Бастауыш сыныпта Абай шығармаларын оқыту туралы

1.Кіріспе.
2. Негізгі бөлім.
2 1 Абай оның шығармалары жайлы жалпы түсінік.
2.2. Бастауыш сыныпта оқытылатын Абай шығармалары.
2.3. Абай . лирик ақын.
2.4. Абай шығармаларының зерттеу жолы.
3. Қорытынды.
Абай Құнанбаев шығармашылығы,өмірбаян туған жер , өскен ортасы жайлы оқушылар орта сыныпта сабақ үстінде мәлімет алады. Ақынның өсіп келе жатқан жас буындардың күнделікті өміріне іс жүзінде қажетті аса құнды ой-тұжырымдарын бастауыш сыныптан бастап жас ерекшеліктеріне лайықтан танытудың қажеттілігі мақсатты түрде алға қойылуда. Бастауыш мектепте қазақ тілі, ана тілі пәндеріне баса назар аударылады. Себебі ана тілі ерте меңгерілсе , басқа пәндерді де соғұрлым оңай және толық меңгереді. Ана тілі арқылы оқушылардың тіл байлығын арттырумен бірге дүниетанымын қалыптастырып, өмірге бейімдейді.Ақын шығармашылығы мен өміріне қатысты бастауыш сыныптарда өткізілетін тақырыптар көп жағдайда педагогикалық жүйелілік бірізділік , сабақтастық секілді т.б қағидаларға сәйкес келе бермейді.
Міне осындай мәселелерді шешуге үлес қосу мақсатында осы дипломдық жұмысымызды арнап отырмыз.

1.1 Диплом жұмысының мақсаты:
Ана тілі, әдебиет пәні – қоғамтанудың басты құралдарының бірі. Әрбір шығарманың өзінен ұғым, нәр, ләззат ала білмеген оқушының жан дүниесі ойдағыдай өсіп жетілмейді. Балада көркем шығарманы қызығып оқитын ынта болса, бұл- білімнің басы.
Бастауыш сыныптарда оқушы шығарманың жай мазмұнын игеріп, соны жүрдек, саналы түрде түсініп оқиды.
Міне, осы кезден бастап шығарманың мазмұны мен бірге көркемдік ерекшеліктері жөнінде толық түсініктер алып, оқу, талдау балалардың өз біліміне негізделуі тиіс.
Ең бастысы, көркем шығарма арқылы тіл байлықтарын арттыру болып табылады.
        
        Бастауыш сыныпта Абай шығармаларын оқыту.
1.Кіріспе.
2. Негізгі бөлім.
2 1 Абай оның шығармалары жайлы ... ... ... ... ... Абай шығармалары.
2.3. Абай - лирик ақын.
2.4. Абай шығармаларының зерттеу жолы.
3. ... ... ... ... жер , ... ... ... орта сыныпта сабақ үстінде мәлімет алады. Ақынның өсіп келе жатқан
жас буындардың күнделікті өміріне іс ... ... аса ... ... ... ... бастап жас ерекшеліктеріне лайықтан
танытудың қажеттілігі мақсатты түрде алға қойылуда. ... ... ... ана тілі ... баса ... ... ... ана тілі ерте
меңгерілсе , басқа пәндерді де соғұрлым оңай және ... ... Ана ... оқушылардың тіл ... ... ... дүниетанымын
қалыптастырып, өмірге бейімдейді.Ақын шығармашылығы мен өміріне ... ... ... ... көп ... ... ... , сабақтастық секілді т.б қағидаларға сәйкес келе
бермейді.
Міне осындай мәселелерді шешуге үлес қосу ... осы ... ... ... ... ... мақсаты:
Ана тілі, әдебиет пәні – қоғамтанудың басты құралдарының ... ... ... ... нәр, ... ала білмеген оқушының жан дүниесі
ойдағыдай өсіп жетілмейді. Балада көркем шығарманы қызығып ... ... бұл- ... ... ... ... шығарманың жай мазмұнын игеріп, соны жүрдек,
саналы түрде түсініп оқиды.
Міне, осы кезден бастап ... ... мен ... көркемдік
ерекшеліктері жөнінде толық түсініктер алып, оқу, талдау балалардың өз
біліміне негізделуі тиіс.
Ең бастысы, ... ... ... тіл байлықтарын арттыру болып
табылады.
1. Бастауыш сыныпта Абай ... ... және ... Ақын ... арқылы біртұтас тұлға қалыптастыру;
3. Бастауыш сыныпта көркем әдеби шығарманың ... роль ... ... Абай ... сынып-сыныптарда оқытылу жүйесі
мен атқаратын қызметін анықтау.
4. Ақын шығармаларындағы ... ... ... үйрету.
1.2. Диплом жұмысының алға қойылған міндеті.
- Абай шығармалары тақырыбының мәнін ... ... ... әдістемесін жетілдіре түсу жолдарын іздеу;
- Балалардың ана тілі пәнінен, оның ішінде Абай шғармаларын оқыту арқылы
терең де тиянақты білім алуына қол ... Оқу ... ... ... ... мақсатта ары қарай дамытуға
мүмкіндік жасау;
- Оқушылардың сөздік қорын молайтып, тіл байлығын арттыруға қол жеткізу;
- Бастауыш класс ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері: мектеп мұғалімдеріне, студенттерге, жоғары оқу
орындарының оқытушылары әдістемелік көмекші құрал ретінде пайдалана
алады.
1.4. Диплом ... ... ... ... бастауыш сыныптың ана тілі оқулықтарының ... ... ... ... ... ... ... озық
тәжірибелерінен пайдаланды.
1.5. Диплом жұмысының зерттеу әдістері.
-Диплом жұмысын жазуда дәстүрлі талдау және жинақтау әдісі;
-Бақылау әдісі және сипаттау әдісі;
- Дәстүрлі талдау және ... ... ... ... жұмысының құрылымы:
Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және ... ... ... Абай және оның ... ... ... ... Жүрегімнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын оны да ойла.
Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім,
Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма!..»
Абай болашақ ... ... ... осылай арнады. Бұл сөз өткеннің
құлазыған ғасырларынан өзіне бейтаныс, ... ... ... болашаққа
сенімді жол салған ақынның айтқан ... ... ... ... ... шамшырақтай сәуле төкті және таңы атып, күні ... ... ... өз ... талмастан көрсетті.
Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев 1845 жылы Семей облысының қазіргі
Абай ауданы, Шыңғыс тауының баурайында ... ... ... ... ... Өскенбай, арғы атасы ... бәрі де ... ... ірі ... ... Абай жастайынан сусындаған ... ... ... - ... Зере мен ... Ұлжаннан естігені
ертегі аңыздар болатын.
Әкесінің 40 жасынан асқан ... ... ... ... ... 40
жылдық әкесінің өмірін көрген ол Құнанбай ... бар ... ... ел ... ерен ... ... ... суреттеуінше
Құнанбай-ізгі істерімен артына өлмейтін атақ қалдырған, мұңды-шерлі ... ... ... ... ... жомарт, әділ адам ... ... ... ... ... бірі-оның оқу ағарту
ісіне ерекше мән берген. Ол діни оқуды мықтап жақтағанмен, орысша ... ... ... ... ... өз ... ... балаларына тіл үйретіп,
білім беретін училище ашпақ болып,
1845 жылы шекара ... ... ... алатын мұғалім жіберуді
сұрап өтініш жазған. Құнанбай «Ескітам» деген жерде мектеп ... ... ... Ғабитхан деген ноғайды мұғалім етіп тағайындайды. Сөйтіп өз
балаларын, ауылдастарының балаларын оқыта ... Абай да ... ... ... ... ... ... Абайды Семейге оқуға жібереді. Әуелі Ғабдул-
Жаппардың, кейін Ахмет ... ... оқып ... алады. Медресенің
соңғы жылында Абай мұсылманша оқумен ... ... ... ... ... орысша оқиды. Бос уақытын ізденумен, кітап оқумен өткізген зерек
Абай осылайша орысшаны да тез ... ... ... ақындық жолға бет
бұрғандағы алғашқы сөзі орыс ... мен ... ... ... ... ... қарағанда, өлеңді өте ерте, он ... ... ... Бұл ... ... ... бізге жеткен
жоқ, кейбіреулерінің аты ғана сақталған. Қазақстанда ол кезде ... ... ... жас ... ... ... өміртарихын
баяндайтын жазбалар жоқ. Үстем тап өкілдерінің ақынға деген қарсылығы ... ... ... Абай ... ... ... жас ... таратқан.
Болашағынан көп үміт күткен Құнанбай Абайды ел билеу ісіне ерте
баули бастайды. ... ... әке ... елдегі даулы мәселелерге
Абайдың қасына ірілеу кісіні ертіп, «барып кел», «біліп кел» ... ... Осы ... атқарып жүріп, ел ішіндегі жағдайларды,
әкесінің кейбір жағымсыз істерін байқап отырады. Ру таластарының ... ... ... Абай ... қаталдығымен
әділетсіздігімен келісе алмай және көп істерге, әкесінің ырқына көнбей ... ... ... ... ... ... ... адал, ақылгөй
адамдармен дос болуы және жас кезінен бастап орыс ... бой ... ... ... ... әке мен ... ... баланың арасында
елеулі тартыстар жиі-жиі болып тұрады. ... ... ... келгенде Абай
әкесінен біржолата ажырасады. Ол өз ... өзі ... ... ... ең ... орыс ... ... қайтадан бет бұрады.
Оның жаңа достары кедей руларынан шыққан ... ... ... және орыс ... ... өкілдері болды. Есейген,
мәдениетті өскен Абай орыстың классик әдебиеті мен ... ... оқи ... Отыз бес ... ... ғана Абай ... ... 1880-1886 жылдарға дейінгі көптеген өлеңдері Көкбай атынан
таратылған. Тек, 1886 жылы ... ... ... соң «Жаз» деген атақты өлеңін
жазғаннан кейін ғана Абай ... өз атын ... Отыз ... ... ... ... ... біржола түңілді.
Нағыз ақын, әрі патриот Абай ... оның неге ... ... ... ... өлеңдерінде ол феодал-рулық билеп-төстеушілерді
аяусыз әшкереледі және халықты өнер-білімге шақырды.
Абай орыстың жер ауып ... 70-80 ... ... ... ... Е.П. Михаэлиспен таныстығы үлкен достыққа
айналады. Абайдың өз бетімен білім алуына ерекше ... ... зор ... Орыс ... рухани мәдениеті мен білімінен нәр алған Абайдың ой-
өрісі мейлінше кеңейді.1886жылдан ... ол ... ... ... қазақ тіліне аударды.
Абай тек қана ақын емес, қазақтың халық музыкасын терең білген, жете
бағалаған адам ... Ол ... ... Онегиннен» жасаған үзінді
аудармаларына да әуендер шығарған. 1889 жылдар арасында –Пушкин есімі оның
кейіпкерлері-Онегин мен ... ... сол ... ... бүкіл қазақ
даласына кең таралды.
Сексенінші жылдардың аяқ кезінде ... ... ... Абай халық
жақсы білетін әрі аса қадір тұтатын кісі ... Оған алыс ... ... ... ... ... жас талантты ақындар Мұқа,
Ақылбай, Кәкітай, Мағауия, Шәкәрім тағы басқалар Абай төңірегіне ... ... тек ... ғана ... ... халықтарының қуғынға ұшырыған
озат ойлы адамдары да келеді.
Сібірдегі ссылкадан өз еліне қашып бара жатқан кавказдықтар ... ... ... ... ауылы Шығыстың прогресшіл ойдағы алдыңғы
қатарлы адамдары көптеп келетін орталыққа ... Олар ... ... ... ... шығармаларын жаттап ел арасына ... ... үшін ... адам ... ... ... генерал-
губернаторына дейін жетеді.
Шындықтың батыл жаршысы, әлеуметтік ... ... ... ... урядниктер, болыстар үнемі қудалауда болды.
Ру басшыларының бірі-Абайдың қас жауы ... ... ... ... ... ... Абайға жасайды.
Ақынның жаулары Абайға деген халықтың сүйіспеншілігінен қаймықты. Олардың
қолынан келгендері жер ауып ... ... ... ... ... ғана ... ақындық шығармалары дала жастарының арасына кеңінен жайылды.
Көптеген ... қыз ... ... ... ... мен
ақындар Абай өлеңдерін айтады. Абайдың өз ауылының қыздары ... ... ... ... ... ... ... қолжазба жинақтарын ала кететін болған. Ондағы көзделген
мақсат жат жұртқа кетіп бара ... қыз ... ... ... ... өсиет өлеңдерін есте ұстап, әдепті, көрікті ... ... ... ... ... ... ... Рахила сияқты қыздардың сондай
қолжазба жинақтары бүгінге дейін сақталған.
Абайдың үміт еткен оқыған баласы Әбдірахманның ... ... ... болады.Осы баласына арналған көптеген жоқтау өлеңдер жазған.
Абай ауыр өлімнің қайғысынан серпіліп болмай-ақ тағдыр оны тағы ... ... ... ... ... ... ақын – Мағауия қайтыс
болады. Осындай бақытсыздық қатты жаншып, ... ... Абай ... ... ... бой жаза ... Досы ... замандасы Базаралының қазасын
естігеннен кейін Абай көп үнсіздіктен ... ... ... ... ... ... ... қалыппын!
Кімім қалды, нем қалды!?- деп өзімен-өзі сыбырлый сөйлеп кетеді. ( ... Абай жолы ... 2 том 596 ... ... түз, ... жолсыз сор далада жалғыз түп ағаш өсті. Айлар,
жылдар, не замандар жасапты. Әрбір көктем күніне ... ... шат ... ... гүлін ашыпты.
Талай жылдар өтіпті әр жылының гүлдері мен дәндері ұшып, тарап ... Сан ... ... ... жоқ ... Бір ... сол ... ағашқа жай түсіпті де жайрапты. Бұл бұтақтан, гүл ... ... ... ... ... жалғыз қалған қу ағаш көк аспанға тіл
қатыпты. Не жазып ем, не ... не ... етіп ... міне, тек, көк аспан куәм едің, сенен ғана сұраймын. Сорымның
да ... ... гүл ... шағымның да куәсі сен едің, кең көк ... ғана ... Мен ... бірақ сол жылдардан сенің ... ... ... ... үміт ... ... ... Жас жапырақ көкке созып, гүл ... жер ... ... ... ... бір ... ... бақ өсер ме! Саясында жас өмір, жаңа дәурен
мекендер ме?-деп өзімен-өзі шын бір ұлы шабыт, ақын шабытымен ... ... да, ... соң үні ... ( М. ... Абай жолы 2 том 597 б)
Ақынның соңғы үні, арманы осындай еді.
Мағауия өлгеннен ... ... күн ... соң, ... ... шыққанда, өзінің
туған даласында ақын қайтыс болады.
Абайдың сүйегі Шыңғыс тауының бауырындағы өзінің ... ... ... ... үні мен ... бар, үміті бар жас буын жамандықтан жиренгенін,
жақсы күнді көксегенін таратып айтып еді.
Сол үшін Абай ... ... ... ... бола ма, ... артына сөз қалдырған!»-деген өзіңсің Абай аға!
«Алтын терек, арсыға құлаш ұрған ардақты ... сен ... әр ... ... ... атың ... ... бірге жасайды... Ана
жұртың сені өлді демейді!...» (Абай қабірі ... ... жары ... ... ... ... творчествосының зерттелуі жайлы атап айтатын болсақ, Абай ... ... ... мен ғақлиялардан тұратын әдеби мұрасы үлкен-үлкен
екі том болып басылды.
1918 жылы ... ... ... Семейде Жүсіпбек Аймауытов
редакторы болған «Ғылыми-әдеби және шаруашылық» журналының 1 санына Абайдың
«Лай суға май ... қой ... ... эпиграф етіп алып, Абай жайлы
көлемді ... ... ... жылы ... пен ... бірігіп жазған 4 актілі 7 суретті
трагедиясы, сахнаға 1940 жылы 30қазанда қазақ ... ... ... ... ... ... Э.Чарномский. Қ.Қожықов.)
Пьесада күрескер Абай жан-жақты көрсетілген. Абай ақынның туғанына 95жыл
толуына орай Қазақ мемлекет баспасынан 1940 жылы қазақ ... ... ... ... ... пен Қ. ... Абай ... әуені бойынша
1941жылы А.Жұбанов жазған сюита ақынның ... ... ... ... ... бес ... лирик-драмалық шығарма.
1945жылы орыс тілінде жарық көрген Абай жайлы ғылыми зерттеу еңбек.
(Авторы М.С. Сильченко.) ... он алты ... ... Онда ... Абайдың
балалық, жастық шағын, өскен ортасын, ақынның надандыққа, әділетсіздікке,
зорлық-зомбылыққа күрес ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің классигі, әдебиетші-ғалым,
абайтанушы, филология ғылымының докторы, профессор, ҚазССРҒА-ның ... ... ... ... ... ... және ... лауреаты. Абайдың бүкіл өмір ... ... ... ... ... және ... жолы» романын жазып, әлем оқырмандарына қазақ
халқы жайлы толық, ... ... ... ... -М. ... әлемге әйгілі тарихи романдар топтамасы-
қазақтың ... ... ... 1942 ... ... ... - ... , үшіншісі - 1952 жылы, 4-томы 1956 жылы жарыққа шықты. Эпопеяның Абай
атанған алғашқы екі ... ССРО ... ... 1949 жылы «Абай жолының»
тұтас төрт томына Лениндік сыйлық 1959 жылы ( бір мың ... жүз ... ... жылы Алматы киностудиясы түсірген абай ... ... ... ... ... 1976 жылы ... Қ. ... Абай ауылына саяхат
очерктер жинағы ... ... жылы ... ... әдебиет баспасынан жарық көрген Абайдың
«Таңдамалы өлеңдер» жинағы, Абай Құнанбаевтың 1936 жылы Москвадан ... ... ... ... ... орыс ... кітабы.
1956 жылы Абайдың қара сөздарі (авторы Х. Сүйіншәлиев.)
1986 жылы Пекиндегі Ұлттар баспасынан Абай қарасөздері жарық көрді.
Абайдың нақыл ... ... ... ... («Мектеп»
баспасынан авторы Қ. Өмірәлиев.) Кітапта ... ... ... ... жолына тоқталған.
Абай- сатирик ақынның 125 жыл толуына байланысты баспадан шықты.
Ұлы ақынның мұрасын ... білу ... ... ... ... ... пән «Абайтану арнайы курсы» «Абайтану» сабағы ... ... ұлы ақын ... ... ... мен ... ... жүйеленген жоспары.
1995 жылы «Абай энциклапедиясы» (бас ... Р.Н. ... ) ... баспасынан жарық көрді.
Энциклопедия қазақтың ұлы ақыны данышпан перзенті, ... жаңа ... ... салушы Абай (Ибраһим) Құнанбаевтың ... мен ... ... ... Абайдың өскен-өнген ортасы,
бай мұрасы, ... ... ... ... ... сөз болады.
Бүгінгі таңда Абай туралы, оның шығармалары жайлы сөз ... ұғым ... ... ... бұрын-соңды айтылғанды жинақтай
айту қажет екені мәлім. Осы ... ... ... ... ... тұлғасына, жекелеген өлең, дастандарына қатысты әр кезде ... ... де ... салуға болады.
Абайтанудың арғы бастау бүлағы, қайнар көзі жайында айтқанда, алдымен
Әлихан Бөкейханов, Ахмет ... ... ... мақалаларын
ауызға аламыз. А Байтұрсы-
нов 1913 жылы «Қазақ» газетінде басылған « Абай-қазақтың бас ақыны » ... Онан ... ... ... ... ... біз ... ақын болған
жоқ»,-деп Абайды аса жоғары бағалады.
Абай шығармаларын жинап, қағазға ... ... ... ... ісі
ақын қайтыс болғаннан соң ұзамай-ақ қолға алынғанын дәлелдейтін нақтылы
деректер ... \Р. ... Абай ... алғашқы жинағы. «Абай
журналы» 1993ж. 9-13беттер.\ -Жарық көруінен ... жыл ... 1909 жылы ... ... Абай өлеңдерінің
жинағында ақынның жүз қырықтай өлеңдері (аударма өлеңдерін қосып ... ... мен ... ... ... ... осы күнгі белгілі
поэзиялық шығармаларының көрнектілері түгелге жуық ... ... ... Бұл тұңғыш жинақты дайындаған, бастырып шығарған Кәкітай Ысқақұлы
мен Абайдың баласы Тұрағұл болатын.
Абайтанудың бастамасы, алғашқы деректік арнасы ретінде осы 1909 ... ... Абай ... тұңғыш жинағын оған кірген Кәкітай
Ысқақұлы Құнанбаев ... ... ... ... ... қажет. Абайдың
көзі тірісінде жарық көрген шығармалары бірлі екілі ғана екенін жене ... ... ... жазбалары сақталмай шығармалары ... ... ... ... ... ... ескерсек, бұл жинақтың мәні ... ... ... ... жеке ... ... айтсақ, ақынның көзі
тірісінде 1903 жылы Санкт-Петербургте ... ... ... ... ... ... ... геогрфиялық баяны» атты көптомдық
жинақтың ... ... ... ... ... жаңа ... өкілі»-деген баға берілгенін көреміз.
1914 жылы Санкт- Петербургте шыққан «По киргизской степи» ... Дм. ... ... ... ... ... авторын
солай көрсеткен.) «Татьяна хаты» ел ішінде әнге ... ... ... ... ... ... А. ... М. Дулатовтарға ілесе Абай шығармашылығы
жайында үлкенді-кішілі ... ... ақын ... ... ... ... Ғабдрахман Сағди және Н.Н. Белослюдов т.б. да ат салысты.
Бұлардың еңбектерінің Абай ... ... ... ... ... да, ақын шығармаларын насихаттауға қалайда үлес қосқанын
білеміз.
Абай шығармашылығына қайтадан жүйелі, дәйекті түрдегі дұрыс ... ... 1933 жылы М. ... ... жинақтардан (мұнда
М.Әуезов бастырған жинақтардан өмірбаяны берілген) және 1934жылы жарық
көрген ... ... ... ... ... ... ... байқауға болады.
Абайтануды дербес ғылым саласы дәрежесіне көтерген М Әуезов болды.
Әуезов өзінің «Абай жолы» ... ұлы ... ... алып тұлғасын
дүние жүзі оқырмандарына толық танымал ... ... ... ... да ... күрделі еңбек етті. М.Әуезовтың Абай ... осы ... ... ... ... ... ... 1957 жылы
«Ғылым» баспасынан жарық көрген, М. Әуезовтың басшылығымен және ... ... Абай ... екі ... ... жинағының
Абайтану ғылымындағы елеулі табыс болғанын атап айту қажет.
40-50 жылдарда Абай өмірі мен ... ... ісі кең ... жаңа ... ... ... қоғамдық, эстетикалық,
философиялық көзқарасын, психологиялық және ... ... ... компазиторлық өнерін, аудармаларын тереңдеп тексерген
еңбектер жарық көрді. ... ... ... ... ... Ы.Дүйсенбаев, Б.Ерзакович, Х.Сүйіншәлиев,
М.Мырзахмет, А.Ысқақов, Р. Сыздықова секілді ғалымдар салмақты үлес қосты.
Абай шығармаларын қалай түсініп, ... ... ... ... бағалап
жүрміз деген мәселе ойлануға тұрарлық.. Абай сөздерін түсінудің оңай түсе
қоймайтынын ... ... атап ... ... ... керек.
« Оқып қарасам, басқа ақындардың сөзіндей емес, олардан басқалығы
сонша, әуелі ... ... ... ... ... отырасың. Сөзі аз,
мағынасы көп, терең. Бұрын естімеген адамға шапшаң оқып ... ... ... ... жете ... қаласың. Кей сөздерін ойланып
дағдыланған адамдар ... мың ... ... да ... алмайды.Не
мағынада айтылғанын біреу баяндап ұқтырғанда ғана ... \А. ... А., 1989, ... мұны ... ... ... ... пікірлерінің
мәнісін, жеке сөздердің, сөйлемдердің нақтылы мағынасын түсіну қиынға
соғады ... ... ... ... ... « Өлсе өлер ... адам
өлмес» дегендегі адам өлмейді деп кесіп айтылған сөзді адамның жаны мәңгі
жасайды деген мағынада да ... ... ... рухы, ақылы мен жаны
кейінгі ұрпқтардың санасында ұзақ, мәңгі ... ... ... ... ... бар. Осындай пікірді айтатын бірнеше өлеңдерді алып қанша
үңіліп тексерсек те, ... ... ... оңай ... ... ... Абай сөздері « жалпы адамның түсінуіне ауыр»
дегенді өлең ... ... ... ... ... ... ... деп қарау да қисынды. Өйткені « Абай сөзі ... ... ... ... ... ... артық деп отырған А.Байтұрсынов
түсінуге ауыр дегенді, «Оқушылардың түсінерлік дәрежеге жете ... десе де, ... деп атап ... ғой. ... ... түсу ... Байтұрсыновтың мына сөздеріне назар салалық: «Не нәрсе жайынан жазса да
Абай түбірін, тамырын, ішкі сырын, қасиетін біліп ... соң ... ... ... ... біліміне сын болып, емтихан болып табылады.
Оқушы сөзді ... сөз ... ... ( А. ... ... ... ... «Абайдың өмірбаяны» атты зерттеу еңбегінде былай дейді:
« Абай өзі бір жазып тастаған ... ... ... ... ... ... кітап оқып отырғанда, кейде жай бір ... ... ... ... ... ... ... өлең етіп жазады екен». (
М.Әуезов, Абайдың өмірбаяны,
А. Құнанбаев шығармаларының екі томдық толық жинағы.1957.2-том. ... ... ... атты мақаласында былай дейтіні бар: ... ... жол ... өлең ... ... ... ... тәржіма қылғаны
1700 шамасында соңғыларын ... ... ... нақ өз ... өлеңі 3612 жол шамасында болады.
Ақын мұрасының құндылығы санымен емес, ... ... ... ... ... ... ... әділетсіздік, қиянатшылдық көп
деп налыған болса, оны өмірден торығушылдық, күйгелектік деп санау ... ... 1922 жылы ... «Қазақ әдебиетінің қазіргі
дәуірі» атты мақаласында айтқан Абай өлеңдерінде сүлдері құрыған зар ... ... ... да жоқ, оның ... ... ... кем- кетігін түсінген
көзі ашықтық бар, дәлелдеп ауруын тауып, емін ... ... бар. ... жасына: «Білім жарығына ұмтыл, адал еңбек ет, ... ... жыр ... ... ... ... ... қандай пікір
айтасың?»-деп сұрағанда ХХ ғасырдың Гомері атанған ұлы жырау:
- «Абай ақын емес, ол-ғұлама» ... ... ... жоқ ... екенін уақыт дәлелдеп отыр.
Міржақып Дулатовтың «Зәредей шүбә ... ... ... ... рухына сонша жақындармыз. Үнемі бұл күйде тұрмас, халық
ағарар, өнер-білімге ... сол ... Абай ... ... бір ... ... әлемі. Кемеңгер ойшыл, данышпан
Абайдың артында қалдырған ... ... ... асыл ... ... мың ... қазақ халқы бүгінде егеменді мемлекетін
құрып, төрткүл дүниеге танымал болуы Абайдың:
«Мынау азған – қу заман
Қалыбында тұрмайды»-деген ұрпағына ... ... ... дәлелі.
2.2. Бастауыш сыныпта оқылатын Абай шығармалары.
Ия, тәуелсіздіктің жарқын таңы атты. ... ... аһ ... ... ... көру ... ... маңдайымызға жазылыпты. Ақты ақ,
қараны қара деп жалтақтамай, ешкімге жалбақтамай ... ... ... Абай ... ... да ... айта ... бата алмай келген көп
жайды жас ұрпаққа білгірлікпен, білімділікпен жеткізу, тереңінен тартып,
сөз ұқтыру-ұстаздар қауымының алдында тұрған ... ... ... ... ақын ... азды-көпті пікірімізді жүйелеп, Абай мұрасының
білім беру саласындағы жағдайына тоқталсақ ... ... ... ойы мен ... шын ... ... Абай ... жүгіну, Абайды тану, Абайды таныту ісінде әрине, білім
беру жүйесінің ... ... де, ... ... де ... ... соны орасың,»-дейді халық ... ... ... ... ... көзі ... ... ақын қарманып, үміт
талшығын жастардан іздейді.
Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін,
Жоқ-барды, ертегіні термек үшін.
Көкірегі сезімді, тілі орамды,
Жаздым үлгі ... ... ... ... ... ... талапты ұғар,
Көңілінің көзі ашық, сергек үшін...деп
Кемел ойлы кемеңгер келешек ұрпақтың да біркелкі емес ... ... бар ... ... ... ... алыстан аңдайды.
Жиырмасыншы жылдардың орта кезінен бастап отыз жетінің ойранына дейінгі
аралықтағы ... ... озат ой, ... мүдені қыспаққа алып,
алаштың аяулы азаматтарын құрбан қылған шағында Абай ... да ... ... ... Бұл, ... Абай мұрасын оқып-үйрену ісіне
салқынын тигізбей қоймайды. Бірақ:
«Ғалымнан надан артпас ... ... ... ... дағы қалыбынан аса алмайды,
Жауқазын ерте көктеп шыққанменен»-деп философ Абайдың
өзі айтқандай, шын ... тот баса ... ... жас ... ... ... еңбек етіп тер төккен
ғалым әдебиетшілер, ақын-жазушылар аз ... ... ... ең шоқтығы биік
ірі тұлға Мұхтар Әуезов екенін бәріміз ... ... Абай ... ... ... ... оқытылу бағыт-бағдарын жүйелеген бір
жазбасында 1940 жылғы 95 жылдық мерейтойынан бастап ... ... ... бел алып ... ... мектеп оқулықтары, бағдармаларға
енгізілгендігін айтып келіп, бұл салада ... ... ... жазған С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайыловтарды және ... ... ... орыс ... ... ... қалай зерттеп, қалай танимыз, деген сұраққа Әуезов өзі былай деп
жауап береді:
«Біз ... ... ... барлық дүние классиктерін
зерттеудегі ... әдіс ... өсу даму ... ... жыл-жылдап тексереміз. Абай бір күнде Абай болған жоқ.. ... ... ете, ... таба ... ... тола ... ... Абайдың да бағына, біздің де бағымызға орай Әуезовтей
білгір зерттеуші, ұлы суреткер негіздеген Абайтану ... ... ... аса
уақытқа қазақтың жас ұрпағына білім беру ... ... ... Ұлы ... ... Оның өлеңдері мен қара
сөздерінің ең басты обьектісі-Адам, басты мақсаты - Адам тәрбиесі.
Абайдың мұраты- адамды адамгершілік, кісілік жағынан ... ... ... ... дана ... ... этикалық принципі-«Адам бол».
Білім беру жүйесінде Абай мұрасының ең көп те ... ... ... ... қазақ мектептерінде тұрақты оқытылып келеді. Қазіргі қазақ
мектептерінің бірінші ... ... ... ... ... ... ... өмірі мен шығармашылығы туралы әр ... ... ... ... ... беріледі. Осы кластар аралығында Абай
шығармаларын оқуға оқу ... 20 ... ... кластағы оқу сабағында Абайдың пейзаждық лирикаларының, ... ... ... кейбір нұсқалары толық немесе ... ... ... ... ... талғамын, эстетикалық сезімін
тәрбиелеуде, балаға айналасын қоршаған ... ... ... ... ... негізінде үйлесім, саз, әуен ұйқас туралы қарапайым
мағлұматтар алады.
Оқушылардың 5-8 кластарында Абай мен ... ... ... ... пен ... ... ... Абай
өлеңінің, Абай сөзінің, Абай өрнегінің үн ... ... ... ... ... « ... жүзі, өткірдің бізі» салған өрнектерді
меңгеруге ұмтылады. Абаймен сұқбаттасу қадамы жасалады.
Оныншы класта ... ... ... ... ... ... ... Абай шығармаларын оқытуды түр ... ... ... ... ғылыми методикалық,
методологиялық жағынан тиімді әдіс-тәсілдерді қолдана отырып, ... ... ... ... Ұлы Абайдың суреткерлік
шеберлігімен , қазақ әдебиетіне қосқан түр мен мазмұндағы, өлең өрнегі ... ... ... ... ... жасалады, ақынның
гуманистік, демократтық, ағартушылық ой-пікірлері, көзқарастары жағынан
белгілі дәрежеде ұғым аларлық білім жинақтайды.
Он бірінші ... ... ... ... ... дәстүр
жалғастығы, Абайдың ақындық ықпалы тұрғысынан келеді.
Абай мұрасы сабақ басқа ұлт тілдерінде жүретін ( ... ... ... ... де, ... циклдегі басқа да пәндер ... ... Осы ... ... ... музыка, тарих пәндерін атауға ... ... ... орта оқу орындары мен жоғары
мектептерде,соның ... ... ... ... ... ... аз, ... көп, дегенмен, міндетті түрде оқылады. Ал қазақ
тілі мен әдебиеті, журналистика факультеттерінде өлеңдері, қара ... ... ... педагогикалық, психологиялық, этикалық,
эстетикалық даналық ойлары мен көзқарастары тұтастай қамтылып кең ... ... ... ... ... атты арнаулы курс
қосымша оқылады.
Сонымен, осы атүсті шолудың ... ... Абай ... ... ... ... жасалғандығы байқалады. Балабақша, мектеп типтегі
орта арнаулы оқу орындарында, жоғары мектепте Абай ... ... ... ... жүрген ұстаздарымыз аз емес.
Бұл ретте Өскемендегі Жамбыл орта мектебінің мұғалімі, мемлекттік
сыйлықтың иегері, Қазақстан ... ... ... ... ... ... ізденістерін ерекше атап кету жөн болар. ... ... ... - ... ... қатарлы жаңалықтарға иек
арта отырып, сабақ мүмкіндігін барынша тиімді ... ... ... ... ... Қанипаның мектебінде Абайды
тереңдетілген ... ... ... ... келген мектеп-гимназия, лицей-колледждердің
көбісі өзі жасаған бағдарламалармен Абайды тереңдете оқу, « Абайтану» ... ... ... ... ... ... ... туған жері Қарауыл ауылындағы мектеп-гимназия (мұғалім
– Мейрамгүл Қасымжанова)
Көкшетау қаласындағы № 5 ... да ( ... ... атар ... ... ... ... селосындағы №3 мектепте
(мұғалім-Сапура Жакетова) Абай тақырыбын блокпен оқытуды ... ... ... әдісі ретінде қолданады. Олардың « Абай және
Лермонтов» , т.б. ... ... ... интеграциялаған сабақтары
жақсы нәтиже беріп жүргендігі мәлім.
Абайды танып білу, оның мұраларын насихаттау төңірегіндегі кең ауқымды
шараларға қазіргі ... ... беру ... барлық буындарыда қызу
атсалысуда.
Абай атындағы мемлекеттік университетінде,Шәкәрім атындағы ... ... ... оқулары», ғылыми практикалық
конференциялар тұрақты өткізіліп келеді.
«Абайға арнау» атты ... ... ... ... ... « Абай ... ... жолы» атты кештер « Патасатты Әйгерім»
сайысы ... ... ... ... ... ... еді.
Дегенмен, білім беру жүйесінде Абай мұрасын меңгертуде ... ... ... ... ... ... да, ... қажетсінетін мәселелер де жеткілікті. Ендеше Абай шығармаларын
мектепте қалай оқытып ... ... ... ... ... ойланып
көрейікші.
Әдеби білім мазмұны оқылатын шығарма тікелей тәуелді ... ... ең ... ... ... нені оқытамыз болуы тиіс. Бұл ... ... әр ... беру ... ... қарауды қажетсінеді деп
ойлаймыз. Абайдың мектепте негізінен ... ғана ... ... өмірбаяны ақындық мектебі, шығармашылық нәр
алған кездегі, Абайдың педагогикалық-психологиялық ой-пікірлері мәселелері
төңірегінде де ... ... ... ... ... ашуды керексінетін
мәселелер аз емес.
Абайдың ұлт болашағын сақтауда прогрессивтік мәні бар қара сөздерін
6-7 кластардан бастап ... ... ... ... ... ... бір ... Абайдың шешендік өнері ... ... Абай ... де ... ... төске өрледім, қазақта қара
сөзге дес бермедім»,- деп өзі ... ... ... бойына сіңіріп,
әдемі өрнегін салған.
Абай өлеңдерін оқытуда ... ... ... пайымдап,
Абайдың ақындық мектебінің құдыретінен нәр алған ... ... ... М.Мақатаевтардың рухани
үндестігін туыстығын балаға ... ... қоса ... ... кемеңгер, данышпан Ұлы ақын» дегенді ғана
естіп қоймай, кемеңгерлігі ... ... неде ... ... ... ... жасау керек.
Абай шығармаларын бастауыш сыныпта оқытудың маңызы өте зор екені
тәжірибеде дәлелденді. Олай ... ... ... Абай ... ... одан ... ләззат алады. Табиғатқа сүйіспеншілігі оянады.
Бастауыш класс мұғалімінің басты міндеті- оқушылардың бойында поэзияға,
лирикаға,көркем шығармаға деген қызығушылығын ... Бұл ... ... ... ... болып келеді. Сондықтан бастауыш класта Абай
шығармаларын оқыту өте пайдалы.
Әдетте, кімнің де ... ... оқып ... ... ... ... өмірімен танысу керек. Бұл әдісті Абай шығармаларын өткенде
ұжымды пайдалану қажет. Олай дейтініміз , Абай қазақ ... ... зор, ... ойы ... еңсесі биік ерекше тұлға. Бастауыш
сынып оқулығына енген Абай ... 13 ... ... ... ... ... ... әрнеге», « Сегіз аяқ» өлеңдерінен үзінді.
Бірінші класс ана тілі:
« Күз», «Адам болам десеңіз» өлеңінен үзінді.
Екінші класс ана тілі:
«Күз», ... ... ... « Желсіз түнде жарық ай».
Үшінші класс ана тілі:
« Шегіртке мен құмырсқа», « Қыс», « Жазғытұры», « Жаз».
Төртінші класс ана ... ... қара ... ( ... ... яғни Абай ... барлық кластарда оқушылардың жас
ерекшеліктеріне қарай берілгенін көтіп ... ... ... ... қоюда Абай шығармаларын ... ... ... осы ... ... ... ... Абай
шығармалары мектепте қалай оқытылып жүр? Енді осы бір ... ... ... ... ... ... ... оқытылады. Сонымен бірге М.Әуезовтың
«Абай жолы» ... ... ... ... ... ... орай, бұл өлеңді жалаң оқытылады. Өзге ақындардың
шығармалары мен ... ... жоқ. Осы ... ... ... ... көзімізге түспеді. Ең болмаса біздің ойымызша, М. Әуезовтың
«Абай жолы» роман ... ... ... ... ... ... ... Дәрмен, Кәкітайлардың өнер ... ... ... қарымын сынайтын жерін алса, ал қысқа қатысты ... ... ... екі ... де ... ... тереңдетіліп, ажары кірер
еді . М. Жұмабаевтың ... ... ... талдасақ, Абай «күзінің»
өзіндік ерекшеліктері ашыла түсер еді.
Мектеп ... «Қан ... ... ... ... ... ... қамыс құлақ», «Жазғы тұры» өлеңдермен танысады. ... да ... ... ... ... Егер «Қан ... бүркітші шығады
аңға» өлеңінің табиғатына М.Әуезовтың «Абай жолы» роман-эпопеясындағы аң
аулау ... ... ... ... ойласақ, аттың сыр сипатын ... ... бар, ... ... ... жыр дүлділі Ілияс Жансүгіровтің
«Құлагер» поэмасындағы Күреңбай ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің «Жаз келер», Мағжанның «Жазғытұрым»
өлеңдерімен салыстыра сөз етсек, шәкірттеріміздің дүниетанымы кеңейе түсер
еді. Мысалы, Абай ... шуақ ... бала ... ... ... аунап-қунар.
Жыршы құстар әуеде өлең айтып,
Қиқу салар көлдегі қаз бен ... ... ... ... ... ... жас балалар,
Жүгірер қырдан ойға дүбірлесіп.
Шал-кемпір күншуақтап, көңілі жай ... күн, ... ... ... ... бұзау, лақ, қозы туып,
Қуанып ойнақтайды олар да ... ... көз ... әкеледі. Абай өз өлеңін
Адам тіктеп көре алмас, күннің көзін,
Сүйіп, жылып тұрады жан лебізін.
Қызыл арай сары ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрім қажы:
Сөйтсе адам көзі бір тоймайды ,
Харакет берсе дағы ... ... ... ... оймен тұжырымдайды. Ал Мағжанның «Жазғы тұрым» өлеңі:
Жаратқан жанға рахат жазғы тұры,
Шүкір қыл бір аллаға «Я құдайлап»,
деп ... ... ... ... ол ... үш ... ... Абай адамды табиқаттың бір перзенті ретінде
бағаласа, Шәкәрім қажы адам ... ... ... ... ... ... ал ... ағамыз адамның ар-намысын сақтап, табиғаттың берген
сыйыа разы болуына, құдайын ұмытпауын ... ... ... де ... онын ... ... имандылықты, жазғы тұры кезіндегідей
мейірімділікті уағыздайды. Әр ақын өз ... ... көз ... ... ... ... ... байыпты қорытынды жасайды.
2.3. Абай – лирик ақын.
Енді Абайды мектепте ... ... ... ақын ... ... ... ... қандай жолы бар дегенде келелік. Бұл - ... ... ... жас ... ... 1885 жылы ... ... ғылым
бар деп ескермедімге» дейінгі өлеңдерін жатқыздық. Өйткені бұл ... ... ... ... ... өзін әлі ... деп танымаған,
тәңірінің берген талантынан еріксіз туған ... ... ... ... қазақи дәстүрмен, бірде шығыс ақындарынша, бірде орыс ... ... ... ... келу соқпағын байқататын өлеңдері.
Бұл кезеңдегі ақын шығармаларынан туған топырағынан алған нәрін ... ... ... ... ... ... жолындағы
ізденістерінің ізін көреміз.
Адам шығармашылығы негізгі әрі күрделі мәселе – ... ... ... ... ... айтқанда , лирикалық поэзияның өзгешелігін
естен шығармауымыз керек. Лирикада оймен сезім бірлесіп , терең ... ... күш ... ... ... ой мен суарылған жалынды сезім ... ... адам ... жайлы үлкен толғаныстан тумаған, жай сезімшілдік
поэзияны жандандыра алмайды.
Лирикалық ... жан ...... ... қуаттылығы, сезімнің
оттылығы, нәзіктігі. Лирикалық басқа жанрлардан,айталық , сан ... ...... ... тартыс-шиеленісті баяндайтын
көлемді, оқиғалы шығармадан айырмасы да, ... ... да, ... ... ... ... жеке адамның көңіл – күйі ,
сезімі суреттелетіні белгілі, ақын ... өз ... ... ... әртүрлі құбылыс- жағдайларға көз қарасын сипаттайды. Бірақ ақын өз
жайын, өз басының мұңын , өзінің арманын, қуаныш сезімін жыр етсе де, ... ... ... ...... ... қуаныш шатығын,
тілек мақсаттарын көрсетеді. В.Г. Белинскийдің, «ұлы ақын өзі ... жеке басы ... ... да, ... ... ... ... сөз етеді»-
деуі тегін айтылмаған.
Нағыз лирикалық туындылар жеке ... жан ... ... ... сол ... ... бір ортаны, қоғамды, заманды сипаттап
береді. Лирикалық қаһарманның ой ... ... өз ... ... ... – талаптарымен неғұрлым терең байланысты суретелсе, соғұрлым
ол типтік қасиеттері мол, сомдап жасалған ірі ... ... ... ... ... шығады . Лирикалық поэзияның осы ерекшеліктері Абай
өлеңдерінен мейлінше толық ... Абай ... ... ... ... жан дүниесін, толғанысын сезініп қана қоймаймыз, сол арқылы ... ... адам ... тән ... ... ... ... қасиет белгілерді молынан табамыз.
Лирикалық поэзияның өзгешелігі туралы айтқанда, А.Байтұрсыновтың
мына сөзі ойға ... ақын ... ... ... зарын, күйінішін, сүйінішін айтып шер тарқату үшін толғайды.
Екінші ... ... ... ... ... ... шығарып, басқаларға
білдіріп, басқаларды сол көңілінің күйіне түсіріп, халін ... ... ... өз көңілінің күйін толғай білуде емес,
басқалардың да халін танып, күйіне салып толғай білуде».
Біз ... ... ... ... өтуді жөн деп ойлаймыз, Абай
лирик ақын ... ... ... аз ... көп ... ... ... лирикалық өлеңдеріндегі терең ойды саралап, талдап түсіне ... ... ... ... оқырманына ой-сала баяндайтын қара сөзін
пайдаланған тиімді.Бұл Абайдың өлеңдерімен қарасөздеріндегі байланысты, ой
сабақтастығын байқатып, Ұлы ақын ... ... ... ... ... Ұлы ... ... өзінің өлең сөздерінің көптен көбін заманындағы
оқушымен тыңдаушыларына үнемі түсінікті болмайтындай көреді. ... ... да еді. Осы ... ... Абай енді қара сөзінде сол ... ... бір ... жаңа ... ... ... ... қара
сөзінде бұрынғы өлеңінде айтылатын ойлар қарапайым, жеңіл оңай ұғымдарымен
қайтадан айтылады», - деген пікірі соның дәлелі.
Абай ... ... әрі ... ...... ... Бірақ осылай кесіп, бөліп тексеру керек емес. Шығармаларын өсу
жағынан, жылма-жыл тұтас, эволюциялық жолын аша ... ... ... ... бөліп тексеруге қарсы болыуында мән бар. Өйркені
Абай лирикасында тұмадан бұлақ, бұлақтан өзен, ... ... ... ... мұхитқа құятын ой арнасы бар. Өз халқының тағдырына толғанудан
туған ұлы ақын өлеңдері ... ... ... ... ... танудан тәңіріні тануға қол созып, алдына биік мақсат қойған ...... ... Абай ... ... өтуді мақсат етпейміз және ол мүмкін де
емес. Ұлы ақын лирикасынан эволюциялық ... өсу ... ... ... ақынды әр кезеңде толғандырған басты мәселелерді тақырыпқа жүйелеп
береміз. ... ... Абай ... оқыту жүйесі ақынның шығармашылдық
өсу жолын ... ... ...... жүйе болады.
Абай лирикасының дені- халқының қам- ... ... ... ... ғылым бар деп ескермедім» өлеңі ... ... ... М.О. Әуезов бұл қлеңді «Азамат ... зор ... ... деп ... ... Бұл Абайдың ағартушылық идеясынан ғана
туған өлең ... одан ... іске ... ... ... ... ... байқаймыз, әрі дауылдың алдындағы тыныштықты сеземіз. Өлеғң «Түбінде
тыныш ... ... ... деп аяқталыпты. Алайда Абай ел билеу ісінен
арылып сырт көзге тыныш жүргенмен, шын ... ... жата ... ... өз ытқы ... ... тағдыры ақын жанын жай таптырмапты.
Ақынның бұдан кейінгі туған өлеңдерінен өз ... ... ... ... ... ... ақын бейнесін көреміз.
Абайдың күрес құралы ақындық болды. Ақындыққа үлкен жүк және сенім
артты. Дүние танымы, ... көз ... ... ... болған. Абай
ақындыққа қоғамға тигізер пайдасы тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... жағынан өсу барысында
заманымен күрес әдісі біртіндеп байсалды ұстаздыққа ауысты. Бұл ... өз ... ... дәл ... ... дәрігері әрі оны емдеудің жолын
да көрсеткен емшісі болды.
Ұлы ақындар өзінің шығармаларында жалпы адам баласына ... ... ... ... ... екен. Ақындық, ойшылдық тұрңысынан
кемелденген Адай өз халқының ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді де өзіндік таным тұрғысынан алға тартты.
Осы айтылғандарды ескеріп, ... ... мен ... ... ... белгілейміз.
І. Азаматтық лирикасы.
1. Заман келбеті.
2. Заман адамы.
3. Заман ... ... ... ... ... Азаматтық лирика
1. Заман келбеті
«Жасымда ғылым бар деп ескермедім» өлеңінен кейін Абайдың өзін ... ... осы ... ден ... шағында (1886ж.) жазған өлеңдерін
саралап, тексеріп қарасақ, «негізінен қалың елі қазағының» ... ... ... ... туған лирикалары екенін көреміз. «Бұзылып
шайтн өрнек тапқан» заманына ... ... ... ... ... ... да ұлғая түседі. Абай өзіне және халқына «біз қандай елміз,
біз де көңіл жұбанар не ... ... ... ... да, ал ... еңбексіз, білімсіз, арын сатқан қулық-сұмдықты бағып, береке-
бірлігі кеткен заманның бейнесін береді.
Біз де осы тақырыптағы ... мен ... Абай ... ... ... заманының болмысынан туған шыншыл да ... ... өту ... ... әдебиет теориясынан
түсініктерін кеңейтеміз.Бұл тақырыпта өтілетін өлеңдер мен қарасөздер;
1. «Қартайдық,қайғы ойладық,ұйқым сергек» ... ... ... ... (1886)
3. «Қалың ... ... ... жүр ... ... қорғалатып» (1886)
5.Көілім қайтты достан да,дұшпаннан да»(1886)
6.Бай секілді»(1890)
7.2.3.11.24.-қарасөздері.
2. Заман адамы
«Сабырсыз,арсыз,еріншек,
Көрсе қызар,жалмауыз».
Екінші тақырыпты «Заман ... жөн ... сай ... Абай ... өмір ... ... ... ... ... ... бенелер жасалды.Бұлар-жеке адамның бейнесі
емес,әлеуметтік топтардың
Бұлар өз заманының айнасы әр өз заманының қлы ... ... ... мына бір ... ... ... ... заман сүйремек,
Заманды қай жан билемек
Заманға жаман күйлемек,
Замана оны билемек,- Деп, заман мен ... ... ... ... ... ... заман
адамының бейнесінен тәлім алатындай, тәрбиелік ... ... ... ... ... ... бейнелерді жасауда ... ... ... нақты мысалдармен ашамыз.
Әдебиет теориясынан сатира туралы ұғымдарын кеңейтіп,өлең құрылысын
анықтаймыз.
Бұл тақырыпта ... ... ... ... ... ... болысың»(1889).
3. Заман табиғаты.
Абайдың табиғат лирикасы үлгісіндегі өлеңдерінде ... ... ... де ... ... Ол ... шығармаларында жыл маусымдарын:
қысты, күзді, ... мен ... ... соны бояулармен суреттеп берді.
Туған ел табиғатын сипаттауда оның суреткерлік шеберлігі айқын аңғарылады.
Абай пейзажды адамның тұрмыс кешетін табиғи ... ... ... ... ... ... ... көшпелі тұрмысымен тығыз
байланыстыра көрсетеді.
Кейде қазақ ауылының тұрмыс жағдайын сипаттауға көбірек мән ... ... ... ғана ... ... ... (Сұр бұлт түсі суық
қаптайды аспан), «Қараша желтоқсан мен сол бір екі ай», ... ( Ақ ... ақ ... атты ... ақын көшпелі тұрмыстың ауыртпалығын
көбірек айтады, ал «Қараша ... мен сол бір екі ай» ... ... де ашып ... Ал ... ... елдің кең далада, табиғат аясында бой жазып, жаны жадырап
отырған кезін бейнелейді.Бұларда ... ... ауыл ... ... ... ... ... суреттеу басым келеді. Бірақ бір өлеңде айтқанын
басқа өлеңінде ... ... ... ... ... өмір ... ... жоқ суреткерлікті көреміз. «Желсіз түнде жарық
ай» деген өлеңінде ақын ... өзен ... ... ... қонып отырған мал
баққан ауылдың өмірін шебер сипаттайды. Қазақтың даласы, түні, айы, ... суы, ... ... ... көк ... ... ... малы, жастардың
пәк, таза сүйіспеншілік сезімі, махаббаты – осының бәрі бар ... 20 – ... ... көңілге нәзік лирикалық сезім ұялатқандай айқын елес береді.
«Жаз» өлеңінде де жаңа қонысқа, ... ... ... ауылдың тұрмыс –
тіршілігінің тұтас бір көрінісі бар. Бірақ мұнда тынымсыз әрекет, ... ... ... ... таң қалдырады.Жыр өлшемімен жазылған жеңіл,
ойнақы ырғақты өлеңде ... ...... шапқанын бұлтылдап, үйрек-
қаздың жоғары-төмен ұшып жүргенін сымпылдап, үй тігіп ... ... ... ... ... ... деп, ондаған осындай
сипаттама сөздерді бірыңғай ұйқастыра ... ... ... ... ... көз ... өтіп ... әсер етеді.
«Түйеге боздап,қой қоздап қорада шу
Көбелек пен ... до ... ... ... ... лирикасын «заман табиғаты»деп алған
орынды деп білеміз. Біріншіден,ол заманның табиғатының қазіргі заманнан ... бар. Абай ... ... ... жаралған қалпындай пәк табиғат
бүлінді, жеріміздің ... ... ... ... түйе ... қой
қоздап, қорада шу болып жатқанда, тоғайдағы сайраған бұлбұлымыз қайда? Көк
дауылпзбен үйрек-қаз ілгізіп жүрген құсбегі жігіттеріміз ... Және ... ... ... ... ... суреттеген, бұл
жағынан «Заман келбетін» толықтыра түседі. Екіншіден ұлы ақынның көңілі өз
заманына ... ... ... ... ... Ал ... қарағанда ақын
көңілі жай тауып, жадытағанын көреміз. Заман адамы бұзылғанымен таза
табиғаттың ... ... ... ... тас ... суын ішкендей боламыз.
Бұл тақырыпты өтерде қазақ әдебиеті тарихында табиғат лирикасын
дамытудағы Абайдың рөліне тоқталған жөн. Ақынның ... ... ... ... әр мезгілінің өзіне тән кескін келбетінің ақындық сезім мен
тіл кестесі арқылы шебер ... ... ... ашу ... ... деген ыстық ықыласы оның туған жерге деген махабатынан туған
патриоттық ... ... ... ... ... 38-сөзімен үзінді алып, қосып оқытуды
орынды көрдік. Бұл-Абай қарасөздеріндегі табиғат ... ... ... ... ... жер жүзін тәңірім шебер,
Мейірбандық дүниеге нұрын төгер,-
Деген ойды толықтырып, таратып берген. Абай табиғатты адам ... ... үшін ... де ... етіп ... аллаға деген ыстық
ықыласын айту арқылы ... де ... ... ... ... Бұл сөз ... ... табиғат лирикасын қорытып, оқушыларға
экологиялық тәрбие беру ... ... ... ... ... мен қарасөзі:
1. «Жаз» (1886).
2. «Күз» (1888)
3. «Қыс» (1888)
4. «Жазғытұры» (1890)
5. «Желсіз түнде жарық ай» ... ... ... ... ... күн қызарып...» деген жолдардан
бастап»,...бәрі-адам баласының таусылмас азығы» деген жолдарға дейін)
4. Заман емі
«Ғылым таппай ... ... ... ... асық ... ... ... өлеңдері мен қарасөздерінде өз заманын сынап, кемшілігін ашып қана
қойған жоқ.
Түзетпек едім заманды,
Өзімді тым-ақ зор тұтып,-
Деп, өзінің алдына зор ... ... ақын ... ... ... арылудың емін айтқан Абай ... ... ... ... толық айналып, тұйыққа тіреледі. Ресейдің бодауынан құтылар жол
әзірге жоқ екні ... ... жол ... ел ... ... ... ... жағын іштей түлету, іргелі ел ету деп
білді.Абайға ендігі ... ... ... екнені айдан анық болды,
халқының арыстанға жем болмай, табанына тапталмай ел болуының бірден ... ... ... жолы деп ... ... халқына 10-сөзінде «Сол малды
сарып қылып ғылым табу керек. Өзің таба ... ... ... ... ... ... ораза, қылған қажылық, ешбір ғибрат орнына бармайды»,-
деп дүниені де, дінді де ғылымсызтүкке ... ... ... ол ғылымды қайдан табамыз дегенде: «Орысша оқу керек, хикметте,
мал да, өнер де, ... да, бәрі ... ... ... 25- ... Абай жалған намыс қуып отырған жоқ. Халқына ғылымды игерудің
тура жолын сілтейді. Оқудағы ... ... ... ... болайын деп,
бізде ел болып, жұрт білгенді біліп, халық қатарына қосылудың қамын ... ... ... ... . Осы ... мақсатқа жету үшін Абай
оқуды, білімді, ғылымды барлық жағынан үлгі етіп, надандыққа қарсы ... ... ... ... болашақтағы дамуы ғалымның жасампаздық
күшінде екені Абайға айқын болды. Ал өз халқының білімнен, ғылымнан мақұрым
қалғаны ... ... ... ... ... ... адам баласын қор қылатын
үш нәрсе бар.
Сонда қашпақ керек,-дейді 38-сөзінде,-әуелі-надандық, екінші-
еріншектік, үшінші-залымдық деп ... бұл ... ... күресті
де, олардың жоюдың емі-ғылымды, адал еңбекті, адамгершілікті ... ... осы ... ... ... етті және бұл ... ... сенді.
Абайдың ағартушылық идеясы «Ғылым ... ... ... ... болу» қағидасымен ұштасып жатыр. Адамның ғылымға деген
махаббатының оянып ғылым ... ... ... ... адам ... шарты деп біліп, ғылым табумен адам болуды бір-бірімен байланысты
дамитын бір деңгейдегі процесс деп ... ... ... бір бала ... ... ... ... сонда ғана оның аты адам болады»,-
дейді 38-сөзінде. ... ... ... ... ... жақсы
ұстаз, жақсы құрбыңның- ықпалымен болатынын атап айтқан. Абай ... ... бұл ... ... ешқандай педагогика жоққа шығармайды.
Абайда «ғылым табу» мен «адам болу» бір-бірімен ұштасып:
Ғылым таппай мақтанба...
Адам болам ... ... де, ... тауып, адам болу үшін не істеу керек дегенде,
Абай «Адам болу» қағидасын ұсынады.
Адам болам ... ... асық бол: Бес асыл ... ... ... ... бол: Бес дұшпан.
Өсек
Өтірік
Мақтаншақ
Еріншек
Бекер мал шашпақ.
«Бес дұшпанға» бой алдырған өз замандастарының ... ... ... дегендей, жеріне жеткізіп, сүйегінен өткізіп айтып, олардың
«ұятын, арын оятып», адам болғысы ... ... асық ... «Бес асыл ... ... ... мақтанба» өлеңіндегі «Адам болам десеңіз» қағидасы
бір ғана сәттегі ақындық шабыттан туа салмаған, ... ... ... ... ... ой қорытындысы екенін байқаймыз. Бұдан кейінгі
жылдарда жазған өлеңдері мен ... «Бес асыл ... одан ... ... ... ... қызметін сипаттап берген.
«Бес асыл істің» бірінші бастаушысы- талап, «Талап әрбір салада
бар, оған ... ... ... дейді 43-сөзінде. Білуге, көруге,
үйренуге деген талап жан құмарынан туатын іс. Жан ... жас ... ... ... ... ұстаз алдын көрмегендіктен, ата ана мен ... ... ... білуге, көруге деген талабы өспей, тасқа
ұрылып, жан құмары өшіп, бірте-бірте адам ... ... ... айналып
кететіндігін адамның өзі де сезбей қалады екен. ... ... ... ең ...... ... бар болса талап,
Отырмас ол ... ... ... ... өз сүйгенін қалап,-
Деп талапты-адамы ойлаған ... ... ... ... ... іс деп ... асыл істің» екіншісі-еңбек. Талап еңбектің ... ... ... ... тұл ... талапсыз мал табылмас,
Еңбек қылмас еріншек адам болмас,-
Деп, адамболудың негізгі шарты ерінбей еңбек ... ... ... ... үйір бола ... бір ...... адамды аздырар, жаманшылықтың өсіп-өнер мекені ... ... әр ... ... ... Абай халқына 4-сөзінде:
«Әуелі құдайға сиынып, екінші өз қайратыңа ... сау, ... қара ... ... ... ... ... тек дене дене еңбегі деп бір ... ... ... ... ... мына бір шумақ өлеңінде:
Түбінде баянды еңбек- егін салған,
Жасына оқу оқып, білім алған.
Би болған, ... ... өнер ... ... өзге бәрі ... ... Абай халқына еңбектің екі түрін үлгі етеді: біріншісі-егін
салу, екіншісі- оқып білім алу. Абай дене еңбегінен ой ... ... ... ... ... Дене еңбегімен тапқан малыңды, дүниеңді білім
алуға жұмса, өзің оқи алмасаң балаңды оқыт, ... ... ... ... ... ... ... де, «Адам болам десеңіз» қағидасындағы «Бес асыл
істің» бірі еңбектің құяр ... ... жері ... ... келіп саяды.
«Бес асыл істің» үшіншісі-терең ой. Талаптың ... ... ... іс, ... оқу тек терең ойдың арқасында ғана
жемісті болмақ. «Ісің өнсін десең ретін тап» дейді, ретін табу үшін ... ... емес ... ... ой, терең ой жайы: «Басында ми жоқ, өзінде
ой жоқ, терең ойсыз, қулық ой, ұйықтаған ой, ойланып, ой тап, ой ... ... ... ой, ауыр ой, ойға ... ой ... ... ... ой, ой
өлкесі, ойланып ойға кету, ақылмен ойлап, ой артынан ой ... ... ... ... сан ... сырлары ашылған. Өз замандастарына:
Басында ми жоқ,
Өзінде ой жоқ,-
Деп, енді ... ... ойы ... надан әуресі.
Сонда да көңілі тым-ақ тоқ,
Жайқаң-қайқаң әрнесі,-
Деп, ойсыз санасыз надан адамның образын жасайды. Сансыз, ойсыз адамның
бір белгісі-сөз ұқпайды ... Абай ... өз ... ... ... орақ ... өңкей қыртың,
Деп кейиді. Халқымыз «Су анасы-бұлақ, сөз анасы-құлақ» деп ... ғой. ... ... ... ... болса, ойдан ой туады, сөзден сөз
туып, ойлы сөз дебұлақша ағады емес пе? Абай ... ... ... ... ... ... берген-ді,-
Деп, оларға ой сала сөзін ұқтырмақ болады. Жұрттың бәрі ... ... ... ... ой ... ... Сондықтан Абай:
Не пайда бар-мың надан
Сыртын естіп тыңдасын.
Онан дағы бір есті,
Ішкі сырын аңғарсын,-
Деп, болашақта бір ... өз ... ... ішкі ... ... ... Адам санасына саңлау қайдан түседі, ұйықтаған ойды кім оятады
дегенде:
Ғылым оқып ой ... ой ... ... ... ... білер әр сөзді
Надандай болмас ақ сөзді,-
Деп, оқыған адам ... ... ойлы ... ... Табиғаттың
сырларын ашып, адамзаттың пайдасын ойлайтын ғалымдар мен хакимдерді нағыз
ой адамдары деп Абай ... аса ... ... ... ... дауа жоқ» ... Енді бір білетін нәрсе оймен байланысты
болатын қиял, қайғы, Абай бұларды да ... ... ... ... ... қураған ескі үмітпен,
Қиял қып, өмір сүріп, бос жүріппін
Деп басталған өлеңінде ойшыл ақын заманды, оның адамын түзету ... ... ... қиял болып қалғанына өкінеді. Сонда орындалмаған, іске
асуы мүмкін емес ой қиял болып қала ... ... ... ... ұлы
ойшыл:
Ойға тойма, қызықты қиялдан құс,-
Деп ой мен қиял екі бөлек, бос ... ... адам ... ... ауыр ... ойға ... қиялға бой
алдыуы мүмкін деп, адамда болатын ой жағдайды:
Қараңғы, саңырау қайғы ... ... ... ... келсе қарсы тұр құлай бермей,-
Деп, адамды жігерлендіреді.
Ойдың бір түрі-уайым. Абай: «Уайым- ер қорғаны, есі ... ... ... ... ... ... ойын күлкіге салынып,
ешнәрсені уайымдамай өткізген өмірді Абай мағынасыз деп білген. Осы ... ... кім ... ол үшін не іслеуім ... деп, ... ... адам болудыңі қамын жеу есі бар ... ісі ... ... ... салғырттық, ойыншы күлкішілдік, я бір қайғыға салыну,
я бір нәрсеге құмарлық пайда болу секілді»,-деп, ... ... ... ... ... «Бұл төрт ... ақыл мен ғылымды
тоздыратын нәрселер», соларға берілме, сақтан ... асыл ... ... ... ... аса
ілтипатпен айтылатын өнегелі сөз. Абай да оны адам болар адамның асыл
ісінің бірі деп ... ... ... ... ... ... ... замандастарының аса жағымсыз, ұяттан
да, адамшылықтан шығып қалған бейнесін береді.
Талаптың бастауымен еңбектеніп ... ... ... орнына келтіресің,
алайда кей адам дүниеқорлыққа, салынып ашкөзденіп кетеді де, адамшылықтан
айырылады. Дүниеге, ... ... ... ... шығарып, адамшылық
тізгінен қанағат қылуды естен шығарып, адамшылық ... ... ... ... Абай:
Көп адам дүниеге бой алдырған,
Бой алдырып, аяғын көп шалдырған,-
Дейді.
Абайдың «Ескендір» дастанының өзекті ... ... ... ... ... ... ... қағидасындағы «Бес асыл істің» бесіншісі-рахым,
яғни адамның ... ... ... ... қамқорлық-жақсылығы, 38-
сөзінде: «һәр кісі де мархабатты, шапағатты болмақты ... ... ... ... ... ... шығармаларында кейіннен үлкен өзекті
тақырып болған гуманизмнің алғашқы көрінісі. Талап, ... ... ... ... ... ... ... өзі үшін ғана болса,
адамшылдықтың орны болмайды екен. Абай адамның адам ... ... ... ... ... ... «Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі
үшін оттаған хайуанның бірі боласың. Адамшылдықтың қарызына еңбек ... ... ... бірі ... ... ... «Адам болу»
қағидасындағы «Бес асыл ... ... ... ... арнасы-рахым
екен.
Абай заманды, «қалың елі қазағын» білім ... ... ... мақсат етті және ғылымның жасампаздық күшіне сенді. Заманды ... ... ... қайта тәрбиелеу деп біліп, дам ... ... Абай үлгі ... адам ... ... қай ... қай ... өзінің мән мағынасын маңызын жоймайтын адамзаттың бәріне бірдей
өнеге болар қағида. Алғаш «Ғылым тапапй ... ... ... ... ... одан ... шығармаларында үлкен өзекті арна болып ... ... ... мәні бар ... ... ... ... мектепте іс-тәжірибеде болған кезде 4 сыныпта өткен ашық
тәрбие сағаты.
Абай-табиғат ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінен бүктеме
(буклет) , нақыл сөздері, қабырға газеті, сөзөрімдер, Абай шығармаларына
арналып жазылған ... ... ... ... ақын ... Абай ... ... жазған өлеңдері, күз
көрінісін бейнелейтін көріністермен безендірілді.
Кеш мынадай жоспар бойынша өткізілді:
1. Әдеби- сазды ... Абай ... ... шығарған өлеңдерінің сайысы.
3. Биологиялық жұмбақтарды шешу.
Кеш бастаушы оқушының «Абайға арнау»-өлеңімен басталады:
Абай ата қазағымның тірегі,
Халқымыздың ... ... ... сәулесі мен шуағын
Маңдайдағы жарқылдаған күн еді.
Міне , толдың 150 жасқа бүгін
Өтіп кетің өмірден, қалды үнің
Сен өлгенмен , мәңгі өлмес ... ... ... жас ... ... ... сахна жақтан «Желсіз түнде жарық-ай» әнінің
музыкасы баяу естіліп тұрады. Сахнаға 10 ... ... ... ... ... бірі өлең оқи бастайды.
1-ші оқушы:
-Жүрегін шырақ етіп жандырған кім?
Жарыменжар ... ... ... -өзі орнатып ескерткішті
Мұра қып, кейінгіге қалдырған кім?
2-оқушы:
-Соқтықпалы , соқпақсыз жерде ... ... ... лебі ... ... ... келешекке ,
Біздермен осы күнгі тілдескен кім?
3-ші оқушы.
-Тайсалмай мыңмен жалғыз алысқан кім?
Жауына найза сөзін шанышқан кім?
Өзендей құйған барып көк теңізге
Лермонтов, ... ... ... ... ... қалам,
Өмірдің өріне өрлей басқан қадам.
Қазақтың өлеңінің ұлы атасы,
Ол-Абай, мәңгі жасар ақын ... еді ... ... ... сөзі құйылғандай болаттан,
Ақын еді ол,
Жұлдыз болып жарқырап,
Қараңғы елдің ой- ... ... биік ... ... туған ай,
Кең даланың төрінде,
Жаны ақын тудыАбай.
7-оқушы:
Ізі түспес жылдардың,
Өмірі ұзақ өлеңін.
Ақын Абай ... алып ... күн ... ... ... ... сәлем , қаламқас» әні баяу естіледі):
-Радиодан үн шалқып,
Жаңғырды тауда жалаң тас,
Абай әні жүр ... ... , ... ... ... , ... әнін орындайды.
9-оқушы:
-Қараша, желтоқсан мен сол бір екі ай»,
Қазірде уайымсыз өтеді жай,
Паналап лашық үйді жүргеміз жоқ,
Зәулім ғып салып алдық тастан сарай.
10-оқушы:
-Кіршік жоқ ... , ақын ... ... ... ... бізбен бірге алға басқан ,
Тірісің ! Осы күннің ақынындай.
Он оқушы бірінен соң ... ... Абай ... Абай ата
–философ; Абай ата-сазгер; Абай ата ... Абай ата ... : ... ... Абай ата ... ... : Абай ... арасындағы дәнекер; Абай
ата-табиғат жыршысы; Абай ата-табиғат досы, қамқоршысы, суретшісі.
(Күй тартылады).
Жүргізуші:-Абай атаның табиғаттың досы, ... ... ... ... оқушы Абайдың «күз» өлеңінен үзінді оқиды).
Жүргізуші:-Шынында да Абай ата айтқандай ағаштар ... ... ата ... ауа ... , өсімдіктер мен жануарларлардың
көрінісін ,күйін сипаттаған. Күз-ерекше ай, күздің бізге берері мол. ... ... күз айы ... Күз- Абай ата ... , бүгінгі ақын
ағаларымыздың да ... пен ... ... ... ... ... ... толы,
Ең далам.
Дариядай
Шалқыр күз
Мерейлі күз,
Мырза күз
Сыйлығыңызға ырзамыз.
Жүргізуші – Абай ата ... ... жер жүзі ... ... ... күн сәулесі барлық жерге мейірін төгетінін, мұз еріп, су
сылдырап ағатынын көре біліп, ... ... ... ... ... өркен жаяды. Жан-жануарлар айналаны қуанышқа бөлейді ( Би ... Жыл ... ... ... ... ... ... « Жаз» өлеңінен айқын көреміз. («Жаз» өлеңінен үзінді оқиды).
Жүргізуші: - Егер ... ден ... ... Абай ата жаз ... ... гүл ... ... ұзарып өсуін биолотен
кем білмеген. Тек жаз ... ... қыс ... ... болатын
құбылыстарды да көркем суреттеген. («Қыс» өлеңінен үзінді оқиды).
Жүргізуші:- Абай ата ... ... тек жыл ... ... табиғатта тіршілік ететін жан-жануарларды да жырлаған. «Бткір сыны»
өлеңін тыңдалық.
Жұқалау көк ... ... ... ... ... бұты ... ауданы шүңірек, кешкіл маңдай,
Кең иық, саны жуан, төсі ... ... ... шаңқылы жоқ,
Шегір көз, қанды балақ қыран бүркіт.
Жүргізуші:- Абай ата құс ... ... өте ... ... ... жануарлардың ішіндегі ең айлакері түлкіні тырп ... илеп ... ... ... ... Абай ... табиғатта өзн-
көлдер, жануарлар, құстар, олардың ... ... ... ... ... өлеңдері де баршылық. Осы өлеңдерінің ішінен
«Тоты құс түсті көбелек» деген өлеңінде:
Тоты құс түсті ... ... ... ... ... ... ... өлеңде көбелектердің реңдері алуан түрлі болатынын тоты құстың өте
әсем құбылып тұратын қауырсындарына теңеуі, жазда ... өте ... ... солып азая бастағанда көбелектердің де ... ... ... гүлдердің тәтті шірнелерімен қоректенеді, ал
гүлдер солса, көбелекке азық жоқ, олар сиремей, өлмей ... ... ... танып бақылай білген Абай атаны ... ... ... ұлы Абай ... ... жыршысы, досы, қамқоршысы, суретшісі
дейміз.
Жүргізуші: Қ. Аманжоловтың:
Абай десе Абайсың,
Абайладың жан-жақты,
Тиза еттің жарайсың,
Қалың елің- қазақты-
өлең ... ... ... ... 4- ... ... «Әжемнің әңгімесі» деген
үзінді көрініс көрсетеді.
Зере ... ... ... ... Ыбыраева. А.
Абай ролінде- Қосжанов. З.
Барлас ролінде- Базарбеков. Қ.
Байкөкше ... ... ... ... ... шығармаларынан викториналық сұрақтар беріледі.
Сөзтуым.
Берілген баламаларды дұрыс тауып орналастырғанда, ... ... ... ұлы ... фамилиясын оқуға болады.
1. Қазақ жазушысы, драматург, Абай, Мұхтар мұралары саласында еңбек еткен
ғалым;
2. Абайдың баласы;
3. «Абай жолы» ... ... ... ... Оспанның
қарсыласы;
4. Қазақ жазушысы, М.Әуезовтың өскен ... Абай ... ... ... ... әрі шәкірті, Абай өмірбаяны мен өлеңдерін қалпына
келтіруде ... ... бар ... ... жан жолдасы, Тоғжанның жақыны әрі ауылдасы;
7. Абайдың ақылды анасы;
8. ... ... ... ... Абай мен ... ақылшы досы, орыс интеллигенциясының өкілі.
Шешуі: 1. Мұқаметханов; 2. ... 3. ... 4. ... ... ... 7. ... 8. ... 9. Павлов.
Айрықша белгіленген торкөзде оқылатын сөз: Құнанбаев.
Сауалғы сұрақтары
1. Абай алғашқы өлеңдерін қай ... ... ... ... ... ... Абай ескерткіші алғаш қай қалада қойылды?
(Алматыда, мүсіншісі – Х.Наурызбаев)
3. Абай есімімен аталатын республикамызда қала ... ... қай ... ... облысында)
4. Абайдың ең алғашқы аударма өлеңі қалай аталады?(«Бородино»)
5. Ұлы ақынның құрметіне Абай асуы, Абай шыңы деп ... бар ма? ( Іле ... ... мен ... ... ... сөзбен кешті аяқтайды.
«Заман емі» тақырыбында өтілетін өлеңдері мен қарасөздері:
1. «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» (1885)
2. «Ғылым тапапй мақтанба» (1886)
3. «Интернатта оқып жүр» ... ... ... ... (1889)
5. «Білімдіден шыққан сөз» (1889)
6. «Тайға міндік» ... ... ... ойы жоқ» ... ... сөз бұдан бұрын көп айтқанмын» (1895)
9. «Аш қарын жұбана ма майлы ас жемей» (1895)
10. «Түбінде баянды еңбек-егін салған» (1903)
11. ... 10, 38, ... ... ... қазақ, бірің дос,
Көрмесең, істің бәрі бос».
Бұл тақырыпты «Азаматтық толғаныс» деп атауды орынды ... ... ... ... ... Бұл өлең ... ... литикасының
қорытындысы іспетті.
М.О.Әуезов: «Көп ойлармен заман, мқоғам шындықтарын және өз басының
мұңдарын ... ... ... бұл ... ... баға ... Осыған
дейінгі өлеңдерінде ұлы ақын заман келбетін сипаттап, оны ... ... ... ... бұл ... ақын өз ... тағы да бетпе бет
келіп, көптен бері толғанып, тебіренген сайын ... ... ... ... түсіп, замандастарына заманың анау, адамың мынау деп,
заманның келбетін бере ... оны ... ... көрсетіп, емін де айтып
берді.
Бұл өлеңнен ақынның ... ... өз ... ... бойындағы қайтпас қайрат жігерін, ақыл-парасатын, халқын сүйген
ұлтжанды жүрегін сеземіз жіне ақындық шебелігін, талантын да танимыз.
«Сегіз аяқ» ... ішкі ... ... ... мына ... ... аударғанымыз абзал.
1. Ақындық толғаныс.
Өлең ақындық толғаныстан, арнаудан басталған. Ақын шабытын шақырып,
тіліне де ерік беріп, өзін көптен бері ... ... ... ... ... ... тастауға бел буады ла:
Толғауы тоқсан қызыл тіл,
Сөйлеймін десең өзің біл,-
Деп, «өткірдің жүзі, кестенің бізіндей» тіліне ерік береді.
2. Айтушы мен тыңдаушы.
Айтушы-ақын ... ... сөзі ... ... ... көді бейқам болғандықтан, оларға әсер етіп, санасына
саңылау түсіру, көңілін ояту қиын . ... ... ... ... ала ... ... ... адамдарына екетену.
Ақын одан әрі «Адам болам десеңіз» қағидасындағы адамды аздырар «бес
дұшпанға» бой алдырған ... ... ... ... ... ашиды»
Заман емі.
Абай замандастарының дертті қылықтарын баса айта ... одан ... ел ... жолын да көрсетті.
Оның ең бірінші емі-еңбек.
Жұмыстың жоқтығы, жалқаулық адамды аздырыды, одан да «Жан ... ... ... Олне ... ... сол ... өнімді кәсіптері:
Егіннің ебін,
Сауданың тегін
Үйреніп, ойлап мал ізде,-
Дейді.
Екінші ем –ғылым. ... ... ... ... ... ... ... дүниені көзде» дейді.
Үшінші ем-қазақ халқының бірлігі, яғни ұлттық сананы ояту. Ресейдің
отары болып өз ... ... ... салтынан, халықтық қалпынан
айырылған отарлау саясатының салдарынан мансапқорлық, ... ... ... ұшырап, «Таласып босқа, жау болып досқа, ... ... бара ... ... ... ... қылма, қорға татулас,-
Дейді. Мұндағы жау деп отырғаны –Ресей патша өкіметінің ... ... ... ажырата алмайтын, ұлттық сананы оянбаған қазақ ... ... ... бірінің үстіне бірі ұлықтарға арыз, ... ... ... ... ... ... ... жауға айдап салған патша өкіметінің саясаты
еді. Бұл ... ... ... ... Абай:
Біріңді, қазақ, бірің дос
Көрмесең істің бәрі бос,-
Деп, халқын бірлікке, ынтымаққа шақырады. Бұл сөз-халықтың халық ... елег ... үшін әр ... ... ... жүрегіне ұялатар ,
бүкіл қазақ халқының ел ұраны болар құдіретті сөз.
Абай одан әрі өз ... ... ... ... Өзрасындағы мұң демей,
халық мұңы десе дұрыс болар. Өйткені бұл өлең ... 1889 жылы ... ... малы түгел, төрт құбыласы сай, дәулеті шалқыған шағы болатын.
Абайдың басындағы мұңы, іштегі ... ... ... ... ... еді. ... айтқанына көнбеген, тіптен ұрлыққа, зорлыққа қарсы күресіп, әділет
орнатпақ ... ... ... Абай қапа ... өзінің еңбігі еш болғандай
жалғыздық күй ... ... ... ... ... «Сегіз аяқ» (1889).
Сонымен 4-сынып оқулығына Абайдың 38-сөзінен мына үзіндісі келтірілген.
Соны ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ТҮСІНІКТЕР
Отыз егізінші сөзден
Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан ... ... ... надандық, екінші еріншектік, үшінші - залымдық деп білесің.
Надандық — білім-ғылымның жоқтығы. Дүниеден ешнәрсені ... ... ... ... ...... ... өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік,
ұятсыздық, кедейлік — бәрі осыдан шығады.
Залымдық — адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан ... ... бір ... ... ... ... ... адам баласы үш нәрседен -1) надандықтан, ... 3) ... қор ... яғни ... кісі ... ... Бұдан нағыз адам атына лайық болу үшін білімді, еңбекқор, басқаға
қиянат ... болу ... ... ... ... адам ... ... мәніне түсінбейді, демек мал
есепті.
Еріншек ештеңені үйренбейді, яғни қолынан түк келмейді. Демек, нағыз
қор, нағыз ...... адам ... жаны ... ... оны адам ... ... санатына, есебіне қосуға болмайды.
Абай бұл жерде өнер сөзін кең мағынада, яғни ... іс ... ... ... шешендігін мектептегі тәрбиелік жұмыстараға енгізудің
мәні
Шешендік — көрген, білгенін ақыл тереңдігі, ой қуаты мен зерделеп, сөз
тауып, тап басып, ... айта ... ... ол ... бәріне бірдей тән
бола бермейтін дарындылардың ғана, елден ерек бір сипаты десек те ... ... ... да сөз ... ... бір децгейде кьмде болса игере
алатындығына сенеміз. Сез өнері туралы Ахмет Байтұрсынов ... ойын ... ... өзге үшін айтады. Сондықтан - сөйлейтін тілін жақсы ... ... - ... еді. ... міне осы тіл байлығы, сөзді орынды шенеп
айта білу. Сөз өнсрлі ерекше бағалаған халқымыз "өнер алды қызыл тіл" ... ... ... ... ... сала алмас -
деп барлық өнерден жоғары қояды. Ол өзі ата-бабалардан бері ... ... сөз ... ... ... тұқымнан екені белгілі. Өскен ортасы
оның осы қасиетінің дамуының алғы шарты болған. ... бәрі ... ... бәрі ақын ... ... ... екі өнер ... бірі, ақындық,
екіншісі - шешеңдік. Бұл да бір туа бітетін дарын. Біздің пікіріміз бойынша
шешеддікке бсйім ... бір ... - ... мен естігені зейінде
болса тағы бір ерекшелігі — ... ... ... ... ... Одан
соңғы басты ерекшслігі — орынды жерде, әлгі, ... мен ... сөз ... айта қою. ... - сөз ... орны ерекше. Шешендіх
өнерде "сөздің көркі —мақал" деп қоса айта білу ... ... ... ... ... ... жары ... келешектің жүгі,
Дегенмен оның бала кезде айтқан сөздері мен қылған істері ақын ... ... ... ... сынып балаларын кызықтыратын бір қыры.
Бастауыш мектеп оқушыларының психологиясының бір ерекшелігі - ... ... және ... ... ... Бұл олардың
мінез-құлқын қалыптастыруда педагогика тұрғысынан дұрысталуды талап етеді.
Осыларды ... ... 2-3-4 ... басгап Абайдың бала кезде
айтқандарын оқыту, ал одан көре ... сөз ... біле ... ... жан-жақты талдау жасан тоқталса.
Абайдың өзі айтпақшы "өз өнері түр таяу, ұқпасты ба ... тез" - деп ... ... ... ... ... өйткені сөз жүйесінің, ой иесін
таппаса бекер. ... сөз ... ... жетім - дсгендей. Оның
шешсндік сөздері негізделілгендігі, төтенше ... ... ... оның ... ... оның өмір жолы, өскен ортасы, қалыптасу
шарттарынан дерек береді. ... ... ... ) біз ... ... ... №65 ... эстетикалық гимназия
мектебінде педагогикалық іс-тәжірибе барысында "Өнер - қызыл тіл" деген
тақырыппен ... ... ... ... ... ... едік.
Мұнда біз қазақ халқының шешендік өнері туралы айта келіп, ақынның әкесі
Құнанбай қажының өте ... адам ... ... одан үлгі ... ... мәлімет берген Одан соң балалардың бірі "Түкті бала таппа
деп айтуларын", "Шаштын билігі менде" - Абай айтыпгы деген сөздерді ... Одан соң ... мен ... сөз ... - ... ... - сахналы
көрініс ретінде оқушыларға көрсетілген. Соңында ... ... ... ... ... ... ... ескеруге
болатындығын есксрсск бұл тәрбиелік сағат өз мақсатына жетті деуге болады.
Оның мақсаты ... ... ... не? оған ... ... ... еді.
Ақынның шешендігі жайлы бір топ жазылғанымен оны тәрбиелік ... ... әлі ... ... ғылыми немесе амалияттық материалдар жоқ
десек жаңылмаймыз. Біздің тапсырмамыз бойынша ... бұл ... ... ... ... ... оқу-тәрбие ісінде пайдалануға болатындығының
дәлелі. Бұл ... оның ... ... ... тәрбиелік сағаттарда
пайдалануға тұрарлық тағлымдық мәнге ие дел ойлаймыз:
Түкті бала таппа деп айтуларың-ай - ақынның тапқыр-
лығы мен батіілдыгана мысал. ... бір ... ... ... шиырлар. Алматы, 1993, 166 бет.
Көжекбай көкбестіні маған ... ... ... ... ... ақыл мен ... тәсілін қолдануы.
Аталған кітаптың 167 б.
Абай мен Әбіш - екі ... ... ... ... ... де ой-өрістсрінің озық, ақыл парасатының жоғары,
кемеңгер адамдар екеддігіне дәлел... Аталғаи кітап, 171 бет.
Абай мен ... -екі ақын ... сөз ... ой ... аз сөз бен көп ойды.білдірудегі сөз саптау
тәсілінің үлгісі деуге болады. Сондықтан бұл тақырыптан кейбір
үзідділерді оқулықтарға ендірсе, кейбірлерін ... ... ... ... ... ... "Өнер алды қызыл тіл" . Өткізу әдісі:
мүғалім мен ... ... ... ... ... ... ... орынды
сөйлеуге тәрбиелеу. Көрнекіліктер мен ... ... ... ... ... ... ... суреті, Абайдың шешендігі туралы жазылған
кітаптар, газет-журналдар, табақ қағазға жазылган:
"Өнер алды қызыл тіл",
"Өткірдің жүзі,
Кестенің бізі
Өрнегін сеңдей сала ... ... ... алды қызыл тіл" тақырыбына тәрбиелік сағаты өтетіні туралы
оқушыларга алдын-ала хабарлау.
2.0кушыларға Абайдың шешендік ... ... ... ... барысы:
Мұғалім Оқушыларға Абайдың суретін көрсетіп: "Мынау кім?" деп сұрайды.
Оқушылар: - Ол ... ... ... ... ... - Абай медреседе оқыған, кейін орыс мектебінде оқыған. Балалар
Абайдың әкесінің аты кім ... - ... - ... ... ... қажы. Ол кісі болыс би болған, сөзге
өте шебер болған. Қазақ халқы сөзді тауып, ... айта ... ... ... атаған. Әкесінен тәлім тәрбие алған Абайда сөзді ... ... ... - Жер ... ел ... - деп ... қажы Абайды әр түрлі
жиындарға ертіп жүрген, Абай онда үлкендердің сөзіне құлақ салып, ... 13 ... ... ел ... ... ... ... көмектескен.
Оқушы: - бір күні Қиасбай отырып, - Абай аға, ... ... ... ...... Қиас жаза ғой, - деп Абай ... ... беріпті. Қиасбай қағаздың
бетіне иір-иір етіп шұбыртып, шимайлап шығыпты да:
Абай аға, сені жеті ... ... ... ... ғой, мына ... оқышы?
дсйді.
Абай:
Әй, Қияасбай, жазғаныңды оқуға болмайды ғой, - деп ... Абай ... ... де ... ... ... айғыр тышқанның ізі
емес пе? - депті сонда Қиасбай.
Мұғалім: Абай осыидай айналасындағы ... ... ... адамдардан
үйрене білген.
Оқушы: Бір жолы түсіп Абайдың үйіне барғанда ... - Абай ... ... өңің жүдеу тартқаны қалай? -депті шынайы ниет білдіре.
Шаш алушылар кесіп ... ба деп, ... жүр еді, ... ... ... - депті Абай.
Жүрексініп несі бар, қанекей, келші, деп ... шаш ... ... ... ұстара бастың құйқасын қатты кесіпті.
Абай:
Мұның не? - дегенде, Бегеш:
Бастың билігі ... шаш ... ... Өзің Абай ... ... ... қой. ... алмай жүрген елге кінә ма, әдце ... ... ... ме? Өзің шеш, - ... ... Бертістің Тәтімбет Абаймен бас қосыл:
Бала күңдегі көк көйлек киіп, ... қуып ... ... не ... - ... ... ... сырды айггысып, бас қосып өмір сүрген-
нен қызық ештеңе жоқ, - депті.
Мұғалім, ... ... ... ... ... мшіа ... ... сөздерді дауыстап оқиық. Оқушылар барлығы
дауыстап:
Өнер алды қызыл тл. Мүғалім:
Осындай сөзді бүрын естіп пе едіңдер?
Оқушылар:
Иә, бүл халық мақалы
Мұғалім:
- ... ... ... білу де үлкен өнер, ал еиді мына
сөзіе көңіл бөлейік:
Окушылар барлығы:
- Өткірдің жүзі,
Кестенің бізі
Өрнегін сендей сала ... - ... өнер ... сөзбен адам бар ойын; табиғат
сұлулығын, адамның көркемдігін, адамгершілігін, бар қасиетін,
музыканың көркемдігіп, саздылығын, ... ... ... ... жеткізуге болады. Абай сияқты сөзді
дәл тауып орынды, қысқа, түсінікті айта ... ... ... қара ... ... ... арналған тәрбие сағаты
Тәрбие сағаттың тақырыбы: Абай жаққан бір сәуле сөнбеу үшін.
Сабақтың мақсаты:
а) Абай ... мен қара ... ... ... Сол қара ... ... тиісті қасиеттерді бойға жинау
басқа қасиеттерден жирену.
в) ... ... ... ... ... етіп, жандырған кім?
Жырымен жан сусынын қандырған кім?
Өзіне-өзі орнатып ескерткішті,
Мұра ғып кейнгіге ... ... ... ... ер жеткен кім?
Талабын тас қияга өрлетксн кім?
Құба жөн, құбақан құм, құла қырды,
Өлеңнің ... ... ... ... етіп ... Абай суреті түсірілген. Абай ... ... ... ... ... ... ... терең бойла
Мен бір жұмбақ адаммын оны да ойла.
Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім
Мыңмен жалғыз ... кінә ... ... ... шығады). Жүргізуші: Қазақ жерінің
ақыны, данышпаны көп болғанымен, Абай біреу-ақ. Абайы бар ел қай ... ... ... ... ... бар ... мерейі үсітем. Абай қазақтың
бар жерінің, бар жерідің туын ... ... ... Абай ...... ... Абай ... сайын казақ
та биіктей береді. Сол биіктен көз жазбау - біздің парызымыз да ... Абай ... ... ... ... етсеі).
Абай ата Қасиетті ұлы абыз, өзіңіз үміт еткен шеберлерін, сіз туралы
толгап, сіз туралы сыр шерттік. Қабыл ал, жас ... ақ ақ ... ... ... ... ... ... топырағыңның торқасынан тұрып,
бір сәт болса да бізге орал, ортамызда бол.
Енді ортамызға оқушылар шығады.
Абай біздің - ... жоқ, ... биік ... ... ... ... ... ашылмаған сырымыз.
Таусылмайтын мәңгі бақи жырымыз.
Абай 1845 жылы туған. Абай қазақтың аса көрнекті ... ... ... ... ... Шыңғыстау ауданында (қазіргі Абай ауданы) туған. Абайға
балалық шағында-ақ өз халқының ауыр мұңын, мұңды өмірін көруге тура келеді.
Парасатты ... ... ... мен жырын мұра қылған
Сарыарқаның Абайы
Нақылымен сана құйған
Қазағымның Абайы
Ақылымен дана болған
Бүкіл әлем Абайы.
Бастауыш білімді ол өзінің туған ... ... ал ... ... алады. Онда Абай мұсылман мектебін бітірді.
Абай біздің – ақылпаз
Үйренетін өнер, білім пәніміз.
Сарқылмастай ғибарат алар ... ... ... ... ... ұлын өзіне сенімді серік етпек болды. Сондықтан ол Абайды
оқудан шығарып алып, оны қоғамдық іске ... ... ... біздің - данышпан
Алға бастар шуақ шашар нұрымыз
Сусындайтыи мөлдір бұлақ суымыз
Мәуелі бақ, мәңгі жасыл нұрымыз
Биік ұстар тәуелсіздік ... ... ... ... ролі ... зор. Абай ... ... қазақтың әдеби тілін жасаушы.
Ұлы Абай әні орындалады.
2 көрініс
(Сахнада жас Абай - ... жазу ... ... ... ... келгенде айтармын деп жүр едім, сенің басыңнан үш ... ... Соны ... ... - ... ... Ең ... арзан мен қымбатгылық нарқын айыр-майсың. Өзіндегі
барынды арзан ... ... ... көп ... ... ермекке
асылынды шашасың. Жайдақсың! - Жайдақ суды ит те құс та ... ... пен ... сараптмайсың, досқа досша, қасқа қасша қырың жоқ. Жұрт
бастайтын адам ... ... ... ел үйірмелейді. Үшіншісі: Орысшылсың.
Солай карай ден қойып барасың. Дін, мұсылман жат санайтынын ескермейсің!
Абай: - Осы айтқандарыңыздың үшеуіне де дау ... әке. ... деп ... Ең ... ... суға теңедіңіз. Қолымда құрал бар жалғыз
жарымға ... ... ... су болғанша, құралды-құралсыз кәрі-жасқа
түгел пайдасы тиетін жайдақ су болғанды артық санаймын. Екінші: ел алатын
тәсілді айттыңыз. Ел ... ... ... ... ... ... ... қой сияқты болған. Бір қора қойды ... ... әйт ... тәйт десе ... ... Бертін келе ел түйе сияқты болды.
Алдына тас ... шөк ... ... барып қана бұрылады. Ал қазіргі ел
бұрынғы көрбалалықтан, ... ... ... ... ашып ... емес
пе? Әке! Үшінші орысты айтасың. Халық үшін де, өзім үшін де дүниенің ... - ... ... Сол өнер - ... Мен ... ... ала алмаған
асылды содан алатын болсам, ондай жер жатым бола ма? Жатырқап кашықтауы
надандық ... ... ... ... болмас. Абай:
Әуелде бір суық мұз — ақыл зерек,
Жылытқан тұла бойды ыстық жүрек.
Тоқтаулылық, талапты шыдамдылық.
Бұл қайраттан шығады, білсең керек.
Ақыл, ... ... ... ... ... боласың елден бөлек.
Жеке-жеке біреуі жарытпайды,
Жолда жоқ жарыместі "Жақсы" демек.
Ақыл да, ашу да жоқ, ... де ... ... бір ... ... ... күні жоқ ... ,
Ғылым сол үшеуінің жөнін білмек.
Бастауыш сыныпта оқылатын Абай аудармалары.
Абай заманында қазақ арасында аударма өнері мүлде ... ... Егер ... ... сараң шұғылданушы табыла қалса, аударма ісіне
негізгі мамандығының мұқтажына қажетті қосалқы ... ... ... ... ... ... және ... педагог Ыбырай Алтынсариннің осы
саладағы еңбегіне назар аударсақ,, ол кісі жас ... ... ... ... ... әңгімелерді орысшадан қазақшаға аударғаны болмаса,
бұл игілікті іспен кең ... және ... ... жоқ.. ... ... , аударма ол уақытта шын мәніндегі өнер дәрежесіне ... ... ... ... ... ... өз басы аудармамен шұғылданған шағында бұл ... ... ... ... ... ісін кәсіби сатыға көтеруді нысана етіп
қоймаған. Әйтсе де, Абай ... ... ... ... ... орыстың
озат мәдениетіне сүйенгендіктен, өзі сүйсіне оқып, үлгі-өнеге тұтқан
классик ... ... ... ... ... Ол ол ма, Абай
ақындығының кемелденуіне, жетіле түсуіне, ... ... пен ... ие болуына сол аударманың едәуір рөл атқарғаны, игілікті әсер
еткені күмәнсіз. ... ... ... ... ішінде аударма үлгілерінің
де өзіндік орны мен ... ... ... 15 жылында Абай үлкенді-кішілі 50-ден ... орыс ... ... ... ... ол ... «Евгений
Онегин» атты әйгілі романынан 7 үзінді, М.Ю.Лермонтовтан 30-ға ... ... 12 ... т.б. ... 7 өлең ... ... кейбіріне қысқаша тоқтап, Абайдың бұл саладағы жемісті еңбегіне
баға беріп өтсек дейміз.
Абай аудармаларын Пушкин үзінділерінен бастайтын ... ... ... ... ... ... ... қадамы тап осылайша болған
еді. Өзінен өзі туатын бір ... Абай ... ... ... ... ... мақсат қойды, осындай ұлы шығарманың нендей қасиеттері
қызықтырып, ... ... ... ... ... ... түгелдей аудармағанына қарағанда орыс
қауымының сол кездегі өмірін жан-жақты және өте терең ... ... ... ... ... ... ұқсайды. Оның бер жағында
«Евгений Онегин» алуандас өте күрделі туындыны бірден меңгеру оңай ... ... –ақ, Абай ... ... ... ... ... романын
жете түсініп оқитын мәдениетті жұртшылықты табу да қиын екені есте ... ... да, Абай ... де ... ... жайды ғана алады да,
бір-біріне бара-бар, тең ... да, екі ... ... ... ... ... Бірақ қазақ ақыннының мұнысы А. С. Пушкиннің ... яки оны ... емес пе? Жоқ олай ... Мәселен түп нұсқадағы Онегин
мен Абай аудармасындағы Онегин ... ... ... айырмашылықта
емес. Өйткені түптеп келгенде, сөз болатын бір ғана кейіпкер және ... мен ...... Ал ... романында Онегин ... ... ... ... өзі бір ... бас тартқан жас Татянаны
енді жаңа жағдайда көріп, оған бірден ғашық ... Сұлу ... ... ... ... ... ма?! Абай осы ... сүйене отыра, романның
басқа кедергілер сөз болмайтынын ескеріп, екі жастың хаттарын келтіргенде,
онысы ... ... ... және мұндай шешімнің сол кездегі қазақ
жастары үшін ... ... ... зор ... М.О. ... ... арналған белгілі еңбегңндегі ақынның осы аудармаларын ... ... ... әр жылдар ойларындағы ... ... ... ... ... ... ... бөлетін тағы бір
мәселе сол « Евгений Онегиннен» не бары 7 ... ғана ... ... бәрі ... ... түп ... мүлтіксіз дәл түсе бермейді.
Бұл неліктен? Абайдың алғашқы қадамы, яғни аударма ... ... туды ... ... ... ішінде ақынның әрі көркем, әрі
дәлірек аударғандары да кездеседі (мысалы, «Онегиннің ... ... ... ... ... ... ... болмай маған» т.б).
Тегі негізгі себепті басқа жақтан іздеген дұрыс. Сайып келгенде, ... ... ... ... ... ету үшін ... азды – ... Абай саналы түрде барған сияқты. Бірақ ол еш ... ... ... ... ... ... ... көрген емес. Қайталап
айтсақ, Пушкинді қазақшалағанда Абай ... де оның ... тың ... өнер ... ... орыс ... ... желіні бұзып соны
тақырыпқа әдейілеп барған жоқ. Егер ара тұра ... түп ... ... қазақ оқырмандарының қамын жеуден туған өте заңды ... ... ... ... ... ақыны М. Ю. Лермонтов. Ең
алдымен, ... ... ... ... өте таныс екенін және оның
жеке ... ... ... ... да үзінділер аударғанын
аңғарамыз. Абай аударма өнерін жақсы меңгеріп, оның ... ... ... ... ... айтарлықтай дәрежеге көтере білген.
М. Ю. Лермонтовтың әйгілі поэмасы «Демоннан» яки оның басқа да кесек
туындыларынан үзінділерді қазақ ... ... ... ... ... ... Ол бір жағы өз ... күйін білдіретін, екіншіден, оқушы
жұртшылыққа қатты әсер етіп ... ... ... ... «Измаил-
бей» поэмасының екінші бөлімінен аударғанда қазақ классигінің назары мына
бір жолдарға ауыпты:
Қайтсе жеңіл болады жұрт ... ... ... ол да ... ... боп, ... ... жайдақсымай, ірі жүрмек.
Сасқаныңды көрсетпе ешкімге бір,
Сөйтсе де ірісімен кеңесіп жүр.
Кейбірін қауыптендір мінін тауып,
Кейбірін жылы сөзбен ... ... ... Абай ... деп әлсіретпей, сол күйінде
жеткізе білген және өз ... ... сай ... ашу үшін ... ... баса ... ... болса керек, көпке дейін бұл
үзіндіні Абайдың төл шығармасы деп келдік. ... да ... ... ел
билеушілердің тәсіл айласын Абай бүркелемей-ақ айқындап ашып берген. Түп
жағынан алғанда бұл аудармада аздаған ... бар. ... ... болады жұрт билемек», 22 жолдан тұратын тұтас бір шумақ ... ... ... төрт ... ... ... қара ... аударған. Мысалы
Абайдың аудармасында мынадай бір тамаша жолдар бар:
Асау терек долданып, буырқанып,
Тауды бұзып жол салған, тасты жарып.
Арыстанның жолындай ... ... ... жүз ... сыйында» тап мұндай теңеулер кездеспегенмен осыған жақын
жолдарды ... ... ... ... ... ... ... излучистый Дарьял,
И Терек, прыгая, как львитца
С косматой ... на ... ... ... и ... в ... высоте...\ Собр. Соч... т-ІІ М1958, с 82
Лермонтов М. Ю.
Лермонтовтан, оның басқа адамдардан аударғанын, 30-ға ... өлең ... ... түнде тау қалқып,
Ұйқыға кетер балбырап . . .
Абай көбінесе, Лермонтов шығармаларын әрі шебер, әрі дәлме-дәл ... ... ... ретінде «жалау», «жартас», «қараңғы түнде тау қалқып»,
«қанжар» сияқты өлеңдердің аудармаларын атап ... ... ... ... өлең жолдары тығыз тар. Арасына басға сөз қосуға болмайтын
сияқты әсерлік, ұйқастық жағынан жұрт тіпті оны ... де ... ... Абай ... ... дегенмен кей жерінде одан да бөлектеу кетіп
отырған. Оның себебі бар, кейде әлі де ... ... кей ... ... ғана ... әрі ... өз ойын айтатын. Ол еліктеу.
Оның ешқандай ұяты жоқ, ... ... алып қана күй ... ... ... ... мен Лермонтовта да бар. Мысалы Лермонтовтан, Байроннан
аударма «альбомы» бар. Ал өзінікін «в ... ... ... ... ... ... ... жабыраңқы жазған сөзім,
Быть может стих унылый
Тот взгляд -
деген аудармасы Абайдың Лермонтовтан да, Байроннан да аудармасы ... - күн, адам ... ... Оны ... бұрын орыс тілінде
қолданбаған теңеуді алған. Сол сияқты Абай да тура ... ... ... Осындай, әсіресе кушті сөздерді Абай айыра біліп, ... ... ... оның орыс ... ақындыққа өте күшті екенін
көреміз.
ҚАНЖАР
Сүйкімді болат қанжар тұрсын жайнап,
Люблю тебя ... ... суық ... ... светлый
Абай бұл жерде шеркесті «ер» деп мақтаңқырап жіберген.
Ал Лермонтовта
Лилейная ... ... ... ... — гүл, суда ... нәзік қолмен маған берді,
Қайғы мен өртенгеннің бейнесі еді.
Бұл жерін беру өте қиын. ... Абай өзі ... ... ... теңеуді
айтқан.
Абайдың ерекше көңіл бөліп аударған үшінші ақыны, орыстың атақты
мысалшысы – И.А. ... Сол бір ... ... ... ... ... тұрған
шақтың өзінде И.А. Крыловтың бір мысалын («Қарға мен түлкі») тұңғыш рет ... ... ... ... ... Абай ... жемістірек еңбек
етіп, оның 12 мысалын қазақ тіліне аударды.
Крылов мысалдарының ішіндегі жақсылық пен ... ... ... ... пен ар ... ... пен ... сөз
ететін тәрбиеліе мәні зор шығармаларының қазақ ағартушыларын қызықтырғанын
абайлау онша қиын емес. ... сол ... орыс ... ... ... ... ... сатиралық мысалдарын қазақшаларға бармай оның
өсиетшілдік бағыты басымырақ мысалдарын Абайдың ден қоя ... ... ... ... ... өз ... ... кемшіліктерін
әшкерелеп, халпыға жете түсіндіруді мақсат етіп отырған сыншыл Абай үшін
астарлап, эзоп ... ... ... тиімді болмаған сияқты.
Ерекше ескеретін нәрсе: Крылов мысардарын Абай негізінде шебер
аударса да, екі ... түп ... ... ... отырған.
Абай өз жанынан шығарып мысал жазбаған. Бірақ орыстың атақты мысалшысы
И. А. Крыловтың бірнеше мысалын қазақшаға өлеңмен аударған. Солардың ... ... ... ... Олар ... ... ... әуелі «Мысал»
дегеннің не екеніне түсінік бере кетейік.
Әдетте, ... ... ... ... хан мен ... ... ... жеке адамдар, жырлардағы Алпамыс, Қобыланды сияқты
батырлар, осы күнгі көркем ... ... ... ... тіліп-де
кейіпкер деп аталады. Ал мысалдағы осындай кеніп-керлер жан-жануарлар, құрт-
құмырска, түрлі жәндіктер, аң-құстар ... ... Және олар ... ... ... ... ... сөйлеп, ісін істейді. Ақын-
жазушылар өз шығармаларында солар туралы ... ... ... адамның
жаксы-жаман іс-қылығын, мінезін көрсетіп, оқырманға сабақ қылады. Сондай
шығарма мысал деп аталады.
Жинақта берілген мысалдың біріншісінде ... мен ... ... ... болады. Жаз бойы жапырақтың бірін тамак, бірін үн қып, ән-
думанмен өткізген шегірткенің күз болғанда күйі ... ал кыс ... ... жер ... ... ала жаздай тыным көрмей дән ... ... енді ... ... сабанда жатқан құмырсқаға келеді. Аяғына бас
ұрып: «жаз шыққанша ... - деп ... ... «Жаз ... бе? ... үшін қам ... ба?» - ... әулекі шегіртке: «Сен
секілді шаруа қылуға ән-жырдам қолым тиген жоқ» — дегенді айтады. Міме, ... ... ... ... ... ой мысалдьщ сонында құ-мырсқаның:
Ала жаздай ән салсан, Селкілде де, бплей бер!—
деген сөзімен берілген.
Екінші мысалда көшеде ... ... бара ... таудай пілге титімдей
қанден (күшік ит) шабаланып үріп болмайды. Мұны ерсі ... ит: ... ... жоқ, елге ... болмай, қойсаңшы!» — дейді. Бірақ оған қанден
кұлақ аспайды. Рас, ол өзі мен ... ... жер мен ... ... ... ... тұра ... соғыс салмай-ақ, ер атанбақ» ... ... ... ... ... бұл ... — ер шіркін пілге де үрген» деп батыр
атақ береді — деп дәмеленді бишара.
Сонда алдыңғы мысалда ... ... ... ... ... ... дәулетті адамды, ал шырылдауық шегіртке ырду-дырдушыл іске
қырсыз жалқауды меңзеп тұрса, екіншісінде пайымсыз мақтаншақ күлкі етіледі.
Крылов мысалының бұл ойы ... ... ... ... ... ... түспей бәйге алма» нақылымен үндесіп жатқанын байқауға болады.
Соңғы мысалда айлалы, әккі түлкі ақымақ қарғаға «жүнің де ... ... ... деп, мақтап-мақтап ән салғызбақ болады. Жалған сөзге иланған
«үні періштенің, ... «құс ... ... ... ... ... деп ... түседі. Қу түлкі кұлқынын тескен ірімшікті кағып
алып, тайып ... ... ... ... есер ... ... тілді сұм
түлкінің тәтті өтірігіне алданып, аузындағысынан айырылып қалады.
II. Крылов мысалының ... ұлы ... ... ... ... ... ... кісіні ал,
Кісіге қарап сөз алма.
Шын сөз қайсы біле алмай,
Әр нәрседен құр қалма.
Ақыл сенбей сенбеңіз,
Бір іске кез ... ... ... ... осы ... айтылған данышпан ақын
ойларының бір халық, бір заман емес, барлық халық, бар заман үшін де шындық
екендігіне тағы көз ... ... ... ... ... Абай
аудармасының жалпы саны 12-ге жетіп отыр. Олардың бәрі ... ұлы ... ... ... ... және ... қолжазбаларының бәрінде де
бар.(1905, 1907, 1910)
Сөйтіп ... ... ... үш ... басқа Абайдың
аудармасы бойынша қазақ әдебиетіне кірген тағы жеті ... ... ... ... ... «Адам Мщкевичтен», «Сұрғылт тұмандым
бүркіп» (Романс, сөзі А. ... ... М. ... ... ... (И.Буниннен), «Қалқамен менүндемей жүремін көп»(авт
белгісіз) «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» (В.А. ... ... ... бар, бәрі жақсы» (Я. Полонскийден), «Кең жайлау-жалғыз ... ... (Ф. ... ... ... іске ... ермегі немесе көлденең
кәсіп ретінде қарамаған. Керісінше, соншалық шабытты жолдар орыс елінің ... ... ... ... Пушкин, Лермонтов сынды абзал
жандармен сырласу сәтінде туған. Сол себепті, Абай бір ... ... ... ... көтерсе, екіншеден, сол кездегі қазақ жұртшылығын тың
бір ... ... ... ұрпаққа өнеге боларлық ұмтылмас еңбек
жасады.
Абай шығармаларын оқытуда қамтылмаған мәселелер.
«Абайдың 40 жасында жазған ... бала ... тоқу да оңай ... ... ... ... түсінуіне ауыр екені рас. Бірақ ол ауырлық
Абайдың айта алмағанынан болған кемшілік емес, ...... ... ... еске ... Абай шығармаларын оқушы бойына сіңіріп,
ұлағатты сөзден тағылым алу мұғалімнен көп ... пен қиыи ... істі ... ... ... ... мектептсн бастап оқулыққа енген. ... ... ... ... бір ... ... ұлы ақын ... жарқын беттері жабылып қалган сәттері де
болған. Сол себепті Абай ... аша ... ... бойынша
бағдарламада қамтылмаған мәселелерді оқыту әдістемесін ортаға салып
отырмыз.
Осы сызбаны талдап көрейік:
І. Абай ... дін ... Біз осы ... ... ... ақын ... ретінде таныдық Абай тану негізін қалаған М.Әуезовтен бастап барлық
ғалымдарымыз Абайдың ... ... ... ... ... ... жайып
салып тұр. Бұл біз үшін үлкен қазына. Ғалымдар ғылыми тұрғыдан таразыласа
біз соны ұрпақ бойына ... ... ... ... бірі бүгінгі күні
балаларымыз тілден, ... ... ... үшін ... ... маңызы айрықша.
ІІ. Әке тағылымы. Құнанбайды басқа қырынан тану. Абайдың орны ... ... ... үш міні ... ... рас, ... соған қарап,
әке мен баланы бір-біріне қарсы қоюға болмайтыны аталып өтеді.
«Әке көрген оқ ... деп ... ... ... ... Арғы атасын
айтпағанда, Құнанбай шыншыл, әділ би, шешен, суырып ... өлең ... ... деген деректер жоғарыда аталған ғалым, жазушылардың
еңбектерінде айтылады. «Ақын қай жерде ... ... ... ... ... сыршыл болмауы мүмкін емес, оны Құнанбай ... ... ... ... ... ... атасы қажы еді» өлеңін талдап, мынадай сызбанұсқа құруға болады.
Осы бойынша өлеңнің тексті оқылып ... Абай ... ... ... қай ... ... та халықтығы басым, тәлім-тәрбиеге толы.
Туғанда дүние есігін ашады өлең.
Өлеңмен жер ... ... ... ... бәрі ... бос ... елең-елең
шумағының өзінде қазақтың әдет-ғұрпының бірі ... ... осы ... өн ... сол ... ... ... Абайдың бар
шығармасы халықтық педагогикага толы. Қай шығармасын алып талдасақ та халық
мұрасының айнасы екенінде сөз жоқ. Мысалы «Күз», ... ... ... ... ... ай», «Ескілік киімі», «Қан сонарда бүркітші шығады
аңға» шығармаларын өткснде халықтық ... ... ... бірі – ... жұмысы. Шом, шомшы, шидем, дәндәку, құрысқақ, шідср,
қанжыға, тағы ... ... ... Пән ... ... - ... жұмыс істеу.
IV. Абай шығармалары әр ғылым саласында.
Әр ғылым саласының өзіне тән ... бар. ... тек ... емес ... математика, химия, геометрия саласында пән мұғалімдер
оқушы ұғымына әсер ететіндей етіп ... ... ... ... Абай ... кең ... ... алған оқушының ертең мамандық иесі
болғанда да Абай мұрасы мәңгілік жүрегімде сақталып қалары хақ. Бағдарлама
жасаушы ... ... сөз ... ... оқыту қажеттігін
ілтипатқа алғаны жөн деп есептейміз.
Қорытынды
Абай қазақ үшін бір ғана әдебиеттің аумағына симайды. Ол – ... ... ...... ... алып ... ... биік
адамгершілікке дейінгі аралықты тегіс қамтитын жан-жақты құбылыс.
Абайдың ешкімге ұқсамайтын ғажайып ... – оның ... ... ... ... жүрекжардылығы, оның шы,ғармаларының
кеше жазылған өлең де сиясыныің кетпей тұратындығы.
Екінші ғажайып қасиеті - әлемдік философияда том-том ... ... ... ... ... сидырғанды құдіретпен екі-ақ ауыз сөзге
сыйдыра ... ... үшін ... сарп ... ... ... батыр, хан
болған. Бірақ Абайдық заманы басқа еді. Ол ... ... ұшы, ... ... ... өткен болатын. Абай бұдан былай ... ... ... ... ... ... т.б. елдік
қасиетін сақтап қалу арқылы қазақты сақтап қалуға болатынын жақсы ... үшін ... ... ... ... ... ... ішкі әлемін
сақтап қалу оның сыртқы әлемін сақтацудан оңай болған жоқ.
Абайды бір заман жапсарлас жатқан елдер дана ... қара ... ... әділ би, алдына жан салмайтын шешен деп білсе, алыс-жақындағы зиялы
адамдар, өзінің дарынды да өнерпаз шәкірттері зор ... ... ... ... ... ... өлең ... әулие ақын деп таныды. Оның осындан
атағы көзі ... ... ... мен ... ... жетті.
Кейбір өлеңдері жырактағы басқа жүрттың қалаларында шығатын ... ... көре ... Оның ... мен ... ... орыс ... кұлағына жетті. Оны Семейдегі өлкетану ... ... ... қоғамдардың мүшелігіне сайлады. Сондағы орыстан
шыққан оқымысты әріптестері ... ... ... деп ... Тіпті осы
ғасырдың басында сонау алыс Америка ... ... ... американ
саяхатшысы Кеннанның кітабында Абай ... ... әрі ... ... ұлы ... ... мен ... казақ сахарасыыа көшірме,
ауызша түрде кеңінен ... ... ... жазғандарын оқытып, тыңдайтын болды. Қыр еліиің
қыздары үзатылғанда ... ... ... ақын ... көшіртіп ала
кететін жаңа салт шықты. Қазақ жерінің тұс-тұсындағы ақ иық ... ... ... ... ... өлеңдер шығарып жатты. Құнанбай қажы
өлгенде көңіл айта келген Байкөкше ақын:
Құнан қайтса, алдынан жарылқасын, Алтын қалды ... ат ... ... күллі қазаққа қадірлі Құнанбай қажы соңында өзінен де озған ұлы
қалды деп бағалайды, Абайдың ... ... ... Әсет ... Абайда да арман бар ма, Артына өлмей тұғын сөз ... ... ... ... ... ... тумас адам сөзге зерек, Зейіні — түпсіз дария, көзің жетпес,—
деп Тебіренді. Башқұрт астанасы Уфада ... ... ... Бипа ... ... ... жаным, Ісімнің болар дедім бір мәнісі... Абаеке,
арызымды айттым ... ... ... ... бұл үш ... Бір ауыз ... әділ ... Жүреміз үлгі қылып жас пен кәрі,—
деп ұлы ... ... жас пен ... ... ... ... ... Аса дарынды ақын Сүлтанмахмұт Торайғыровтың Абай өлеңдері
«соқыр кісі сыбдырынан танырлық» деген бағасы екі ... ... ... жаңа ... ... ... жаңа буын ... ортақ ой-
сезімі еді.
Ұлттық кемеңгер, философ Абайдың үлкен тағылымға толы нақыл сөздерін
кітапқа енгізу, жастарға жаттатқызу ... Ақын ... ... айналуы қажет. Егемен еліміздің 16-ға толған ... ... ... бір ... дүниеге,
Кетігін тапта бар қалан», деген ұлы сөзі тұру керек деп ойлаймыз
Абай сынды ақынның қадірін ... ... ... зор ... ... жарайды. Себебі қазақ басқа жұрпен үзеңгі табысып, тең халық болып
жасай алмауы – тарихы, ... ... ... ... жоқ ... өмір сүруде ұлттығын сақтап, ілгері басуы қиын. Әдибиеті тарихы жоқ
халықтар басқаларға сіңісіп, жұтылып жоқ болады.
Сондықтан ... аты ... ... ... ... Абайлар сондай
ескерусіз ұмтылуы ықтимал. Қазақтың жоғалуы, қазақ атты халықтың ... ... ... ... Абай ... Абай аты болуы
керек. Абайға шейін қазақта қолға алып опырылып, шын ... ... ... бір нәрсе болған жоқ.
Бәлкім, мұнан кейін Абайдан үздік, артық ... ... ... ең ... ... орын ... ... халқына сәуле беріп алғашқы
атқан жарық жұлдыз – Абай
Ақынның мерей тойы бүкіл ЮНЕСКО бойынша ... ... ... биік ... екендігін дәлелдейді.
Абай – халқымыздың мақтанышы ғана емес, біздің ұлттық ұранымыз, ұлттық
идеологиямыз. Оның өлмес мұрасын ... ... ... ... ... ... ... құмырлық парызымыз. Өйткені Абайды әлемге таныту - әлемге қазақты
таныту деген сөз.
-----------------------
1
Математика
«Сегіз аяқ», «Жүрегім меніің қырық жамау» т.б.
Музыка Абайдың ән ... ... ... ... кісісі өлсе, қаралы – ол», «Желсіз түнде жарық ай»,
«Адамның кейбір кездері»
Тарих «Ескендір» поэмасы. Қазақтың түбі қайдан ... ... ... сөз,
1885 жылғы Семей қазақтары үшін қылмысты әстерге қарсы заң ... ... - әр ... ... ... ... шығармаларын оқытуда қамтылмаған мәселелер
Дін туралы шығармалар
Абай шығармалардағы халықтық педаогика
Абай шығармаларындағы әке тағылымы
Абай шығармалары әр ғылым саласында
2
3
4
5
6
7
8
9

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде Абай шығармаларының маңызы50 бет
Бастауыш сыныпта абай шыгармаларын оқыту48 бет
Математиканы оқыту барысында оқушының шығармашылық қабілетін дамыту26 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай оқыған шығыс шайырлары27 бет
Абай шығармаларын мектепте оқыту11 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь