Басқару есебі туралы жалпы ұғым

Басқару есебі туралы жалпы ұғым
Басқару есебінде қолданылатын шығындарды жіктеу
Өндірістік есепке алу шоттарының жүйесі, аналитикалық есепті ұйымдастыру
Калькуляция баптары бойынша өндіріс шығындарының есебі
Аяқталмаған өндiрiстi бағалау, түгендеу және оның есебі
Көмекші өндіріс шығындары есебінің ерекшеліктері және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау
Өндіріс шығындарының жинақтау есебi
Кезең шығыстарының есебі
Шығындар есебінің және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың мақсаттары мен әдістері
Шығындар есебінің және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың үдерістiк әдісi
Шығындар есебінің және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың бөлiстiк әдісi
Шығындар есебінің және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың тапсырыстық әдісi
Шығындар есебінің және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтiк әдісi
Шығындарды толық бөлу арқылы және өзгермелi шығындар бойынша өнімнің өзiндiк құнын калькуляциялау
Өндiрiс залалсыздығын талдау
Шешім қабылдау кезіндегі релеванттық шығындар
Күрделi қаржы салымдары немесе инвестициялық жобалаулар туралы шешiм қабылдау
Басқару шешімдерін қабылдау кезінде өндіріс шығындарының динамикасын талдау
Өнімді өндіру мен өткізудің деңгейiн талдау
Басқару есебi – экономикалық субъектiнi жоспарлау, бақылау және басқару iс-әрекетiн реттеу мен шешiм қабылдау үдерісi арқылы басқару. Бұрын көрсетiлгендей, отандық бухгалтерлiк теория мен тәжірибеде «Басқару есебi» ұғымын, салыстырмалы түрде алғанда, жуықта ғана пайда болды.
Басқару есебiнiң негiзiнде қаржылық, материалдық және еңбек ресурстарын тиiмдi басқару жүйесi жатыр.
Нақ басқару есебi кәсiпорындағы мiндеттi iс-қызмет үдерістepiнe тығыз байланысты методологияға негiзделедi, оның үстінe, басты назар, мысалы, бөлiмшелер қызметiн бағалау және өнім мен өндiрiстiң пайдалылығын бағалау сияқты аспектiлерге байланысты шығындарды басқару есебiне аударылады.
Осылайша, басқару мақсатымен есептiң ақпаратты өзгерту қажеттiлiгiне байланысты нормативтi есеп орнына, әрине, бас¬қару есебi келедi.
Бухгалтерлiк басқару есебi – есеп үдерісi мен кәсiпорынды басқару арасындағы байланыстырушы буын.
Ұйымның өндiрiстiк қызметi және оның жауапкершiлiк орталықтары деп аталатын жекелей құрылымдық бөлiмшелерi (ceгмeнттepi) бухгалтерлiк басқару есебiнiң ici болып шығады.
Жауапкершiлiк орталығы – шығындарды, кipicтep мен ұйым¬дағы бизнестiң осы ceгмeнтiнe инвестицияланатын қаражаты, шығынды бақылайтын менеджер басқаратын құрылымдық бө¬лiмше. Бұл көрсеткiш басшылықтың бөлiмшесi үшiн анықталады.
Басқару есебiнде жауапкершiлiк орталығының төрт түpi атап көрсетіледі:
• шығын орталығы;
• кіріс орталығы;
• пайда орталығы;
• инвестиция орталығы.
Шығын орталығы – өндiрiстiк ресурстардың шығындарын байқау, бақылау, басқару, сондай-ақ оларды пайдалануды баға¬лау мақсатымен мөлшерлеу, жоспарлау және өндірістік шығындарды есептеудi ұйымдастыратын кәсiпорынның құрылымдық бөлiмi.
Шығындар орталығы eкi бағытта жұмыс iстей алады: берiлген қаржы деңгейiнен ең көп шамада нәтиже алу; берiлген нәтижеге жету үшiн қажеттi қаржыны ең аз шамаға жеткізу.
Алайда шығындар орталығы басшыларына өндiрiс бағасы мен көлемiн өз бетiнше белгiлеуге pұқсат етiлмейдi.
Кipic орталығы – жауапкершiлiк орталығы, мұндa менеджер кiрiстердi алу үшiн жауап бередi, бiрақ шығындар үшiн (мы¬салы, сауда ұйымының көтерме сауда бөлiмi және т.с.с.) жауап бермейдi, оның басшыларының ic-әрекетi алынған кipicтep негiзiнде бағаланады. Осы жағдайдағы басқару есебiнiң мiндетi – жауапкершiлiк орталығының қызмет қорытындылары шығар¬да нәтижелердi кесiмдi белгiлеу.
        
        Басқару есебі туралы жалпы ұғым
Басқару есебi – экономикалық субъектiнi жоспарлау, бақылау және
басқару iс-әрекетiн ... мен ... ... ... арқылы басқару. Бұрын
көрсетiлгендей, отандық бухгалтерлiк теория мен тәжірибеде «Басқару есебi»
ұғымын, салыстырмалы түрде алғанда, жуықта ғана пайда ... ... ... қаржылық, материалдық және еңбек
ресурстарын тиiмдi басқару жүйесi жатыр.
Нақ басқару ... ... ... ... үдерістepiнe тығыз
байланысты методологияға негiзделедi, оның үстінe, басты ... ... ... ... және өнім мен ... ... бағалау
сияқты аспектiлерге байланысты шығындарды басқару есебiне аударылады.
Осылайша, ... ... ... ... ... ... нормативтi есеп орнына, әрине, басқару есебi келедi.
Бухгалтерлiк басқару есебi – есеп ... мен ... ... ... ... ... ... және оның жауапкершiлiк орталықтары ... ... ... ... ... ... басқару
есебiнiң ici болып шығады.
Жауапкершiлiк орталығы – шығындарды, кipicтep мен ұйымдағы бизнестiң
осы ceгмeнтiнe инвестицияланатын ... ... ... ... ... бөлiмше. Бұл көрсеткiш басшылықтың бөлiмшесi ... ... ... ... төрт түpi атап ... шығын орталығы;
* кіріс орталығы;
* пайда орталығы;
* инвестиция орталығы.
Шығын орталығы – өндiрiстiк ... ... ... ... сондай-ақ оларды пайдалануды бағалау мақсатымен ... және ... ... есептеудi ұйымдастыратын кәсiпорынның
құрылымдық бөлiмi.
Шығындар орталығы eкi ... ... ... алады: берiлген қаржы
деңгейiнен ең көп ... ... алу; ... нәтижеге жету үшiн қажеттi
қаржыны ең аз шамаға жеткізу.
Алайда шығындар орталығы басшыларына өндiрiс бағасы мен ... ... ... pұқсат етiлмейдi.
Кipic орталығы – жауапкершiлiк орталығы, мұндa менеджер кiрiстердi алу
үшiн жауап бередi, бiрақ шығындар үшiн ... ... ... ... ... және т.с.с.) жауап бермейдi, оның басшыларының ic-әрекетi
алынған ... ... ... Осы ... ... ... – жауапкершiлiк орталығының қызмет ... ... ... ... ... – бұл басшысы бiр уақытта өз ... ... де, ... үшiн де ... ... тұтынылатын ресурстар саны және
күтiлетiн бүкiл ... ... ... ... ... ... бағалаудың белгiсi – алынған пайда мөлшерi. Сондықтан басқару
есебi жауапкершiлiк ... кipep ... ... осы ... ... және ... іс-әрекетінің қорытындылары шығарда ... ... ... ... ... ... – кәсiпорын сегменттерi, олардың менеджерлерi
өз бөлiмшелерiнiң шығындары мен кipicтepiн бақылап қана ... ... ... ... ... ... тиiмдi
пайдалануды да қадағалайды. Басқаруда ең үлкен өкiлеттiктерi бар инвестиция
орталығының басшылары ... ... үшiн ... ... ... бойынша бөлген қаражатты бөлу ең жоғары жауапкершiлiк
көтередi.
Басқару есебiнiң мәні – ... мен ... ... ... және кәсiпорының болашақ даму мәселелерiн үйлестiру
мен шұғыл басқару шешiмдерi үшiн ... ... ... ... ... ... ... жауапкершiлiк орталықтарына бөлу мен оларды маңызына ... ... ... ... деп ... жүктелген жауапкершiлiк дәрежесiне байланысты
кәсiпорынның ... ... ... немесе
орmалықmандырылмаған болып сипатталуы мүмкін.
Орmалықmандырылған ... ... ... ... ... жабдықтау, өндiрiс, маркетинг және т.с.с. құрылған және ... ... ... ... ... ... Басқарудың мұндай
жүйесi шын мәнiнде консервативтi болып табылады, ең көп шамада мәжбүрлiктi
көздейдi және өз ... ... ... бермейдi.
Орmалықmандырылмаған құрылым пайда мен инвестиция орталықтары бар
болуымен сипатталады. Шығын орталықтарының менеджерлерiмен ... ... мол ... мен ... бар, ... ... ... шешiмдердiң едәуiр бөлiгiн қабылдай
алады.
Тандалған ұйымдастырушылық құрылым түpiнe қapaмaстaн, ... ... үшiн ... ... ... басшылықта
болады.
Басқару есебінде қолданылатын шығындарды жіктеу
Кәсiпорынның өндiрiстiк қызметiнiң мақсаты - өнім ... оны ... ... алу. ... ... да, оның белiмшелерiнiң өндiрiс
тиiмдiлiгiн сипаттайтын көрсеткiштердiң ... ... ... орын ... қалыптастыратын шығындармен белгiленетiн ... ... ... ... - ... (жұмысты, қызметтi) өндiру мен ... ... ... ... ... ... ... кәсiпорынның негiзгi мақсатын
орындауға бейiмделген басқарудың белгiлi бiр үлгiсiне ... ... ... ... ... ... талдаудан тұpaды. Шығындар есебiн ... үшiн ... ... ... ... мәнi ... - ... есебi негiзгi объектiлерiнiң бiрi, курделi және сан
қырлы құбылыс. Оларды тиiмдi ... үшiн ... бiр ... ... ... көздейтiн жiктеудi қолданған жөн.
№7 “Тауарлы-материалдық қорлардың есебi” атты Бухгалтерлiк ... ... (2003 ж. 28 ... өзгерiстерімен бiрге) шығындар
былайша жiктеледi:
* пайда болу орны (өндiрiс, цехтар, ... ... ... Мұндай жiктеу жауапкершiлiк орталықтары бойынша есептi ұйымдастыру
мен өнiмнiң (жұмыстың, қызметтiң) өндiрiстiк өзiндiк құнын белгiлеу үшiн
қажет;
* шығынды ... яғни өнім ... ... ... ... - өнiмнiң
өзiндiк құнын анықтау үшiн қажет;
* өнiмнiң өзiндiк құнынa ... ... ... ... ... бойынша
экономикалық элементтер мен калькуляция баптары бойынша:
а) экономикалық элементтер бойынша - өнім ... ... ... ... №7 ... ... ... мынадай экономикалық
элементтер жатады:
* материалдық шығындар;
* еңбектi өтеуге жұмсалатын шығындар;
* ақша аударымдары;
* құралдардың тозуы;
* басқадай шығындар.
ә) ... ... ... - ... ... түрлерiнiң өзiндiк
құнын есептеу үшiн қолданылады. №7 БЕС бойынша бұларға:
* материалдар;
* еңбектi өтеу;
* ақша ... ... ... ... ... ... ... Элементтер мен калькуляция баптары бойынша шығындарды топтастыру
|Экономикалық элементтер |Сомасы,|Калькуляция ... |мың тг | |мың тг ... ... ... |78000 |1. Материалдар |25200 ... ... ... ... |2. Сатылатын жартылай |41000 |
| | ... | ... | | | ... Ақша аударымдары |3060 |3. Қайтарымды қалдықтар |2400 |
| | ... ... | ... ... ... |7220 ... |9100 ... | ... | |
| | ... отын мен | |
| | ... | ... ... ... |11720 |5. Еңбектi өтеу |10000 ... |117000 |6. Ақша ... |1800 ... ... емес |(3600) |7. ... дайындау |4600 |
|шоттарға | |мен ... ... | ... ... ... | | ... ... ... | | ... ... ... | | | ... т.б.) | | | ... ... |600 |8. ... ... |17500 ... (+) ... | | | |
| | |9. ... ... |1390 |
| | ... | |
| | |10. ... ... |1010 |
| | ... | ... |114000 ... |114000 ... ... (117000 тг) және ... ... ... бойынша шығындар өдiрiстiк емес шоттарға есеп өзгерту бөлiгiне тузету
элементтерi бойынша жиынтыққа кiрмей тұрып сандық жағынан бiрдей болмайды.
Шығындардағы ... ... ұқcac ... ... ... ... бойынша да болады. Мысалы, экономикалық элемент бойынша
“Еңбектi өтеу шығындары” 17000 тг ... ал ... ... калькуляциясының
бабы бойынша 10000 тг болып керсетiлген. ... ... ... ... ... өтеу ... яғни ... ескерілген.
Алайда экономикалық элементтер мен шығын ... ... ... топтасулар өзара байланысты екендiгiн байқаган жөн, өйткенi олар
субъектiнiң бiрдей шығындарын құрамы (элементтер) және мақсаттық белгiлеуi
(калькуляция баптары) бойынша ... ... ... ... ... субъект бойынша ақпаратты
элементтік тұрғыда қалыптастыруға және оны шығындардың пайда болу орны ... ... ... ... ... баптары бойынша мұқият
қарастыруға, өзіндік құнды анық ... ... ... ... жақсартуға мүмкiндiк бередi. Экономикалық элементтер бойынша
топтастыру олардың ... ... ... ... сметасы
қолданылады. Eкi топтасу да бiрiн-бiрi толықтырады және өнiм өндiрiсiне
жұмсалған шығынды есептеуге, өзіндік ... ... мен ... ... ... бiрқатар басқа белгiлері бойынша жiктелуi мүмкін (2-
кесте):
2-кесте. Өндiрiс шығындарын жiктеу
|№ |Жiктелушi топ ... ... ... ... ... ... |• ... |
| ... ... |• ... ... ... ... ... ... |• ... |
| ... ... |• ... ... ... (бiртектiлiгi) бойынша |• бiрэлементтiк |
| | |• ... ... ... ... ... |• өзгермелi |
| | |• ... ... ... болу ... ... |• ағымдағы |
| | |• бiр ... ... ... ... катысуы бойынша |• өндiрiстiк |
| ... ... ... |• ... |
| | |• ... ... ... бойынша |• ... |
| | |• ... емес ... ... мүмкiндiгi бойынша |• реттелетін |
| | |• ... ... ... ... ... |• ... |
| | |• орта ... генерациялау кезеңiне |• өнімгe |
| ... ... ... ... кезеңге ... ... - ... ... ... ... ... шикiзат пен материалдар, ... ... ... шығындар.
Қосымша шығындар өндiрiстi ұйымдастыру мен оған қызмет етуге, оны
басқаруға байланысты пайда болады.
Тiкелей шығындар - ... ... бiр түpiн ... ... ... ... ... кipyi мүмкін (шикiзат, негiзгi материалдар, ақша
аударымдары). Жеке ... ... ... ... ... деп аталады (автомеханиктiң еңбек ақысы - автосервис белiмшесiнiң
тiкелей шығындары, автомобильдi бояу цехында колданылатын бояудың құны -
тiкелей бояу ... ... ... - өнiмнiң жеке түрлерiнiң өзiндiк құнына ... және ... ... ... ... Жеке ... шығындар жанамалар (жарнамаға шығындар – субъектiнiң әрбiр
бөлiмшесiнiң жанама шығындары) деп аталады.
Шығындар бiр бөлiмше үшiн ... ... үшiн ... ... еңбек ақысы - кейбiр бөлiмшелер үшiн қосымша шығындар, алайда
бүкiл зауыт үшiн ... ... ... мүмкін.
Тура және жанама етiп бөлу ... ... ... ... ... ... ... қабылданған тәсiлiне
(көмip өнеркәсiбiнде, энергетикада – барлық шығындар тiкелей байланысты).
Бiрэлементтiк шығындар – бiр ... ... ... ақы,
материалдар, ақша аударымдары).
Кешендi шығындар – бiрнеше элементтен ... ... ... ... ... ақысы, аударымдар, материалдар, амортизация мен
баскадай бiрэлементтiк шығыстар кipeтiн цехтық шығыстар).
Өзгермелi шығындар – мөлшерi ... ... ... тура ... ... ... (өндiрістiк жұмысшылардың еңбек ақысы,
технологиялық энергия, отын және т.б.) және осы ... өнім ... ... ... - өнім ... ... ... байланысты емес
(жылыту, өндiстiк бөлмеге ... ... ... жалға алу, жарнама
шығындары және т.б.).
Өнім бiрлiгiне шаққандағы тұрақты шығындар өндiрiс көлемiнiң ұлғаюына
қарай төмендейдi.
Ағымдағы шығындар – жиi ... ... ... ... ... ... ... шығындар (бiр мәрте) - еңбек демалысын, жөндеу жүргiзу және
т.б. төлеуге арналған шығындар. Олар сметаны бекiткен ретпен, ... ... ... ... ... ... ... шығындар - тауарлық өнiмдi дайындауға байланысты және оның
өндiрiстiк өзiндiк құнынa (тауарлық өнім - өз ... да, ... да ... ... ... ... қабылдаған және
қоймаға тапсырылған дайын бұйымның құны; ... ... ... ... ... өнiмнiң сондай-ақ субъектiнiң негiзгi құралжабдықтары
толықтыруға жiберiлген өнiмнiң өзiндiк құны) құрайтын ... ... ... - ... ... жалпы шаруашылық және әкiмшiлiк
мақсаттағы шығыстарға байланысты.
Коммерциялық (өткiзу бойынша) шығындар сатып ... ... ... (жоспарланатын) шығындар - тиiмдi технология мен өндiрiстi
ұйымдастыруға белгiленген сападағы өнім өндiрiсiне шыққан шығындар.
Өндiргiштік емес (жоспарланбайтын) шығындар - өндiрiс технологиясы ... ... ... ... ... ... табылады.
Реттелетiн шығындар - егер атқарушы шығындар деңгейiне елеулi әcep
етiп немесе реттей алса (өнiм ... ... ... ... ... ... шығындар - деңгейiне еңбеккер ... ... ... ... қызметкерiнiң еңбегiн өтеу бойынша шығынға әcep
ете алмайды) ... ... ете ... ... ... - ... өнiмнiң барлық көлемiне.
Орташа шығындар - өнiмнiң бiр бiрлiгiне шаққандағы өнімнің өзiндiк
құнына (тiкелей ... ... ... ... және әкiмшiлiк шығыстар, тауарды өткiзу бойынша
шығыстар, сыйақы бойынша шығыстар (жанама ... ... ... жiктеу сан түрлi және қандай басқару
мiндетiн шешу қажеттiгiне байланысты. Басқару ... ... ... жатады:
өндiрiлген өнiмнiң өзiндiк құнын есептеу, қорлар мен ... ... ... ... ... мен ... орталығының өндiрiстiк қызметiн бақылау мен реттеу.
Өндірістік есепке алу шоттарының жүйесі, аналитикалық есепті ұйымдастыру
Кәсiпорын – бұл ... ... және ... ... қосымша, қосалқы және эксперименттiк) тұратын күрделi механизм.
Кәсiпорынның жекелеген өндiрiстiк буындары ... ... ... ... алу ... өндiрiлетiн өнімнің атқаратын қызметiне
қарай барлық өндiрiстер негiзгi және ... ... ... ... ... ... ... өнiмдер, сондай-ақ өнiмдi сатуға
және зауыт iшiнде тұтынуға (желiлiк, ұсталық, ... ... ... арналғaн шалафабрикаттарды дайындайтын өндiрiстер жатады.
Көмекшi өндipic негiзгi өндiрiстiң өнімін әзiрлеуге қатыспайды, бiрақ
өнім өндiруге, ... ... ... ... тiкелей ықпал етедi (жөндеу-
механикалық және аспаптық цехтар, электр-көлiктiк, сумен жабдықтау және
т.б.).
Қосымша цехтар ... ... ... ... ... ... негiзгi өндiрiс қалдықтарын кәдеге жаратуға септiгiн тигiзедi.
Қосалқы ... ... мен ... ... ... ... негiзгi материалдардан емес, бiрақ негiзгi және көмекшi
өндiрicтерде пайдаланатын ... өнім ... ... ... ... ... ... түрлi эксперименттiк жұмыстарды атқарады.
Бұдан басқа кәсiпорында қызмет көpceтeтiн өндipicтep мен кәсiпорын
ұжымының тұрмыстық қажеттiлiгiн ... ... ... ... ... кip ... ... болады. Бұл
кәсiпорындар өнiмдi дайындауға, ... ... да ... ... ... қызмет көрсетуге өз септiгiн тигiзедi.
Өндiрicтiк есептi дұрыс ұйымдастырдың кез-келген кәсiпорын үшiн маңызы
зор.
Өндiрiстік есептi ... ... ... ... ... ... ... сериялық және жаппай өндiрiс болып үш ... ... ... ... – өнім ... ... немесе
қайталанып отыратын шағын тапсырыстарымен дайындалатын өндiрiс. Бұл ... ... кеме ... ... ... мен ... ... Оның мынадай ерекшелiктерi бар: ондағы ... ... бiр ... ... пен цехтардың өндiрiс бaғдарламасында бұйымдар
мен олардың бөлiмдерiнiң көп мөлшерде ... ... ... ... ... шығындардың деңгейi салыстырмалы жағдайда
алғанда бiршама үлкен болады; өндiрістiң басқа да тұрпаттарына қарағанда
өндiрiстiк цикл ұзақ ... ... ... өндiрiсте, әдетте, шығындарды
есепке алу үшiн және өнімнің өзiндiк құнын калькуляциялау үшiн ... ... бұл ... ... ... ... (тапсырыс) бойынша есепке
алынады.
Сериялық өндiрiс бiркелкi бұйымдарды дайындап шығарудың оқтын-оқтын
қайталанып отыруымен сипатталады.
Сериялардың көлемiне қарай өндiрiстер мынадай үш түрге ... ... ... ... жыл бойы үздiксiз дайындалады), сериялық (мамандану
анағұрлым тар, ал өндiрiстiк желiлер мен цехтар бойынша және технологиялық
жағынан мамандырылған), ұсақ сериялық ... ... ... ... өнім ... арналған).
Сериялық өндiрiсте шығынды есепке алудың және ... ... ... ... ... ... жасау әдiстерiн қолданады.
Жаппай өндipic – ұзақ уақыт бойы бiрдей өнiмдi үздiксiз шығаратын
өндiрiс тұрпаты (типi). Шығарылатын ... ... ... көп
болмағанымен олардың шығарылатын мөлшерi айтарлықтай көп ... ... бiр ... ... ... ... ... және өндiрiстiң
жұмыс ырғағының жоғары болуы өндiрiстiң осы тұрпатына тән белгiлер болып
табылады. Бұл арада әдеттегiдей өнімнің және оның ... ... ... ... ... жене ... нормативтiк әдiсi
қолданылады.
Кез келген өнiмдi өндiру, жұмыстарды атқару және ... ... бiр ... байланысты, ондай есеп мынаны қамтамасыз eтyi
керек: жалпы өнім ... ... өнім ... ... ... ... ... кызметтi көрсету, жұмысты орындау, өндiрiлген
өнімнің накты шығысын толык, дер кезiнде және шынайы көрсету, ... ... ... және ... ... ... мен ... ақпараттарды жинау және бақылауды көздейдi.
Өндiрiс шығындарын есепке алу үшiн ... ... ... оған 90 – ... ... 92 – ... өндiрiс», 93 –
«Үстеме шығыстар» бөлiмшелерiнiң шоттары кiредi.
Шығындарды және ... ... ... алу мен ... ... ету үшiн мынадай есеп регистрлерi пайдаланылады:
«Цехтар бойынша шығындар» ведомосы, онда 90, 92, 93 ... ... ... ... ... 90, 92, 93 ... шоттарының есебi
компьютерлендiрiлген кезде олар бойынша тиiстi машинограмма колданылады. Ай
соңында ... ... ... ... ... ... шығындарының талдамалық (аналитикалық) есебi ... ... және ... мен ... бойынша шығын баптарының
үлгiленген номенклатурасы ... ... ... ... ... жүргiзiледi.
Өндiрiске жұмсалған шығындарды олардың құжаттары ... ... ... ... ... үшiн, есеп объектiлерiн,
шығын баптарын кодтайды және үстеме шығыстарын ажыратады. Ал бұл үстеме
шығыстарды ... ... және ... ... ... ... ... мүмкiндiк бередi.
Орташа және ipi кәсiпорындарда өндiрiс ... ... алу ... ... құнын калькуляциялау үшiн кәсiпорынның бухгалтериясы
құрамында, бiртұтас болып келетiн eкi ...... және ... ... ... ... ... бас жоспарының 10-80 бөлiмшелерiне
eнeтiн шоттарын жүргiзiп, есептiң Бас кiтабын, кәciпopынның ... ... есеп ... ... ... ... типтік жоспарының 9 бөлiмiне eнeтiн
шоттарды пайдаланады. Ол өндiрiс шығындары ... ... ... ... ... ... ... нормалары мен
нормативтерiн талдап және ... ... ... ... қозғалысын есепке алады, есептiң бүкiл ... ... және ... жұмыстарын атқарады. Басқару
бухгалтериясы жабық (құпия) болып ... Бұл өз ... ... ... бiр ... және ... ... озық деңгейiн
ұйымдастыруды, «жаңалықтарды» өз бәсекелестерi өздерiнен бұрын пайдаланып
кeтпeyiн қамтамасыз етедi. Сондықтан ... ... ... ... үшiн ғана ... сонымен бiрге осы ... үшiн де ... ... ... ... шығындарды есептеуге арналған шоттардың бөлiмшесi бiр
шолушы және бiрнеше «транзиттiк» шоттардан тұрады, онда олардың ... ... ... және ... да ... ... шығындар
топтастырылады.
«Транзиттiк» шоттарда көрсетiлген ақпараттар нақты ... ... ... бiр ... ... ... оны шолып (белгiленген
қағидалар мен ережелердi пайдалана отырып), шығарылған өнiмнiң (нақты
өндiрiстiк ... құны ... ... ... ... ... ... де есептелiнедi. Әрбiр бөлiмше өз кезегiнде үш категорияға
бөлiнедi:
- өнім өндіруге ... ... ... ... ... ... ... тiкелей шығындар;
- үстеме шығыстар.
Өнім өндіруге кеткен тiкелей ... ... ... ... ... оның құнына) басқа да шығындарымен қатар қосылады. ... ... үшiн ... ... ... ... үшiн ағаш ... болып табылады.
Жұмыс күшiне жұмсалған тiкелей шығындар – бұл өнiмдi әзiрлеуге тiкелей
қатысқан өндiрiс жұмысшыларына ... ... ақы ... ... қоса есептегенде) болып табылады. Мысалы, толассыз өндiрiсте
жұмыс iстейтiн оператордың немесе ... ... ... ... еңбек ақысы т.с.с. басқа да тiкелей еңбек ақылар жатады.
Қызмет көpceтeтiн цех жұмысшыларының еңбек ақысы тiкелей еңбек ... ... олар ... ... ... шығыстар өндiрicке кеткен барлық шығындардан тiкелей шығындарды
(тiкелей материалдық шығындар мен өндiрiстік жұмысшылардың ... ... ... ... Одан ... ... шығыстардың қатарына:
амортизация, жалгерлік төлем, ... ... ... ... және ... да ... ... өндiрiстiң уақытша тоқтап
қалуының шығыстары жатады.
Жалпы алғанда, өндiрiс есебiн төрт негiзгi кезеңге бөлуге болады:
- өндiрiс түрлерi бойынша ... ... ... ... ... ... ... туралы ақпараттарға шолу жасалады
(негiзгi, көмекшi, т.б. ... ... ... ... шоттары бойынша субъектінің үстеме ... ... ... ... ... ... берiледi;
- үстеме шығыстарды белгiленген тәсiл (шаруашылық жүргiзушi
субъектiнің Есеп саясатында ... ... ... ... және ... ... ... шоттардағы жинақталған шығыстарды дайын өнім шотына
есептен шығарып, дайын өнімнің нақты өзiндiк құны қалыптасады, ... ... де ... ... ... саласына жатқызылады.
Калькуляция баптары бойынша өндіріс шығындарының есебі
Калькуляция дегенiмiз – ... ... ... бip ... ... құны болып табылады. Ол кәсiпорын жұмысын жедел
басқару үшiн ... роль ... және iшкi ... дер ... ашуға
және өнімнің өзiндiк құнын жоспарлауға, өнімгe (жұмыстарға, қызметтерге)
көтерме және бөлшек бағаларды ... ... ... ... мен технологиясына байланысты
өндiрiстегi шығындарды есепке алудың және ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығының түлi
салаларындағы кәсiпорындарда қандай да бiр әдiстi қолдану өнімнің өзiндiк
құнын жоспарлау, есепке алу және ... ... ... сәйкес белгiленедi.
Калькуляциялауды жасау мерзiмi алдын ала және кейiнгi (немесе кезектi)
болып eкiгe бөлiнедi.
Алдын ала жасалатын калькуляция ... ... ... ... ... шығындардың мөлшерiн топшылайды. Оған жоспарлы, сметалық
және нормативтiк калькуляция жатады.
Жоспарлы калькуляция – өнімгe (жұмысқа, қызметке) және бұйым ... ... ... деңгейiнде анықталады, бiрақ ол кезде жалақының,
энергияның, отынның, материалдардың нормасы, өндiрicтiң технологиясы,
сондай-ақ ... ... ... калькуляция – бұл жоспарлы калькуляцияның бip
түpi, ол ... және ... ... ... ... ... жоспарлы калькуляцияны жасауға негiз бола алады.
Нормативтiк калькуляция ағымдағы жоспарлы ... бip ... ... Бұл аталған әдiс шығындарды есептеудiң нормативтiк әдiсiн
және кәсiпорынның өзiнде ... ... ... ... ... қолданады. Оның негiзiнде қол жеткен шығындар деңгейiн
сипаттайтын ағымдағы және ... етiп ... ... ... ... ... ... қарағанда дәлдiлiгi
анағұрлым жоғарылау болып келедi.
Кейiнгi (немесе кезектi) ... өнім ... ... есеп ... ... ... нақты шығынды көрсетедi. Оларға нақты (есеп беру ... ... ... ... ... ... өзiндiк құнының калькуляциясын және
шығындарды есептеу объектiсiн дұрыс белгiлеу өте ... роль ... есеп ... ... сол ... ... eceбi ... объектici болып, өнімнің (жұмыстардың, қызметтердің)
түрлерi саналады. Өнеркәсiпте есеп ... өте жиi ... ... ... ... фабрикасының шығыны мен өнімнің ... құны ... ... ... костюмы бойынша есептелiнедi. Ауыл шаруашылығында
есеп объектiсi, әдетте, өзiнiң калькуляциялау объектiсiмен сәйкес келе
бермейдi. ... ... ... ... ... ... ... табылса, ал калькуляциялау объектiсi болып, са6ан саналады. Мал
шаруашылығында есептеу объектiсi cүттi ... ... ... ... ... сол ... cүті, төлi, қиы ... объектiсi мен калькуляциялаудан басқа калькуляциялық ... ... ... ... ... әдетте, тиiстi өнім (бұйым)
түpiнiң техникалық жағдайына немесе қабылданған стандарттық өлшем бiрлiгiне
және өндiрiлген өнімнің ... ... ... ... тиic. Іc ... калькуляциялық өлшем бiрлiгiн келесi топқа бipiктipyгe
болады:
– натуралды ...... ... ... ... литр ... ... (иесiздендiрiлген) бiрлiгi – тігін бұйымының
прейскуранттық нөмipi, белгiлi бip ... жүз жіп ... және ... өнімнің өзiндiк құнын калькуляциялау үшiн пайдаланылатын
шарттынатуралдық бiрлiк, ондағы пайдалы ... ... әр ... ... ... (мысалы, спирт- 100%, күйдiргiш сода -
92% натрий);
– құндық бiрлiгi;
... ... ... ... жұмыс бiрлiгi (т/км, машина-күнi, ай-күнi);
– пайдалы нәтиженiң бiрлiгi – қуаты, ... және ... ... және ... ... ... өзiндiк құнын калькуляциялаудың және өндiрiс шығындарын есептеудiң
бiрнеше әдiстерi ... ... ... ... және ... ... eceпmeyдің әдici деп, кәсiпорынның шығынын бақылау үшiн өнімнің
нақты өзiндiк құнын ... және ... ... ... ақпараттарды
есепте топтастыру, жинау бойынша әдiстерiнiң жиынтығын атайды.
Өнімнің өзiндiк құнын есептеу әдiсiне әсер eтeтiн негiзгi ... ... aтayғa ... ... ... өндiрiстiң күрделiлiгi;
– шығарылатын өнімнің номенклатурасы мен сипаты;
– өндiрiс циклының ұзақтығы;
– аяқталмаған өндiрiстiң ... ... ... және ... ... есебі» деп аталатын №7 Бухгалтерлік
есеп стандартында (БЕС-да) ... ... үш ... ... Одан ... ic ... жай (үдерістiк) әдiсi де қолданылуы
мүмкін.
Аяқталмаған өндiрiстi бағалау, ... және оның ... ... бағалау және есепке алу. Өндeyдiң барлық түpiнeн
өтпeгeн және техникалық бөлiм де, ... ... де ... алмаған
аяқталмаған жұмыстар aяқтaлмaғaн өндipicкe жатқызылады, ал олар ... ... ... ... жұмсалғaн шығындарды құрайды.
Аяқталмаған өндiрicтегi ... ... ... ... ... ... бөлiмi, ал оның ақшалай түрiндегi есебiн
кәсiпорынның бухгалтериясы ... есеп ... ... ... ... ... мен
бөлшектердiң жұмыстарын қадағалауға және олардың сақталуына, дайын өнім мен
аяқталмаған өндiрiс арасындағы ... ... ... ... ... жиынтықта болуына бақылау жасауға;
аяқталмаған ... кем ... мен ... ... ақау мен ... ... анықтауға және тиiстi шотқа жататынына байланысты
оларды есептен шығарып тастауға арналған.
Өндiрiсте бөлшектерді (детальдарды) есепке алу ... ... деп ... eкi ... ... ... өндiрiсте цехтардағы бөлшектердiң жылжуы және олардың бiр цехтан
екiншi цехқа берiлуi есепке алу операциялары бойынша ... ... үшiн ... ... ... мен арнаулы карточкалар
пайдаланылады. Жаппай өнім шығаратын және ipi сериялық ... ... ... бойынша аяқталмаған өндiрiстiң қозғалысын егжей-
тегжейлi ... алу ... ... Бұл үшiн ... ... ... онда ... бұйымдардың шығарылғаны, бұйымдардың
(бөлшектердiң) ... ... және ... ... ... ... цехтарында өндiрiсте жатқан бөлшектердiң саны өнiмдi есепке алу
деректерi бойынша анықталады.
Бөлшектердiң қозғалысын есепке алуды ... ... ... екiншi цехқа берiлуiн бiр айлық карталар арқылы жүзеге асырады, ал
бөлшектердi құрастыруға босату үшiн ... ... ... ... ... өнім ... ... бiр ай iшiнде
құжаттарсыз-ақ ай соңында жедел есептеу ... ... ... ... ... ... болады.
Аяқталмаған өндiрicтегi қалдықтар былай бағаланады:
– шығындарды толығымен ... ... ... ... әзiрлеу мен
игеруге жұмсалған шығыстар», «Ақаудан болған шығындар», «Өндiрiстен тыс
(коммерциялық) шығыстар» деген ... ... ... ... бойынша ic жүзiндегi өзiндiк құны бойынша анықталады;
– дайындық дәрежесiн (жаппай және ipi сериялық ... ... ... шығындардың барлық баптары бойынша шығыс нормаларын негiзге
ала отырып, қосымша және ... ... ... ... ... бойынша таратудың арқасында анықтайды.
Тоқыма өнеркәсiбiнде аяқталмаған өндiрiс қалдықтарын ... ... ... құны ... ... ... аяқталмаған өндiрiстi әрбiр аяқталмаған тапсырыс
бойынша шығындарын есептеу жолымен анықтайды. Халық шаруашылығының ... ... ... ... мен ... ... ... жеткiлiктi түрде баяндалған.
Аяқталмаған өндiрiстi түгендеу. Аяқталмаған ... ... ... өзiндiк құнын жоспарлау, есепке алу және калькуляциялау
жөнiндегi ережелер мен ... ... ... ... оның ... және
ic жүзiндегi бағасын анықтау болып табылады.
Өнеркәсiп орындарында бөлшектердiң, тораптардың, агрегаттардың, артық
жиналып, ... ... ... ic ... ... ... алынбаған ақауды табу; аяқталмаған өндiрiстiң ic ... және ... iciнiң ... ... ... күшi жойылған тапсырыстар бойынша аяқталмаған өндiрiс қалдығын
табу; өндiрiсте ... ... ... ... тораптар мен
агрегаттардың және т.б. ic жүзiндегi өзiндiк құнын анықтау қажет.
Түгендеудi (инвентаризация) бастар ... ... ... емес ... сондай-ақ бұл кезеңде өңделiп бiтпеген барлық ... ... мен ... ... ... қажет. Аяқталмаған өндiрiстiң
цехтарда жиналып қалған артық бөлшектер мен шалафабрикаттарын оларды дұрыс
сaнayғa қолайлы ... ... ... ... Аяқталмаған өндiрiс
қалдықтарын (бөлшектердi, тораптарды, агрегаттарды) тексеру, оларды нақты
санау, таразыға тарту, өлшеу арқылы жүргiзiледi.
Түгендеу ... ... ... атауы, олардың дайын болу сатысы
немесе дәрежесi, саны немесе көлемi көрсетiле отырып, әрбiр цех ... ... ... тұpғaн өңдеуге ұшырамаған шикiзаттар, материалдар
мен сатып ... ... ... ... ... олар ... ... тiзiмдерге енгiзiледi. Түпкiлiктi aқayғa
шығарылғн бөлшектер аяқталмаған өндiрiс құрамына енгiзiлмейдi.
Бiртектi емес салмақтан (массадан) немесе әр түрлi қоспадан тұратын
аяқталмаған ... ... ... ... ... ... сондай-ақ салыстырмалы ведомостарында eкi сандық көрсеткiш:
осы салмақтың немесе қоспаның саны және оның ... ... ... ... саны ... атаулар бойынша) ... ... ... саны ... нұсқауларда белгiленген
тәртiп бойынша есепке алынады.
Сонымен қатар, болашақ кезендердiң шығындары да түгенденедi. Түгендеу
комиссиясы құжаттар ... 34 – ... ... ... ... көрсетiлуге тиiстi соманы анықтап, ... Бұл ... ... шығындар қалдырылуы мүмкін, олар
кәсiпорында әзiрленген сметаларға сәйкес ... ... ... ... не ... қаржысының тиiстi көздерiне жатқызылуы
мүмкін.
Түгендеу кезiнде анықталған аяқталмаған өндiрiстiң артық қалдықтары
жоспарлы (нормативтi) өзiндiк құн ... ... ... ... ... ... ... кipicкe алынады, мұнда 900 – «Негiзгi өндiрiс» шоты
дебеттеледi де, 709 – «Негiзгi қызметтен түскен басқа да табыстаp".
Аякталмаған өндiрiстi ... ... ... ... – «Негiзгi өндiрiс» шотының кредитiнен 334 – «Басқа да ... ... ... ... ... ... есебінің ерекшеліктері және өнімнің өзіндік құнын
калькуляциялау
Негiзгi өндiрiс тұтынатын өнiмдi шығарып жұмыс жасайтын және ... ... ... ... деп аталады. Бұл қазандық, электр
станциялары, сумен жабдықтау, жөндеу-механикалық цехы, ... ... ... ... ... есептеуге 920 шоты арналған және ... ... деп ... ... ... онда ... (цехтар) үшiн жеке талдамалық шот (тiркемелi парақтарда) ашылады.
Көмекшi өндiрiстiң шығындарын ... алу үшiн мына ... ...... ... ... шот)»;
921 – «Материалдар»;
922 – «Қызметкерлердiң еңбегiне ақы төлеу»;
923 – «Еңбек ақыдан қаржы бөлу»;
924 – «Үстеме шығыстар».
Көмекшi өндiрiстердiң әрбiр цехтары ... ... ... ... ... деп аталатын ведомоста жүргiзiледi. Ведомосқа ... ... ... ... ... алып жазылады.
Көмекшi өндiрicтiң талдамалық (аналитикалық) есебi әрбiр цехта, өнім
түрлерi (егер олар әрқилы ... және ... ... ... ... ... ... күрделiлiгi мен сипатына тәуелдi болып келедi,
әдетте, ол өзiне: негiзгi ... ... ... ... және ... ... ... энергиясын, өндiрiс
мақсаты үшiн пайдаланатын буды және суды, негiзгi және қосымша ... ... ... үстеме шығыстарды қосады.
Көмекшi өндiрiстiң есеп ... мен ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста болады
және тұрақты түрде бiр-бiрiне қызмет көрсетедi: жөндеу-механикалық цехы жүк
автомашина цехына ағымдағы жөндеу жұмысын жүзеге асырады, ал ... ... ... ... ... ағымдағы жөндеуiнiң еөзiндiк құнын есептеу үшiн
автомашинамен ... ... ... ... бiлу ... ал
тасымалданатын жүктiң өзiндiк құнын есептеу үшiн ағымдағы жөндеудiң өзiндiк
құнын бiлу керек. Бұл ... ... құны не ... не есептiк
өзiндiк құн бойынша (немесе өткен айдағы қызмет ... құны ... ... әдiс анық ... ic ... екiншi әдiсi
кeңiнeн пайдаланылады. Көмекшi өндiрiсте шығындар ай сайын таратылады,
сондықтан онда қалдық ... ... пен ... ... ... қоспағанда, бұл
цехтарда ай соңында қалдықтары болуы мүмкін. Мұндай қалдықтарды есептiк
кезеңнiң соңында ... ... ... ... берiледi, ол кезде 213 – «Көмекшi өндiрic» шоты ... 920 – ... ... шоты ... – бұл операцияның кeмeгiмeн
аяқталмаған өндiрiстiң ... ... есеп ... ... ... ... жылдың басында қаржылық бухгалтериядан ... ... ... ол ... 920 – ... ... ... 213 – «Көмекшi өндiрic» шоты кредиттеледi.
Көмекшi өндiрiстiң ... ... және ... ... ... ... үшiн «Көмекшi өндiрiстiң көрсеткен ... деп ... ... ... ... Онда ... ... жиынтық шығындары, өндiрiлген өнімнің саны көрсетiледi.
Ол үш бөлiмнен тұрады. Бiрiншi бөлiмде ... ... және ... өндipicтepдің шығындарынан, ондағы материалдық
құндылықтардың ic ... ... құны ... ... ... жоспарлы өзiндiк құны келтiрiледi. Қабылданған және көрсетiлген
қарама-қарсы қызметтердiң өзiндiк құны тең болуға тиiс. ... ... және ... ... саны мен ... ... құны,
негiзгi тұтынушыларға босатылған қызметтердiң саны мен құны, материалдық
шоттарға кipicкe алынған ... құны ... ... ... бiр ... ... құны анықталады.
Екiншi бөлiмнiң деректерi «Цехтық шығындар» ведомосына жазылады, содан
соң өнiмдi ... ... ... ... ... де,
920 шоты кредиттеледi.
Үшiншi бөлiмде көрсетiлген қызметтiң жабдықтаушысы болып саналмайтын
бөлiмшелердi шығындарының тapaтылғаны көрсетiледi.
Технологиялық үдерістің сипатына және шығаратын өнімнің ... ... ... ... өндiрic қарапайым және күрделi
болып бөлiнедi.
Қарапайым өндiрiс бiртектi, күрделiлiгi бiрдей ... ... ... аяқталмаған өндiрiс пен шалафабрикаттар (электр
станциялары, бу ... ... және ... ... ... ... өндipic алуан түрлi өнім турлерiн шығарады, оның ... ... және ... ... ... және ... түрлерi бойынша есеп жүргiзудi ... ... Оған ... ... ... ыдыс цехтары жатады.
Күрделi көмекшi өндiрiстердегi өнiмнiң (жұмыстардың, қызметтердiң)
өзiндiк құнын дұрыс есептеу үшiн аяқталмаған өндiрicтiң ... ... ... бар. ... ... осы eкi әдiс бойынша, яғни ... ... құны ... да, ... ... ... де бағалауға
болады.
Бiрiншi әдiс кезiнде жөндеу жұмыстарына, тапсырыстарға, не өнiмнiң
жекелеген түрлерiн дайындауға кеткен ... ... ... шытарылады.
«Негiзгi материалдар», «Көмекші материалдар», «Негiзгi және қосымша еңбек
ақы» және т.б. баптар бойынша шығындар бастапқы ... ... ... ... ... ... ... бөлу тәртiбiмен
белгiленген көлемде аяқталмаған өндiрiске жатқызылады.
Екiншi әдiс кезiнде түгендеу деректерi ... ... ... саны және ... олардың дайындық деңгейiмен
анықталады. Hopмa-сағаттардың санын есептеп шығарып және бiр нормасағаттың
жоспарлы өзiндiк құны ... ... ... ... ... ... ... құнын нормативтiк калькуляцияның деректерi бойынша,
ал қосымша шығындарды еңбек ақыға проценттiк ... ... ... баптар бойынша жасалған шығындар сомасы аяқталмаған өндiрiстiң құнын
құрайды.
Көмекшi өндiрiстiң көрсеткен қызметiн тарату үшiн ... ... ... ... ... ... ... жасалады. Оның
бiрiншi бөлiмiнде негiзгi тұтынушының көрсеткен қызметiнiң нақты өзiндiк
құны анықталады, ( қарсы ... ... ... құны қосылып, қарсы
көрсетiлген қызметтің өзiндiк құны шегерiледi). Ал ... ... ... ... тұтынған қызметiн табады. Содан соң негiзгi тұтынушының
көрсеткен қызметiнiң нақты өзiндiк құнын сол тұтынушының тұтынтан қызмет
санына бөледi. Егер де ... ... ... ... ... ... көрсеткен қызметiнің санына кебейтіп, нәтижесiнде, негiзгi
тұтынушының көрсеткен қызметiнiң нақты өзiндiк құнының сомасы ... ... цех ... ... өзiндiк құны көрсетiлген.
Өндіріс шығындарының жинақтау есебi
Өндiрiс шығындарын есептеу үшiн 90 «Негізгi ... ... ... ... жұмсалған барлық шығындарды қорытындылау
үшiн 900 «Негiзгi өндiрiс» шоты арналған. Оған ... ... ... ... – «Материалдар»;
902 – «Қызметкерлердiң еңбегiне ақы төлеу»;
903 – «Еңбек ақыдан қаржы бөлу»;
904 – «Үстеме шығыстар».
Материалдар. Шuкiзат пен матерuалдар – ... ... ... ... ... осы ... ... кезiнде қажетгi компоненттер болып
табылатын шикiзат пен негiзгi материалдарға жұмсалған шығындар.
Лимиттiк-алу карталары және талап-накладнойы жұмсалған ... ... ... ... сатып алынған материалдарды өндiрiсте
есептен шығару үшiн негiз болып табылады. Осы құжаттардың деректерi ... ... ... есеп объектiлерi бойынша «Материалдардың
шығыстарын тарату» деп аталатын талдамалық кестеге топтастырылады және
«Цехтық ... ... ... ... ... есеп регистрлеріне
(ведомостар, машинограммалар, карточкалар) жазылады.
Көмекшi матерuалдар – тұрақты технологиялық үдерістердi қамтамасыз ету
үшiн ... ... ... кезiнде пайдаланған көмекшi
материалдардың шығыны (технологиялық мақcaттapғa ... ... ... ... ... құны ... шығыс нормасы
бойынша өнімнің өзiндiк құнына енедi, ол үшiн өнім бiрлiгiне есептелген
сметалық мөлшерлемесі пайдаланылады. Шығыс ... мен ... ... аталған мөлшерлеме қайта қаралуы мүмкін.
Қайтарылған қалдықтар – бұл негiзгi, көмекшi және ... ... ... материалдар, шикiзаттар, шалафабрикаттар,
жылуды сак:тайтын материалдар т.б. ... ... ... ... ресурстардың шығыстарына қайтарылған өндiрiс қалдықтарының құны
қосылмайды.
Қайтарылған қалдықтар келесi тәртiппен бағаланады:
– егер де қалдыктарды негiзгi өндiрiс мұқтаждығы үшiн, ... ... ... ... ... ... мұқтаждығы үшiн, сондай-ақ
кеңінен тұтынатын тауарларды дайындау үшiн ... онда ... ... ... ... ... бағасы бойынша;
– қалдықтар қайта өңдеуге немесе сыртқа сатуға кетсе, олардың жинау
мен ... ... ... ... отырып, қалдықтарға белгiленген
бағасы бойынша;
– егер де ... ... ... ... ... толыққанды
материалдар ретiнде пайдалану үшiн ... онда ... ... ... ... ... ... бағаланады.
Қайтымсыз (пайдаланылмайтын) қалдықтар бағалауға жатпайды.
Қалдықтарды пайдалануды нормалау ... ал ... ... ... ... ... жолға қою керек. Қайтымды қалдықтарды қоймаларға
тауар құжаттамалары (накладнойы) бойынша кipicкe алады, ... ... пен ... бабы ... ... пен ... ... Қалдықтардың кipicкe алынуын 206 шоттың дебетi ... ... ... ... ... 900 ... кредитiндегi талдамалық
есеп регистрлерiне (карточкаларға, ведомостерге) жазылады.
Технологиялық мақсаттарға арналған ... және ... ... ... ... энергия (барлық түpi) мен отын шығындары
есепте ... пен ... ... ... көpiнic табады.
Технологиялық мақсатқа арналған отын шығындарына касiпорынның өзi
өндiрген отындардың құны да және ... ... ... ... ... құны
да енгiзiледi. Ал кәсiпорынның технологиялық мақсатқа арналған ... ... және ... да ... және ... ... ... алынған энергияның барлық түрлерi кіреді.
Кәсiпорынның өзi шығарған энергияның электрлiк және ... да ... ... ... алынған энергияны оны тұтынатын жерге дейiн
трансформациялау мен ... ... ... ... ... элементтерiне
енгiзiледi. Табиғи кему нормалары шегiнде материалдық игiлiктердiң кем
шығуы мен бүлiнуiнен болған ... ... ... ... ... ... байланысты шығындар (тиеу-түcipy жұмыстарын
қоса алғанда) өндiрiс шығындарының тиicтi ... ... ақы ... ... ... ... шығындар, материалдық
шығындар және т.б.), сондай-ақ материал ресурстарының ... ... ... ... ... ... алынған
ыдыстың құны oның бағасына енгiзiлген ... ... ... ... ... мен бумаларын сатып алуға жұмсаған
кәсiпорындардың шығындары да енгiзiледi.
Еңбек ақы. ... ақы» ... ... ... үшiн ... ... сыйлық ақыларын қоса алғанда, касiпорынның негiзгi
өндiрiстiк қызметкерлерінiң ... ... ... шығындар,
ынталандырушы және өтем ақылары (компенсациялар) кіреді. ... ... ... ... ... ... қызметкерлердiң
жалақысына жұмсалатын шығындардың құpaмынa мыналар енгiзiледi:
– кәсiпорында қабылданған еңбек ақы төлеу ... және ... жеке ... ... ... ... айлық ақысы және
тарифтiк мөлшерлемесi (ставкасы), еңбекке кесiмдi ақы ... ... ... ... ... жұмысқа есептелiнген жалақысы;
– ынталандыру сипатындағы төлемдер: өндiрiстiк ... ... ... ... ... ... ақылардың құнын қоса алғанда),
кәсiптiк шеберлiгi, еңбектегi жоғары ... және т.б. ... ... ... ... мен ... ақыларға қосылатын үстеме
ақылары;
– жұмыс режимiмен және еңбек жағдайларымен ... ... ... оның ... түнгi уақыттағы жұмыс, мерзiмнен тыс
жұмыс, көп ауысымды режимдегi жұмыс, ... және ... ... жұмыс
үшiн, мамандықты (кәсiптi) қосып атқарғаны, қызмет көрсету аймақтарын
кеңейткенi үшiн, ауыр ... ... ... еңбек жағтдайларындағы және
т.б. жұмыстары үшiн заңдарда белгiленген жағдайлары үшiн ... мен ... ... ... үстеме ақылар мен қосымша
ақылар;
– қолданылып жүрген ... ... ... және ... ... ... ... мiндеттердi
орындаумен, медициналық тексерулерден өтумен байланысты уақыттарға төлем;
– кәсiпорындардың қайта құрылуына, қызметкерлер мен штаттың ... ... ... ... төлемдер;
– қолданылып жүрген заңдарға сәйкес еңбек ciңipгeн жылдары үшiн ... ... (осы ... мамандығы бойынша жұмыс стажы
бойынша үстеме акылар);
– аудандық экологиялык коэффициенттер бойынша ... ... ... ... ... жұмысы үшiн белгiлен коэффициенттер бойынша төлем,
экологиялық қолайсыз жағдайлары бар аудандардағы үздiксiз ... ... ... ... ... ... акылар;
– уақытша еңбек қабiлетiн жоғалтқан жағдайда ic жүзiндегi ... ... ... ... ... ақылар;
– басқа да төлемдер.
Еңбек ақыдан аударылатын аударымдар. ҚР-ның әрекет етiп тұрған заңына
сәйкес жалақыдан аударылатын аударым ... ... ... ... ... ... ... Әлеуметтiк салықтың салық салу объектiсі
болып жұмыс берушiлердiң еңбеккерлерге ... ... ... ... ... ... oғaн салық салуға жатпайтын төлемдерден басқасы түгел
кiредi.
Үстеме шығыстар. ... ... – бұл ... ... ... ... ... шығыстар, олар кешендiк сипатқа ие болады,
олардың құрамында ... ... ... ... ... ... ай бойында белгiленген номенклатуралық ... ... 930 ... ... ... ... ... Әрбiр цехтың өзiнде
дайындалған өнімгe үстеме шығыстар қосылады.
Үстеме шығыстар ай соңында белгiленген әдiстеме ... ... ... ... ... үстеме шығыстарын таратқан кезде 904
шоты дебеттелiп және 930 шоты кредиттеледi.
Шаруашылық жүргiзушi субъектілер өзiнiң Есеп ... ... ... ... шығын баптарының номенклатурасына өзгерiстер
енгiзуi мүмкін.
Мысалы, үстеме шығыстарының құрамында «Өндiрiстi дайындау және ... ... бабы жеке ... ... Өндiрiстiк жұмыс iстey
ұзақтығына және басқа да ... ... ... ... ... ... ... деңгейiн сметаның көмегімен анықтайды.
Өндiрiстегi барлық шығындар ... ... ... онда ... цех үшiн жеке ... ... Есеп ... үстеме шығыстар құрал-жабдықты пайдалану
мен күтiп-баптау шығыстарына қатысты (осы шығындардың деңгейiнен алынған
құрал-жабдықтың бiр caғaттaғы жұмысынан ... ... және ... ... әзiрлеу кезiндегi жұмыстың тұрақтылығына қарап таратылуы
мүмкін. Жалпы үстеме шығысын ... ... ... ... ... ... ... ведомосымен қатар материалдардың қозғалысы туралы айналым
ведомосын жасайды, онда ай ... ... ... мен ... ... Есеп саясатының негiзiнде ақшалай түрiнде көрсетiлген
нақты шығыстарды анықтайды.
Өндіріс шығындарының аналuтuкалық есебі. Бұл есеп ... ... ic ... ... құнын есептеудi қамтамасыз етуге арналған.
Бұл әрбiр калькуляциялык (есептiк) объектіге ... ... ... ... ... ... ... Осы ведомостарда (карточкаларда)
шығындардың баптары, ал ... ...... басы мен ... ... ... өндiрiс қалдықтары, ай iшiндегi шығындар, дайын
өнiмдi, түпкiлiктi ақауды, аяқталмаған өндiрiс жетiспеушiлiктерiн, қайтымды
қалдықтарды есептен шығару және басқа да ... ... ... (карточкалар) бойынша жиынтық әр цех бойынша көрсетiледi, ал
аяқталмаған ... ... ... – Бас кiтапта көрсетiлген 900 шот
бойынша қалдықтарга тең ... тиic. ... ... ... есепке
алу ведомостарының (карточкаларының) деректерi бойынша шығарылған ... ... құны ... ... ... қоса тiркелген накладной
арқылы қоймаларда кipicкe ... ... ... ... 221 «Дайын өнім»
шоты дебеттеледi және 900 шот кредиттеледi. Ал көрсетiлген қызметке 801 ... де, 900 шот ... ... ... ... субъект еш нәрсе ... де ... ... барысында кезең шығыстарын жасайды, олар өндiрic көлемiне
тәуелдi емес ... ... ие және ... өнімнің (жұмыстың, кызметтiң)
нақты бiр түрімен байланысты емес.
Кезең шығыстарына мыналар жатады:
– жалпы және ... ... ... бойынша шығыстар;
– тауарлы-материалдық қосалқыларды сату бойынша шығыстар.
Бұл ... ... ... ... олар өзi орын ... ... ... жиынтық табысын азайтып
есептен шығарылады. Олар сатылмаған өнімнің және аяқталмаған ... ... және ... ... ... 821 «Жалпы және әкiмшiлiк
шығыстар» деп аталатын активтiк шотта жүргiзiледi. ... ... ... шығыс баптарының типтiк номенклатурасы бойынша жүргiзiледi.
Жалпы және әкiмшiлiк шығыстар жиынтық табысқа есептен шығарылғаннан
кейiн, 821 шот ... ... ... ... банк несиесi және жабдықтаушылардың
берген қарызы 6ойынша, мүлiктi жалға беру 6ойынша төленетiн ...... ... ақша ... ... ... үшiн ... төленетiн табыстың бiр бөлiгi. Проценттерді өтeyдiң көзi қарыз
капиталын пайдалану үдерісiнен туындайтын күн болып та6ылады.
Проценттер ... ... ... 831 – ... ... деп ... шотта жүргiзiледi. Бұл – активтiк, күрделi шот.
Проценттер бойынша ... ... ... ... ... ... жүрriзiледi.
Проценттердің барлық түрлерiн есептегенде 831 шот дебeтreледi де, ... ... ... ... шоты ... ... барлық
түрлерiнiң төлемi 684 шоттың дебeтi және:
– проценттер арнаулы шоттардан төленгенде 423 – «Банкiдегi арнаулы
шоттaрдағы ақша» ... ... ... ... ... 431, 432 ... проценттер нақты aқшамен төленгенде 451 ... ... ... ... ... ... 831 ... есепке алынған проценттердің
сомалары осы шоттың кредитiнен 571 шоттың дебетiне көшiрiлiп жазылады. Бұл
жазбадан кейiн 831 шот ... ... ... және ... ... ... калькуляциялаудың мақсаттары
мен әдістері
Калькуляция өнімнің сапасы мен ... ... ... ... үшiн маңызды рөл атқарады. Калькуляцияны кәсiпорында
белгiленген ... бабы ... ... ... ece6i ... бойынша ғана емес, есептiң басқа да объектiлерi бойынша ... ... ... ... ... ... көрсетілген
қызметтердің) түрлерi бойынша құpaстыpaды.
Басқару есебiнiң маңызды мiндеттерiнiң бiрi ... ... ... болып та6ылады. Ол есептi ай соңында барлық нақты жасалған
мiндеттердi есепке алғаннан кейін есептеледі.
Өнімнің (жұмыстардың, ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар (шаруашылық жүргізуші субъектілер)
№7 «Тауарлы-материалдық қосалқылардың есебi» БЕС-ын және оған ... ... ... ... ... ... алады.
Кәсiпорын басшылығы нарыққа көшудің және қазiргi заманның құбылмалы
жағдайында негiзгi басқару шешiмдерiн қабылдау үшiн ... ... ... ... отыруы тиiс, ол үшiн көрсеткiштер қатарынан алынатын
бастапқы ақпарат қажет, олардың бiрi – өзiндiк құн.
Өнiмнiң өзiндiк құны – оның ... мен ... ... ... ... ... ол ... үдерісiнде табиғи ресурстарды,
материалдарды, отынды, энергияны, негізгі ... ... ... ... ... жиналады.
Өнiмнiң өзiндiк құнынa мыналар кiредi:
• кәсiпорында өнім өндiруге жұмсалатын еңбек, қаржы және ... мен ... ... ... ... ... ... орау, сақтау,
тиеу мен тасымалдау шығындары, делдалдық ... ... ... мен ... жарнама шығындары;
• жұмыстың өндірістік ... ... ... ... және ... ... кем ... болған
шығындар, өндірістік зақым ... ... ... ... ... ... ... (сот
шешімі негізінде) және т.б.
Басқapy eceбi жүйесiнде өiндiк құнды қалыптастыру жүйесі реттелмеген.
Бұл өзiндiк құн ... салу ... үшін ... ... ... ... ... болуы үшін есептеледi. Сондықтан бұл есеп жүйесiнде өзiндiк
құн шоттарының әp ... ... ... (қандай басқару мiндетi
шешілуіне байланысты) қолданылуы ... үшiн өз ... ... мүмкiндiгi болуы өте маңызды, бұл
үшін өнiмнiң өзiндiк құнының ... ... анық ... ... ... Ол
бухгалтерлiк басқару есебi жүйесiнде пайда болады.
Өнiмнiң ... ... ... шығын түрлерiне байланысты отандық
экономикалық әдебиетте оның ... ... ... ... ... – тiкелей шығындар мен жалпы өндiрiстiк шығыстарды
бiрiктiредi; өнiмдi ... ... ... шығындарын
сипаттайды;
• өндiрiстік – цехтық өзiндiк құн мен ... ... ... және өнім ... ... кәсiпорынның шығындары;
• толық өзiндiк құн – ... және ... ... ... ... құн. Ол ... пен де, ... де байланысты кәсiпорынның жалпы шығындарын
бiрiктiредi.
Жоспарлы және нақты өзiндiк ... да ... ... ... құн ... кезең жоспарында қарастырылған өнiмдi дайындауға кәсіпорынның eң көп
шамада мүмкін боларлық шығындары. ... ... құн ... өнімгe ic
жүзiнде нақты жұмсалған қаражаттың мөлшерiн сипаттайды.
Калькуляциялағанда шығындар есебiнiң объектiлерi мен өнімнің өзiндiк
құнының ... ... ... ... ... объектiсi – өзiндiк құнды басқару ... ... ... ... ... есеп жүйесiнде есеп ... eкi ... ... ... мен өнім ... Бұл жағдайда шығын есебi
объектiлерiне: шығын пайда болған орындар, жауапкершiлiк орталықтары, ... ... ... факторлары, бiртектi өнім түрлерi немесе топтары
жатады.
Калькуляциялау объектiсi – белгiлi бiр ... ... пен ... өнім, жартылай өнім, әртүрлi дайындық ... ... ... ... ... ... ... объектiсiн шығынды
көтерушiлер деп атайды.
Шығын есебi мен ... ... ...... ... ... ... әдiстерi калькуляциялық объектiлерi мен
калькуляциялық бiрлiктердi есептеу амалдары бойынша жинақтау.
Өндіріске шыққан шығындарды ... мен ... ... ... ...... нақты өзiндiк құнын айқындайтын өндiрiстiк
шығындарды құжаттау мен көрсету әдістерінің жиынтығы.
Шығынды есептеу мен ... ... үш ... ... болады:
шығын есебi объектiлерi бойынша:
- үдерістік;
- бөлiстiк;
- тапсырыстық;
шығын есебiнiң толықтығына қарай:
- толық өзіндік құнды калькуляциялау;
- толық емес өзіндік құнды калькуляциялау;
шығындар есебi мен ... ... ... ... ... құн есебi;
- нормаға сай шығындар есебi.
Шығындар есебінің және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың үдерістiк
әдісi
Өзiндiк құнды калькуляциялаудың үдерістiк ... ... ... ұқcac, ... өнiмдi сериялап немесе жаппай өндiретiн, не болмаса
үздiксiз өндiрiстiк циклi бар өндiрiсте колданылады. Шығындардың ... ... деп ... ... ... жеке ... әрбiр
өндipiстік бөлiмше орындауын көздейтiн технологиясы бар кәcinорындар да
қолданады.
Өндiрiс шығындарын үдерістiк ... ... әр ... ... кәсiпорындар өндiрiстiң барлық ... ... ... ... болатын жағдайда қолдана алады.
Процестiк тәсiл көбiне өнеркәсiптiң кен ... және ... ... Бұлl ... ... жаппай түpiмeн, өнімнің
шектеулi номенклатурасымен, өлшеу мен калькуляциялаудың ортақ ... ... ... ... не ... ... ... келгенде шығарылатын өнім бiр уақытта шығын есебi ... ... ... оны ... жыл ... жиынтық шығынды бұл
кезеңде өндiрiлген өнім санына бөлiнiп есептеледi.
Бiртектi өнім шығаратын жерде ... ... ... ... ... барлық баптары бойынша оңай анықтауғa болады.
Шығын есебi мен өнімнің өзiндiк құнын калькуляциялаудың қарапайым
тәсiлiнiң төрт нұсқасы ... ... Өнім ... ... ... өндipістік шығындарды
дайын өнімнің санына бөлумен анықтайды. Бұл ... ... ... мен ... ... құрамдас бөлiгi (гидростанция, құм,
балшық қазу) болмайды.
Екiншi ...... өнім мен ... аяқталмаған өндiрiс арасында
шығындарды бөлудi қажет eтетін жерде, аяқталмаған ... ... ... ағаш ... өнеркәсiпте өңделмеген ағаштың 1 м3
өзiндiк құнын калькуляциялаған кезде) қолданылады.
Үшiншi нұсқа – бiр уақытта ... ... ... шығаратын, қазып
шығаратын, жылу мен электр энергиясын шығаратын, мұнай мен газ ... ... ... түpiн ... кәсiпорындарға қолайлы. Мұндай
жағдайларда шығындарды тұтастай кәсiпорын бойынша, яғни қарапайым тәсілмен
есепке ... ал ... ... ... ... ... ... шығындар есебiн үдерістер немесе бөлiстер бойынша
өнімнің (шалафабрикаттардың) өзiндiк ... ... ... ... Бұл ... химия өнеркәсiбiнде, құрылыс
материалдары ... ... ... Бұл жерде шығын есебi мен
өнімнің өзiндiк құнын калькуляциялаудың қарапайым және ... ... ... ... ... әдісi бipтeктi, яғни өте
ұқсас. Ол бiрдей өнiмдi сериямен немесе жаппай өнім ... не ... ... ... бiр технологиялық үдерістерде ... ... ... ... әpбip өндiрiстiк
бөлiмшенiң өндiрiстiк үдерістiң жеке бөлiгiн орындаудың және өнімнің бip
операциядан өңдey ... ... ... ... ... ... Соңғы бөлiмше өндiрiстi аяқтайды және өнiмдi дайын өнім
қоймасына тапсырады. Белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... уақыт iшiнде емес, есептi кезең iшiндегi бұйымдарға
қатыссыз, өндiрiстiк бөлiмшелер бойынша ... ... Әр6iр ... ... ... жеке шоты ашылады. Мұндайда есептi кезеңнiң ... ... ... ... ... ... аяқталған өнiмдерге қайта
есептеледi. Мұндай өндiрiске өнеркәсiптiк кен ... ... ... ... ... ... ... толық шығын мен өзгермелi
(тiкелей) шығын есебi тәсiлдерiн ажыратады.
Толық шығын ... ... ... шығыстар жасалған және
қолданылатын нормаларға сәйкес ... ... ... басқа өлшеуiшiне
тура жатқызылуында.
Пайда жанама салықтарсыз түciм мен өндірілген өнімнің толық өзiндiк
құны арасындағы айырма ... ... ... ... ... ... емес өзiндiк құнды
есептеу жасалады.
Тәжірибеде шығын есебiнiң үдерістiк әдісiнің үш нұсқасын ... ... және ... ...... ... құны coңғы цехтан «Дайын өнім» шотына
көшедi, яғни аяқталмаған өндiрiс кәciпopынның негiзгi (түпкiлiктi) ... ... есеп бiр ... ... ... ... шығаруға
арналған.
Бөлектеу тәсiлi бiртектi өнім ... ... ... ... ие ... қарастырады.
Шығындар есебінің және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың бөлiстiк
әдісi
Бұл әдіс кeңiнен таралған. Ал технологиялық үдерістiң жеке сатыларында
бастапқы шикiзатты қайта өңдey ... өнім ... ... кәсiпорындарда
қолданылады.
Калькуляциялау объектiсi ретiнде бөлiс деп аталатын ... ... бұл әдіс ... деп ... ... ... ... аяқталатын технологиялық процес үдерістiң бiткен бөлiгi бөлiстiк
деп түсiндiрiледi. Бөлiстiк әдіс мыналарға тән:
- үздiксiз жалғасып отыратын ... ... ... ... ... шикiзатты өңдey арқылы шығарылатын дайын өнім. Мұндайда өнімнің
бiр ... ... ... ... ... ... ... түпкiлiктi
(негiзгi) өнім ретiнде өткiзiледi, басқа бөлiктерi алгашқы кезеңдердiң ... ... ... ... ... өнім ... өткiзiлуi мүмкін;
- әртүрлi ассортименттегi өнім өңдeyдe (қолданатын ... ... ... ... ... ... жағдайында; өндiрiстiң барлық
процесi үнемi қайталанатын операцияларға бөлiнген жағдайда.
Өндiрiске шығатын ... ... мен ... ... бастапқы шикiзатты технологиялық процесс барысында жүйелi ... ... өнім ... шығаратын жаппай өндiрiс кәсiпорындарында
қолданылады. Бұл тәсiлдi бастапқы ... ... ... ... және ... салаларда кешендi түрде пайдаланытын кәсiпорындарда
қолданады.
Өнеркәсiпте өндiрiс шығындарын epкін есептеу үшiн ... ... ... екі нұсқасы – жартылай өнiмсiздiк және жартылай
өнiмдiлiк қолданылады.
Жартылай өнiмдiлiк ... ... ... бөлiстен өтпеген,
өнiмдi өткiзу орын алғанды, яғни әрбiр бөлiстен кейiн ... ... ... ... құны бар және ... тапсыруға, оданәpi өңдеу
үшiн басқа цехқа беруге ... ... ... ... өнім ... ... өнiмдiлiк нұсқада жартылай өнiмдердiң цехтан цехқа қозғалысы
бухгалтерлiк жазбалармен рәсiмделедi және әp6ip ... ... ... ... құны ... бұл ... ... әр түрлi
сатыларындағы өзiндiк құнын анықтауға және өнімнің өзіндік құнын ... ... ... етуге мүмкiндiк бередi.
Есептiң жартылай өнiмдiк әдісінің артықшылығы мынада:
- әрбiр бөлiстен шығуда ... ... ... құны ... ... бар ... Бұл ақпарат жартылай өнiмдердi басқа
жаққа өткiзу кезiнде бағаларды қалыптастыру үшін қажет;
- аяқталмаған өндірістің қалдықтарын ... ... ... ... өндiрiстiң жартылай өнiмдерiнiң қозғалысын бақылауды
ұйымдастыру;
- жеке шаруашылық бөлiмшелерi қызметiнiң қорытындыларын анықтау.
Өзiндiк құн ... ... ... жеке құрамдас бөлiкке орналастыру
қажеттi «өзiндiк өндiрiстің жартылай өнімдерiнiң өзiндiк құны» кешендi ... ... ... ... ... ... салмақ алатындығы жартылай
өнiмдiк нұсқаның кемшiлiгi болып табылады.
Калькуляциялаудың жартылай өнiмсiз нұсқасы өндiрiстен шыққан, яғни
барлық ... ... ... дайын өнімгe ғана қатысты
қолданылады. Негiзгi шарт: бiр бөлiсте дайындалған ... өнім ... ... одан әpi өңдеу үшiн толығымен жiберiледi. Оларды бiр цехтан
екiншi цехқа (бөлiстен бөлiске) берген ... ... ... өз ... ... өнiмдерiнiң өзiндiк құнын анықтау мен
көрсету қарастырылмайды. Жартылай өнiмдердiң қозғалысын есептеу тек ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асады. шығындарды
тұтас кәсiпорын бойынша және жеке ... ... ... ... ... ... тек өз ... ғана қосылады.
Дайын өнiмнiң нақты өзiндiк құнын ... үшiн ... ... ... ... ... жинақтайды, содан кейiн шын ... ... ... ... ... ... ... әрбiр бөлiс бойынша шығындардың ... ... ... ... ... қозғалысы
көрсетiлмейдi. Олардың бiр ... ... ... ... ... жартылай өнiмдердiң заттай бейнеленетiн қозғалысының
жедел есебiнiң мәлiметтерi бойынша бақылайды. ... ... ... ... ... өнiмдердiң өзiндiк құнын әрбiр бөлiстен ... ... ... өзiндiк құнын ғана есептеп шығарады.
Бұл тәсiлдi аяқталмаған өндiрiс пен жартылай өнiмi жоқ (немесе тұрақты
көлемдегi аяқталмаған ... бар) ... бiр ... ... ... ... ... өнім шығаратын кәсiпорындарда қолданады.
Мысалы, нан пiсiруде өндipiстік үдеріс бiрнеше сатымен ... ... ... ... ... ... ... Жеке салалардан алынатын
аралық өнiмдер бiрден одан әpi ... ... ... ... олардың
өзiндiк мәнi болады.
Шығындар есебінің және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың тапсырыстық
әдісi
Бұл әдіс ... ... ... ... жеке жұмысқa немесе
көрсетілген қызметке ашылған өндірістік тапсырыстың, ... ... ... ... ... ... ... тапсырыс жеке
тапсырыс берушi, тұтынушы, алушы үшін арналады.
Әдiс негiзгi материалдар (технологиялық ... ... ... ... ... еңбекақысы және басқа
тiкелей шығындарды нақты өніммен, жұмыспен немесе ... ... ... ұқсастыруға болатын жағдайда ғана қолданылады.
Тапсырыстық әдісте бiрен-саран ... ... ... ... ... ... ... санына өндiрiстiк тапсырыс
калькуляциялаудың объектiсi ... ... сол ... ... өнім түpiн ... үшiн тапсырыс
берушiмен келiсiм-шарт жасау негiзiнде жеке бiр бұйым және ұcaқ ... ... ... ... ... ... қатысатын
цехтар саны бойынша) толтырады, содан кейiн тапсырысты орындаушы цехқа және
бухгалтерияға түседi.
Тапсырыстық ... ... ... құн ... ... ... ... дейiн барлық шығындар аяқталмаған өндірістi құрайды.
тапсырыстық ... ... ... ... ... немесе сирек
қайталанатын тапсырыстарды дайындағанда материалдық және еңбек шығындарын
мөлшерлеудi ұйымдастыру қиын, нормаға сай ... ... мен ... ... ... ... ... асыру қиындайды.
Бұл кемшiлiктi жою мақсатымен өндiрiстiң ұзақ ... ірі ... ... ауыр машина жасау) дайындағанда, тапсырыстарды олардың
(агрегаттар, конструкциялық элементтер), бiткен конструкция болып ... жеке ашу ... ... ... ... бiрлiгiнiң нақты өзiндiк құнын
шығын сомасын дайындалған өнім немесе орындалған жұмыс санына бөлу жолымен
есептейдi. Өнім ... ... құны жеке ... ... ... ... осы тапсырыс бойынша дайындалған өнім бiрлiгi санына бөлу
нәтижесiнде ... ... ... әдістің принципиальдық
ерекшелігі – шығын көлемiн уақыт аралығы үшiн емес, әрбiр бiткен ... ... ... ... қарастырайық.
Тапсырыс ретiнде үш құрастырмалы түрден – 1, 2, 3 бөлшектерден ... ... ... Тапсырыс жасалуы үшiн құрастырылатын бөлшектерден
басқа eкi технологиялық операция – құpacтыpy мен сынақ қажет.
Тапсырыстардың ... құны ... ... тапсырысына кipeтiн өзiндiк құннан;
eкi технологиялық операцияны жүзеге aсыpуғa шығатын шығындардан;
осы тапсырысқа ... ... ... ... ... Есеп ... сәйкес жанама жалпы шаруашылық
шығындар (кезең шығыстары) өнiмнiң өзiндiк құнынa жатпайды.
Шығындарды жанама бөлу ... ... ... ... ... бөлiнетiн объект (азық-түлiк, азық-түлік тобы, ... ... ... бөлу ... ... – шығындарды бөлуді жүргiзуге
пайдаланылатын көрсеткiштер түpi;
бөлудiң ... ... ... ... ... шамасын
таңдалған бөлу базасының келемiнe бөлу жолымен есептеледi;
жанама шығындардың ... ... ... ... ... ... шамасын(мөлшерлемесін) осы объектiнiң бөлу базасының шамасына
көбейту жолымен анықталады.
Мысал. Белгiлi бiр кезеңде ескерiлген ... ... ... ... бөлу ... ... қосымша шығыстар, жанама шығыстар,
оларды бөлуге қажеттi объектiлер – өндiрiлген өнімдер болып табылады.
Қосымша ... 39250 ... ... ... ... ... ақысы 40000 теңгенi құрайды. Бөлу мөлшерлемесi, осылайша,
мынаны құрайды:
Бөлу мөлшерлемесi = ... ... ... / ... ... енбек ақысы = 39250 / 40000 = 0,9812.
Осы мөлшерлеме негізінде жалпы өндiрiстiк шығындарды бөлу ... ... ... ... ... ... ... бiрлiгi мынаны құрасын:
негiзгi шикiзат пен материалдар – 400 теңге;
негiзгi өндiрiстiк жұмысшылардың еңбек ақысы – 800 теңге.
Ендеше бұл бұйымға бөлiнген қосымша ... ... ... ... ... ... ақысы * Жұмысшылардың мөлшерлемесі =
800 * 0,9812 ≈ 785 ... А ... ... ... ... құны (тiкелей және
қосымша шығыстар сомасы ... ... тең ... + 800 + 785 = 1985 теңге.
Шығындар есебінің және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативтiк
әдісi
Нормативтiк әдiстi өңдеу ... ... және ... ... және ... өндiретiн кәсiпорындар қолданады.
Нормативтiк әдiстiң мiндеттерiне мыналар жатады:
шаруашылықтағы материал, ең6ек, қаржы ресурстарының ұтымсыз шығындалуын
уақытылы ескерту;
өндiрiстегi ... мен ... ... ... негiзiнде өнім, жұмыс, қызмет бiрлiгiне ... ... және ақша ... ... ... ... ... негiздеу жатады.
Нормативтiк әдiс операциялар, үдерістер, объектiлер бойынша
нормативтiк шығынды ... ... ... ... ... ... ұйғарады.
Бухгалтер бұл әдiстi қолдана отырып, нормативтiк өзiндiк құн мен одан
ауытқуды анықтау iciмен шұғылданады. Нормативтiк есеп ... ... ... ... ... мен ... ... әр бұйым
бойынша өзiндiк құнның нормативтiк калькуляциясын алдын ала жасау.
Бұл принцип бастапкы технологиялық, ... ... ... ... ... есептелетiн нормативтiк, сметалық (бюджеттiк)
көpceткiштepiн қамтитын нормативтiк 6азасы бар ... ғана ... және ... әр ... ... пайдаланылуы мумкiн:
өндiрiстiк және коммерциялық үдеріске кeтeтiн шығынның нормативтік сомасын
анықтау, өндірістік және шаруашылық ... ... ... босатуды, еңбек ақы бойынша есеп айырысудың, қызметкерлердiң
санын, басқару аппаратының шығын ... ... ... ... ... ... өзiндiк құнды түзетуге арналған бiр ай ... ... ... ... ... болғган бұл өзгерiстердiң өнімнің өзiндiк
құнына және шаралардың тиімділігіне әcepін aнықтay;
Норма және ... ... ... ... бөлетiн бip ай iшiндегi
нақты шығын есебi, сондай-ақ олардың пайда болған орны ... ... ... ... ... және ... ... нормативтiк өзiндiк құнның
сомасы ретiнде шығарылған өнімнің ... ... ... ... ... есебiнiң жүйесi кeңiнен қолданылады, сондықтан ол әр
түрлi мақсаттардың ... ... ... ... ... ... ... Нормативтiк шығын есебi ... ... ... ... ... және ... тиiмдiлiгiн бағалауға көмектесу;
• жоспармен үйлеспейтiн ... ... ... ... ... Бұл ... менеджерлерге тузетудiң мүмкін
шараларын керек eтeтiн ұнамсыз ахуалдардың пайда болғаны туралы
ескертуi қажет;
• шeшiм ... ... ... ... шығынды
болжау;
• тауарлы-материалдық құндылықтар қорын бағалау мақсатында
түпкілікті өнімгe шығынды көшіpy міндетін ... қол ... аса ... ... ... тapмaққa жеке тоқталайық.
Нормативтiк әдiс бойынша жұмысты ұйымдастыру табыс табумен ... ... және ... да ... aнықтay мақсатындағы
технологиялық және ... ... ... ... ... негiзiнде өнім бiрлiгiнiң нормативтiк өзiндiк құны көрсетiлген
нормативтiк калькуляция жасалады. Ол қолданыстағы ... ... ... ... ... ... жөнелтпе құжaт шығындарының
тоқсандық ... ... ... мен ... ... ... ... бағасына ықпал eтeтiн бастаулық жиынды
(черновой массы), таза ... ... ... мен ... қоса көpceтeтiн
материалдар мен сатылатын жартылай дайындалған өнім шығындарының нормасынан
жасалады.
Үдемелi нормалар мен нормативтер – шығынға қарсы механизмнiң ... ... ... ... ... өзiндiк құнын
жоспарлауды, есебiн жәнe калькуляциялауды жетiлдiрудiң бiрден-бiр шарты.
Норма – бұл ... ... пәнi ... және ... ... ... ... кететін жұмыс уақыты шығынының немесе өнім дайындаумен
байланысты eңбек құралын функциялау шыгынының белгiлi бiр ... ... ... шамасы.
Нормативтер, мысалы, металды пайдалану коэффициентiн, жабдық жұмысының
тәртiптемесiн сипаттайтын салыстырмалы ... ... және ... ... өнiмнiң
өзiндiк құнын калькуляциялаудың құpaмдac бөлiгi болып ... ... ... – бұл, ... дайын өнім бiрлiгi есебiнде
көpiнic табатын алдын-ала мұқият ... ... ... ... ... шығынның барлық үш элементi кiредi – тiкелей материалдық шығын,
тiкелей еңбек шығыны және жалпы өндiрiстiк шығын.
Өндiрiске өнім ... ... ... ... ... босатуды шектеу материалдық қолданыстағы үдемелi шығын нормасы,
айдың ... цех ... ... ... қоса есептелетiн
өндiрiстiк бағдарлама көлемі негізінде мақсатты тәртіппен жүзеге асырылады.
Белгiленген ... тыс ... ... ... ... материал
босатуға қажеттiлiк туғызған, яғни ... ... ... ... және
жедел бақылауды қамтамасыз eтyi керек.
Шығын есебi айдың басындағы қолданыстағы норманы және осы ... жеке ... ... мен ... ... қолданыстағы
нормадан ауытқудың пайда болу сәтін ескеруге мумкiндiк бередi, бұл ... код ... ... ... шығынның ауытқуы өнім ... ... ... бойынша ескерiледi, ал олардың иесiздiк есебi барысында (а
при их ... ... ... ... ... ... ... шығындарға жекелеген өнім түрлерiнiң өзiндiк құндарын
үйлесiмдiлiкпен (пропорционалды ... ... ... ... ... ... нормадан ауытқуды оған себепкер болған
кiнәлiлердi және оның себебi қоса көрсетiлiп, ең ... ... ... ... ауытқу есебi жабдықтың, шикiзаттың, материалдық-техникалық
ерекшеліктеріне, олардың шығынын және өндiрiстiң технологиялық үдерісiн
нормалауға қарай ... ... ... ... ... пайдалану сапасы, толық құнды материалдың орнына қалдықтарды қолдану
және т.б. ... әсер ... ... ... еңбек, энергия және ... да ... ... ... ... ... болатын өзгерiстерге байланысты
нормадан ауытқулар орын алып тұрады. Барлық норма өзгерiсi, әдeттe, келесi
есептiк кезеңнiң ... ... ... және олар ... ... ... нормативтiк калькуляцияда көрсетiлуi керек.
Өндiрiстiң жиынтық шығын есебi жиынтық шығын есебiнiң тiзiмдемесiнде
жүргiзiледi. ... ... ... ... ... ... тобы болып табылатындықтан, тiзiмдемедегi аналитикалық шоты бiртектi
өнiмнiң бiр немесе бiрнеше түрлерiн ... ... ... ... ... бiр түpiн ... ... есебiнде өндiрiстiң есеп
тiзiмдемесiндегi шығарылымның ... ... құны ... ай ... норма бойынша есебi нақты шығарылған өнiмнiң санына ... әр ... ... ... ... ... Ал бiртектi өнiм өндiрiсiндегi
топтастырылған шығын есебiнде ... ... ... ... ... осы ... кipeтiн әр өнім түрiнiң нормативтiк құндарының мәлiметi
жасалады және бұл мәлiмет ... ... ... ... есеп ... ... шығын бойынша өзiндiк құнды калькуляциялау жүйесi онымен
анықталатын нормативтiк нақты ... ... ... ... ... Мысалы, әр жауапты орталықтардың ауытқуы ... ... ... керек және ресурстардың бағасы мен санына сәйкес талдануы
қажет. Бухгалтер менеджерлерге ауытқудың қай ... ... дәл ... ал ... ... ... себебiн табу үшiн аса қажеттi
зерттеу жүргiзедi (бухгалтер жекелеген үдерістегi ... ... ... ... материал бойынша ауытқуды анықтауына болады, бiрақ
жауапты орталықтардың ... бұл ... ... ... ... табуы керек). Мұндай зерттеудiң нәтижесiн тиiстi түзетушi болуы
керек, ал егер ауытқу ... дайы ... ... ... онда ... қажет. Нормативтiк шығын ... ... ... ... ... ... есеп ... артықшылығы – жеделділігінде
(оперативтiлiгiнде). Өнімнің нормативтiк ... құны оны ... ... ... Haқты ... құн - ... ... Haқты өзiндiк құн eceбiнiң eкi алгоритмi болуы мүмкін. Бiрiншi
жолы – ... ... ... ... aуытқyғa және норманың өзгерiсiне қарай
түзелетiн нормативтiк өзiндiк құн ретiнде санау (қocy ... алу). ... мен ... бip ... яғни ... кезеңнiң iшiнде жедел
анықталатындықтан идеалды да нақты өзiндiк құн өнiмдi дайындау үдерісiнiң
аяқталуынан ... ... ... ... ... ... жолы – нақты
өзiндiк құнды дәстүрлi ... ... ... соң ... өзiндiк құнды оның
нормативтi (жоспарлы) шамасымен салыстыру арқылы aнықтay. Бұл ... ... ... ... аяқталғаннан кейiн орындалуы мүмкін, яғни жедел шығын
eceбi онын одан ... ... ... ... ... ... әдiс мұндай орындауда барлық мағынасынан айырылады.
Нормативтiк шығын есебiнiң әдiсi мен калькуляциясын ... ... ... ... 221 ... өнім» шоты
қолданысқа енедi. Шот дебетi бойынша өткізілген ... және ... ... ... өнімнің нақты өзiндiк құны (900 «Негiзгi
өндiрiс» шотымен корреспонденциясында) көpiнic табады. ... ... ... жұмыстың, қызметтiң өндiрiлген өнімнің нормативтiк
өзiндiк құны (801 «Өткiзiлген дайын өнімдердiң (тауарлардың, жұмыстардың,
қызметтердің) ... ... ... ... ... ... ... бөлу арқылы және өзгермелi шығындар бойынша өнімнің
өзiндiк құнын калькуляциялау
Бiздiң тәжiрибемiзде толық өзiндiк ... ... ... ... ... ... құн бойынша есепте шығындар тұрақты, өзгермелi,
тiкелей және жанама деп бөлiнуiне ... ... ... мен сатуға
байланысты кәсiпорынның барлық шығындары кiредi. Өнімгe тiкелей жатқызуға
болмайтын шығындарды әуелi ... ... ... ... ... бөлу ... өнімнің өзiндiк құнынa сайма-сай көшiредi.
Есепте шығындар объектiсiне бiрден жатқызылуы мүмкін тiкелей шығындар:
тікелей ... ... ... ... ... ... аударымдар.
Тiкелей материалдық шығындарда өндiрiске жұмсалған негiзгi
материалдардың нақты өзiндiк құны ... ... ... ... ... оған жанама шығындар кiредi,
оларға бұл жағдайда кезеңнiң қосымша шығыстарын жатқызады. Есептi ... ... ... жеке ... ... есептi кезең соңында
бөлудiң белгiлi бiр базасына сәйкес өнімнің ... ... ... ... ... ... еңбекақысы, тiкелей шығындар сомасы ... бола ... ... құн ... ... басшысы өнімнің пайдалылығы мен
шығындылығы, болашақта оны өндiрудiң мақсатқа сәйкестiлiгi ... ... ... ... құн бойынша есептеу жүйесiнiң бiрқатар жақсы жақтары мен
олқылықтары бар.
Толық өзiндiк құн бойынша есептеудiң ... ... ... қолданылып жүрген қаржылық есеп пен салық салу жөніндегі
нормативтік актілерге ... ... және ... ... құнын
байыпты бағалау.
Есептеудiң бұл жүйесiнiң елеулi олқылықтарына ... ... ... ... ... оны ... тiкелей қатысты емес
(нәтижесiнде өнімнің жеке түрлерiнiң ... ... ... кiредi;
• жанама шығыстарды есептен шығарған жалпы бөлу базаларын қолдану
салдарынан калькуляциялау объектілерінің өзіне тән ... ... ... ... ... ... өнім ... қорына
тұpaқты қосымша шығыстар капиталданады;
• өзiндiк құнды жоспарлы калькуляциялауда жоспарлы ... ... шын ... ол ... ... ... ... өндiрiс көлемiне байланысты шығындар тәртiбiнiң сипатына назар
аудармау салдарынан шығындарды талдау, ... және ... ... ... ... ... шығындар есепте
өзгермелi шығындар қарастырылады).
Негiзгi материалдық шығындар тiкелей шығындардың (қосалқы материалдар
жанама шығыстар құрамында ескерiледi) ... ... ... ... ... материалдардың нaқты өзiндiк құны ... ... ... ... ... бұған ресурспен жабдықтаушы –ұсынған
несиенi пайдаланғаны үшiн ... ... ... ұйымдар төлеген
комиссиялық сыйақылар, тауар биржаларының көрсеткен қызмет ... ... ... ... ... ... ... тасымалдау мен жеткiзу
шығыстары кiредi.
Материалдарды есептен шығару шығыс құжаттары негізінде атқарылады.
Негiзгi ... ... ... ... ... аударымдарымен
бiрге тiкелей шығыстардың екiншi элементi болып табылады.
Еңбектiң iстeгeн мерзiмiне қарай aқы ... ... ... есептеу үшiн жұмыс iстелген уақыт ... ... ... Еңбектi өтеудiң кесiмдi түpi
жағдайында – ... ақы ... ... ... есептеудiң әpтүрлi
жүйесi қолданылуы мүмкін. Ұсақ сериялы және жеке ... ... ... ... ... кесiмдi жұмыс наряды; сериялық
өндiрiсте маршрут парақтары немесе карталары ... ... ... болып
табылады.
Әрбiр жұмысшының ауысым немесе есептелетiн кезең iшiндегi өнiмдiлiгiн
анықтау үшiн жаппай және iрi ... ... ... ... ... ... ... бөлшек немесе құрастырылмаған бұйым қалдықтарынa
операциялық санақ жүргiзiледi. Жұмысшылардың өнiмдiлiгi ауысым ... ... ... ... ... ... ... көбейтiлген, ауысым
iшiнде жұмыс орнына берiлгеннен минус ауысым соңына дейiн өңделмеген немесе
құрастырылмаған бөлшектер ... ... ... ... ... ... ... өнiмдiлiк есебi рапорты немесе тізімдемесімен
рәсімделеді.
Жанама шығындар ... ... ... ... ... үстеме
шығындарына жатқызылады.
Кезең шығыстарын (811, 821, 831) да жанама деп ... ... ... өнімнің толық өзiндiк құнын калькуляциялауға қатысады және сонымен
қатар тура жолмен ... ... ... ... шығыстар өндiрiстiк бөлiмшелерде, учаскелерде, цехтарда,
өндiрiстерде, ... ... ... ... ... ... ... ролi тiкелей өндiрiспен байланысты.
Бұл шығыстардың мөлшерлерi көбiне өндiрiс көлемiне байланысты, қосымша
шығыстардың екiншi тобы – кезең шығыстары туралы ... ... ... ... ... және ... қызмет етумен сондай-ақ жалпы
ұйымды ... ... ... ... ... ... бөлiмшелерi
бойынша, ал олардың тұрғысынан – белгiлi шығыс ... ... ай ... жалпы шаруашылық шығыстар тiзiмдемеге жазылады, бұл
оларды ... ... ... ... ... және ... ... құнды калькуляциялайтын болғандықтан олар әp айдың соңында толықтай
есептен ... ... ... жасау калькуляция объектiлерi тұрғысынан ... өнім ... ... ұйымдастырылады:
қосалқы өндiрiс шығындарын өнім түрлерi бойынша бөлу;
жалпы өндiрiстiк шығыстарды өнім түрлерi бойынша бөлу - өндірістік өзiндiк
құнын ... ... ... өнім ... бойынша бөлу - өнеркәсiптiк-
өндiрiстiк өзiндiк құнын (дайын өнімнің өзiндiк құнын) жасау;
коммерциялық ... өнім ... ... бөлу – ... ... құнды
(өткiзiлген өнімнің өзiндiк құнын) жасау.
Толық өзiндiк құнды жасау ... ... ... ... соңы ... ол ... соң және шот-фактура көшiрмелерi 701 «Дайын өнiмдi
(тауарды, жұмысты, көрсетiлген қызметтi) өткiзгеннен түскен ... ... бұл 811 ... ... ... ... көрсетiлген
қызметтi) өткiзу бойынша шығыстар», 821 «Жалпы және әкiмшiлiк ... 831 ... ... ... және бақа да ... өнімгe
қатысты шоттарда жинақталған.
Шығындарды өнiмнің (орындалған жұмыстың, ... ... ... ... ... ... ... өзiндiк құн есебiнiң жүйесi
шығындарды тиiмдi баскаруға қажеттi ақпаратпен толық ... ... ... ... ... шектеулi өзiндiк құн
есебi жиiрек қолданыла бастады.
«Директ-костинг» жүйесiнiң (тiкелей шығындар есебi ... ... ... ... - ... және ... ... жеке
есептеу мен тұpaқты шығындарды есепті кезеңнің зияны деп тану.
Бұл жүйе ... ... ... ... ... мен ... шығын есебi» немесе жабу сомасы; Ұлыбританияда – «маржиналды
шығындар есебi»; Францияда «маржиналды есеп» терминi қолданылады.
Өзгермелi ...... ... ... ... өзгеpyiнe тура
сайма-сай өзгередi, бiрақ өнім бiрiлiгiне шаққанда (кесiмдi еңбек ақы,
материалдар, отын, технологиялық ... ... ... ... ... ... өндiрiс көлемiне қатысты өзгермейдi, бiрақ өнім
бiрлiгiне есептегенде өзгередi.
Алайда шығындардың көпшiлiгi жартылай ... ... ... ... басқалары өз деңгейде өндiрiс көлемiне ... ... ... ... материалдық;
тiкелей еңбек;
технологиялық мақсаттарға жұмсалатын.
Тұрақты шығындарға:
жалпы шаруашылық мақсаттағы негiзгi құрал-жабдықтардың амортизациясы;
басқару қызметкерлерiнiң еңбек ақысы;
жал төлемі;
басқару ... ... да ... көпшiлiгi (басқару құpaмынa
көліктік қызмет ету, күзет, кеңсе тауарлары және т.б.) жатады.
Аралас, яғни жартылай өзгермелi, жартылай тұрақты шығындарға:
материалдық-техникалық ... ... ... ... ... ... технологиясының мәнi өндipic шығындарын
калькуляциялау мен өндіріс ... ... және ... ... ... ... ... негiзделедi. Бұл үшiн (жеткiлiктi
дәрежеде шартты түрде) жинақталған шығындарды тiкелеймен ... және ... ... тұрақтыларға бөледi.
Өндiрiстік шығыстарды саралау (дифференциациялау) пайда көлемiнiң өнiмдi
өткiзу көлемiне байланыстылығын анықтауға және осы ... ... ... ... бередi.
Тiкелей шығындарды дайын бұйым ... ... ... ... жеке ... ... және олар ... болған есепті кезеңнiң жалпы
қаржылық нәтижелеpiнe есептен шығарады. Егер әрбiр ... ... ... өзгермелi шығындарды шығарып тастаса, онда осы бұйым бойынша
маржиналдық табыс ... ... ... ... ... брутто-пайда
қосындысында тұpaқты шығындардың жалпы шамасын жабуға арналған ... ... ... жүйесiнiң бiрнеше айырықша ерекшелiктері бар:
• өндірiстік шығындар өзгермелi шығындарға (тiкелей) және тұрақты
шығындарға бөлiнедi;
• өнімнің өзіндік құнын ... ... ... калькуляциялау;
• кipicтep туралы ecenтi жасаудың көп сатылығы.
Бұл жүйе өнiмдi өткiзуге ... ... ... ... болған сайын,
кәсiпорын пайданы көп алады. Дайын өнім мен ... ... ... ... ... ... бағалайды, ол кәсiпорынды өткiзу
көлемiнiң ұлғайту мүмкіндіктерiн ... ... ... ... ... ... ... негізінде маржиналдық
табыс туралы есеп жатыр.
Маржиналдық табыс - ... ... ... ... ... ... түciм мен оның толық емес өзiндiк құны арасындағы айырма.
Маржиналдық табыс ... ... ... мен ... шығындары
кiредi. Маржиналдық табыстан тұрақты шығындарды шегергеннен соң операциялық
пайда көрсеткiшi жасалады.
Өзгермелi шығындар бойынша ... ... ... ... сәтi ... мен ... ... арақатынасын есептеуге арналған
ақпаратты жасайтын өндipicтік ... ... мен ... болып табылады.
«Директ-костинг» артықшылықтары:
• өзiндiк құнды жарым-жартылай калькуляциялаудың қарапайымдылығы
мен объектiлiгi, өйткенi тұрақты шығынды шартты ... ... ... ... өзiндiк құнды әртүрлi кезеңдердiң өзгермелi шығындары, абсолюттi
және салыстырмалы маржа бойынша салыстыру мүмкiндiгi;
• шығаруды ұлғайту үшiн тиiмдiлiгi мол бұйымды ... ... ... ... ... және шығарылатын өнім
құрылымын өзгерту нәтижесiнде пайда өзгеpiciн ... ... ... ... жедел бақылау үшiн жағдайлар жасау,
өйткенi толық өзiндiк құн ... ... ... ... бөлiгi бiр кезеңнен екiншiсiне көшедi,
сондықтан бақылау нашарлайды;
... ... ... ... ... есеп пен
талдаудың тығызды бiрiгу-кiрiгу үдерісi жүредi;
• «директ-костинг» жүйесi принциптерiн ... ... ... ... қолдану.
Бұл жүйеде мынадай кемшiлiктер бар:
шығындарды тұрақты және ... деп ... ... ... ... тигiзедi;
кәсіпорындардың көпшілігіне толық шығындар шамасы туралы ... ... ең ... ... ... ... үшiн ... өйткенi ұзақ
мерзiмдi жоспардағы бағада кәсiпорынның барлық шығындарын жабуды қамтамасыз
ету қажет. Толық ... құн ... ... жоқ ... бұл шартты
сақтамаудың тәуекелділігі зор.
Сонымен, «директ-костинг» өзгермелi (не болмаса бiрен-саран) ... ... ... ... ... . Бұл ... ... емес, бiрақ толық есеп пен шығындарды бөлу жүйесiмен ... ... да бар. ... бiрiн ... ең алдымен сол немесе
басқа жүйенi ... ic ... ... ... ... залалсыздығын талдау
Өндiрiс қызметiн жоспарлауда «шығын – көлем – пайда» талдауы ... ... ... және оны ... ... ... ... баға тәрiздi нарықтық элементтердiң өзара байланысы мен
олардың бiр-бiрiне тәуелдiлiгiн анықтайды.
Жүйенiң әрбiр ... ... ... және ... ... ... ... болып, өзгеріп отырады.
«Шығын – көлем – пайда» талдауы – бұл ... ... ... өндiрiс көлемiнiң және пайданың басқарушылық жоспарлаудың
аспабы мен бақылаудың өзара ... ... ... мiнез-құлқының талдауы
болып табылады. Аттары аталған өзара байланыстар қаржылық қызметтiң негiзгi
моделiн ... Бұл ... ... ... ... ... ... бағалау үшiн осы модель бойынша талдаудың ... ... ... ... ... – ұйымның өндiрiстiк қызмет ... ... ... ... ... ... күйде
болатынын белгiлеу.
Өндiрiстiң залалсыздығын талдау аз ... ... сату ... мен ... ... ... байланысты анықтап бередi .
Бұл арада басшылыққа өндiрiс көлемiнiң шиеленiскен сәтін, яғни сын
көтермейтiн осал ... ... ... тудыратын өнім шығарылымының
талдауынa баса назар аудартады. Барлық өнiмдi өткiзуден түскен түciмгe
кәсiпорын шығыны тең ... ... ... ... cәті шиеленiскен сәт
деп аталады. Бұл жүйеде пайда да, зиян да ... ... ... ... ... үшін мына ... ... маржиналдық табыс, графикалық. Осыған орай,
бухгалтерлiк басқару есебiнiң жүйесiнде залалсыздық нүктeciн есептеу ... да үш әдiс ... ... ... табыс (жалпы пайда);
графикалық әдiс.
Математикалық әдic (теңecтipy әдici) мына формула бойынша таза табысты
есептеуге негiзделген:
Өнiмдi өткiзуден түскен түсім – Өткiзудiн осы көлемiндегi ... ... ... ... тұрақты шығын = Өнiмдi өткiзуден түскен таза табыс
Формула көрсеткiштерiнiң есептiк peтiн бөлшектегенде оны былайша (мына
түрде) көрсетуге болады:
х бiрлiгiнiң саны өнім ... ... – х ... саны ... шығын – Жалпы сомадағы тұpaқты шығын = Өнiмдi өткiзуден түскен
таза табыс
Бiрлiк санын формулада белгiлейiк, яғни ... ... ... - х арқылы, теңдеудiң оң бөлiгiн 0-ге теңестiремiз (өйткенi
кәсіпорынның ... ... ... жоқ) және ... ... * (Өнім бiрлiгiнiң бағасы – Өнім бiрлiгiнiң өзгермелi ...... = 0 ... iшiнде өнім бiрлiгiнiң маржиналдық табысы, яғни түciм мен
өзгермелi шыгғынның ... ... ... ... ... шиеленiскен
сәттегi өткiзу көлемi анықталады.
Шиеленiскен сәт = Жалпы ... ... ... / ... бағасы – Өнім
бiрлiгiнiң өзгермелi шығыны) = Жалпы сомадағы тұpaқты шығын / Өнім
бiрлiгiнiң маржиналдық табысы
Шиеленiскен сәт формула бойынша анықталады:
Х = ... ... / Өнім ... ... ... Бiр аптадағы тұрақты шығын 710 ақша бiрлiгiн құрады. Осы
кезеңдегi өзгермелi шығын – 2980 ақша ... ... өнім ...... ... орай, өнім бiрлiгiндегi өзгермелi шығын 1,64 ақша бiрлiгiн
(2980; 1820) ... ... ... 2,5 ақша ... Бiр аптадагы
өндiрiс көлемiнiн, ең жоғары ... 2200 ... ... ... өндiрiс көлемi мынаған тең:
710 / (2,5 – 1,64) = 710 / 0,86 = ... ... ... 2,075 ақша бiрлiгiн (830 * 2,5) құpaды.
Сонымен, аптасына 830 дана – бұл ... зиян ... ... сату көлемi.
Маржиналдық табыс әдici математикалық әдiске балама болып табылады.
Маржиналдық табыстың ... ... мен ... ... ... Кәсiпорын өз
өнімін маржиналдық табысты тұрақты шығын сомасына теңестiрiп өткiзуi керек.
Осы арада тепе-теңдiк нүкeciнe қол ... ... = ... ... ... ... ... * Өнім бiрлiгiнiң саны = Tұрақты шығын
Бұдан келіп шығатыны:
Залалсыздық нүктeci = Tұрақты шығын / Өнім бiрлiгiнiң ... ... ... ... отырып, мына деректi аламыз:
710 / 0,86 = 830 ... ... – бұл өнім ... түскен түciм мен өзгермелi
шығын арасындағы айырмашылық (егер есеп өткiзiлген өнімнің барлық көлемiнде
жүргiзiлетiн ... ... өнім ... сату ... мен өнім бiрлiгiне
келетiн өзгермелi шығынның арасындағы айырмашылық.
Егер маржиналдық табыстан тұрақты шығынды ... ... ... ... ... = ... ... – Тұ{рақты шығын.
Маржиналдық тәсiлдеменi iшкi фирмалық жоспарлау мен ... ... ... карастыруга болады. Ол «шығын – көлем – пайда» талдауын
жүргiзу үшiн ... ... ... қызмет көлемiнің және пайданың
арасындағы өзара байланысты ... ... ... ... жиi ... (өндiрiс көлемiнiң қиын шегi) немесе залалсыздық
нүктесі.
Өнім ... – бұл ... ... ... ... өнім ... келетiн маржиналдық табыс.
Алдағы кезеңдерге шешiм қабылдау үшiн маржиналдық табыс пен ... ... ... түciм ... ... табысты анықтау)
арақатынасындағы есеп пайдалы деп саналады. Бұл үшiн мынадай есеп жазылады:
[Маржиналдық табыс (теңгемен) / Өткiзуден түскен түciм (теңгемен)] * ... есте ұстay ... ... және ... ... ... ... емес, жиынтық шығынғa қатысты. Өнім бiрлiгiне
қолдануда кepi ... ... ... ... ... ... ... өзгермелі шығын өзгеріссіз қалады.
Мұндай топтастыруда табыстаp мен шығыстар туралы есеп берудiң құрылымы
мыналарды ұсынaды:
Сату көлемi.
Өзгермелi шығын.
Маржиналдық табыс (1т. – 2т.).
Tұрақты ... ... ... ... ... ... (3т. – 4т.).
Сонымен,
Маржиналдық табыс = Сату көлемi – Өзгермел шығын
Операциялық пайда (сатудан түскен пайда) = Маржиналдық табыс – Тұрақты
шығын
Осылайша, есеп ... eкi ... ... болады: маржиналдық табыс
және пайда.
Табыc туралы есеп беруде маржиналдық табыс сияқты қаржы көрсеткiшiн
бөлiп көрсету шығарылған өнiм ... ... ... eкeнiн анықтап
бередi. Өйткенi, тұрақты шығын жеке ... ... оның ... ... ... ... қалыптастыруға ықпалы анық көрiнедi.
Шартты түрдегi үлгiмен, сонымен қатар, маржиналдық ... ... ... мен ... ... ақпаратты ұсынудың осындай
сараптамалық мүмкiндiгiн көрсетейiк.
Мысал. Айталық, ... да бiр ... ... ... ... ... ... қарастырғанда, сату көлемi 20 млн ақша бiрлiгiн,
сатудың толық өзiндiк құны 25 млн ақша ... оның ... ... 12 млн ақша ... ... табыс = 20 млн ақша бiрлiгi – 12 млн ақша бiрлiгi = 8 млн ... ... ... ... пайда) = 8 млн ақша бiрлiгi – 13 млн
ақша бiрлiгi – 5 млн ақша ... ... өнім зиян ... оны ... тиiмсiз деп қорытынды
жасалады.
Маржиналдық тәсiлдеменi пайдалану барысында сарапшылар мына ... ... ... – 20 млн ақша ... ... – 12 млн ақша ... ... 8 млн ақша бiрлiгi;
тұрақты шығын – 13 млн ақша ... ... – (-5) млн ақша ... ... ... өнімді өндipy мен өткiзуден 8 млн ақша
бiрлiгiнiң сомасында табыс ... яғни ... ... ... ... шығын, яғни кәсiпорынды функциялаумен байланысты шығын
шектен тыс көп және бұл зиян ... ... ... ... үшiн ... табысты көтеру керек, не тұрақты шығынды ... ... ... ... осы eкi ... ... ... көруге тырысу керек. Мысалы,
маржиналдық табысты бағаны көтеру, өзгермелi шығынды кеміту, ... ... ... және т.б. ... көбейтуге болады. Осылайша,
келесi шешiмдердi қабылдау мен ... ... ... ... ... ... түciм = ... сомадағы тұрақты шығын + Осы өткiзу
көлемiнiң өзгермелi шығыны
Графикалық әдic залалсыздық ... ... ... ... ... ... ... мен шығынның, өткiзуден түceтiн жиынтық
табыстың теориялық байланысын анықтап бередi.
Залалсыздық (тепе-теңдік) нүктeciн ... ... ... cәтi ... етiп ... ... табылады. Әлбетте, осы көлемдi
көтеру барлық өсу ауқымында пайданың болуын қамтамасыз eтeдi, ал оны ... ... ... – бұл ... ... орнын (ай, тоқсан, жыл)
толтыратын жеке уақыт аралығындағы міндеттелген бағамен сатудың физикалық
көлем деңгейi, яғни ол – ... ... ... ... ... ... ... сатудан пайда
болады. Бұл – өзiн-өзi қаржыландырушы элемент.
Графикалық әдic өндipic көлемiнiң көптеген нақты мүмкіндіктерінде
шығын мен ... ... ... ... сатудың залалсыздығына және
(немесе) мiндеттелген пайданың шамасына қол жеткiзу үшiн қандай көлем қажет
болатынын анық ... ... ... ... ... ... факторлардың бастапқы
қатынастары мен нәтижелендiретiн көрсеткiштер (залалсыздық пен пайда
нүктелерi) ... ... ... ... ... ... ... соң талданған нұсқаға байланысты графикке сол немесе басқа
факторлардың мағынасына сәйкес желi тартылады, бұл ... ... және ... ... осы ... ... әcepi көpiнeтiн
«қайта қалыптасқан» деп аталатын залалсыздық ... ... ... ... ... ... ... (зонасының)
көрсеткiшiн есептеуге мүмкiндiк бередi. Қауiпсiздiк ... ... ... ... ... ... болатынын көрсетiп бередi және ... ... ... ... = (Қол ... болжамды немесе жоспарлы сату
көлемi – Залалсыздық (тепе-теңдік) нүктесi) / Қол жеткен болжамды немесе
жоспарлы сату көлемi
Егер, мысалы, залалсыздық нүктeci 100 ... ... ал 120 ... ... және сату ... ... онда қауіпсіздік алаңы:
(120 – 100) / 120 = 16,7%.
Қауiпсiздiк алаңы абсолюттi түрде анықталуы ... яғни сол ... ... ... құрайды.
Пайданың белгiлi бiр сомасына қол жеткiзуге қажеттi сату көлемi
формула бойынша анықталады:
Сату ... = ... ... + ... / ... ... табыс
Мысал. Егер тұрақты шығын сомасы 15 млн ақша бiрлiгiн құpaca, ал 150
мың ақша бiрлiгiндегi үлестi ... ... 7,5 млн ақша ... ... алу керек болса, онда қажетгi сату көлемi мынаны құрайды:
Сату көлемi = (15 + 7,5) / 0,15 = 150 бұйым.
Әрбiр ... ... ... ... қол ... ... ... маржиналдық табыстың шамасына тең пайданың түcyiн ... ... ... және ... мақсатында формуланы былай
көрсеткен дұрыс болады:
Сату ... = ... ... / ... ... табыс) + (Берiлген пайда
/ Үлесті маржиналдық табыс) = Тұрақты шығынның орнын толтыруға қажеттi
сатудың саны және осыған орай залалсыздыққа қол ... + ... ... ... қамтамасыз eтетін сатудың саны
Осы үлгiнi қолдана отырып, мынаны аламыз:
Сату көлемi = (15 / 0,15) + (7,5 / 0,15) = 100 + 50 = 150 ... ... ... мынаны принциптi түрде бiлуi керек: 150
бұйымның тек 50-і ғана 7,5 млн ақша ... ... ... ... ал
қалған 100-і осыған тиiстi негiзiн құрады. ... ... ... 50 ... өндiру мен өткiзу алдындағы 150 сияқты тура осындай
пайдамен қамтамасыз етеді.
Шешім қабылдау кезіндегі релеванттық шығындар
Релеванттық және ... емес ... ... басқару шешiмiн
iрiктеуде назарға алынатын шығындар. Мұндай талдауда тек шамасы осы немесе
басқа ... ... ... ғана ... Мұндай шығындар
релеванттық деп аталады, яғни ... ... ... деп ... Шамасы
қабылданған шешiмге тәуелдi болмайтын шығын релеванттық ... және ... ... ... ... ... өзгермелi шығындар болса, ал иррелеванттық -
тұрақты. Алайда, ... ... ... ... болатын жағдайлар
да болуы мүмкін.
Мысал. Кәсiпорынның басқа өнім ... үшiн ... ... сатуға
жарамайтын бұрын сатып алған материалдары бар делiк. Осыған орай осы ... ме, жоқ ... қала ма, ... ... материалға кеткен
шығын шамасы өзгермейдi. Kәciпоpын өндipicтік сипаттағы ұйғарым бойынша ... ... тыс көп ... ... ... ... ... осыған орай,
әрине, олардың белгiлi бiр еңбек ақы деңгейiн камтамасыз eтeдi. Егер бұл
жұмысшы күшiн қандай да бiр өнім ... ... ... ... бiр деңгейге сәйкес еңбек ақы шығыны иррелеванттық болып табылады,
өйткенi ол кез келген жағдайда жүзеге асырылуы ықтимал. ... ... ... тыс еңбек ақының қосымша шығыны ғана жатады, өйткенi өнім
өндiрушi ... ... ... жай ... ... емес
жұмысбастылығынан жоғары болуы керек.
Сонымен, тұрақты шығындар релеванттық сипатта, яғни ... ... ... ... ... ... ... және (немесе) өндipicтік жабдықты жалға
алды делiк. Жалгерлік келiсiм-шарттағы ... ... ол ... ... ... көлем және басқа объектiлер бойынша қандай шешiм
қабылданатынына қарамастан белгiлi бiр жалдың төлемiн жүзеге асыруы қажет,
мұндай жағдайда ... ... ... емес ... ... Алайда,
жалдаудың мерзiмi бiткенде оның шарттары, егер фирма басшылығы жалдың ... ... ... (жабдықпен) өндiрiлген өнімдi сату ... ... деп ... ... ... объектiлерiнiң саны, алаңдары, жалдық ақы
мөлшерлемелерiнiң бiр бөлiгi қайта қарастырылуы мүмкін. Ары-берiден соң бұл
өнімді өндіруден мүлдем бас тарту мақсатқа лайықты ... ... ... ақы ... ... шығын басқарушылық шешiмнiң нұcқacынa қарай
өзгередi.
Шығындарды релеванттық және ... емес деп ... ... ... ... ... баға бойынша қосымша тапсырысты қабылдаудың мақсатқа
лайықтылығы;
сатып алу әлде ... ... ... ... бар кәсiпорынның өндiрiстiк бағдарламасы;
өндiрiстiң зиян шектiрушi элементiн (немесе ... ... ... ... ... ... ... жобалаулар туралы шешiм
қабылдау
Күрделi қаржы жұмсалымы туралы шешiм қабылдау – компания басшылығының
алдында тұрған аса маңызды да қиын ... ... ... алдағы
кезеңдегi қызметтi бес, он, тіптi одан да көп жылға алдын ала ... ... ... ... Ал, күрделi қаржы шығыны осы ұзақ мерзiмдi
жоспарға ... бiр ... ... ... ... ұйым ең ... күрделi қаржы жұмсалымы туралы ұсыныстың
экономикалық тиiмдiлiгiн ... ... ... ... ... ... ... қажет eтeтiн үдеріс туралы әлдеқайда
нақты болжам жасауға тырысады. Әдетте күрделi қаржы ... ... ... ... сондықтан да кәciпорын мұндай жұмсалымның мақсатқа лайықты
eкeнiнe инвестордың көзiн жеткiзiп, оның өтелуін мұқият есептеуі керек.
Ұзақ мерзiмдi капиталға құрылыск:а, ... ... ... ... ... жұмсау тән. Бүгiнгi таңда жүзеге асырылып отырған материалдық
қаражатқа ... ... ... байланысты инвестициялық шешiм белгiлi
бiр ... ... ... және ... деңгейiн, оның алдағы
кезеңдегi жемiстi жұмысының ойдағыдай болуын анықтайды.
Инвесторлар бағдар ретiнде ұстанатын мақсаттардың екі негiзгi ... ... ... ... көpiнic табатын мақсаттар.
Ақша түрiнде көpiнic таппайтын мақсаттар.
Бiрiншi топтағы мақсатқа жету үшiн сандық әдiстi қолдануға ... бiр ... ... ... ... ... инвестициялық шешiмдi
қалыптастыруға мүмкіндік тудыратын сандық әдіс инвестициялық есептер деп
аталады.
Инвестицияны ... әдiсi ... және ... деп eкi
топқа бөлiнедi.
Статистикалық әдiстi қолдану барысында ... ... ... ... келетiндей болуы керек, яғни критерийлiк
көрсеткiштi (пайда, шығын және ... ... ... ... ... ... керек. Орташа жылдық пайда орташа жылдық табыс
пен орташа жылдық шығын арасындағы айырмашылық ретiнде анықталады.
Динамикалық әдiстің ... мына ... ... кезең бiрлiгiне бiр жыл кipeтiн ұзақ мерзiмдi инвестициялық
жобалар қарастырылады;
... ... жоба ... әp жыл ... оның ... барысындағы инвестордың табысы мен шығынының сальдосын
бiлдiретiн төлем peтiмeн сипатталады;
• инвестор жобаларды бағалаудың әр түрлi әдiстерiн қолдану ықтимал
сипатында ... ... ... есеп ... яғни есiнде ұстауы
керек, өйткенi нақты нәтиже ... ... ... болуы мүмкін.
Капиталды жұмcayдың тиiмдiлiгiн бағалау үшiн мына керсеткiштер
пайдаланылады:
Күрделi қаржы жұмсалымы және ... ... ... ... шығындар.
Курделi қаржы жұмсалымы бағдарламасына тартылған ақшалай ... ... да бiр ... ... ... алуға ендiгi жерде пайдаланылмайды,
яғни жарамсыз болып табылады, осыған орай ... ... ... ... ... ... туралы айтылады.
Сондықтан да инвестиция бойынша пайданың болжамды ... ... ... ... ... ... ... бағалау үшiн
инвестиция бойынша ... ... ... ... ... ... Күрделi қаржы жұмсалымын кәсiпорынға жүктелген шығын сомасынан
жоғары пайда әкелетiн бағдарламаға жұмcay керек.
Қазiргi сәтте алынатын ... ... ... ... ... ... ... жұмсалымындағы инвестициядан табыс
алдағы кезеңдерде алынады. Сондықтан да талдау үшiн ... ... ... ... ... ... формула бойынша кестенің көиегімен есептеуге болады.
Мысал. Кәсiпорын үш жылда 100% ... алу үшiн 1 млн ... ... Үш жыл ... жыл сайын қайта инвестициялап отыратын 1 млн
теңгедегi инвестиция құны мынаны құрайды:
|Жыл саны ... ... ... инвестиция, |
| |мың ... |млн ... ... |- |1,000 |
|1 |0,10 * 1000 = 100 |1,100 |
|2 |0,10 * 1100 = 110 |1,210 |
|3 |0,10 * 121О + 121 |1,331 |
n ... ... ... ... құны = Бастапқы капитал (Окезеңi)
* (1 + Жұмсалған капиталдың пайда мөлшерi)ⁿ,
мұндағы п – ақша ... ... ... ... 1 млн ... * (1 + О, 10)³ = 1,331 млн теңге.
Дисконтталған құн және өтелімдiлiктің iшкi коэффuц.uенті ... ... ... ... ... Бұл әдiстiң мақсаты – ... ақша ... осы ... ... көрсету, яғни келтiрiлген құнды
есептеу. Дисконттау – бұл ... ... ... ... ... табу
процесi.
t дисконттау коэффициентiн шығындар мен табыстарды салыстыру сәтiндегi
құнға келтiру үшiн ... Оны мына ... ... есептейдi:
t = 1 / l+A,
мұндағы А - дисконт нормасы.
Дисконт нормасы – бұл күрделi қаржы жұмсалымындағы табысқа ... ... ... ... Ол ... ... да немесе
уақыт аралығында өзгеріп отыруы да мүмкін.
Дисконттау коэффициентiмен ағымдағы құн ... ... ... ... бар ... ... процесi дисконттау деп аталады, ... мен ... ... ... дисконтталған құн деп аталады. Ол
мына формула ... ... құн = n ... кейiн инвестицияның болашақтағы құны / (1
+ жұмсалған күрделi қаржы) ³ = 1,331 / (1 + 0,010) ³ = 1 млн ... ... ... ... әлдеқайда нақты тиiмдiлiгi
таза келтіріндi дисконтгалған құнды (TKҚ) ... Бұл – ... ... таза ... құн ... ... күрделi к:аржы жұмсалымы
бағдарламасы бойынша бастапқы инвестициялық шығын.
Күрделi қаржы жұмсалымының ... ... ... әдiске
өтелiмдiлiктiң iшкi коэффициент есебi жатады. Ол – ақшалай ... ... ... ... ... ... ... мақсатында
күрделi қаржы жұмсалымынан түceтiн барлық қолдағы ақша ағынын ... ... ... ... ... ... ... Өтелiмдiлiктiң iшкi коэффициентi – бұл ... ... ТКҚ ... тең ... ... ... ... колдағы ақша ағыны әр жылда бiрдей болатын болса, ... iшкi ... ... есептеледi:
Дисконттау коэффициенті = Инвестиция құны / Жыл сайынғы қолдағы ақша ағыны
Күрделi қаржы жұмсалымының өтелiмдiлiк ... ... ...... ... жұмcayдың тиiмдiлiгiн бағалаудағы әйгiлі әдіс болып табылады.
Өтелiмдiлiк ...... ... қызметті) өткізуден түскен таза табыс
арқылы кәсiпорын бастапқы жұмсалған күрделi қаржының ... ... ... ... ... таза ... мөлшерi барлық жылдағы инвестициялық
жобаларға тең бөлінсе, онда өтелiмдiлiк ... мына ... ... ... (жылдар, айлар) = Инвестициялық жобаны қаржыландыратын
күрделі қаржы ... ... / ... (жұмысты, қызметті) өткiзуден
түсетін жыл сайынғы табыс, теңгемен
Инвестициялық проблеманың eкi түpi бар: ... ... ... ... ... немесе қабылдамау және пайда нормасын қамтамасыз eтeтiн
жобаны қандай кезекпен орындау қажет. Егер ... ... шешу ... аталып кеткен әдiс қолданылатын болса, онда екiншi проблемада –
өтелiмдiлiктiң eceптiк коэффициентi және пайда индексi қолданылады.
Өтелiмдiлiктiң eceптiк ... ... жыл ... ... ... ... бойынша орташа шығынға бөлу арқылы есептеледi. Орташа жылдық
таза табыс қосымша табыс пен ... ... ... ... ғана өзiне қосады. Қосымша шығынның құрамынa не инвестицияның
таза құны, не ... ... ... ... Инвестицияның
орташа шамасы амортизацияны есептеу ... ... ... тәуелдi.
Пайда индексi ағымдағы түciмнің құнын жоба бойынша ... ... бөлу ... анықталады. Ол таза дисконтталған
құндардың және пайдалылықтың iшкi нормасының көрсеткiштерiн ... ... ... ... ... ... ... жобалар
тиiмдiлiгiне (тартымдылығына) қарай қарастырылады.
Басқару шешімдерін қабылдау кезінде өндіріс шығындарының динамикасын талдау
Дұрыс шешiм қабылдау үшiн өндiрiс көлемiне ... ... ... бiлу аса ... ... тауар, қызмет өндiрудiң көлемiн елеулi көтepeтiн болса,
онда тауарларды көптеп ... ... ... саны ... керек, ал
өндiрiс көлемiн ұлгайту шығынның өcyiнe әкеледi. ... ... ... ... ... ... тиісті өсуінe қарағанда
шығын аз болады. Б.ұл қалай болатынын түсіну үшiн ... және ... ... үңілемiз. Өзгермелi шығындарға жалпы сомасы ... ... ... ... ... ... өндiрiс
шығындары жатады. Мәселен, егер шығарылым 10%-ке артатын болса, өндiрiстiң
өзгермелi шығынының жалпы сомасы да 10%-ке өседi.
Tұрақты шығындар – ... ... ... ... ... де өзгерiссiз
қалатын белгiлi бiр кезеңдегi шығынның бiр ... ... ... ... ... ... eңбек ақысы және уақыт өткен ... ... ... өндiрiс көлемiнiң өзгерiсiне тiкелей ... ... да ... ... ... ... бола ... өзгермелi шығындар аралас тұрақты және өзгермелi шығынды
бiлдiредi. Iшiнара өзгермелi ... ... ... ... ... ... яғни өндiрiс көлемiнiң өзгерiсiне сәйкес болады, ... ... ... қатысты пайдаланылған негiзгi ... ... ... ретiнде қарастырылады, өйткенi өндіріc көлемінің ұлғаюымен
қатар негізгі ... ... ... ... ... ... жалпы сомасы өндiрiс көлемi өзгергенде өзгерiссiз
қалады. ... ... ... ... ... eңбек ақысы тұpaқты шығынның үлгiсi болып табылады.
«Tұpaқты» және ... ... өнім ... ... ... жиынтық шығынға қатысты, ал олардың жалпы саны өндiрiс
көлемiнiң өзгерiсiне ... ... ... Өнім бiрлiгiнің
тұpaқты шығыны өндiрiс көлемiнiң өсу дәрежесiне қарай кемидi, ал оның ... ... ... ... ... ... ... қалады.
Өндiрiс үдерісi бәрiнен бұрын тұрақты және өзгермелi ... ... ... ... ... ... қызмет көрсету,
яғни жүк тасымалдаудың шығынын анықтауда тұрақты (көліктік құрал-жабдықтың
амортизациясы ... ... ... үшiн ... ... ... (бензин, машина майы, доңгалақ (шина), ... ... ... ... ... ... ... өткен жолға тұрақты болады, ал
өзгермелi шығын сапар (рейс) санына ... ... мен ... ... талдау
Өнім ассортиментi мен өндiрiс көлемiне қатысты басқарушылық шешiм
қаржыльқ есеп берудiң акпараты негiзiнде қабылданады. ... ... ... кәсiпорын оны әр түрлi жолдармен географиялық, территориялық
орналасуы әр қилы тұтынушыларға сатады: үлкен және көп ... ... және ... ... ... жеткiзумен және жеткізусіз және т.б. Мұндай
тәжiрибе өнім түрлерi және нарық ceгмeнтi ... ... ... туралы
жеке есеп берудi талап етедi.
Әрбiр кәсiпорындағы бақылау жүйесiнiң ... ... ... мына тұрпатты рәсiмдердi қамтуы керек:
әр өнімнің пайдалылығын қадағалау;
әр өнім ... ... ... ... бақылау;
нақты пайданың болжамдыдан ауытқуын анықтау;
шығын құрылымының есебi, шектен тыс байқалмайтын шығындарды ... ... ... ... ... орнын толтыру есебi;
бағаны өзгертуде оның ... ... әcepi және ... ... да ... ... ... пайдалану болжанған пайданы алу үшiн өндiрiс көлемi
қандай болуы керек, нақты пайда шамасына қол ... үшiн ... ... белгiлеу керек, кәсiпорын жұмысының қауiпсiздiк (залалсыз) шегi
қандай, қауiпсiздiк аймагы өткiзiлген ... ... ... ... ... ... бiрлiгiнiң сандық есебi залалсыздық нүктeciн ... ... ... алу үшiн ... өнім ... саны = ... ... +
Қалаулы пайда) / Өнім бiрлiгiнiң бағасы
Есептеудiң тiкелей әдісі тeңecтipy бiрден-бiр негiзi болып табылатын
жалпы пайда әдiсi деп ... ... ... ... ... = ... ... түскен түciм –
Өзгермелi шығын
Мына фактiге назар аударған жөн: шешiм ... ... ... ғана ... ... Бұл ... өнім ... шығыны мен сату бағасы басқаша ... ... ... ... ... ... ... шегiнiң коэффициентiн есептейдi.
Қауiпсiздiк аймағы = Жоспарланған сату – Залалсыздық нүктесiнде өткiзу
Қауiпсiздiк шегiнiнің коэффициентi = (Жоспарланған сату + ... ... / ... ... ... ... ... көрсетедi.
Жалпы талдаудан соң әрбiр өнім немесе өнім ассортименті ... ... ... ... пайдалылығы (рентабельділігі) = (Өнім бірлігінің маржиналдық табысы /
Өнім бірлігінің бағасы) * 100
Өнімнің көлемi мен ... ... кең ... үшін ... көп сатылы деректеріне негізделген сегменттi талдау ... ... ... тек ... ғана ... ... ... жалпы пайда сомасына салынған (салым) ақша бойынша да бағаланады.
Kәсіпорынның маржиналдық ... ... ... ... ... ал
аймақтың iшi өнім түрлерi бойынша ... ... ... ... ... ... ... әp өнімнің өткiзу бағасын
белгiлеу ... ... де ... ... ... ... ... салынатын салым ақша
қндiрiстiң тiкелей шығынына және кәсiпорынның таза табысының әсepiнe емес,
жалпы үстеме шығындардың ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Егер өнім ассортиментi маржиналдық салым ақшаның және таза ... ... онда ... ... ... ... сияқты тура
сондай үйлесiммен өзгередi. ... ... ... ... ... кемiтедi.
Сатудың өcyiнe өндіріс қуаты жетпейтiн болса, онда ол ... мен ... ... ... ... етеді және бұл өндiрiстiң
тиiмдiлiгiн ... ... ... салдар тудырады.
Бiр атаумен аталатын өнім түрлерiн шығаратын кәciпopынның алдында өнім
шығарылымының ассортиментi мен оны өткiзудi ... ... ... ... 1- және ... ... өнім ... шығындар,
түсiмдер мен пайда туралы шартты деректер ... ... ... |
| |А |Ә |Б |В |Г ... |
|Өткiзуден түскен түciм, |200 |600 |400 |200 |350 |1750 ... | | | | | | ... ... |140 |450 |250 |215 |225 |1280 ... | | | | | | ... ... ... |150 |150 |-15 |125 |470 ... табыс, %-пен |30 |25 |37,5 |-7,5 |36 |27 ... ... ... |- |- |- |- |- |350 ... ... ... |- |- |- |- |- |120 ... |Өнім ... |
| |А |Ә |Б |В |Г ... ... ... түciм, |200 |600 |400 |- |350 |1550 ... | | | | | | ... ... |140 |450 |250 |- |225 |1065 ... | | | | | | ... ... теңгемен|60 |150 |150 |- |125 |485 ... ... %-пен |30 |25 |37,5 |- |36 |31 ... ... ... |- |- |- |- |- |350 ... ... ... |- |- |- |- |- |135 ... ... ... мына шешiмдердi кабылдауға болады:
Б өнімін өндiру мен өткiзуді ең жоғары шамада дамыту керек, өйткенi ... түpi ... ... ... ... тұрғыдан аса мол
маржиналдық табыс түсiредi;
В өнімін өндiруге кететін ... оның ... ... әкелуi үшiн
қысқарту қажет, әйтпесе оны өндiрудi ... ... В ... ... ... ... (2-кесте), онда қалған өнім
түрлерiн сатудан түceтiн кәсіпорынның түciмi 200 теңгеге кемiп, пайда ... ... ... ... ... ... бiр немесе басқа түpiн
сатудан түскен абсолюттiк түciм ... ... ... ... ... ... ... пайдадағы оның үлестiк қатысы маңызды болып
саналады.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
ААҚ «Гедеон Рихтер» компаниясының тарихы мен дамуы24 бет
Авторлық құқықты реттеу15 бет
Азаматтық істер бойынша міндеттемелерді орындау негіздері53 бет
Азаматтық құқықтарды қорғау19 бет
Азаматтық құқықтың обьектілері29 бет
Алғашқы қауымдық және дәстүрлі өнер дегеніміз не?4 бет
Арифметикалық ұғымдарды оқыту арқылы оқушылардың құзыреттілігін дамыту41 бет
Арнаулы субъектілердің қылмысқа қатысуы50 бет
Ағымдағы міндеттемелер есебі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь