Генетика. Генетиканың пайда болуы және негізгі даму кезеңдері

ГЕНЕТИКАНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫ ЖӘНЕ НЕГІЗГІ ДАМУ КЕЗЕҢДЕРІ
ГЕНКТИКАНЬЩ НЕГІЗГІ ӘДІСТЕРІ МЕН ЗАҢДАРЫ
ГЕНЕТИКАЛЫҚ КАРТАЛАР
ТҰҚЫМ ҚУУДЫҢ ХРОМОСОМАЛЫҚ ТЕОРИЯСЫ
ЖЫНЫСПЕН ТІРКЕСКЕН БЕЛГІЛЕРДІҢ ТҰҚЫМ ҚУУЫ
Генетика (грекше «генезис» – шыққан тегі) организмдердің тұқым қууы және өзгергіштігі туралы ғылым. Генетиканың негізгі мақсаты – тұқым қуу мен өзгергіштіктің заңдарын ашу, оларды басқару жолдарын анықтау, организмдердің адамға қажетті жаңа формаларын, түрлерін өсіріп шығаруды зерттеу. Көп түрлердің ұрпақтарының қоршаған ортаға тек қана төтеп бергендігі емес, олардың түпкілікті тұқым қуу қасиетін сақтап қалуының себебі де осында. Табиғатта түр тармағындағы организмдер әр түрлі тіршілік ортасы жағдайына тап болып өсіп-өнуге байланысты олардың тұқымы өзгеріп, табиғи сұрыптау нәтижесінде жеке және өзге тұқым қуу қасиеттсрі бар басқа түрлер түзеді.
Тұқым қуалайтын өзгерістер кездейсоқ және әр түрлі бағытта жүреді. Түрлер эволюциясы кезіндс тұқым қуалайтын өзгерістердің ролі өте зор. Ч. Дарвин тұқым қуалайтын өзгерістер эволюцияға негіз және алғы себеп болады деп санаған.
        
        Генетика
Генетика (грекше «генезис» – шыққан тегі) организмдердің тұқым қууы
және өзгергіштігі ... ... ... ... ...... қуу мен
өзгергіштіктің заңдарын ашу, ... ... ... ... адамға қажетті жаңа формаларын, түрлерін ... ... Көп ... ... қоршаған ортаға тек қана ... ... ... ... ... қуу қасиетін сақтап қалуының
себебі де осында. Табиғатта түр тармағындағы организмдер әр түрлі тіршілік
ортасы ... тап ... ... ... ... ... ... сұрыптау нәтижесінде жеке және өзге тұқым қуу қасиеттсрі бар ... ... ... ... ... және әр ... ... жүреді.
Түрлер эволюциясы кезіндс тұқым қуалайтын ... ролі өте ... ... тұқым қуалайтын өзгерістер эволюцияға негіз және алғы ... деп ... ... ... ЖӘНЕ ... ДАМУ КЕЗЕҢДЕРІ
Генетика дербес ғылым ретінде биологиядан ағылшын ғылымы Бэтсонның,
ұсынысы бойынша 1907 жылы ... ... ... деп аталуы да осы
ғалымның ұсынысы.
Ұрпақтың өз ата-тегіне тартып тууы өте ертеден белгілі болатын. Алайда
XIX ғасырға дейінгі бұл ... ... ... Бұл ... сол ... ... өте нашар дамуына байланысты еді. Мысалы, тек 1761 жылы
И. Г. Кельрейтер (1733—1860) ... ... ... ... қолдан тозаңдандыру арқылы ең бірінші рет өсімдіктер ... ... және т. б. ... Ол кездегі түрлердің тұрақтылығы жөніндегі
үстем болатан ... ... ... зерттеуге көп бөгет болды. Бұл зерттеулер
тек XVIII ғасырдың, аяғында, XIX ғасырдың бас ... ғана ... ... қағидаларға байланысты дами бастады. Дегенмен алғашқы ... ... өте осал ... ... және ... құрылысы,
оның бөлінуі, ұрықтану процестері жөнінде деректердің жоқтығынан қате
болжамдарға әкеліп ... Бұл ... ... ... қағидаларына
немесе сырт бақылауларға сүйіне жасалған еді.
Өсімдіктер мен жануарлардың ұрықтану процесі және клетка ... ... ... жөніндегі зерттеулер тереңдей ... ... ... ... белгілердің ата-анадан ұрпаққа
берілуі жөнінде тұжырымдар жасалына бастады. Бұл ... ... ... жасайды нәтижелеріне сүйенген. Осылайша тұқым қуалаудың
корпускулалық ілімі (Г. Спенсер, Ч. Дарвин), клеткадағы арнаулы ... ... ... (К. ... ... ол материалдың клетка ядросында
орналасқанын, одан кеиін дәлірек — ... да (А. ... ... ... ... ... пікір айтылған. XIX ғасырдың ортасында Г. ... қуу заты өз ... ... алатыны жөнінде айтқан болатын, бірақ ол
кезде бұл пікірді басқа ғалымдар қолдамаған. Бұл ғалымның ойының дұрыстығы
тек қана 80 ... ... ... соң ғана ... ... ... XIX ғасырдың ... ... ... ... қууы ... ... жұмыстар (Сажре, Ш. Ноден т.
б.) елеусіз қалды.
Тұқым қуудың негізін ... үшін ... ... (1822— ... ... ... әсер ... Оның өсімдіктерді будандастыру
арқылы ашқан заңдылықтары осы күнгі ... де ... ... ... чех, ... ... ... қаласындағы францискан монастырының монахы,
табиғаттану сабағынан бере жүре бағбандықпен айналысқан. Ол көп ... ... ... ... әр ... ... ... шағылыстырып
(будандастырып), қолдан ... ... көп ... ... ... тәжірибе құралы ретінде ол бұршақтың бір-бірінен әртүрлі
белгілері арқылы айырмасы бар түрлерін пайдаланған. Осының арқасында ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа берілетін белгілі ... ... ілім ... Бұл ... ол ... қуу факторлары
деген, кейіннен бұл факторлар ген, деп ... ... ... ... ... ... ... ұқсастығы бар.
Әуелі тұқым қуалаушылықтың қарапайым бірлігі болуы керек деген болжау пайда
болды. Ғылымның дамуына Байланысты ... ... ... құрамы
ашылды, оның адам басқара алатындай өте ұсақ бірліктерге бөліне алатындығы
анықталды.
1865 жылдары Г. Мендель бұршақ ... ... ... ... ... ... ... және аналық өсімдіктердің белгілерінің
келесі ... ... ... ... ... клеткаларының ішінде сол
өсімдіктің белгілерінің тұқымнан тұқымға сақтап, жеткізуші ... ... ... Г. ... оған ... қуу ... деп ат ... Мендельдің қол жеткеп нәтижелері ғалымдардың назарына бірдеп іліне
қойған жоқ.
1900 жылы бір ... ... ... үш ... ... де Фриз — ... К. ... — Германияда және Э. ... ... ... жасаған тәжірибесін қайталап, ... ... ... ... Мендель негізін салған ережелердей еді.
Сондықтан де Фриздің, Корренстің және Чермактың еңбектері басылып ... жыл ... ... ... генетиканың дербес ғылым ретінде
танылған ... деп ... ... ... зоологы Л. Вейсман клеткаларда болатын
ерекше заттар ... ... ... ... ... деп, тұқым қуалаудың
құпиясын клеткалардағы молекулалардан іздеу туралы дұрыс ұсыныс ... ... ... ... рет ашылуы» кезеңінде биология
ғылымдарының жалпы жағдайы Мендельдің тұсындағы мен ... ... ... ... ... ... қағидалар ол кезде кеңінен зерттеліп
танылған, сондықтан Мендель ашқан тұқым қуу заңдарын толық ... ... ... ... ... ... арқылы клетканың және ядроның
құрылысы, хромосомалардың митоз бен мейоз (клеткалар ... ... ол ... толық ашылып анықталған ... Оның ... ... ... рет ... ... объектілерде ғана
емес, мәдени ... ... ... ... ... ... ... көптеген өсімдіктер ... ... де ... ... ... ... ғылыми тәжірибе жүргізуде аса маңызды ... ... ... ... Гент ... (1866— 1945), ... ... теориясын ашты. Тұқым қууды ғылыми тәжірибе арқылы ... ... ... бірі — ... ... — дрозофила болатын. Морган осы
жеміс шыбынымен тұқым қууды зерттеу үшін 1909 жылдан бастап жан – ... ... Осы ... ... ... қуу факторлары —
гендер хромосомалардың ... ... және ... ... (учаскелері) екені дәлелденіп, хромосомалар картасын жасады.
ГЕНКТИКАНЬЩ НЕГІЗГІ ӘДІСТЕРІ МЕН ЗАҢДАРЫ
Генетиканың қазіргі түсінігі бойынша тұқым қуу ...... өз ... өздеріне ғана тән биосинтезді жане зат ... ... ... қуудың және өзгергіштіктің құбылысын молекулалық,
клетка, организм (дене) және популяция ... ... ... ... 1. ... ... - ... дүбара) талдау әдісі
— будандастыру, шағылыстыру және қолдан тозаңдандыру жүйесін пайдалана
отырып тұқым қуу ... ... Сол үшін ... ... ... (Ғ2) қатардағы және онан кейінгі ұрпақтарды зерттеу. ... ... ... оны ең ... Г. ... ... ... әдістер осы
гибридологиялық талдауға сүйене отырып жасалынды.
2. Цитогенетикалық әдіс — клетканың бөліну ... ... ... ... ... ... Бұл әдіс ... ... не саны ... ... түрлі тұқым қуатын
ауруларды анықтауға қолданылады.
4. Математикалық ... әдіс — ... ... іріктеу, өңдеу үшін оларды қорытындылап белгілі бір тұжырым
жасау, зерттелген ... ... ... ... және жасалған
қортындының дұрыстығын тексеру.
4. Гениалогиялық әдіс— бұл гибридологиялық әдістің бір түрі ... ... ... ... ... оның шежіресін білу арқылы
белгілердің тұқым қуу ... ... ... ... ... ... үшін ... мен баяу өсіп дамитын жануарлардың ... ... ... ... әдіс — ... әдістің бір түрі. Баяу өсіп
дамитын жануарлар мен адамдардың тұқым қуалайтын белгілерін зерттеу.
6. Биохимиялық әдіс — ... және ... ... жеке ... ... өсу барысындағы клеткалардағы процестерді
түбегейлі зерттеу және генетикалық материалдық химиялық құрамын, олардағы
пайда ... ... ... ... әдіс — ... ... ортаның организмдегі
белгілерге тигізетін әртүрлі әсерін зерттейді. Сондықтан бұл әдісті ... ... ... ... ... ... ... тұқым қуу
қасиетін білу үшін қолданылады.
ГЕНЕТИКАЛЫҚ КАРТАЛАР
Белгілі бір тіркесулер тобына кіретін гендердің салыстырмалы түрде
орналасу ... ... ... ... деп ... көзқарас тұрғысынан алғанда әлсіресе көбірек зерттелген кейбір
дрозофила, жүгері, томат, тышқан, нейроспора, ішек таяқшасына ғана ... ... ... карталар гомологиялық хромосомалардың әр жұбы ... ... ... ... ... ... үшін көптеген
гендердің тұқым қуалау заңдылықтарын ... білу ... ... төрт ... ... ... ... астам, жүгерінің он
тіркесулер тобына жинақталған 500-ден астам. үй тышқанының 15 ... 200-ге жуық ... ... ... ... ... 39 жұп хромосомаларынан сегіз тіркесу тобы, адамның ... ... тобы ... көп ... X — және У -— ... ... ... карталар жасағанда тіркесулер тобы, гендердің
толық, немесе қысқартылған аттары, ... роль ... ... ... ... процентпен көрсетілген ... ... орны ... ... ... ... ... ... ... ... карталары
көптеген ғалымдардың жүйелі еңбектерінің ... ... ... ... ұзындыры хромосоманың мөлшеріне ... ... ... ... ... ... белгілердің тұқым
қуалау сипатын болжап айтуға мүмкіндік береді, ал ол ... ... үшін ... ... ... алуға жеңілдік келтіреді.
Хромосом олардың генетикалық карталарын қараған кезде, мынандай сұрақ тууы
мүмкін: ... ... орны 62 ... 107% ... ... ... геннің локусы (орны) қалай анықталады?. Ал дигетерозигота түзетін
кроссоверлі гаметалар ... 50%-ке тең бола ... ... ... гендерінің жаңа үйлесімдерінің мұндай қатынаста болуы тек
тәуелсіз тұқым ... ... гана ... ... бір ... оң шеткі екі нүктенің ара қашықтығы 50% бола ... ... ... ... ... және ... алынатын
учаскелердің кроссинговерлерін есептеу арқылы түсіндіруге болады, ал барлық
учаскелер үшін анықталған кроссинговер ... ... ... ... ... ... ... ұзындығы эксперимент
нәтижесінде алынған хромосоманың қарама-қарсы шеттерінде орналасқан гендер
арасындағы кроссинговер шамасынан көп ... ... ... ... ХРОМОСОМАЛЫҚ ТЕОРИЯСЫ
Дрозофиламен жасаған эксперименттік зерттеулердің нәтижесінде Морган
тұқым қуудың хромосомалық теориясын тұжырымдады, оның ... ... ... хромосомаларда бір сызықтың ... ... ... ... бір ... ... Бір хромосомада орналасқан гендердің ... ... ... ... ... бұл ... гендері сол тіркес күйінде
жыныс клеткаларна ... ... ... гендер комбинациялана алады және белгілердің
үйлесімдері пайда ... ол ... ... ... ... қам-тамасыз етеді. Сонымен. кроссинговер комбинативтік
өзгергіштікті ... ... ... ... және ... ... роль ... Бұл қарапайым организмдерге де тән қасиет
вирустардыц ДНК мен РНК ... да ... ... алмасуы
болады.
4. Гендердің хромосомада бір ... ... ... ... пайдалана отырып және кроссинговер ... ара ... ... ... ... ... ... жасауға болады.
Нәсілдік заттың хромосоманың шамалы санында шоғырлануының эволюциялық
маңызы зор, осыған байланысты организмдердің белгілі ... ... ... егер ... ... тіркесі болмаса, ұрпақтарда
миллиондаған белгілер комбннациясы ... ... ... пайда болуына, өмір
сүруіне үлкен нұқсан келер еді. ... олар ... ... ... ... төзімділігінен айырылар еді.
ЖЫНЫСПЕН ТІРКЕСКЕН БЕЛГІЛЕРДІҢ ТҰҚЫМ ҚУУЫ
Организмнің белгілері мен ... ...... ... ... тұқым қуу арқылы нәсілдік хабар ұрпаққа ... ... ... ... ... ... қуу ... детерминацияланған (латынша
«детерминаре» — анықтау).
Жыныс айырмашылығының шығу тегі мәселесі, ... ... ... белгі бір қатынаста (1:1) ажрасуы қазіргі биологиялық ең бір
қызық, ... ... бірі ... табылады. Не себептен бірдей мөлшерде
ұл және қыз туады және осындай қатынаста көптеген ... ... ... ... ... ... сақталатыны зерттеушілердің ойын
толғантатын жағдай. Жыныс айырмашылығының шығу тегі ... ... ... ... ... бір ... екі ... нәсілдік «бастаманың»
— аналық және аталықтың жіктелуіне тіреледі. ... ... ... ... — ер ... қыз, ... — жұмыртқа клеткасының
ұрықтанбай ... ... ... де ... ... ... ... тән, бұл тек бактерияларда және көк – ... ... ... көбеюдің есебінен, табиғи сұрыптаудың бақылауынан түр
өзінің тұқым қуу қорына пайдалы гендер үйлесімін (генофонд) ...... ... ... байланысты ортанизмнің морфологиялық,
физиологиялық ерекшеліктері. Организмдердің ... даму ... ... ... жыныссыз көбеюден дамыған. Мысалы, копуляция мен
конъюгация кезінде морфологиялық ... ... ... қосыдады. Жаңа
организм бір-біріне ұқсас емес екі ... ... ... дамитын
болғандықтан, аталық және аналық жыныс деп ажыратылады. Көп клеткалы
организмдерде аталық, ... ... бір ... ... ...... де, әйелдің де белгілері бар организм), не ... ... ... ... дамиды. Жыныстың жіктелуі ген қасиетіне
байланысты. Жыныстың ... ... және ... дың ... ... ... аппарат аса маңызды қызмет ... ... өсіп ... ... кезеңдерінде болуы мүмкін. Жыныс
детерминациясын негізгі үш түрге бөледі: 1). эпигамдық ... ... ... ... — неке) — жыныстық ... өсіп даму ... ... Бұл ... ... анықталуы көбінесе қоршаған
ортаға тәуелді; 2) прогамдық (гаметогенезбен сәйкес)— ... ... ... гаметогенезі кезінде анықталады; 3) сингамдық (грекше «сип» ...... ... жынысы гаметалар қосылған кезде анықталады. Бұл
жыныс детерминациясының ең көп тараған түрі ... ... ... тән ... ... және ... ... дитерминациялануы жыныс
хромосомаларына тәуелді жүреді.
ГОМО - ЖӘНЕ ГЕТЕРОЗИГОТАЛЫ ... ... ... және ... ... жиынтықтары бойынша айырмашылығы бар болып шықты.
Организмнің жыныстық айырмашылығын көрсететін, құрылысы, атқаратын қызметі
жөнінен басқа хромосомалардан ... ... бар ... не тобы ... ... деп ... ... хромосомалары X және У
хромосома түрі не бөлінеді. ... ... ... ... ... өзге бір X ... ер адам сперматозойдының біреуінде
басқа хромосомалармен қоса бір X ... ... ... У хромосома
болады. Аталық және ... ... ... ... ... деп ... ... хромосомалар бірдей
гаметалардан түзілсе оны ... ... деп ... ... екі түрі — X ... У ... мейоз механизміне
сәйкес тең шамада ... ... ... ... жыныстысын
гетерогаметалы деп атайды. 21- суретте жыныстық хромосомалар ... ... ала ... ... ... ... ... X және У ... ... 1:1 ... ... ... бойынша 1:1 қатынасында ажырау қамтамасыз етіледі.
Жынысты ... ... түрі ... ♂ — ХУ) ... ... ішінде адамда, қос қанатты насекомдарда, кейбір балықтарда табылды.
Гетерогаметалы аналық жыныстар да кездеседі, ... ... ... z және w әріптері арқылы белгілейді. (♀ —zw, ♂zz). ... ... ... ... X — және У — пен ... және көп ... ... ... ... ... аналықтары ғана гетерогаметалы болып кездеседі. Мысалы, құстарда,
кейбір балықтарда және көбелектерде гетерогаметалы жыныс ... ... ... ... Бұл ... жұмыртқа клеткалары екі
типті — X және У — хромосомалы, ал ... тек X — ... ......... ... жануарлар да болады және аталығының ... ғана X — ... (ХО) ... ... тура ... кейбір түрлерінде, соның ішінде бал араларында
еркектерінің хромосомалары ... ... ... олар ... клеткасынан өсіп-өнеді. Сондықтан олар бейне бір тірі организмге
айналған ... ... ... ... Белгілеріне қарай еркек
аралардың (трутень) қандай гепотипі бар ... ... ... Мұның практикалық мацызы бар, себебі араларың тұқым қуу қасиеттерін
олардың селекциясында пайдаланады.
ЖЫНЫС БОЙЫНША ... ... ... ... әр түріне
аналық пен аталықтардың шамамен бірдей болуы тән, яғни екі жыныстың ... ... жуық ... Бұл ... ... түрлердің біреуі
рецессивті аллельдер бойынша гомозиготалы (а а), ал ... ... ... ... ... ... дәл келеді. Бұл жағдайда
ұрпақтарда ажырау 1Аа:1аа қатынасында болады.
Микроорганизмдер генетикасы
Барлық организмдерде, сонымен қатар бактериялар мен ... ... ... ... ... ...
ДНК болып табылады. Тек РНК-лы вирустарда генетикалық ақпарат РНК-да ... ... ... ... негізгі модельді жүйе ретінде,
бактериялар мен вирустарды таңдаудың молекулалық генетиканың дамуында үлкен
маңызы бар. ... ... ... ... ... аталған
микроорганизмдердің генетикалық тәжірибе үшін маңызды қасиеттері бар.
1. Гаплоидтылық, яғни бір ... ... ... ... Жоғары жылдамдықта көбею – зертханалық жағдайда бірнеше сағатта
миллиардтаған популяциялар алуға мүмкіндік ... ... мен ... генетикалық талдау тәсілдерінің жоғары
мүмкіндігі – олардың мутанттарын жиілігі 10-9 және одан ... ... ... береді.
4. Жыныстық дифференциация – сәйкес генетиканың ақпаратты беретін
және қабылдау ... бар ... және ... бактерия
жасушаларының болуына негізделген.
5. Бактерияларда ДНК-ның ерекше ...... және ... болады.
Қазіргі молекулалық генетиканың жетістігі гендік ... ... ... – ол ... ... эукариоттарға
тасымалдау немесе оқшаулау болып табылады. Бұл бұрын белгісіз генотиптерді,
әсіресе бактериялар мен ... ... ... және ... ... ... интерферондар, гормондар және т. б.
биологиялық белсенді заттар ... ... ... ... ... ... кезеңі әртүрлі жаңа
патогенді микроорганизмдердің ... ... ... байланысты. Бұл біздің планетамыздың ... ... ... ... мен таралуын болжамдауға және
уақытылы эпидемияға ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Бактериялардың гендік материалының құрылымы. Бактериялардың генотипі,
фенотипі және олардың популяциясының генофонды.
Барлық организмдерде, сонымен қатар ... мен ... ... ... ... материалдық негізі-
ДНК болып табылады. Тек РНК-лы вирустарда ... ... ... ... эукариоттардың хромосомасынан айырмашылығы ... ... ... ... ол ... жиі сақинаша тұйықталған ДНК
молекуласы түрінде болады. Бактериялар ДНК-сының молекулалық ... ... ... ( E.Coli-де ол – 2*109 тең). ... ... ... деп ... ... ... бактерияларда
генетикалық материал хромосомадан тыс ... ... ... ... олар цитоплазмасында автономды жағдайда орналаса
алады.
Белгілі ьір құрылымдардың ... ... ... ... әріптерімен осы құрылымдардың атына ... “+” ... ... his+ - ... ген, leu++ - лейциндік ген т. ... ... ... ... заттарға төзімділікті бақылайтын
гендерді r-әріпімен ... - ... ... Мысалы,
стрептомицинге төзімділік strr, ал сезімталдық strs деп ... ... ... белгілейді, бірақ ол бас әріптермен
белгіленеді.
Микрогрганизмдердің генотипі оның, феноитиптік қабілеттілігін
анықтайтын тиісті белгілер ... ... ... ... ... ... ... орта жағдайы гендердің (экспрессиялануы) көрінеді
немесе керісінше ... ... ... ... ... Ол ... бір ... пайда болуымен байланысты. белгілі
гендер жиынтығы бар бактерияларда ... ... ... ... учаскесін жоғалтуы нәтижесінде тиісті белгілерінің өзгеруі ... ... ... ... ... ... анықтайды. Сонымен,
мутацияға ұшыраған штамгені мен бастапқы ... ... ... ... ... ген ... қорытынды жасалды. Генетикалық
зерттуелерде мутацияға ұшыраған гендер маркер болып табылады. ... ... ... ... трансформациялық, трансдукциялық және
коньюгациялық тәжірибелерде донорлық жасушадан реципиенттік жасушаға
олардың ... жолы ... ... Бұл ... ... хромосомада
орналасуын анықтауға және генетикалық карта жасауға мүмкіндік береді.
6.2. Тұқымқуалаушылықтың хромосомадан тыс факторлары.
Тұқымқуалаушылықтың ... тыс ... ... ... ... ... ... плазмидалар,
транспозондар және IS – тіркесімдер (ағылшын тілінде insertion –вставки,
seguence – ... ... ... олар ДНҚ молекуласынан құралған.
Оларды молекулярлық массасы онда ... ... ... ... қабілеттілігі және т.б. белгілері бойынша бір – ... ... ... және Is- ... ... және
энергетикалық метаболизмге қатысатын ... ... ... ... ... ... жасушасының тіршілігіне қажетті
генетикалық элемент болып табылмайды. Олар бактерияға ... ... ... ... мысалы антибиотикке төзімділік қасиетін береді.
Плазмидалар хромосомамен байлансыпаған (автономды) немесе оның құрамына
тіркескен (интеграцияланған) жағдайда болады. ... ... ... ... ... мен Is – ... өзінше
ретликациялануға қабілетсіз, әрқашанда хромосомамен байланысқан жағдайда
болады.
6.2.1. Плазмалар
Плазмалар - ... және ... ... атқарады. Біріншісі – иесінің
жасушасының ДНҚ метаболизмінің ... ... ... Мысалы, репликацияға қабілетсіз зақымдалған бактериялық
геномға плазмида интеграцияланғанда, оның қызметі плазмидалық репликон
есебінен қалпына ... ... ... – бактерия жасаушысына жаңа ақпарат
енгізуіне негізделген. Ол жаңа белгіге ие болумен, мысалы, пили ... ... ... ... (R ... бактериоцин болу (Col
плазмида) және т.б. көрінеді.
Плазмидалардың автономды жағдайға көшуі, ондағы жазылған ақпараттың ... жиі ... орта ... байланысты болады. Кейбір жағдайларда
плазмидалық гендердің өнімдердің ... ... ... ... ... ДНҚ – ның ... репликациялануы ұрпақтың
сақталуы мен таралуына мүмкіндік береді. Транспозондар мен Is – тіркестер
бактерия хромосомасының кез-келген ... ... ... ... ... ... тек ... аймағына тіркеледі.
Қазіргі кезде 200-ден астам плазмидалар анықталған. ... ... ... ... ...... немесе жыныстық фактор, молекулалық массасы 60.106 сақиналы
– тұйықталған ДНҚ жіпшесінен құралған. Ол ... ... ... ... ... ... шағылысуына мүмкіндік беретін
жыныстық кірпікшелердің (sex ... F - pili) ... ... ... ... ... ... репликацияланып, коньюгация кезінде
реципиент бактерия жасушасына беріледі.
Генетикалық материалдың (ДНҚ) ... ... ... F – плазмалары tra - оперонмен дитерменделенеді. F – ... ... ... ... ... (элиминациялауға) болады,
нәтижесінде жасуша донорлық қасиетін ... F – ... ... ... берілуі, жеңіл элиминациялануы оның ... ... ... ... ... болды. Бірақ F – плазмида
бактерияның хромосомасына тіркесіп, онда интеграцияланған ... ...... Lie – ... ... дәрілік заттарға
төзімділігін анықтайтын R – плазмидалардың саны көп екендігі ... R ... бір ... ... ... олардың патогенді және ШП
бактериялар арачында кең ... ... ... олар ... ... ... қиындатып отыр.
R – плазмидалардың күрделі молекулалы құрылымы болады. Оның құрамында Is
- тіркесімдер, ... және tra – ... ... ұсақ ... ... r – гені ... – ген – ... қандай да бір антибиотикке төзімділігіне
жауапты ген, оның өзгергіштігімен инактивациясын шақыратын фермент ... R – ... ... ... ... ... олар
тасымалдаушы плазмидадан басқа репликондарға беріле алады. Бір r – генде
әртүрлі антибиотикке төзімділікті ... ... ... ... ... бактериялардың көптеген дәрілерге резистептілігі
түсіндіріледі. Tra - опрерон, грамтеріс ... R – ... ... және ... ... қамтамасыз етеді.
Грам оң бактерияларда негізінен коньюгативті емес плазмидалар болады, олар
бір бактериядан басқасын трансдуксия жолымен беріледі.
Патогенділік плазмалары. Бұл ... ... ... ... ... ... Олар «Инфекция туралы ілім» ілімінде
қаралады.
Бактериоциногенді плазмидарлар. Бактерияға қарсы ... ... ... ... ... ... – бір ... немесе
соған жақын түрге жататын бактерияларды жоюға ... ... ішек ... ... оба ... ... ... (вибриоциндер), стафилоконтарда
(стафилоциндер) және т.б. анықталған.
Ішек таяқшасы, милеллалар және ... да ... ... ... ... ... (колициногенді плазмиданың бақылауымен
өндірілетін) табиғаты - ақуыз болып келеді.
Бактерия жасушасынң белгілі жерлеріне адсарбциялану қабілеті, антгендік
және физика – химиялық қасиеттері ... ... ... 25
типі белгілі. Оларды А,В,С,Д,Е1, Е2, К және т.б. ... ... ... ... ... бәрінде бірдей емес.
Колициендердің біреуі (Е3) бактерияның ... ... ... кейін рибосома қызметін бұзса, басқасы ... ... ... ... Бактерияның цитоплазмалық
мебранасына әсер ететін колициндер де бар.
Колицингенді (Col) плазмидалар энтеробактерилар жасушасында аватономды
жағдайда болыпы, ... ... ... ... ... (Col V, Col B) ... ... ... ... ... ... F – ... сияқты реципиент жасушаға
коньюгация жолымен беріледі.
Адам ағзасының ... ... ... кең ... блоценоз құрылуына әсер ететін бір фактор ретінде ... бар. ... ... тіршілік ететін ішек таяқшасы өндіретін
колициндер – ішекке түскен ... ... ... ... ... ... қалыпты жағдайда ұстауға мүмкіндік бреді.
Бактерияларды титеуге - әртүрлі колициндер типтерін өндіру қабілеттілігі
қолданылады. Мұндай типтеу Col – ... ... ... ... ... алынған бактериялар түзген колицин типін анықтау жолымен
жүргізіледі.
Биодеградатция плазмидалары. Бұл плазмидалар бактерияларддың көміртегі
және энергия көзі ... ... ... ... ... (утилизация) туралы ақпарат тасмалдайды. Қоздырғыштар ... ... және адам ... ... ... ... селективті
әсер етіп, патогенді бактериялардың экологиясында маңызды рөл аатқаруы
мүмкін.
Биодеграция плазмидалары протеолиттік ... ... ... ... (лантоза, сахароза, рафиноза және т.б.) өтелденуі
бойынша ақпарат ... ... ... қажетті генетикалық ақпарат тасмалайтын,
2000 нан 20500жұп нулеотиптен тұратын тіркесімдер. Бактерия ДНҚ – ... олар ... ... ... – делециялар мен
инверсиялар тудырады. Транспорендер бос ... ... ... ... ... ... Ол тек қана бактерия хромосомасында
репликацияланады. Кейбір тоанспозондардың ... ... ДНҚ – ... ... плазмидаларға миграцияланып және бактерия жасушасына ене отырып
олардың популяцияда таралуына мүмкіндік береді.
Бір ретликоннан ... ДНҚ) ... ... ... ... ... ... табылады. Кейбір
транспозондар маңызды қасиеті болып табылады. ... ... ... реттеуші және кодтаушы қызмет атқарады. Олар ... ... ... ... ... ... тасымалдауы мүмкін.
Транспозондарда шеткейлік құрылымдардың бірнеше типтері болады. Олар ДНҚ
фрагменттерінің бір – бірінен ажыратуға мүмкіндік беретін ... ... Бұл ДНҚ ... ... мен ... ғана емес,
өсімдіктер, жәндіктер, омыртқалы жануарлар мен ... ... ... мүмкіндік береді. Транспозондар адамдар мен жануарлардың ... ... олар ... ... ... керемет ұқсастыққа ие болады.
Is – тіркесімдер.
Is – тіркесімдер (ағылш. Insertion – ... sequence - ... ... ... және де ... ... тізбегінің тіркелімі» деп
атайды.
Бұл ұзындығы 100 жұп нуклеотиттерден тұратын ДНҚ фрагменттері:
Is – тіркесімдерде ДНҚ – ның әр ... ... ... яғни
транспозицияға қажетті ақпарат сақталады.
Осындай ауысу нәтижесінде Is-тіркесімдер бірқатар ... ... ... плазмидалардың және әлсіз фагтардың бір-бірімен
және де бактерия жасушаларының хромосомасымен өзара әсерлеуін
және олардың ... ... ... Is – ... ... ... жағдайда гендердің
белсенділігін төмендетеді немесе бактериялық хромосомаға белгілі
ретпен қосылған жағдайда ... ... ... ... ... ... ... ДНҚ –ның бір
учаскесі) қызмет атқарады. Промотор ... ... ... ... ... ... ... немесе
тоқтатады.
3. Орын ауыстыру және дупликация бактерия хромосомасына 5-6 жұп
нуклиотидтердің қосылуы кезінде ... ... ... ... индуцирлеу.
Is – тіркесімдер бос жағдайда табылмайды ол оның өзінше репликациялана
алмайтындығын білдіреді.
Әлсіз және дефектілі ... ... ... ... немесе дефектілі фагтар болуы
мүмкін, олардың қасиетттері бактерия плазмидаларына ұқсайды. Бұл фагтар
бактерия ... ... оның ... ... ... ... ие ... мүмкін.
Лизогенді бактериялардың өзгерткіштігі – жаңа иесінен ... ... ... ... ... ... ... «үнсіз гендерді экспрессиялануымен ... ... ... ДНҚ ... ... ... оның орнын басады.
Мұнда белгілі өнімгер синтезделеді, мысалы күл бактериясының, бір ... және тағы ... ...

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Генетиканың даму тарихы."29 бет
"Гетерогенді және өзгермелі ортадағы сұрыптау"4 бет
Гендік инженерия6 бет
Генетика және оның жаратылыстану ғылымдары жүйесіндегі орны7 бет
Генетика және селекция негіздері лекциялар60 бет
Генетика туралы9 бет
Жастарды отбасылық өмірге дайындаудың физиологиялық және генетикалық негіздері.48 бет
Клайнфельтер және Шершиневский-Тернер синдромдары,Томас Морган8 бет
Малдардың эмбриондарын трансплантациялау11 бет
Медициналық генетика және кейбір тұқым қуалайтын аурулардың алдын алу мен емдеу4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь