Бадэның жеңісімен аяқталған мен ақын ол ... де ... қуыс ... ... ... ... ... екенін айтады. Ол екі
хандықтың сарайын, олардың кенесшілерін суреттейді. Физули осылайша
аллегория арқылы феодалдар арасындағы өзара бақталастықты, кескіліскен
күресті көрсетті. Сол ... өзі өмір ... ... ... ... өз атынан үкім шығарып, мысқыл етеді. Олардың халық қамын
ойламайтын, тек қара ... қамы ... ... үшін ... тоғы ... ... көрсетеді. Физули сарай маңындағы кеңнесшілердің де
Шараптай қыздырып, ақымақ адамдарға тежеу салмай, керісінше оларға ... ... ... ... ақын XVI ... ... ... оқушының көз алдында келтіреді. Бадэ мен Бэнга арасындағы соғыс
тарихта Селим мен Шах Исмаилдың арасында болған соғысты баяндағандай.
Сөйтіп ... ... ... ... бір ... сол ... ... хабар берсе, екінші жағынан арақ пен шарап, темекінің зияндылығын
айтып, халықты одан безуге шақырады, ... ... ... ... болады.
Физулидің « Жемістер әңгімесі » оның аллегориялық шығармаларының
ішіндегі балаларға арналып жазылғаны. ... тілі ... Ол ... бойы Физулиді зерттеушілердің назарынан тыс қалып келді. Тіпті 1928
жылға дейін Физулиде мұндай ... ... ... де ... жоқ. Тек ... ... шығатын « Маариф ве меденийет » журналында шыққан бір мақалада
Физулиде осындай поэманың барлығы туралы айтылады. Ол мақаланы жариялаушы,
Физулидің бұл ... ... ... өзім деп есептеді.
Шын мәнінде бұл поэма XIX ғасырдың басында Тебриз қаласында Физулидің «
Жемістер әңгімесі » деген атпен жеке ... ... ... ... Одан кейін
түріктің бір топ ғалымдары бұл поэма Физулидікі емес деп дәлелдеуге
тырысты. Олардың дәлелі- шығарма тілінің қарапайымдылығы мен ... ... ... ... ... ... ғалымы Кепрюлюзаде қолдап, өзінің 1928 жылы,
« Түркият » журанлының екінші кітабында ... ... « ... өзінің тілі жағынан Физули шығармаларының бөлекше көрінеді » - деп
жазды. ... ... ... ... ... Физулидің « Жемістер
әңгімесі » поэмасы өзінің идеялық жағынан да және композициялық құрылысы
жағынан да Физулидің « ... пен ... » ... ... ... ... жазылған.
Ақын бұл поэмасында да өзім білемдік, өр көкіректік, мақтаншақтықты
сынға алады. Поэма жазғытұрымды суреттеуден басталады. Поэмадағы « ... » ... ... азербайжан территориясында өсетін жемістер
туралы болады. Онда Физулидің туған жерінде өсетін алша, қара өрік, қызыл
шие, абрикос, ... ... ... ... ... және т.б. ... ... Ақын олардың түрін, түсін, дәмділігін, саудада алатын орнын
жемістердің өз ауыздарынан айтқызып әңгімелеседі. Әрбір жеміс өзі туралы
мақтанышпен айтады. Бірі ... ... ... ... екіншісі тәтті дәмін
айтады. Ал, үшінші біреуі өзінің базарда өтімділігін айтып мақтанады.
Осылайша барлық жемістер де өзінің артықтышылығын мақтаныш етеді.
Сөйтіп, ақын адамдарды бір ... әр ... ... мен ... ... жағынан оларды айту арқылы өз оқушыларын мақтаншақтықтан
сақтандырады.
Одан кейін ақын бақша ішін аралауға келгенде қауын, қарбыз, қиярлардың
айтысының ... ... Ақын ... – Шах, ...... ... көмекшісі есебінде алады. Шах өзінің қарауындағы адамдарды жазалап
жатады. Олардың алдында менде қанша билік, қанша күштің бар ... ғой деп ... ... ... ол ... ... ... Осы арқылы Физули өзінің « Ғашиш пен Шарап » ... ... « ... пен ... » поэмасында екі мемлекеттің арасындағы жайды сөз
етсе, « ... ... » бір ... өз ... күрес, талас-
тартысты көрсетеді. Ақын барлық қоғамға тән жарамсыз жайларды аллегория
арқылы сынға ... Егер егес жай ... ... ғана болса, сол егес
күйінде ғана қалады, егер егес екі ел ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, ақын «Жемістер әңгімесін » аударған «
Хадикет-ус-суадасы » азербайжан тіліндегі ... ... ... ... Физулидің «Шағым туралы кітабы» да сол кездегі проза үлгілерінің
бірі ... ... . 1552 ж. ... ... ... ... ... арнап жазған Физулидің құттықтау хаты да оның прозалық шығармасына
жатады.Бұл хатта азербайжан тілінде жазылған. Онда ақын жас адамды қалай
тәрбиелеудің жолдары ... өз ... ... ... Одан ... ... мен ... шығатын журналдарда Физулидің осы сияқты тағыда үш
хаты жарияланды. Бұл хаттар ақынның өмірі туралы құнды материялдар болып
есептеледі. Ол хаттың ... ... ... ... ... ... ... Ол хат 1950 жылы Абдул Кадир Караханның
«Физулидің өмірі мен өскен ортасы»деген еңбегінде жарияланды.Физулидің
екінші хаты Баязит Чембиге арналған. Оны 1948 жылы ... ... ... ... ... ... тарих-география факультетінің ғылыми
запискасына жариялады.
Физулидің «Денсаулық пен дерт»деген шығармасы парсы тілінде жазылған.
Онда ақын әдемілік пен махаббат туралы толғанады. ... да ... аты ... ... пен ... деп аталады. Онда адамның жан-
жақты әрекетін алегория түрінде ... ... пен ... ... сүйініш, махаббат, әдемілік туралы ойларын ортаға салады.
Ақын осы еңбегінде өзінің темпераменті туралы ... ... ... ... ертедегі грек философы Гиппократтың темперамент туралы айтқан
пікірімен ұштасып жатады.
Физулидің прозалық шығармаларының ... ... мен ... ... ... орын ... Онда ... өз кезіндегі қоғамдық өмірге
деген көзқарасы айқын көрінеді. Шығармадағы азғантай кіріспе сөзден ... ... ... ... Ринд дейтін ақылды ұлы болады. Баласы ер
жеткен соң әкесі баласына белгілді бір ... ... ... ... ... Осы ... ... мен баласының арасындағы әңгіме басталады. Әкесі
қандай мамандық ұсынса да баласы қарсылық білдіріп, ақылға сыйымды жауап
қайырып отырады. Ақын ... мен ... ... осы ... арқылы өз
дәуіріндегі болып жатқан қоғамдық, саяси оқиғаларға өзінің көзқарасын
білдіреді. Өмір туралы өз ойларын ортаға салып, нағыз мағыналы өмір еңбекте
деген ... ... мен бала ... ... ... ... ... болады. Онда ақын
әсіресе педагогтың роліне ерекеше тоқталады. Ал үшінші әңгіме балаға
ғылымды үйрету жайында ... Бір ... ... ... бұл ... өз ... ... көрсеткен көркем туындылардың бірі болды.
Физулидің арабша жазылған «Пікірлер» деп аталатын шығармасы үлкен
ғылыми еңбек. Онда өмір мен ... ... ... ... ... Бұл
айтылғандар Физулидің өз заманының ақыны ғана емес, ... және ... да ... ... қатар оның прозалық шығармалары өзінің
идеясымен ғана емес, көркемдік шеберлігімен де құнды. Физули жазған
прозалық туындылар азербайжан әдебиетіндегі тұңғыш прозаның ... ... ... ... ... поэтикалық тілінің негізін
салушы ғана емес, азербайжан әдебиетінде көркем прозаның да негізін салушы
болды дей аламыз. Ол тек өз ... ғана ... ... ... Мизами,
Хагани, Нессими, Кишвери, Шахи, Хабиби сияқты көркем сөз ... ... ... өз ... ... ... ... Физули тілі қиын сияқты болып көрінеді. Бірақ оның тілі өз
өмір сүрген дәуірінде кім-кімге болса да түсінікті, нағыз көркем тіл болды.
Физулидің ... ... тілі ... түсініктілігі жағынан сол
кезде де, қазіргі кезде де теңдесі жоқ туынды болып табылады.
Физули-көркем сөздің құдіретті зергері, оның жырлары поэзия, музыка,
сурет ... ... ... асыл ... В. Г. Белинский сөзімен айтсақ:
«Физули өлеңдерінің өң бойында сурет әсем әуез болып, ол әуезі таңғажайып
суретке айналып ... ... ... ... келеді, осы қасиеттердің
бәрі құосылғанда өзгеше бір тұтас сұлулық дүниесі сыр шертеді». Ақынның
ғазалдары, бәйтері мен рубаһилары қазақтың аттөбеліндей ғана білімді, ... ... ... ... ... таныс болатын
. Қорыта келгенде орта ғасырлардағы көркем сөздің тамаша шебері, азербайжан
халқының ұлы ақыны Мухаммед Физули-дүниежүзілік лирика ғұламаларының бірі.
Ол өз ... ... тек ... әдебиетінде ғана емес, бүкіл шығыс
халқының поэзиясынан құрметті орын алады. Халықтар ... ... ... ... ... орта ... ... ақ, Физули өлеңдері қолдан-
қолға көшіп, халық арасына кең тарап кетті. Оның ғазалдары ... ... ... мен ... ... пен ... ... мен қазақтың,
армян мен грузиннің аузынан тастамай айтатын сүйікті лирикасына айналды.
Физули шығармаларының өз кезінде ... зор роль ... ... оның ... ... ... ... де айтпай кетуге
болмайды. Сондықтан Физули еңбектерін зерттеуші кейбір буржуазиялық
ғалымдар оның творчесвосының зор маңызын мойындай отырып, өз ... үшін дін ... ... ... тиек ... келген кездері
де болды. Оның шығармаларын дінді насиқаттау үшін пайдаланғылары да келді.
Алайда тек советтік әдебиеттану ғылымы арқасында ғана ... ... ... дер кезінде соққы беріліп, Физули творчествосы халық игілігіне
айналды. Азербайжан әдебиетінің туын көтеруші Самед Боргун ... ... ... атын құрметпен атап отырады. Тіпті, ол
өзінің «Азербайжан» деген өлеңінде өзінің туған әдебиетінің ірі тұлғалары
Низами мен Физули аттарын мақтанышпен ... ... ... ... әсер ... әдебиет кем де кем.
Әсіресе, Физули творчествосының әсері түрік әдебиетінде мықты болды. Оны
Намык Кемаль, Реджанзаде Махмұт Экрем, Тевфик ... ... ... ... ... анық байқауға болады. Сондықтан түрік халқының ірі
ақыны Тевфик Фикрет «Физули» деген өлеңінде Физули творчествосын өте ... ... ... өзбек әдебиетінде де аз болған жоқ. Өзбек
залқа өзінің Науайысын ... ... ... ... Физулиін де сондай
сүйеді. Тіпті, XVI ғасырдың өзінде ақ, көптеген өзбек ақындары өз
творчестволары арқылы Физулидің әдеби ... ... ... ... ... ақындары Ахсани, Вафай Турди, XVIII ғасырдағы Нишати,
Равнаки, ... ... ... XIX ... ... Камил, Раджи т.б.; XX
ғасырдың басындағы Мұқими, Фуркат, Аваз өз шығармаларын Физули өз
шығармаларына еліктеп жазды.
Физули творчествосы түркімен әдебиетіне де ... әсер ... ... ... ... ... Камениелер Физули творчествосын зор
сүйіспеншілікпен оқыды. XVIII ғасырдағы түркімен ақыны Нұрменбет Гериб те
Физулидің «Ләйлә-Мәжнүн» поэмасының сюжетіне ... ... ... ... ... ұлы ... Абай да ... шығармаларын асқан
сүйіспеншілікпен қып, оның ақындығы алдында бас иді.
Физули шығармалары қазір орыс, француз, неміс, ағылшын тілдеріне
аударылған.
Физули творчествосының кең өріс алып, ... ... кең ... ... ... ... ... Оның орта ғасырларда адамгершілікті көксеп
жазған өлеңі күні бүгінге ... ... ... үшін ... ... ... ... Сондықтан Физули есімі шығыс поэзиясындағы жарық
жұлдыздардың өатарында құрметпен аталып, әлі де талай ғасырлар бойы ... ... ... үшін ... ... атқара беретін болады.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Физули: Ғазалдар хасидалар. Алматы «Жазушы» 1970ж. (Ұлы ақындар
кітапханасы). 3-4 ... ... ... ... ... Энциклопедиясы. 477-478 беттер; (Арасылы Б... великий
азербайджанский поэт Физули. Баку, 1958 ж.) 477-478 бет
4. Түркістан ... 621 ... ... ... ... 30-31 бет

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың көркем аудармалары 8 бет
«Қаражанбасмұнай» ААҚ мысалында еңбек ақының есебі27 бет
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Еңбек ақыны мемлекеттік реттеу11 бет
Еңбек ақыны ұйымдастыру21 бет
Еңбек ақыны ұйымдастырудың ерекшелігі21 бет
Еңбек ақыны ұйымдастырудың теориялық негіздері35 бет
Еңбек ақының теориялық негізі44 бет
Еңбек ақының экономикалық мәні және оны жетілдірудің жолдарын қазіргі заманғы ғалымдар мен тәжірибешілердің еңбектеріне шолу жасау60 бет
Еңбек ақының экономикалық табиғаты туралы теориялық және әдістемелік аспектілерді жалпылау негізінде жұмыскерлердің еңбек ақысын басқару ерекшеліктерін зерттеу және энергетикалық кәсіпорын "Западнефтегаз" кәсіпорнының қызметі мен еңбек ақы жүйесін талдау32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь