Әбен Сатыбалдиевтың шығармашылығы

КІРІСПЕ
1 . ТАРАУ Ә. САТЫБАЛДИЕВТЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ
1.1. Ә. Сатыбалдиев . көркем аударма шебері
1.1.1. Сатыбалдиевтың өзбек тілінен аударған шығармалары
1.1.2. Орыс тілінен аударған шығармалары
1.2. Көркем аударма туралы ойлары
2.ТАРАУ И. ГОНЧАРОВТЫҢ «ЖАР» РОМАНЫ Ә.САТЫБАЛДИЕВ АУДАРМАСЫНДА
2.1. Портрет, пейзаж, диалог, ұлттық ерекшеліктердің аударылуы
2.2. Бейнелеу құралдарының аударылуы
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Аударма ұлт пен ұлтты, мәдениет пен мәдениетті жақындастырудың басты рухани құралы ретінде барған сайын маңызын арттыруда. Көркем аударма – үлкен шығармашылық іс, оның нәтижесі – басқа тілде жаңа көркемдік құндылықты жасаумен бағаланады және сол арқылы аудармашының шығармашылық белсенділігін танытады.
Көркем аударма – көркем шығармашылықтың түрі ретінде онда аудармашының дүниетанымы мен тәсілі, шығармашылық дербестігі әрі аудармадағы, сонымен қатар, түпнұсқадағы ұлттық ерекшелігі айқындалады. Аудармашы міндеті автордың дүниетанымына, жазу мәнеріне, стилистикалық сипатына бойлау, сонымен қатар, мейлінше бұл дүниетанымды, мәнерді, стильді туған тілінің құралдарымен барынша мәнерлі, әдемі жеткізе білу. Осы еңбекте жоғарыда аталған қағиданың қаншалықты дәрежеде сақталғаны анықталады.
Қазақ әдебиетінің белгілі өкілдерінің бірі, дарынды прозаик, қаламымен туған халқының бақытына, мәдениетіне қызметін аямаған азамат, ардақты қаламгер әрі аудармашы Әбен Сатыбалдиевтың шығармашылығы қазақ әдебиетінің төрінен ерекше орын алады десек қателеспейміз. Оның туындылары жұп-жұмыр әңгімелер мен повестерден басталып кең көлемді, романдармен, бірнеше аудармаларымен жалғасады. Олар мысалы: «Қарттың мақтанышы», «Намыс», «Ескінің жұрнағы» сияқты шағын әңгімелері, «Ақмарал» повесі, «Беласар» романы, «Рухани қазына» атты кітабы, т.б. Сонымен қатар Әбен орыс, өзбек тілдеріндегі шығармаларды, мысалы: И. Гончаровтың «Обрыв», Н. Фазыловтың «Жүрек әмірі», А. Қаһһардың «Синчалак» повестерін, Б. Полевойдың «Нағыз адам туралы аңыз», Е. Мальцевтің «Шын жүректен», Ф. Гладковтың «Балалық шақ туралы әңгімесін», т.б. аударған. Аудармашы сондай-ақ шетел әдебиетінің көптеген туындыларын да тәржімалаған. Марк Твеннің бірнеше әңгімелерін: «Қытайлықтардың хаттары», «Сенатор Дильворти», «Ақ пілдің ұрлануы», т.б. қазақ тілінде сөйлетті. Бұл жұмыста Ә. Сатыбалдиевтың белгілі орыс жазушысы И. А. Гончаровтың «Обрыв» атты романының қазақ тіліне аударылуы мәселесі қарастырылады.
«Обрыв» романы «Жар» деген атпен 1958 жылы кітап болып шықты.
Аударма әрқашанда адамдар, қауымдар, халықтар, ұлттар, мемлекеттер арасындағы әлеуметтік, рухани, ғылыми, мәдени қарым–қатынастың алмасудың құралы, ел танудың құралы, достықтың, ынтымақтастықтың құралы. Сондықтан да, аудармашыларға, әсіресе, көркем әдебиет аудармашыларына қоятын талаптар өте жоғары. Ол түпнұсқа және аударылатын тілді, екеуін де мейлінше тең дәрежеде білуге тиіс. Оған қоса, өз тіл сырын, сөз мәнін, көркемдіктің қадірін білетін, әрбір құбылысты, көріністі көркем образдылық тұрғысынан ұғына алатын ойы терең, қиялы ұшқыр, ақындық–жазушылық дарынның иесі, еңбекқор, сезімтал суреткер болуы шарт. Аудармашы шығармадағы жай ғана тілдік элементтерді жеткізуден басқа, ең бастысы, көркемдік элементтерді жеткізуіменен шеберлік танытады. Ә.Тарақ: «Түпнұсқалық шығармашылықты шынайы түрде жеткізе білу – аудармашының басты ерекшелігі». Міне, осы еңбекте аудармашы Әбен Сатыбалдиевтың аталған талаптарға қаншалықты сәйкес келетіндігі анықталып, оның аудармашылық деңгейіне баға беріледі.
1. Бельгер Г. Талжанов С. «Аудармашылық – үлкен өнер» // Қазақ әдебиеті, 1967, 17 сәуір.
2. Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. Алматы: Жазушы, 1987.
3. Белинский В.Г. Сборник сочинений. В 3-х томах. Том II – М.: Гослитиздательство, 1948. – 932 с.
4. Көркем сөздің келісті шебері //«Егемен Қазақстан», 1994 жыл, 30 желтоқсан.
5. Жұмабаев Ә. Сөз қазынасының кеншісі. – Алматы: Дидар, 1994.
6. Тарақов Ә. Аударма психологиясы және мәдениеті. — Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 136 б.
7. Әдебиеттің күрделі саласы // Қазақ әдебиеті, 22.XII.1961.
8. Аударма әлемінде // Қазақ әдебиеті, 2.III.1962.Гончаров И. Жар. Алматы: ҚМКӘБ, 1958.
9. Сатыбалдиев Ә. Дауылдан да күшті. – Алматы: ҚМКӘБ, 1959. – 286 б.
10. Рашидов Ш. Бурондан кучли. – Тошкент: Ғ. Ғулом номидаги Адабиет ва саньат нашриети, 1979. – 289 б.
11. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы: 1998. – 383 б.
12. Ергөбек Қ. Жазушы шеберханасы. Алматы: ҚазАқпарат, 2002.
13. Чуковский К. Высокое искусство. М.: Сов. Писатель, 1988.
14. Біздің Нәсір (өзбек жазушысы Н.Фазылов туралы) // Қазақ әдебиеті.
15. Тарақов Әнуар. Аударма әлемі. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 243 б.
16. Оразаев Ф. Көркем сөздің саңлағы // Қазақ әдебиеті, 1972.
17. Жұртбаев Т. Көркем аударма: Табыс пен талпыныс. 70-ші жылдары ана тілімізге аударылған прозалық шығармалар туралы // Жұлдыз, 1980. №12. 198-209 б.
18. Ергөбек Қ. С. Мұқанов. Алматы: Санат, 2000.
19. Железников В. Путешественник с багажом. – Москва: Советский писатель, 1979. – 289 стр.
20. Сатыбалдиев Ә. Жүгі бар жолаушы. – Алматы: ҚМКӘБ, 1980.
21. Сатыбалдиев Ә. Сөз қазынасының кеншісі (Ә.Сатыбалдиевтың ғылыми еңбектері. Естеліктер). Құраст.: Қ.Қ.Алпысбаев, Л.Н.Дәуренбекова. — Астана: Аударма, 2008. — 328 б.
22. Әдеби өмір шежіресі // Құрастырған — Ә.Нарымбетов. — Алматы: Ана тілі, 2005. – 488 б.
23. Аударма туралы ойлар // Қазақ әдебиеті, 1967, 20 қараша.
24. Шахнама сапары// Қазақ әдебиеті, 1963, 14 маусым.
25. Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. Алматы: Жазушы, 1965.
26. Гончаров И. Обрыв. М., 1950.
27. Әуезов М.О. Он екі томдық шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы, 1958. — Т.12. - 498 б.
28. Кричевская. Л.И. Портрет героя. – Москва: Аспект-пресс, 1994, – 180 с.
29. Гончаров И. Жар. Алматы: ҚМКӘБ, 1958.
30. Стилистика русского языка. Москва, Наука, 1987-284 б.





Қосымша әдебиеттер:

1. Аударма мәдениетін көтере берейік // Қазақ әдебиеті, 1958, № 3.
2. Аударушы мен аударма // Қазақ әдебиеті, 1958, № 2.
3. Бектаев Қалдыбай. Большой казахско-русский русско-казахский словарь. – Алматы: Алтын қазына, 1999. – 704 с.
4. Қазақша-өзбекше сөздік, 2001, 256 б.
5. Русско-казахский словарь. 1-том А-О; 2-том О-Я. – Алматы: Арыс, 2007 – 640 с.
6. Тіл шұбарлығы неден? // Қазақ әдебиеті, 1958, 21 қараша.
7. Узбекча-қозоқча сухбатпашгич. Алматы: Сөздік-словарь, 2002 – 96 б.
        
        КІРІСПЕ
Аударма ұлт пен ұлтты, мәдениет пен мәдениетті жақындастырудың ... ... ... ... ... маңызын арттыруда. Көркем аударма – үлкен
шығармашылық іс, оның нәтижесі – басқа ... жаңа ... ... ... және сол ... ... ... белсенділігін
танытады.
Көркем аударма – көркем шығармашылықтың түрі ретінде онда аудармашының
дүниетанымы мен тәсілі, шығармашылық ... әрі ... ... түпнұсқадағы ұлттық ерекшелігі айқындалады. Аудармашы міндеті
автордың дүниетанымына, жазу мәнеріне, ... ... ... ... ... бұл ... ... стильді туған тілінің
құралдарымен барынша мәнерлі, әдемі ... ... Осы ... ... ... ... дәрежеде сақталғаны анықталады.
Қазақ әдебиетінің белгілі өкілдерінің бірі, ... ... ... ... ... ... ... аямаған азамат, ардақты
қаламгер әрі аудармашы Әбен Сатыбалдиевтың шығармашылығы ... ... ... орын ... ... қателеспейміз. Оның туындылары жұп-жұмыр
әңгімелер мен ... ... кең ... ... ... жалғасады. Олар мысалы: «Қарттың мақтанышы», ... ... ... ... ... «Ақмарал» повесі, «Беласар»
романы, «Рухани қазына» атты кітабы, т.б. Сонымен қатар Әбен орыс, ... ... ... И. ... ... Н. ... ... А. Қаһһардың «Синчалак» повестерін, Б. Полевойдың «Нағыз
адам туралы аңыз», Е. Мальцевтің «Шын жүректен», Ф. ... ... ... ... т.б. ... ... ... шетел әдебиетінің
көптеген туындыларын да тәржімалаған. Марк Твеннің бірнеше әңгімелерін:
«Қытайлықтардың хаттары», ... ... «Ақ ... ... ... ... сөйлетті. Бұл жұмыста Ә. Сатыбалдиевтың белгілі орыс жазушысы
И. А. Гончаровтың «Обрыв» атты романының қазақ тіліне аударылуы ... ... ... деген атпен 1958 жылы кітап болып шықты.
Аударма әрқашанда адамдар, қауымдар, ... ... ... әлеуметтік, рухани, ғылыми, мәдени қарым–қатынастың алмасудың
құралы, ел танудың құралы, ... ... ... ... ... әсіресе, көркем әдебиет аудармашыларына қоятын талаптар
өте жоғары. Ол түпнұсқа және аударылатын тілді, екеуін де ... ... ... тиіс. Оған қоса, өз тіл ... сөз ... ... ... ... ... ... көркем образдылық тұрғысынан
ұғына алатын ойы ... ... ... ... ... иесі,
еңбекқор, сезімтал суреткер болуы шарт. Аудармашы шығармадағы жай ғана
тілдік элементтерді жеткізуден басқа, ең ... ... ... ... танытады. Ә.Тарақ: «Түпнұсқалық ... ... ... білу – ... басты ерекшелігі». Міне, осы
еңбекте аудармашы Әбен Сатыбалдиевтың аталған талаптарға қаншалықты сәйкес
келетіндігі анықталып, оның аудармашылық ... баға ... ... ... Аударма тарихы мен теориясының арасындағы
күрделі байланыстар көп жағдайда тәжірибеде еске ... ... ... ... саласындағы алға қойған мақсат-міндеттері ұстанған
қағидалары бөлек болатыны белгілі. ... ... ... көркем аудармасы
жан-жақты дамып, аударманың ... мен ... ... зерттеулер
жүргізіле бастады.
Аударматану ғылымының өзекті мәселелерінің бірі — ... ... ... ... ол ең алдымен аудармашылардың еңбегі арқылы жүзеге ... Ал оған ... ... баға ... ғылыми саралап, әдеби
байланыс орнатудағы Т.Әлімқұлов, Қ.Нұрмаханов пен Ә.Сатыбалдиевтердің
көркем аударма ... мен ... ... еңбектерінің өзі арнайы
зерттеуді қажет ететін мол мұра. Аталмыш қаламгерлер ... ... ... қана ... шет ел және орыс ... ... ... аударуға да белсене ат салысты, тәжірибелерімен бөлісті.
Аударматану ғылымында көркем аудармаға қатысты ой тұжырымдарды ... ... де күн ... ... зәру мәселе екендігі даусыз.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. 1960 жылдардан бастап жалпы аударма және оның
тарихы, теориясы мен тәжірибесі ... ... ... ... ... бастады. Қазақ прозасын орыс тіліне аударудың, орыс ... ... ... ... ... ... еңбектер көптеп көрініс
тапты. Ә.Сатыбалдиевтің «Рухани ... ... ... ... ... ... туралы», З.Тұрарбеков «Қазақ аудармасының
теориясы мен ... атты ... ... ... ... ... ... оның мәдени-әлеуметтік ролін қарастырады.
Қазақ аударма ісінің зерттелуіне батыл үлес қосқан Ә.Сатыбалдиев ... ... ... ... ... ... ... зерделей отырып, жалпы талантты жазушы әрі ... ... ... ... Қ.Қ.Алпысбаев пен Л.Н.Дәуренбекова болатын.
Олар «Сөз қазынасының кеншісі» деп ... ірі ... ... Онда
Ә.Сатыбалдиев туралы ғылыми мақалалар мен ... ... ... ... ... мен ... ... сәйкестігі туралы ізденіп, сол жылдары көркем аударманы ... ... ... ...... ... ... көркем аударма теориясы мен тәжірибесіне арналған
еңбектерін зерттеп, жалпы көркем аударманың ... ... ... ... ой ... баламалылық, сәйкестік деген мәселелердің
аудармашы ... ... ғана ... ... ... ... ... екенін зерттейді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Мақсат – ... ... ... ...... сыры, ой дәлдігі, түсініктілік,
баламалық, сәйкестік деген мәселелердің аудармашы талантымен, ізденісімен,
өзіндік стилімен ғана ... ... ... ... ... екенін дәлелдеу;
Әбен Сатыбалдиевтың көркем аудармадағы шығармашылық ізденістерін сараптау;
Еңбегіміздің басты мақсаттары ретінде И.А.Гончаровтың «Жар» атты романының
қазақ тіліне аудармасының ... ... ... Әбен ... ... анықтап, аударма саласына қосқан үлесін көрсету;
Түпнұсқа аудармасын талдап, тілдік және сөйлеу ерекшеліктерінің қаншалықты
дәл берілгенін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... айқындау. Романды аударудағы
Ә.Сатыбалдиев қолданған ... ... ... ... ... ... ... портрет пен
пейзаждың, диалогтардың, жекелеген сөз тіркестерінің, бейнелеу құралдарының
аудармада сәтті шығуын стильдік жағынан ... ... жету үшін ... ... шешу ... аударма ғылымының даму бағытын саралау;
қазақ аударматану ғылымының қалыптасуы мен өркендеуін, ... ... ... ... ... бір ... ... екендігін көрсету;
аударма мәтінінің түпнұсқамен сәйкестік деңгейін аударма теориясы ережелері
негізінде пайымдау;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Ә.Сатыбалдиевтың шебер аудармашы болып, сонымен
қатар ... ... ... ... танылуы.
Ә.Сатыбалдиев аудармасындағы сәйкестіктің түрлері, олардың аударма мен
түпнұсқа арасындағы қызметтері анықталды;
Баламалылық қағидаларын қазақ аударматануына жақындатуға ... ... ... ... ... мен ... айқындалды;
Ә.Сатыбалдиевтей тәржіманның тәржімаларынан аударматану мен ... ... ... рет эпистолярлық жанрдың (хаттар, ... ... ... бірі ... ... ... мен тәжірибесіне қатысты өзіндік тың пікірлер, тұжырымдар
жасауы;
Зерттеудің әдіс тәсілдері. Диплом жазу барысында алға ... ... ... ... ала ... ... тілдік-стильдік
ерекшелігін ашып көрсету оймен 1) Лексикалық трансформация: ... ... сөз ... ... ... ... ... трансформация: сөйлемдер, орыс тілі ... ... алып ... 3) ... ... ... және т.б. салыстырмалы талдау әдісі қолданылды.
Зерттеу нысаны ретінде Ә.Сатыбалдиевтың шығармалары, көркем аударма
теориясына қатысты еңбектері, ... және ... ... ... ... ... өзбек тілдерінен аударған көркем шығармалардың мәтіндері,
олардың түпнұсқалары ... ... ... тұжырымдар.
Ә.Сатыбалдиев – аудармашы ғана емес, аударма тарихы мен теориясына қатысты
тұшымды пікірлер айтқан ... ... ... белгілі бір сөзді қазақшалағанда онымен ұғымдас,
мәндес келетін бар сөздерді саралай отырып, солардың ... нақ ... ... жазушының бейнелеп отырған сөздердің баламасын дәл тауып
қоя ... ... ... ... ... еркін сөз ... беру ... жиі ... ... ... Диплом жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен,
қорытынды және әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері, мазмұны, зерттеу жұмысының ғылыми-
әдістемелік негізі жайлы ... ... ... ... екі ... тарауда Әбен Сатыбалдиевтың өміріне қысқаша шолу ... ... ... орыс, өзбек тілдерінен аударған
шығармалары туралы айтылады, көркем аудармаға байланысты ойларына ... ... ... ... ... аударудағы аудармашы шеберлігі,
кейіпкерлер портретін тәржімалаудағы, пейзаж, ... ... ... ... ... құралдарын қазақ тілінде қаншалықты
сапалы деңгейде аударылғандығы ... ... ... ... жұмыс барысы жүйеленіп, нақтыланады.
Әрбір туындының қазақшаға аударылуы автор үшін де, аудармашы үшін де үлкен
олжа, ... ... ... ана ... аударылуы көркем аудармаға
көптеген жаңалықтар енгізеді. Сондықтан, орыс әдебиетінің майталманы И.
Гончаровтың бұл шығармасы қазақ ... үшін ... ... деуге болады.
Міне, осы зерттеу жұмысында ... ... ... асыру көзделеді.
1 – ТАРАУ
Ә. САТЫБАЛДИЕВТЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ
Қытымыр уақыт пен ... ... ... ... мен тақсіретін көп
тартып, өмірмен жағаласып өскен Әбеннің шығармашылық ортада өткен он ... ... көп ... ... жағынан толысып өскен ең бір жемісті, құнарлы
жылдары болғанға ұқсайды. Ол өзгеше құштар ... ... ... ... ... қалам сілтейді. Қарапайым хабар, мақаладан бастап, ... ... ... ... ...... жазып
машықтанады. Орыс және әлем классикасының кәусарынан, туған әдебиетіміздің
тұнығынан ... ... ... ... бас-аяғы жұп-жұмыр көркем
әңгімелер мен повестер жазуға, туысқан елдер әдебиетінің өзі ... ... ... ... аудару ісіне ден қояды.
Әбен Сатыбалдиев 1914 жылдың желтоқсанында ... ... ... ... ... қанжығасы ұдайы майланып жүретін аңшы екен дағы,
шешесі Қанапия «он саусағынан өнері тамған ісмер болған» ... ... ... ... онша көре ... Алты ... бастап ғұмырында құрсақ
көтермеген апайы Зәбира мен ... ... ... Әулиеатада
өседі. Жездесі делдалдықты кәсіп еткен пысық, еті тірі кісі екен. Соның уақ-
түйек шаруасын тындырумен жүргенде арада жеті жыл ... ... өте ... ... ... Бірақ ол қынуырлы кісінің қасында жүріп, әр ... ... ... ... дейтін қатал мектептен
өтіп, өмірдің ащы-тұщысын молынан татады.
Әбен 1927 жылы 13 жасқа толғанда ғана Асы ... ... ... ... жыл ... ... ол бесінші класты бітірмей жатып, лаждың ... ... ... ... 1931 жылы ... ... ең бір ... беттері басталған еді. Сол кезде республика партия ұйымын
басқарған Ф.И.Голощекиннің ... ... ... ... жуығы алапат аштықтың құрбаны болады. Міне, осындай ... ... ол ... ... бас ... өзі ... ... да,
жұмысқа шығады. Новосибирск қаласындағы үш ... ... ... ... ... дайындау мекемесінде іс жүргізуші болып, 1934 ... ... ... ... жұрт басына түскен ауыр нәубеттің беті қайтып, ... ... ... ... ... ... ... түсіп, оны үш жылдан кейін бітіреді. ... ... ... ... конторында экономист қызметін атқарады. Оның ... ... ... ... ... тартуы, сол шамада басталса
керек. Әбеннің журналист жұмысын қалап алуы тап сол бір жылдар деген ... ... ... ... ... ... тілшілері» деп атайтын. Олар
жарғақ құлағы жастыққа тимей, өмір-тұрмыс жаңалықтарын, оқу-білім іздеген
талапты жастар, техника ... ... ... мен ... ерттеп мінген
ынталы адамдар туралы хабарларды газет, журнал ... ... ... Әбен де ат ... ... қарай бұрады. Бірер жылдан кейін
ол мамандығын күрт өзгертіп, облыстық ... ... ... белді қызметкері болып жұмыс істейді.
50-жылдардың бас кезінде Әбеннің журналистік қаламы кемеліне келіп ... шағы еді. «Ара – ... ... ашылар сәтте оның жауапты хатшысы
болып, республикадағы әзіл-сықақ басылымының іргесін ... ... ... «Жұлдыз» журналы редакторының орынбасары, ... ... бас ... ... атқарып жүрген кездерінде ол өзінің сирек
кездесетін іскерлігін көрсетті. Өмір ... ... ... саяси-
әлеуметтік, мәдени-тұрмыс тақырыптарын, әдебиет пен өнер мәселелерін толғап
жазған ... оның ... ... ... ... қалам
қарымы, әсіресе шұрайлы тілі анық танылды.
Әбен Сатыбалдиев «Социалистік Қазақстан» газетінің ... пен ... ... ... Мерзімді баспасөзде өткізген ұзақ жылдары, жоғарыда
айтылған журналистік қызметі, автордың ... тыс, ... ... ... ... ... ... қатар өріліп кеткен тәрізді. Оның ауыл
өмірінің шынайы суреті жасалған «Қарттың ... ... ... ... ... ... мұның айқын айғағы. Ә. ... ... ... атын ... оқырман қауымға кеңінен танытқан ... еді. Бұл ... ол жаңа ... екі жастың үй іші, отбасын,
өзара қарым-қатынасын бейнелі де, бедерлі ... ... ... ... пен ... ... пен ... туралы аса маңызды адамгершілік,
имандылық мәселелерін қозғайды. Әдеби ... ... бұл ... ... ... алды. Әбен сөйлер сөзге келгенде дәл, көрікті шешен
сөйлер болса, өзі ... ... ... жұмысты қандай байыпты,
адал атқарса, повесінің қаһарманы Ақмарал да ... пен ... ... алып ... іске ... ... ... өзі секілді кейіпкер екеніне көз
жеткізесің. «Ақмарал» повесінен жазушы тілінің құнарлылығы, сөз қорының
молдығы ... ... ... ... ... ... шығармасының бірі – «Намыс»
әңгімесі. Мұндағы бас кейіпкердің бірі Міржақыптың есте ... ... ... ... ... желеңінің ашылып кететін етегін жаба алмайтын,
үйіне келер қонақтың, ... ... ... ... ... қарсы
алатын бүгінгі қала ханымының мінезін дөп басқандығы оқушыны риза ... адам ... үш ... ерекшеленіп тұрады. Біріншісі – тіл
орамдылығы, екіншісі – оқиғаны құрастыруы, орайластыруы. Ал үшінші жағдай ... ... де ... ... ... ... осы үш қасиет
те бар, ол қаламынан туған қандай шығарма болсын сырын ... ... ... ... молдығына, кең тынысты кесек
туындылар бере ... ... ... оның ... ... куә. ... ... соны қабатын көтерген осы бір туындыда еліміздің
оңтүстік ... ... он ... жыл ... қатысуын бейнелейді.
Бір өкінішті жері – роман аяқталмай қалған. Бұл жаңа ... өмір ... ... ... ... ... ... сомдауы, психологиялық жай-күйлерін ашуы, диалогтер түзуі,
табиғат суреттерін беруі жағынан жазушылық ... арта ... ... ... істеген зорлығы мен озбырлығына қарсы
тұрған Бектас сияқты халық арасынан шыққан батырдың образы ... ... да, ... ... ... қаhарман өмірінің немен бітерін
білмей: «Әттеген-ай!» — деп ... ... қала ... ... ... жас ... жаламен қамалуына қынжыласың да, қашанда сұмдардың ... кете ... бұл ... атам заманнан келе жатқан бітіспес дауы
екендігіне тағы да көз ... ... бұл ... ұзақ ... ... ... кітаптың өзі дүниеден қайтқанша жарық көрмеуі ... ... ... талап қоюынан болатын. Жазғанын біреу қайта ... ... ... ... ... қатар, кітапты оқыған кісінің
ештеңеге шүбәсі болмайтындай етіп жазу – барлық жазушының арманы, ... ... Әбен де ... романында өз алдына осыны уәзипа тұтқан.
Он алтыншы жылдың суретін елестеткенде, қазақ әдебиетінде есте ... ...... ... «Ботагөзі» мен Мұхтардың «Түнгі
сарыны». Біз Әбеннің романынан да осы ... көре ... оның бұл ... жыл оқиғасына өз тұрғысынан, өзіндік, яғни, Сатыбалдиевтың
тұрғысынан келгенін танимыз. ... оның ... ... келуі кездейсоқтық
емес, солай болуға тиіс жағдай болатын.
Әбен Сатыбалдиев – өмірдің талас-тартысын, адамның ақ ... мен ... ... мен ... ... ... ... жазушы.
Бәлкім, оның біреудің қолында өсіп, әке-шеше қызығын ... ... ... ... болар – ата-ана мен бала арасындағы
қарым-қатынасқа баса көңіл бөледі, оны ... ... ... ... ... ... ... сөзбен басталуынан-ақ айқын байқауға
болады. «...Ұмсындық термен мұнартқан көзін жеңімен ... үй ... ... ... қазан қасындағы қара құмғанға ұқсап қалтиған жалаңаш бала
ербең ете қалғанда, еңсесі түскен ана ... бір ... ... ... сала ... романдар жазушы шығармашылығының баюы әрі шеберлігінің артуындағы
жаңа жоғарғы этап болуыменен ... ... ... ... ... да ... тәжірибелік жетістік болды. Өйткені бұл шығармалар
мазмұнының, тілінің байлығы, идеясының, кейіпкерлер ... ... ... ... да ... бары ... ... – көркем аударма шебері
Көркем аударма – көркем ... ... ... тілде баяндайтын аударма
түрі. Әлемді мәдени түрде меңгерудің ... ... ... ... дамуындағы мәдениеттер ... ... ... Ол ... бен ... ... ... саласы болып табылады. Ол халықты рухани жағынан дамытудың
күшті құралы: бүкіл адамзат мәдениетінің ... ... ... ... мен білімнің қайнар бұлағы.
«Не каждый кто умеет ходить, сумеет ходить по канату. Эта мысль принадлежит
Станиславу ... Так же не ... кто ... ... или ...... – деп ... Бельгер аудармашылық өнерді биік
бағалайды [1,36]. Расында да, ...... ... ... ... ... келе ... еріккеннің ермегі емес. Аудармашы ... ... ... ... әрі ... әрі ... һәм ... болуға
тиіс. Аударма сапасы оның талантына, біліміне, жалпы мәдени дәрежесіне,
тәжірибесіне, жазушылық шеберлігіне ... өзі ... ... осы деп, ... ... жасамау
керек. Өйткені, ол ел мен ел, ... пен ... ... пен мәдениеттің
дәнекершісі, басқа сөзбен айтқанда, олардың ... ... ... түпнұсқа мәтіндегі заман тынысын, өмір құбылыстарын
қаншалықты кең қарқында бейнелегеніне қол жеткізу керек. ... ... ... ... ... ... Проза аудармасындағы бірінші талап бұл
аталған шығармалық проза түрінде автор ойының толық ... ... ... ... тән ... өзінің ойын айқын жүзеге асыруы.
Үшіншіден, аударманың жазылу мәнері, ... ... ... түпнұсқасынан
ауытқымай, екі тіл арасындағы балансты ұстануы. ... ... ... ғана ... ... тұтастай шығармашылығымен
және оған қатысты әдеби зерттеулер, сын мақалалармен танысуы жөн. ... оның ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
Содан соң, стильдік, ырғақтық-интонациялық ... ... ... ... ... ... оның ... боламыз.
Сонымен қатар, аудару үстінде жеке сөздерге балама іздеу арқылы әрдайым ана
тілінің ... ... ... төңкеріліп отырылады. Соның арқасында тіл
қазынасының қалтарыстарындағы небір байырғы сөздер, кейде тіпті, ... ... ... да ... ... ... ... де, әдеби тілдің
тұлғасы болып шыға келеді.
Ал балама деген не? Аударма ... ... ... ... алу үшін, алдымен эквивалент терминінің ... ... ... ... ... ... 1803 жылы Дж. ... енгізген. Эквиваленттік
(лат. Aequalis – барабар, valentis – тепе-тең күші бар) — ... ... Ал, ... ... ... ... ұғымы — б алама
ұғымымен түсіндіріледі. Яғни, аудармашы түпнұсқадағы мәтіннің әрбір сөзіне
аударатын тілдегі сөздерден мәндес сөз ... бере ... онда ... ... ... ... ... былайша сипаттайды: «Қазақ тілі
мәндес (синоним) сөздерге өте бай. ... ... ... ... ... ... та тұрады. Бірақ, шын сөз зергерінің ... ... ... ... ептеп де болса мағыналық ерекшелігі ашыла түседі
де, сол қойылған жерінде, әсемдік өрнегінің жарасымын ... бір ... ... ... шыға келеді. Мәселен, нұр, сәуле, шуақ ... ... ... ... болғанымен, кейде солардың бірін ... ... ... ... ... ... ... іздеп отырған
сөзіңді жеке бөліп алғанда осылардың қай-қайсысы болса да ауыстыра алатын
сияқты көрінгенімен, оның айналасындағы сөз ... ... ... ... ... ... Бұл ... сол сөйлемнің, жалпы айтылып келе
жатқан ойдың ырғағы, екпіні, үні — жалпы ... ... ...... ...... шығармашылықтың түрі. Мұнда түпнұсқа негізгі
қызметті ... ... ... ... ... ... ... Өзінің дүниетанымына сәйкес аудармашы өзі таңдап
алған шығармалардағы көркем шындықты мазмұн мен түр ... ... ... ... байланысында бейнелейді.
В.Г.Белинский: «Литература есть достояние всего общества, которое
через нее ... ... ... в ... и ... ... все то,
чему источником было его же собственное непосредственное ... ... в ... свою ... ... возведенную в сознание.
Поэтому в моментах развития ... ... ... эпохами и периодами, отражаются моменты исторического
разаития народа, – и в ... ... ... ... так же ... ... ... народа, как и история – литературу», – дейді [3,87].
Заман, уақыт шындығын жан–жақты ашып беруде әдебиет ... ... жоқ, ... ... ... ... ... ғылым да бұл
ретте нағыз талантты көркем шығармалармен тайталаса алмайды.
Ал, адамзат тарихын көркем әдебиет ... ... ... ... ... емес.
Аудармашыға ауадай қажет нәрсе – нағыз энциклопедиялық ... ... ... Ол ... ... ... ... тарихынан,
тұрмыс салтынан, әдет–ғұрпынан, сол ... ... ... ... ... тиіс. Тіпті, нағыз сол халықтың ғана емес, жалпы адамзат
тарихы мен мәдениетіне байланысты көп ... ... ... ... ол әрбір ойдың түпкі төркіні қайдан шығып жатқанын біліп
отырмаса, сөздің арғы сырын ... ... ... бәріне көп жылдық тәжірибеден, жалықпай сызу,
өшіру, қайта жазу ... ... ... ... ... ... нағыз өнерпаздыққа тән нәзік ... ... әр ... ... ... салып, автор боп күліп, автор боп жылап, ... ... ... ... ... ... ішкі ... дүниесін әрқашан
ширатып ұстап, әр мақамға бұра ... әр ... ... әр ... ... ырық болса, мұның бәрін істегендегі өзінің ер ардақты борышы –
қасиетті ана ... ... ... ... ... ... ... арттыра әсемдей түсуге себін тигізу
екенін, ана тіліндегі оқырмандардың ой–өрісін ... ... ... ... нағыз азаматша түсінсе – міне аудармашылық өнердің қонғаны деп осыны
айтуға болады.
Адамдар өмірі алдыңғы толқын ... ... ... ... ... ... әсерімен жаңа арнада жалғаса берері даусыз-ау.
Елуінші жылы «Социалистік Қазақстан» газетінің бас ... ... ... оның ... Зейнолла Жарқынбаев, Әділбай Омаров,
жауапты ... Бәри ... ... ... бастықтары Мұқан
Иманжанов, Ғұмар Аққұлов, Әбдуәли ... Қаби ... ... Әбен ... ... ағаларымыз жас кадрлар — артқы толқын
інілеріне өз тараптарынан зор қамқорлық жасап, журналистік ... ... ... аямайтын. Олар сол абзал ағаларының өмір
тәжірибелерінен сусындап, содан тағылым алып ... ... ... ... ашық әңгімелесетін Әбен Сатыбалдиевты ақылгөй
аға ретінде ерекше сыйлайтын болған. Ол — ел саясатының тек ... ... ... Сол ... ... ресми материалдарды газеттерге орысшадан
аударып беретін ... ол ... жоқ ... ... редакциядағы
телетайп арқылы түсетін материалдарды Әбен мен тәжірибелі тәржімашы Мерғали
екеуі бөлісіп алып аударатын болған. ... ... ... аударудан
екеуі де әр сөздің баламасын дәл табатын майталман аудармашылар.
Жазушының көркем ... ... ... ... ... ... ... тәнті етті деуге болғандай. Ол елуінші
жылдардан бастап орыс, ... ... ... ... туындыларын
қазақ тіліне аударды.
Сол туындыларды аударарда, ... ... ... ... ... ... түпнұсқаның мазмұнымен қатар, бүкіл стилін де дәл
келтіру керек деген жаңа принципке көшті. ... ... ... ... ... ... ... әсерсіз, жүдеу болып
келеді. Еркін аударма аудармашының өзіншелеп әңгімелеп отырғанына өте ... Дәл ... ғана ... ... тіл, ... ... ... алатын болады деген қорытындыға келеді. Мінекей, аудармашы осындай
мықты принцип ұстанған және оны аударған шығармаларында көрсете ... ... ... ... рухани ризығы, төл әдебиетіміздің ... ... ... ... рухани-мәдени жетістіктерін ортақ игілікке
айналдыратын мол қазына екенін терең түсініп, оған ... ... Ол И. ... «Жар», Ф. Гладковтың «Нағыз адам туралы аңыз»
(Б. Кенжебаевпен бірге), Е. Мальцевтің «Шын ... ... бар ... атты туындыларын, М. Твеннің әңгімелерін туған
әдебиетіміздің ... ... ... ... ... ... Әбен Сатыбалдиев ежелден ағайын-туыс саналатын екі ел ... көп ... ... А. ... «Қыштақ», Ш. Рашидовтың
«Дауылдан да күшті», ... ... Н. ... ... әмірі» сияқты
шығармалары Әбеннің талантты қаламынан шығып, ана тілімізде еркін ... ... ... ... ... ізденістері алпысыншы жылдары
ғылымға ұласты. Ол көркем аударманың тарихтық, теориялық, ... ... жете ... ... келе Л. ... ... ана
тіліндегі аудармасы негізінде «Рухани қазына» атты байсалды еңбек жазып,
кітап етіп шығарды. Ғылым ... ... ... ... ... жұмысымен
айналысудың қыр-сырын, оның қиындығы мен пайдалы жақтарын нақты көрсететін
еңбектер дегенде, Сатыбалдиевтың ... рет 1965 жылы ... ... ... ... ... ілтипатына бөленген, кейіннен қайта басылып шыққан
«Рухани қазына» атты еңбегін атап ... ... ... ең ... даму ... ... ... тоқтала отырып, аударма арқылы
тілімізге неологизм сөздердің көбейетінін, ... тек ... ... ... ... қана ... сонымен бірге синтаксистік
тұрғысынан да, ... ... ... ... ... да көп ... ... тілге тиек етеді.
Ең бір дәйектілігі — Ә.Сатыбалдиев өзге ұлт ... ... ... қана ... ... осы ... мол
тәжірибесіне сүйене, аудармашылық өнердің ... ... ... ... ... жолдарын саралаған құнды пікірлерін айтып кетті. Яғни,
көркем аударманың ... де ... ... ... ... ... көркемдік күшін, идеялық, эстетикалық
әсерін айнытпай жеткізу сияқты мәселелерін алға ... Осы ... ... ... ... ... болғанына көз жүгіртейік:
ХХ ғасырдың алғашқы жартысынан ... ... ... қауымы
көркем аударманы дамытуды мықтап қолға алды. Әсіресе, осы ... ... ... ... да көркем туындылары келіп қосылды.
Десек те, ... мол ... ... сапасы қандай? Аудармашылардың
тәржімашылық шеберлігі қай ... ... ... ... ізделінуі
сөзсіз. Бұндай сұраққа жауап іздеу өткеннің де, бүгіннің де, келешектің де
өзекті мәселесі болмақ. Сондықтан, сұраққа жауап ... ... ...... теориясын қалыптастыру еді.
Қазақ көркем аударма теориясы бірден ... ... жоқ, ол ... әлемдік аударма теориясын басшылыққа ала отырып қалыптасты десек, ... ... ... ... ... (компаративистика) ұғымына
Қазақстанда арнайы көңіл бөлініп, атау қалыптастырмағанымен әдеби байланыс,
әдеби қарым-қатынас типологиялық түйісу, тоғысу сияқты ... ... ... ... ... — әр түрлі ... ... да бір ... ... ... ... шығу тарихын,
айырмашылықтарын, көркем аударма ... де ... ... ... ... ... ... мен аударма
мәтінді салыстыра отырып, мәтіндер арасындағы байланыстың ... ... ... ... нақты қағидалар ұсынуға болатынына осы
кезеңде ерекше көңіл бөлінді.
Аударматану — аударма ... ... мен ... ... ... әр қилы қызмет атқарады: әдеби амалдардың қолданысы,
аударма трансформациялары, әдеби ... ... ... ... ... аудару тәсілдері мен тәжірибелері, аударма мәтінінің
түпнұсқамен сәйкестігін пайымдап, қағидаларды ғылыми негізге ... ... ... ... ... жатады. Ә.Сатыбалдиев осы тұрғыда,
аударматану ғылымының сыншысы ретінде, аударма мәселелері ... ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында республика
Ғылым академиясының Тіл білімі институтында ... ... ... ... игі ... — 1964 жылы «Қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... ... филология
ғылымдарының кандидаты атағын алды.
Ә. Сатыбалдиевтың жалпы аудармашылық келбетін байқау мақсатында,
әріптестерінің естеліктерінен де ... ... ... Б. ... «Жазушының сөз байлығы, бәлкім оның
аудармашы болуына да ... ма деп ... ... Негесі сол,
аудармашылардың қашанда басқалардан гөрі сөз іздеуі, ... ... ... ... ... екі ... ... Олар — Мерғали
Ешмұхамедов, Жүсіп Жантөрин. Бұл майталман ... ... қоя ... адам осы Әбен ... ... ... ... білуде ол
бірсыпырамызды таңдандыратын. ... ... ... ... — осы аудармашылығы болатын. Көркем аудармаға
келгенде оған Құрманбек Сағындықов пен Хасен Өзденбаев сияқты ... ... ... ... — деп таңданысын білдіре келе,
аудармашылық шеберлігіне қатысты қызықты ... сыр ... [4,4]. ... ... ... ... болған кезде оның аударманың кейде мазмұнын
арттырып, қазақы баламасын дәл тауып ... ... ... ... Әлі
есімде, 1951 жылы «Правда» газетінің бетінде «Круг в честь Канапина» деген
фельетон болды. ... мұз ... ... ... өтіп ... ... ... ол кеш барды. Басталып кеткен ... қоя ... ... ... қайта сапқа тұрғызылды да, Канапиннің алдынан өтті.
Канапин ол кезде ҚЛКЖО Орталық Комитетінің бірінші ... ... ... ... ... ... ... басталар алдында бір рет ... ... ... ... рет ... ... ... Міне, әңгіме осы
туралы болатын. Әбекең — фельетон тақырыбын «Круг в ... ... ... бір ... деп ... Ол ... ... редакторы Қасым Шәріповке Қанапин телефон соғып: «Правданың»
жазғаны ештеме емес еді, сендердікі өтіп кетті ғой» ... ... ... ... ... өз ана тіліндегідей, сөйлейтінін көреміз.
Белгілі аудармашы Ә.Жұмабаев: «Ә. ... ... ... ... пен өнер ... ... ... редакцияның жазушылар
мен өнер қайраткерлері ... ... арта ... Олар газет
жұмысына белсене атсалысатын болды. Бұл ... ... ... III съезі өткен кезде айқын көрінді. Съезге СССР ... ... да ... ... ... ... М.Шолохов
сынды алыптар да бар еді. Әбекең осындай кісілермен тез тіл табысып, съезде
сөйлеген сөздерінің мәтінін аударып алып мақала етіп ... – деп ... еске ... [5,10]. Бұл ...... өз ... ... қарағандықтан, қандай іс болсын абыроймен ... ... ...... ... ... ... бақ. Көркем
аудармаға ғана емес, ғылыми-көпшілік, қоғамдық-саяси, ... ... да ... рөлі зор. ... ... үнемі
ізденіп, еңбектенуден, әр аударма ... ... ... ...... ... ... анықтамасына сүйене отырып, қай
жанрдың болсын аудармасына ... ... ... ... деп айта аламыз [6,6].
Өмірінің соңғы кезінде ол қазақтың ... ... ... Оның бас ... бірінші орынбасары болды. Ол туралы академик
М.Қаратаев былай деп жазды: «Бұл айрықша қиын, тың, бейтаныс жұмыс ... ... ... үшін ... маңызы бар абыройлы да қызғылықты ... көзі ... ... жан ... ... ... ... энциклопедиясының
негізін салып, төрт томның шығуына, екі томның дайындалуына оның қосқан
қомақты үлесі ешқашан естен ... ... ... ... ... ... болып қалған Ә.Сатыбалдиевтың өмірі қалам ұстаған қазаққа үлгі,
өнеге» [4,3].
Ия, тұғыры биік, сәтті аудармалар жасап, ... ... ... ... ... ... саласын бірге алып ... ... ... ... сыншысы, зерттеуші Әбен ... көп ... оның ... ... жоғарыдағы жолдастарының айтқан
сөздері куә. Олардың ... ... ... ... ... ... ... ешқашан да сыртқа білдірмей жүруіне ... ... ... тәржімелеу оған «Көркем аударма мәселелері»
туралы ғылым кандидаты дәрежесін алу үшін диссертация қорғауға арқау болды.
Ол қорғаған диссертация ... ... ... ... ... ... ... аударма мәселесінің білгірі екенін дәлелдеді. Ол, ... ... ... ...... ризықты ортақтастырудың күшті
құралы» екенін жұртымызға паш етті. Өйткені, тілдің даму, баю ... ... ... міндеті үлкен, жүгі ауыр. Аударманың біз өмір
сүріп отырған заманымыздағы ... ... оның ... ... Әбен
Сатыбалдиевтың жоғарыда атаған «Рухани қазына» кітабынан табамыз.
Көркем шығарманың әр алуан қырлары мен ... ... ... ... ... ... ішкі ... шертіледі,
көңіл–күйі, сезім мүшесі дүниесі баяндалады, философиялық толғаныстар ... ... ... ... ... ... ... кейде
баяндау түрінде берілсе, кейде асқақ пафоспен, кейде ... ... ... ... ... автордың стилін бұзбай аударып, әрі жатық
шығарғанда ғана жеткізуге болады.
Аудармашы Сатыбалдиев әрқашанда ... ... ... ... ... шығарманың идеясын жеткізуге тырысады, сөйлемнің
құрылысына назар аударып, басы артық сөз қосып алмауға көңіл ... ... ... ... ... ... зор. Ол бұл ... барлық
сырына анық–қанық болуы керек.
Дипломның өзекті тақырыбы болып отырған ... ... ... орыс ... ... да аудармашының осы қасиеттерін
көруге болады.
1.1.1. Сатыбалдиевтың ... ... ... шығармалары
Ә. Сатыбалдиев тек қана жазушы, публицист, ғалым ғана ... ... ... ... ... де танымал. Кезінде баспасөз беттерінде
белгілі-әдебиетші ғалымдар М.Қаратаев, Р.Бердібаев, С.Талжанов, Ө.Айтбаев,
Ә.Жұмабаев және т.б. ... ... ... ... ... қосқан
еңбегін жоғары бағалаған.
Ә.Сатыбалдиевтың орыс, өзбек тілінен жасалған қай ... ... та, ... ... төл ... әсер ... анық.
Өйткені, ол көркем аударма шарттарын жақсы меңгерген.
«Аудармашылық — нағыз шығармашылық өнер. Аудармашы екі ... де ... ... қатар, әрі жазушы, әрі ғалым болуға тиіс», — дей ... де осы ... ... ... ... ... ... аудармамен суреткерлік қабілеті бар адам ғана
айналысу керек» деген ... ... ... әрі аудармашы Ә.
Сатыбалдиевтың ... ... ... риясыз иланасыз [8,75].
Ә.Сатыбалдиев өзбек жазушыларының шығармаларын аудару барысында:
«Аударма деген сөзбе-сөз көшіру емес, мағынасын ... ... ... ... ... қалмайтындай, рақаттанып, қызығып
оқитындай етіп беру керек ... ... ... — деп, ... ... Ш. ... ... шығармаларын қазақ тіліне еркін сөйлете
отырып, екі елдің әдебиетін байланыстырудың дәнекері бола білді [7,406].
М. Қаратаев: «Басы ... ... ... ... азды-көпті елеулі
шығармаларынан өзбек тіліне аударылмағаны жоқ деуге ... ... ... ... ... ... аударылған. Ташкенттіктер өздерінің көркем
аударма мәселесіне арналған кеңесінде ... ... ... тек қана ... ... аударудың тиімді екенін
дәлелдеген. Өйткені, бұл тілдердің бір-біріне ұқсастық ... ... екі ... де ... ... ... бір-біріне
сәйкес келіп отырады, жеке атаулардың да ұқсастығы көп, мақал-мәтелдердің
де көбі екі елге ортақ және басқа да ... ... ... жақындықтары
бар. Осылардың бәрі екі елдің әдебиетіне тікелей түпнұсқадан аударғанда ол
шығармалардың ... ... ... сақталуға мүмкіндік береді», — деп,
өзбек тілінен қазақ тіліне, қазақ тілінен өзбек ... ... ... емес екендігіне назар аудартады [8,6]. ... ... ... ... ... оның аудармаларының тілі жатық, ұғымға жеңіл
болып келеді.
Ә.Сатыбалдиев өзбек жазушысы Ш.Рашидовтың «Дауылдан да күшті» ... ... ... пен дәлдікті шебер ұштастыра отырып, қазақ тіліне
жатық жеткізеді. Ш.Рашидовтың ... ... мен ... ... шығармашылық еркіндікке бой алдырғанын байқаймыз.
Романда «Тың және тыңайған ... ... ... байланысты,
шұрайлы да, жазық жерлерді игеріп, гүлстанға айналдыру мақсатындағы күресті
күндер сипатталады. ... ... ... ... Жорабаев, Погодин,
Смирновтар тау мен шөл даладағы жайсыз үйлерде тұратын ... ... үй ... ... ... мен ... ... мемлекеттің ақ
алтынын байыту жөніндегі ұсыныс-тілектері, ... ... ... ... ғана ... ... колхоз басшысы Қадыровқа ұнамайды. Қай жағынан
алсақ та, ... мен ... ... ... сәйкес келеді.
Ә.Сатыбалдиевтың түпнұсқадан ... ... ... ... аударма
мәтін түпнұсқа мәтінге қаншалықты сәйкес екендігін бірнеше түрге бөліп
жүйелейміз.
... ... ... шығармашылық еркіндікті қолданғанымен,
негізгі ойдың желісінен ауытқып кетпеуі керек.
Аудармада шығармашылық еркіндіктің түпнұсқаның шеңберінен ... бар ... ... ... ... ... ... және тартымды етіп
шығаруды, сондай-ақ түпнұсқаның ықпалына түсіп кетпей, оның барлық бояуын,
ырғағын, ой ... ана ... ... ... ... білу керек
екендігін басты орынға қойып, бұл ойын көркем шығармаларды аудару барысында
ұстанады.
«Қатартал қыстағына ... ерте ... ... ... бойы тау
баурайын көрпедей қымтап, тұтаса жауып жатқан қалың қар әлдеқашан-ақ ... ... ... мен ... теріскей жағында, ой-шұқырларда
жасырынып қалған қар пәршелері көктем күнінің ыстық лебімен ... ... ... ... ... сарқырап ағып жатыр» [9,3]. Аудармашы
романды осылайша Қатартал қыстағын суреттеуден бастаса, ... ... ... биік ... ... ... ... басталады.
Демек, аудармашы қазақ оқырмандарына шығармада маңызды орын ... ... ... оқырманына жақынырақ таныстыру үшін, бейнелі түрде еркін жүзуді
мақсат еткен.
— Әрбір сөздің, сөз ... ... ... тауып, бір-бірімен
сәйкес қиыстырып, түпнұсқадағы мағынаны дәл беру ... ... « ... ... ... ... Султанов утирганларға куз югуртириб. У,
одатдагича, ... ... ...... ... ... ... деган мақол бор. Эхтимолки, мен хам туғри гапни
айтиб, айрим кишиларнинг дилига озор берарман» [10,3]. Бұл ... ... ... ... – Мен сөздің турасын айтамын, — деді Сұлтанов отырғандарға көз
жүгіртіп. Өзі әдетінше, жымия ... ...... «тура сөйлеп,
туғаныңа жақпайсың» деген мақал бар. Мен де сөздің турасын ... ... ... ... ... ... [9,8], — деп ешбір сөзді қысқартып,
қосуларсыз, мәтінге ... ... ... үшін ... ойды ... беру ... мәтінге
кіріспе сөз, немесе аудармадағы ұлғайту әдісін қосады. Ә. Сатыбалдиевтың өз
сөзімен айтқанда, ... сөз ... ... ... ... сияқты
нәрселер шығарманың көркемдік бояуы мен ... ... ... ... ... [2,148]. Бұл ойы ... мысалда аңғарылады.
«...Қатартал қыстағының табиғаты да тез-ақ ... ... ... бастады. Тау бөктерлері мен сай-салалар көктемнің еркетайы болған
гүлдер мен көк ... ... ... ... Күн ... сайын өсімдік
те қоюлана түсті, бірте-бірте өсіп, ұлғайып, көріктене берді. ... ... ... ... ағаштар да енді-енді бүршік ата бастаған еді» [9,3].
Аудармашы ішкі түйсігіне сүйене отырып, мәтінге бір азат жол қосу ... ... ... ... жан бітіреді.
— Түпнұсқада қайталанып берілетін кейбір ой ... ... ... ... ... ... ... Мәселен,
романның үшінші бөлімі «Хат» деп аталады. Айқыздың ... ... ... ... ауылдағы жаңа жер ашу турасындағы болған дауды ... хат ... ... ... ... Олимжан ака! Хозиргина хатингизни ва
хат билан ... ... ... ... ... жуда-жуда
соғинганимни, дийдор куришишга интизор булиб ... ... хам ... жоним. Мен сизга янги планимиз райкомда қандай мухокама
қилинганини ёзмоқчиман» [10,24]. ... бұл ... ... деп
аталғанымен дәл осылай Айқыздың сағынышынан басталмайды. Алдына көп ... де, ... ... кабинетінде аудандақ партия
комитетінің бюро мәжілісі болып ... ... – деп онда ... жағдайды
хатта мәлімдейді [9,20]. Демек, бұл бөлімнің бас жағы қысқартылып қалған.
— Диалогтарды аударудағы сәйкестік. Диалогтарды ... ... ... ... ... ескеріп, кейіпкерлердің бір-бірімен
сөйлестіру тәсілін, дәл ... ... ... ... ... ... басты кейіпкер Айқыздың образы диалогтар арқылы да ашылады.
Мәжілістен шыққан Айқызды жастар қоршап алып, сұрақтың ... ... опа, ... ... ... ... апай, сізді күте-күте тағатымыз таусылды ғой!
Бутон қишлоқ янги ер очиш туғрисида гапирмоқда!
Жаңа жер ашу ... ... ... сөз етіп ... ... нима деб ном ... ... жаңа посёлкенің атын не деп қоятын болдық?
Ойқиз самимий ва хушчақчақ сузлар даресигә ... ... У ... ... ... рух, ... овоз билан жавоб берди:
Айқыз сүйікті де қуанышты сөздердің дариясына шомып ... ... да, ... ... ... көтеріңкі рух, шат көңілді үнмен жауап беріп
жатыр:
— Янги ер очиш ... ... ... ... Энди ... жер ашу ... ... етілді қыздар. Енді іске жұмылыңдар.
Ойқиз опа, раис нима деди?
Айқыз апай председатель не айтты?
Ха, қуяверинглар уни.
Жә, оны қайтесіңдер?
Бұл диалогта ... ... ... сенімі жатыр. Аударманы
түпнұсқасымен салыстыра отырып, баламалары дәл қойылып, бір-бірімен сәйкес
қиысып ... көз ... ... барысында белгілі бір ұлт тілінің ... ... ... ... ... ... ... отыру. Аталмыш
аудармада өзбек ұлтына ғана тән реалии сөздерге түсініктеме ... ... де ... Бұл ... ... ... тарихына, тұрмысына,
дәстүріне, өміріне қатысты түсініктер. Мәселен, сандал — аласа стол. Қыста
астына шоқ қойып, үстін көрпемен ... ... да, ... бар адам аяғын
сұғып, айнала отырады. Бұрынғы өзбек ... бұл пеш ... ... — шағындау су қоймасы.
Тәлімі — сусыз өсірілген дақыл.
Қозапая — мақта өсімдігінің сабағы.
Айван — терраса, сая ... ... — қыш ... ...... ... — өзбек домбырасы.
Бір ескертері аудармашы түпнұсқадағы «дутар» аспабын кейде домбыра ... Мына ... ... ... ... мехмонлар келганда кизининг
зехни тезлиги, фикри зурлиги, укуви куплиги туғрисида мақтаниб, исботи учун
дутор чалдириб, ашула айттирарди. ... ... эрка қиз ... ноз билан сузилиб, дуторга қул юборарди» [10,128].
Аудармасы: «Әліқұл болса, оқта-текте бір қонақтар келгенде, ... ойы ... көп ... ... ... де, онысын
дәлелдегісі келгендей, домбыра тартқызып, ән салдыратын. ... ... қыз ... ... ... де, жұртқа назбен сүзіле қарап, дутарға қол
созады» [9,121]. Сондай-ақ, ... ... узи ... ... ... хам, ... хам суғуриб ташлади-ю, яна уйин-кулги, дутор, ашулага
берилди, ноз ... ... ... кимларнидир қидирадиган булиб қолди...»
[10,128]. Бұл сөйлем қазақ тілінде: «Назақатқан болса, ... ... ... да, ... да ... тағы да ойын-күлкіге, домбыра мен әнге
беріліп кетті, назбен ... ... тағы да ... ... — деп, ... бұл ... өзбек қызы әрі домбыра, әрі
дутар тартып ән салады екен деп ... ... ... аудармашының
«домбыра» сөзін енгізудің керегі жоқ еді [9,121]. Десек те, тек қана ... ғана тән ... ... ... отырған ұлттың ... үшін ... ... ... — өзбек домбырасы» деп
түсініктеме береді де, әрмен қарай домбыра сөзін ... ... ... ... ... сай бейнелеу тәсілдерін қолдану. «Әдебиетте
көбінесе бұл ұғым сөз қолдану ... ... ... ... ... ... деп аталатын ауыстыру, метонимия, әсірелеу, тұспалдау,
астарлау, теңеу, айқындау және ... ... ... қайталамалар
деген мағынада қолданылады. Бейнелеу тәсілдері, әрине, бұдан әлдеқайда ... ... ... ... ... ... ... көріністерін
суреттеу — осының бәрінде бейнелеу тәсілдері қолданылады» [11,91].
«Тонг отди. Уфқ ... ... Аммо ... ... ... энди ... ... заррин нурлари билан буялган туман
куринарди. ... ... ... устидаги кумуш қор нур билан
товланиб, Бухоро дупписига қадалган зардек ялтирарди» [10,7].
«Таң атты. Көкжиек жауқазын тақілеттеніп ... ... ... сай-
жылғалардың түбінде, тау жақпарларының арасында енді ғана ... ... ... ... алтын нұрымен боялған тұман әлі де көрінеді. Асқар-асқар
таулардың шоқы шыңдарын жапқан күміс қар, күн ... ... ... ... ... ... жылтырайды» [9,8], — деп, табиғат көрінісін
авторша тамаша жеткізген.
Шығарманы аудармас бұрын, ... ... ... ... ... ... отырғаны дұрыс. Бұл тұста, әдеби байланыстың сыртқы факторына
жататын хат алысудың маңызы зор. «Эпистолярлық жанр зерттеушісінің ... М.П. ... ... ...... ... ... мен
шығармашылық шеберханасын ашуда маңызды документ ... ... ... ... Қ. ... ... мұра — ... кілті ретінде қызмет ... [12,88], – деп ... да ... ... әрбір хат аудармашының шеберханасынан сыр
ашады. Солардың бірқатарына тоқталайық.
Ә.Сатыбалдиевтың тек аудармамен ... қана ... ... ... ... ... аударылып жатқан, не ... ... ... ... ақылдасып отырған хаттарының өзі бір төбе. Жалпы
хаттарының ... ... ... ... ... ... де тереңдетуге ұмтылған тұлға екенін байқаймыз.
Ендеше, Ә.Сатыбалдиев пен Н.Фазыловтың отбасылық мұрағатында сақталған
хаттарынан үзінді келтірейік.
«...Насыржан, ... хат ... ... ... ... біраз жұмыстар
істеліп жатыр. Жұрт өздерің көрсеткен өзбек ... ... ... Сен маған мынаны айтшы: Шараф әкамның қандай жаңа ... бар? ... ... ... бірдеңе бітірдім дегендей болып еді».
20/XII.60. Әбен.
Аудармашының өзбек әдебиетіне ықыласын әрі қандай ... ... ... ... ... ... бұл — ... белгісі. Мәселен,
«Насыржан! Сен менен көптен хабар күтіп ... ... ... хабар бере
алмағаныма себеп болды. Сырбай Целиноградқа ... ... ... Ұзақ ... ол кеше ... ... сенің повесің туралы
аппаратындағыларға айтып кеткен екен. «Егер Сатыбалдиев ұнатса, 50-60 ... ... ... Одан артық бере алмаймыз», - депті. Міне, осы
жері мені бөгеді».
29/IX.65.Әбен.
Ардақты Насыржан!
Сау-саламатсыздар ма! Жіберген кітабыңды алдым. ... ... үшін ... Өзім ... ... ... едім. Сондықтан жауабын кешігіп
жазып отырмын. Қазір «Жұлдыз» журналының редакторы Жұбан ... жүр. ... ... ... ... ... кірісе қоймай
тұрмын. Жақында келіп қалар, ... ... ... ... ... бар. ... ... хат жазармын.
«Насыржан! Көп ұзамай бізде де сіздерді ... ... ... ... бар. ... «өзбек шығармаларынан не аудару керек?» ... ... ... ... ... ... ... көрнекті шығармалардың (проза,
поэзия) тізімін жіберсең. Алдағы болатын мерекеңе алдын ала ... ... ... Әбен.
17/X.60.Әбен.
Өзбек әдебиеті мен қазақ әдебиетінің онкүндігі мен апталығы он екі
жылда бір рет өтіп тұрған. Онда екі ел ... ... ... көркем
аудармаға ерекше көңіл бөлініп, аударманың сапасын көтеру үшін екі елдің
елеулі туындылары ... ... ... ... ... ... баса
айтылады. Сондықтан бұл хатта екі ел ... ... ... ... бір-бірімен кеңесіп отырғандығын аңғартады.
Енді Н.Фазыловтың жазған хаттарына назар аударайық.
«...Әбен аға! Мен сіздер кеткен соң 10 названиені ... ... ... ... жинағы», «Жамбыл», Ә.Тәжібаев, Ғ.Орманов, Т.Жароков,
С.Мұқанов «Бақташының баласы», С.Бегалин «Әңгімелер»; ... ...... ... ... Қазақ жазушылары «Өзбекстан
туралы». Бұл шығармалар, құдай қуат берсе, 1961 ... май ... ... ... ... планымызда Сәбеңнің «Ботакөзі», Ғабеңнің «Оянған
өлкесі», Ғабиден ағайдың «Дауылдан кейін» шығармалары тұр әлі. ... бола ... аға! Хат ... тұрайық. Сізге үлкен саулық, ... ... ... ... Насыр.
Айтпақшы, «Қазақ әдебиетіндегі» Сабеңнің мақаласы, Ғали ағайдың өлеңі
«Өзбекстан мәдениетінде» басылды, көрген шығарсыз...
3.X.1960ж.
«Аудармашы түпнұсқа ... ... ... тақырыбы, композициясы, қысқасы,
барлық құрылымдық жүйесін, көркемдік элементтерін аударма шығармашылығында
нақты да айқын қамтумен ... ... ... ... ... жауапкер екенін сезінуі тиіс» [13,32].
Жоғарыдағы хат — Н.Фазылов қазақ жазушыларының ... ... ... ... шыға салысымен Ә.Сатыбалдиевпен хабарласып, бір-бір
данасынан жіберіп, пікір білдіруін өтініп ... ... ... ерекше көңіл бөлген Ә.Сатыбалдиев: «Отыз мың, қырық мың ... ... ... ... ... ... ... жұртшылық арасына
кеңінен тарап ... ... ... ... ... ... ... аудармасымен жетіп жатыр», – деп, ... ... да ... ... өзі де ... жазушылардың еңбектерін аудару барысында
авторлардың өзімен ақылдасып, пікір-тілектеріне құлақ асып ... ... ... ... ... ... авторлардан келген
әрбір хат, аудармашының рухани жетекшісіне айналғандай.
Ә.Сатыбалдиев Н.Фазыловтың «Жүрек әмірі» атты ... ... ... Онда ... ... ... дәуірі баяндалады. Орыс, қазақ,
өзбек халықтарының бірігіп байларға қарсы ... ... ... Сондай-ақ, Ұлы Отан соғысы тұсындағы ауылдың тіршілік-
тынысы, сол кездегі ... ... етіп ... ... ... ... қарым-қатынасы, өзара ынтымағы, жастықтың шынайы
махаббаты бейнеленеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... алып барып, түпнұсқасын алған. Бұл сөзімізге
Н.Фазыловтың хаты дәлел.
Хаттан үзінді:
“...Әбен аға! Мен ... ... ... ... ... ... уақыт
кешіктіруімнің себебі, жуырда Жазушылар одағында талқылауда ... бір көру ... еді. Соны ... ... сізге жеңіл оқылуы
керек. Өйткені, тілі өзіміздің ... ... ... ... жеңіл болды. Повесті жіберіп жатып басыма
бір пікір келді: оны ... ... ... гөрі, қазақ мақалымен «Өзбек өз
ағам» деу қалай болар екен? Звучный болмай ма екен? Өйткені, ішінде де ... ... ... Оны ... ... ... ... 3.X.1960ж.
«Аудармашы түпнұсқа мазмұны, түрі, идеясы, тақырыбы, композициясы, қысқасы,
барлық құрылымдық ... ... ... аударма шығармашылығында
нақты да айқын қамтумен бірге, мәтіннің ... ... ... ... ... ... тиіс» [15,32]. – Бұны тек аудармашыға ғана
емес, авторға да ... ... ... ... ... өзінің шығармасының
өзге тілге аударылуына назар аударып, аудармашыға ... ... ... ... болып шығатыны даусыз. Жоғарыдағы хаттан
байқағанымыздай, Н.Фазылов та өзге ұлт оқырмандары алдында ... ... өз ... ... ... ... ... тұруға шақырып тұр.
Ардақты, Әбен аға!
Хатыңызды алып, басым көкке жетті. Хатыңыз кітаптан ілгері келді. Еш ... ... сан рет ... ... аға ... дұғай сәлеміңізді бұлжытпай
алып келді. Жақсы тілектеріңіз үшін үлкен рақмет, өте ... ... ... мұрағатымен таныса отырып, оның тек Н.Фазыловпен
ғана емес, сондай-ақ, А.Қаhhар, Ш. Рашидовтармен де хат арқылы ... ... ... ... ... повесін «Қыштақ» деген атпен аударып, қазақ
оқырмандарына ұсынады. Повестегі негізгі идея — ... ... ... үлгі ете ... адамгершілікті дәріптеу. Ел басшысы Сайда – қайсар
әйел. «Сайданы ауызға алғанда, ... ...... ... ... ... өсу сатысында көрінсе, Сайданың одан өзгешелігі —
ол қалыптасқан күйде көрінуі. Раушан — кеңес өкіметінің алғашқы ... Ал, ...... ... өкіметі орнаған жаңа қоғамдық
құрылыстың, халықтың көзі ашылып, көңілі оянған кездің кейіпкері. Сайдада
Б.Майлиннің Биқасабының да ... ... Ол ... тік айтып, тіліп
түседі. Бірақ Биқасап оқымаған ауыл әйелі, қатты айтып қайырып тастаудан
әрі аса ... ... ... да, ... да ... Жалпы, бұл жазушының
қай шығармасын алмайық, психологияға, ... ... ... де, ... да соған бейімдейді», – деп, кезінде профессор
Ф.Оразаев та бұл шығармаға өз бағасын ... екен [16,7]. ... ... ... ... етіп сәтті аударған.
Аудару барысында автормен ақылдасып отырғандығына келесі хаты дәлел.
Жазушымен ... ... ... ... табысты жасалуына
жәрдемдеседі.
Дустим Абен! ... «Синчалак» ни таржима ... хат ва ... ... ... ... ... ... керак (суратни
юбордим). Хамма гап Қаландаровнинг ... ... ... ... ... Шу маъно чиқса журналда қуйилган от хам ёман эмас.
Салом
хурмат билан А.Қаhhар. 17.04.1960.
(құстың суретін жіберген)
Өзбек ... ... ... ... ... ... тікелей
хат алысып, ақылдасып отыруын аудармаға деген жауапкершілікпен қарағандығы
деп есептейміз.
Жалпы, 1959-1970 жылдарда жазылған жоғарыдағы ... ... ролі зор. ... ... ... ... ... қатысты хаттар;
2) Аудармаға қатысты кеңесу хаттары;
3) Автордың аудармаға берген бағалау хаттары;
4) Өзге автор ... ... ... ... ... ... ... жазылған хат болсын, барлығы дерлік аудармашының
аудармашылық зертханасымен қатар ақпараттық фонын қалыптастыруда ... ... ... ... ... ... оның өз бояуын
солдырмай жеткізілуінің бір сыры — жазушының творчестволық лабораториясын
жете ... ... ... ... ... ... ... Екі тілдің
қорын, грамматикалық заңдылығын қанша жақсы игергенмен, ... одан ... да, ... да ... ... ... – деген
пікірін аудармашылықтың ... ... деп ... ... ... ... ... де автор мен байланысқа түсуден бұрын, өзімен де,
тіпті шығармашылығымен де ... ... ... ... де жоқ, ... ... ... бас тартқаны абзал. Бұл тұрғыдан алғанда
жұмысымызға арқау болып отырған Ә.Сатыбалдиевтың аудармашылық қырларын үлгі
етуге болады.
«Хат — қызықты мұра. ... ... ... ... өзін ... ... ... мемлекеттік қазына ретінде сақтайды, қажетінше
насихаттап, бағасын арттырып жатады» [18,261]. – ... біз ... пен ... үй ... сақталған хаттарына арнайы
назар аудара отырып, аудармашының прозалық шығармаларды ... ... көз ... ... Түпнұсқадағы
мағынасын түсінбеген сөздер болса, ерінбей-жалықпай авторға хат жазып,
сұрастырып барып ... ... сөз жоқ, ... ... ... ... ... іс-тәжірибесі кейінгі жас
аудармашыларға үлгі болары анық. Аудармашының ... ... ... ... ... ... алар орны да зор деп білеміз.
1.1.2. Орыс ... ... ... ... Сатыбалдиев жоғарыда айтып кеткеніміздей, ... да ... ... ... ... ... ... жазылған психологиялық тартысқа құрылған
«Жүгі бар жолаушы» повесінің аудармасы. Жанрлық-стилистикалық ерекшелігіне
қарай ...... ... ... есептеледі. Кез келген шығарманың
негізгі мақсаты — нақты бір ... ... жету мен ... ... жеткізумен ерекшеленеді. Ал, аударманың негізгі міндеті аудармаға
көркемдік-эстетикалық бояу бере білуінде. ... ... ... аудару оңай емес.
Жазылу мәнерімен, оқиғасының тартымдылығымен оқырманын бірден баурап
алатын «Путешественник с багажом» повесі балалар әдебиетінде ... ... ... шығарма. Автор бас кейіпкер Севканың атымен сөйлей отырып, сол
кішкентай баланың ... ... ... Бұл ... ... бара жатқандағы оқиғасын баяндалып соның ішінде сол кезеңдегі тың
игеруді, кеңестік заманның ерекшеліктерін, қала мен ... ... ... Ең ... ... ... ... сағынған
баланың ішкі ой-сезімін, іс-әрекеттерін, сағынышын әсерлі етіп, шеберлікпен
жеткізеді. Оқиға совхоздағы бір ... ... ... ие ... оның ... ... арқылы жалғасады.
Шығармада баланың әкеге деген сағынышы, сезімі суреттелінеді.
Бұл шығарманың қазақ ... ... да ... ... ...... ... Ол үшін қос тілді білумен ... ... ... тура келеді. Өйткені, түпнұсқада автор шығармадан алшақ
тұрмайды.
Осыншама үлкен жүк артқан В.Железниковтың «Путешественник с ... Әбен ... ... ... Аудармашы шығарманың идеясын
жеткізуге тырысады, сөйлемнің құрылысына назар аударып, басы артық ... ... ... ... бұл шығарманы аударудағы шеберлігін, не ... ету үшін ... ... ... ... ... ... бар жолаушы» деп тура мағынасында аударады.
Көп жағдайда шығарма атауы шығарманың сюжетімен, идеясымен немесе ... ... Бұл ... да ... ... ... меңзеп отырған
«жүгі» шығарма барысында жиі көзге түсіп отырады.
Сондықтан да, баланың жолдан сатып алған қораз суреті бар ... ... рөл ... ... те бұл құмыраға түпнұсқада автор қандай рең
берсе, сол дәрежеде интерпретациялаған. Егер оған ... ... « И я тут ... на витрине киоска большую разноцветную
глиняную вазу. Она была ярко-оранжевая, а в ... ... ... ... ... глазом» [19,11].
Аударма: «Сол жердегі кішкене дүкеннің терезесінен менің көзіме
дардай бір өрнекті құмыра ваза ... ... Ваза ашық ... түсті, бетіне
әдемілеп тұрып қара қораздың бейнесін орнатқан, көзі ... ... ... ... сөзін сол қалпында бермей, кішкене ... алуы ... ... ... ... жаңа сөз жасауға
тырысқандығы ... ... ... ... ... большую сөзін «дардай» деп гипербола жасауы, «бір өрнекті» деп
санмен нақтылауы баланың эмоциясын, сөйлеу стилін бере ... ... ойды ... ... ... же это ...... я. — Обыкновенная
глиняная ваза. Я ее в ... ... ... ... жүк? — ... ... — Жай ... құмыра. Біреуге сыйға
апара жатқан нәрсем» ... «В ... у него была моя ... Он ... ... ... нее выскочила записка» [19,28].
Аударма: «Қолына вазаны алып қайта шықты. Енді ... ... ... ... ... ... хатым ұшып кетіп, біздің аяғымыздың ... ... ... ... шығармадағы негізгі ақпаратты беріп тұрған кішкене
элементтер. Тақырыптағы жүктің рөлін атқарып тұрған ... ... өте жиі деп ... болады. Түпнұсқадағы қолданылу аясының
аудармада ешқандай өзгеріске ... ... ... ... ... берілген. Аудармасына келсек, бірінші ... ... ... ... ... ... ... құмыра ваза» деп
қолданады. Әрине, «разноцветная» дегенді түрлі-түсті, «глиняная» ... деп ... ... ... болар еді. Ал, құмыра мен ваза бір
мағынаны білдірсе, аудармашы екеуін бірге қолданған, басқа мысалда ... ... ... деп ... Сондай-ақ, түпнұсқада жазылған хаттың
аяқтың астына келіп түскендігі айтылмаса да, ... ... ... ... ... ... ... түпнұсқа
мағынасының имплициттік элементтерін нақтырақ беруде мақсат еткен.
Сонымен, Ә.Сатыбалдиев В.Железниковтың «Жүгі бар ... ... ... ... ... ... сақтауға, барынша мазмұнын дәл
беруге, мәтінді оқырманға ... ... ... ... ... ... қабылдаушы — оқырманның мәтінді дұрыс түсінуін
қамтамасыз етуге бағытталған. Түпнұсқа мәтін мен ... ... ... ... ... адекватты аудармаға жатқызамыз.
Сатыбалдиевтың сонымен қатар орыс тілінен ... ... ... ... ... Б. ... «Нағыз адам
туралы аңыз», Е. Мальцевтің « Шын жүректен», Ф. Гладковтың «Балалық шақ
туралы ... т.б. ... ... ... ... солардың
әрқайсысын мейлінше шебер, әсерлі аударған.
1.2. ... ... ... ... көркем аударма туралы «Әдебиеттің күрделі саласы», «Тіл
шұбарлығы неден?», «Аударма ... ... ... ... ... деген т.б. мақалалары жарық көрген. Бұл мақалаларда аудармаға
байланысты негізгі, басты, көкейтесті, ... ... ... ...... ... ... үлкен тұлғасы, әдебиетіміз бен
әдеби тіліміздің дамуына себепші болып келе жатқан қозғаушы күштердің бірі.
Мәдениет ... бәрі ... ... ... ... ... арқылы өркендейтін болса, сол байланыстар, негізінен, аудармаға
сүйенеді» [21,174].
1954 жылы өткізілген бүкілодақтық жазушылар ... ... ... өз ойын ... ... ... ... кеңес әдебиеттерінде көркем
аударма үлкен орын алады, ... ... ... жер ... ... ... ... Қазақстанның өркендеген мәдениеті
аудармалық әдебиеттің көлемінен көрінсе керек. ... ... ... ... бірсыпырасы оқушылар тілегін қанағаттандыра алмай
жүр», — деп ашына айтады [22,82].
1961 жылдың желтоқсан ... ... ... ...... ... ... мәселесіне арналған регионалдық конференция болып
өтті. Конференцияға Орта Азия ... ... ... өкілдері қатысты; Моквадан Н.К.Чуковский бастаған аудармашы
жазушылар, көркем ... ... ... ... алдына қойған
мақсаты — совет әдебиетінің үлкен бір саласы ... ... ... алдында тұрған міндеттерді талқылау еді. Онда келген өкілдер
өздеріндегі шынайы жағдайды – көркем ... ... ... ... ... ... ... бұл жұмысты дамыту жолындағы келелі
ойларын айтты.
Аударма жұмысын дамытудағы басты шаралардың бірі — ... ... ... дұрыс іріктеп алу, халыққа шын керегін тауып ұсыну
аса жауапты да күрделі міндет [23,4].
Төрт күнге созылған ... ... ... ... қызу айтыс туғызған
нәрсе – сөзбе-сөз (подсрочник) мәселесі. «Подсрочникті» жасаушылардың көбі
әдеби дарыннан, көркем ойдан құралақан келеді. Соған сүйенген ... ... ... ... ... да, түпнұсқаның сырына жете түсінбей,
одан алшақтап ... ... ... ... ... ... ... да
қабылдауына қиын болып, автор шығармасының идеясы бұзылады.
Ә.Сатыбалдиев сонымен бірге мақалада былай деп ... ... ... көбінесе екі түрлі шекке соғып жүр. ... — тым ... ... деп, қарадүрсіндікке, тұрпайылыққа соғады, ал екіншісі
– түпнұсқаны дәл жеткізем деп сөзбе-сөзге ұрынады» [7,3].
Елімізде аударма мәдениеті ... өсіп ... Ол ... ... аса ... ... Ал ... аудармашыларымыз осындай игілікті
іске қызмет ететін адамдар.
Қазақстан жайындағы кейбір ... ... ... ... ... талқыланып отырмайтындығы еске түседі. Елде аудармашылар кадры
тұрақтанып, кемелденіп өсіп келеді. Олардың істеген істері де күрделі.
Сонымен ... біз ... ... ... кеш ... ел ... пен ... классикалық әдеби мұрасына, қазіргі көрнекті жазушылар
шығармасына кейінірек қол созып жатырмыз.
1960 жылдан ... әр ... тіл ... ... жер-жерлерде
регионалдық конференциялар ұйымдастыру жолға қойылды. 1961 жылы ... ... ... ... ... симпозиум өткізіліп, оған бұл
орайда көркем аударманың негізінен орысшадан қазақшаға аударудың сыры ... ... ... ... ... ... бойынша 200-ден астам
ғалымдардың баяндамалары ... ... ... ... ... ... С.Талжанов пен Ә.Сатыбалдиев қатынасып, көркем шығармаларды
орысшадан ... ... ... ... ... ... ... айындағы Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының аударма
мәселесіне арналған пленумының алдында ... ... ... ... ... ... «...Тек бізде ғана аудармаға деген
салқындық көк мұз боп сіресіп тұрып алған еді. Соның ... бұл ... өз ... өгіз ... ... қана жүріп жататын да, кейде ептеген
шетқайға да ұшырайтын», — деп лайығынша жолға қойылмай келе ... ... ... ... бөлу ... баса айтады [2,63].
Міне, осы жағдайлардың бәрі елімізде ... ... ... оның ... ... ... мәселелерін зерттеуді
мықтап қолға алу міндетін қойды. Осы мақсатпен құрылған совет бірсыпыра
жұмыстар жүргізді, ... ... ... Қазірге дейін түркі
тілдес халықтардың екі жерде регионалдық ... ... ...... ... 1961 жылы желтоқсан айының бас кезінде Фрунзе
қаласында болған конференция ... ... ... ... ... ... болатын. Сол жылы конференция Қазан қаласында да ... Онда ... ... ... ... өкілдері бас қосып, ... ... орыс ... және орыс әдебиетін сол халықтың ... ... сөз ... Оған ... ... Л.Соболев
бастаған үлкен бір топ аудармашы-жазушылар келді.
Бұл екі ... ... ... Өзбек республикасының астанасы —
Ташкент қаласында аударма мәселесі жөнінде тағы бір кеңес ... Оған ... ірі ... ... ... ... ... мәселелері
кеңінен талқыланған көрінеді.
Сөйлеушінің бәрі өткен үш бас қосудың (Фрунзе, Қазан, Ташкент) нәтижелері
өте зор болғанын айтты. ... ... ... ... олқылықтарымыз
қайсы? Қандай мәселеге баса көңіл аудару керек? Аударма ... ... біз ... деп ... ... сияқты сұрақтарға өткен бас
қосулар біраз жауап берген сияқты.
Көркем аудармадағы қазіргі ең күрделі мәселесі — ... ... ... ... ... ... тіліміздің дамуына тиетін
қырсығы өте зор. Алдымен, ана тілінің заңды ... ... ... ... ... ... ... оқушыға түсініксіз, әсерсіз етеді
[8,2].
Аудармашы «Шахнама сапары» ... ... келе ... мен дастандар түптей келгенде араб, ... үнді ... ... т.б. ... соғатынын айтады. Демек, ... ... ... ... ... өте арыдан келе жатқан өнер. Айқап
журналының бетінде басылған аударма еңбектердің ең ...... ... ... ұлы ақыны Фердаусидің атақты «Шахнамасынан» ... ... ... ... ... осы журналдың әрі шығарушысы,
әрі ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне
аударып, «Айқаптың» 1914-1915 жылдардағы 7 нөміріне ... ... ... ... тілінде жазылған атақты «Шахнама» деген кітаптың бір
саласы, – дейді аудармашы. ... ... ... ... қылған «Рустем-
Зорабын» орыс шайыры Жуковский орысша өлең қылып аударса, — мен ... ... ... ... ... ... қалыбымен дым
алыстатпай аударуға тырыстым ... тек ... ... ғана ... ... ... көркем аудармаға
қатысты мақалалармен шұғылданумен, терең зерттеумен айналысқан тәжірибелі
аудармашы, жазушы-ғалым Ә.Сатыбалдиев ... ... ... көп ... ... ... халық үшін мол мұра қалдырғанына ... ... ... ... ... ... АУДАРМАСЫНДА
Аударма — сан қырлы дүние, ол — ... ... ... ... ... жетіліп, өркендеген сайын аударма да үздіксіз өсе береді. Аударма
... іс әрі ... ол ... ... ... бір ... [14,6].
«Аудармашылық — үлкен өнер. Оған талаптанушылар қаншама көп ... ... ... келе ... ... ең ... екі ... де
жақсы білуі тиіс. Оның үстіне, өзі тіл ... сөз ... ... ... қадірін білетін, өмірге суреткерше қарап, әрбір көрініс пен
құбылысты көркем образдылық ... ... ... ... ... ... ойы
терең, жаны сергек те сезімтал, ақындық-жазушылық ... иесі болу ... ... жағынан, ғылым да оған түпнұсқаның әрбір емеуірінін ұғып, әрбір
ойдың түпкі төркіні қайдан шығып жатқанын аңғара алатындай ... ... ... — деп, көркем аудармаға батыл талап қоя ... ... ... ... үлес ... Ә.Сатыбалдиев әлем әдебиетінен, өзбек
әдебиетінен біршама шығармаларды ... ... ... ... Соның
ішінде, біз орыс әдебиетінің көрнекті жазушысы И.Гончаровтың «Обрыв» атты
романының аударылу ерекшелігіне тоқталмақпыз.
И.Гончаровтың «Обрыв» ... ... ... ... аударылып, 1958 жылы кітап
болып шыққан. Түпнұсқа 729 ... ал ... 834 ... ... ... ... шыққан бұл аудармадан біраз ұнамды үлгілер табуға
болады. Оның ұнамды жағы, ең ... ... көп ... автордың
стилін дұрыс сақтай білгендігінде, екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... сөз астарынан
сезе қойып, ауа жайылып аулақтап кетпей, кәсіби ... тән ... ... ... Иван ... ... және «Обрыв» романы жайында сөз етсек.
Иван Александрович Гончаров 1812 жылы 6(18) маусымда Симбирск ... ... ... ... келген. Троицкий дін қызметшісінің жеке
меншік пансионы, содан соң мәскеулік ... ... жас ... ... ... ... көп ... бермеген еді. Пушкин поэзиясына ғашық
еді, оның туындыларының шумақтары Гончаровқа жаңбыр ... ... ... пен сол кездегі поэзиямен айналысқан жастар білімі
арқылы тікелей әсерімен міндетті. Бұл ... біз ... ... ... ... 40-жылдардың ортасы басталар шақта жазылған. 1869 жылы ... ең ... ... ... ... ... ... Өзденбаев аударған), «Обломовтан» кейін басылып шықты.
Осы үш әйгілі роман сюжеті бір-біріне ... ... ... «Я... вижу не три ... а ... Все они
связаны одною общею нитью, одною последовательною идеею перехода от ... ... ... которую я переживал, к другой» [26,10].
Әрбір жазушының өзіндік стилі болады. Стиль — аса кең ... ол ... ... ... ... ... ... Стильдің оқырманмен байланысты жағы да бар. Өзіндік стилі жоқ ... ... бере ... ... оқырманын да жаулай алмайды.
И.Гончаров шығармаларының көркемдік ... ... ... ... ашу, сөз ... ... ... бір сөзбен
жазушылық стилі қандай?
Бұл арада төселген шеберлік пен жазушының стильдік ... ... баға ... жөн. ... стиль хақында: «Әдебиеттегі
ұлттық түр мәселенің бір ... ... мәні — ... ... ерекшеліктер жайын атағанда, тіл бұл стильдің өзі
емес, құралы, қоры ... ... бір ...... ... ... ... — деген екен [27,230].
Сонымен қатар, Ә.Сатыбалдиев аудармадағы ең бір ... ... ... сөз баламаларының әрбір контекстің ыңғайына қарай орынды қолданылуында
деп біледі. Аудармашы түпнұсқа мен ... ... ... ... ... аса ... ... романында автор адамдар қарым-қатынасын, өмірде кездесетін
түрлі ... ... ... орта ... ... ... қарастырған. Роман 5 бөлімнен тұрады. ... ... ... ... Райский. Роман оған портрет беруден басталады.
Романның көркем характерінің бай галереясында ... ... ... ... алып отыр, ал бұл — «Обрывтың» ең басты құндылығы.
«Обрывта» болып жатырған бүкіл құбылыс Райскиймен ... ... ... эстетикалық бағдарламасы Райский образында толық қамтылған.
Райский — романтик, бұл Марк ... ... ... ... ... оның ... түрі мен сөздерінен көрінеді. Райскийдің
уағыздауындағы кеңпейілділік пен ... ... ... Ол ... ... ауыр ... ... есіне түсіреді. Ол
«коммунизмді уағыздамайды», бірақ белсенді ... оны ... ... да ... ... ... ... деген көзқарастары
суреттеледі. Автор бұрынғы патриархалдық кезеңнің басты мәселелерін көрсете
білген.
Романда портрет, ... ... ... ... ... Роман негізінде француз халқының, қоғамының, мәдениетінің бір
бөлігі жатыр. Оны ... ... ... ... оның әкесін,
княгиняны суреттегенде көрінеді, яғни, әкесі французша сөйлеп, өлең айтуды
гвардияға түсіп үйренгені туралы баяндалған мысалдан анық ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктердің аударылуы
«Портреттің ең күрделі міндеттерінің бірі — адамның сыртқы келбеті
арқылы жеке басының ... ... адам ... ішкі ... көрсету», – деп Л.И.Кричевская анықтама ... [28,8]. ... ... жиі ... ... де бірнеше түрі ... және ... ... көп ... Психологиялық
портрет — адам басынан өтетін қилы жағдайлар мен оқиғаларға қарай күрделене
түседі, авторлық баяндауға ұласқан. Ал ... ...... ... ... яғни, жартылыстық кескін-келбетін
суреттейді. ... осы екі түрі де ... мен ... ... әрі ... Романды оқи бастағаннан-ақ
кейіпкерлер образы ашыла түседі.
У Бориса ... была ... ... ... ... С
первого взгляда он казался моложе своих лет: большой ... лоб ... ... ... бет ... ... және тым құбылмалы. Алғаш
қарағанда ол өзінің шын ... ... жас ... ... та ... кең
ақ маңдайы балғын тартқан... [29,3].
Көркем шығармаларды талдау барысында, аудармашылар аударып отырған
мәтінін оқырманның ... ... ... ... ... ... түрлі әдіс-тәсілдер қолданған. Атап айтқанда,
лексикалық, семантикалық трансформациялар: ... ... ... ... даму (смысловое развитие), қосу
(добавления), қалдырып кету ... ... ... Осы ... ... ... ... мысалдардан көреміз.
Аудармашы түпнұсқа стилін, мазмұнын дұрыс жеткізген. Ширақ сөзінің
аудармасы — ... ... ... ал ... — изменчивый;
непостоянный (двуличный) болады. Бірінші сөзге дұрыс балама тапса, екіншісі
мүлдем ... ... Ал ... — бет, ... бет әлпеті — выражение
лица болады. Алайда бұл сөз аудармада орынды сияқты. Он ... ... лет ... тіркес аудармада ол өзінің шын жасынан әлдеқайда жас сияқты
болып та көрінеді деп ... ... асты ... сөздер дұрыс
тәржімаланған да, шын, әлдеқайда сөздері ... ... ... ... ... конкретизация тәсілін қолданып, аударманың сәнін
келтірген. Свежесть ... ... деп ... өзі ... ... ... не чувствовал он подобной потребности, да и в ... ... ее, а ... на них, на этих других, покойно, равнодушно, ... ... ... в лице и ... ... ... их
себе, а я не поеду [26,32].
Қазақша нұсқасы:
Мен де ... екен ... ... ол өз ... ... да ... емес және ... сондай сезім болады дегенге иланған да емес, ал
оларға, сол айтқан басқаларға, ол ... ... өте бір ... қарайтын және оның көзқарасы: барған жұрт бара ... ал ... деп ... ... болатын [29,5].
Аударманы түпнұсқамен салыстырғанда, дәлме-дәл, мағынасы сақтаулы
екенін ... ... ... ... ... сөздер сәйкес
келеді, яғни, тура баламалар алынған десек ... а там ... себе ... ... ... век, лети в
пучину судьба народов, царств, - все ... мимо его, ... или ... удар не ... течение его жизни» [26,34].
Аудармашы Сатыбалдиев осы бір ерекше сөйледі қалай аударды екен, соған
мән ... онан әрі — ... ... ... ... ... ... көші
сырғи берсін, халықтар мен патшалықтардың тағдыры тасқын топанына тоғытыла
берсін» [29,6].
Волнуйся себе человеческий океан — адамзат мұхиты долдана ... век — ... көші ... ... в пучину судьба народов, царств — ... мен ... ... топанына тоғытыла берсін.
Белгіленген сөз тіркестері дұрыс аударылған, дегенмен, аудармашы өз
тарапынан век сөзін ғасыр ... ... көші ... ... көркемдеп аударған. Ал жай етістіктерді күрделі әрі ... ... ... Софьяның әкесі Николай Пахотинге мынадай суреттеме берген:
Николай Васильевич Пахотин был очень ... ... ... ... ... сединами. По виду его ... за ... него был ... игривый ум, наблюдательность и некогда смелые
порывы в характере. Но ... лет он ... в ... ... ... ... и петь ... и почти незная русской
грамоты [26,39-40].
Аударма нұсқасы:
Николай Васильевич Пахотин өте бір ... ... кісі ... ... ... жарасымды басып ақ кіре бастаған. Түріне қарағанда, оны
қайдағы бір ... екен ... бір ... ойы ... ... аңғарымпаз адам еді, ... ... ... да ... ... он алты жасында, орысша сауаты жоққа
жақын болса да, ол французша ... ... өлең ... ... ... ... ... түсті [29,13-14].
Екінші азат жолдағы сөйлем ауыстыру (замена) тәсілі арқылы құрылған.
Ауыстыру трансформацияның кең таралған және ... ... ... Ауыстыру тек сөздерді ғана емес, біртұтас сөйлемді де толығымен
ауыстыруы ... ... У него был ... игривый ум, наблюдательность
сөйлемі Ол бір кезде ойы ... ... ... адам еді ... Оның ... ... ойы, ... бар еді деп аударса
да болады, бірақ аудармашы ауыстыру тәсілін алған, ... ... ... бір ... ... ... сөз түпнұсқада жоқ. ... ... ... көп ... Демек, аудармашы
түпнұсқадағы эпитет сөздерді дәл тауып, дұрыс аударған.
Түпнұсқа:
Надежда Васильевна и Анна Васильевна Пахотины, хотя были ... и ... ... ... ... ... в ... но дорожили именем,
которое он носил, репутацией и важностью дома, преданиями...
Они были две высокие, седые, ... ... ... дома в тяжелых
шелковых темных платьях, больших ... на ... со ... ... ... ... тиком и носила под чепцом бархатную
шапочку, на ... ... ... ... ... а ... ... букли и большую шаль [26,41].
Аударма нұсқада:
Надежда Васильевна мен Анна Васильевна Пахотиналар ... ... ... ... тиынға да санамағанымен, оның алып жүрген атағын,
беделін, үйінің абыройын, ... ... ... ... де ұзын ... ақ ... сындарлы кемпірлер еді,
үйде шұбатылған, қоңыр жібек көйлек, үлкен чепец киіп ... ... ... болатын.
Надежда Васильевнаның жыпылық ауруы бар-ды, сондықтан ол чепецтің
астынан барқыт тақия киетін де, ... ... ақ ... ... ... ... бос салып жүретін, ал Анна Васильевнаның
жасанды тұлымдары, үлкен шәлісі болушы еді [29,15].
Сатыбалдиев тілі ... да ... ол ... ... әрі ... ... ... оңай, тілге жеңіл, көз алдымызға түпнұсқадағы Надежда
мен Анна елестейді. ... ... ... ... ... ... ... жібек көйлек деп тәржімелеген. Қателігі, тяжелый сөзі
ауыр деп аударылса, ... сөзі ... ... жоқ, ал ... сөзі ... ... және одан кейін белгілі бір түс ... ... сөзі ... ... қолданған. Горностай — ақкіс, яғни,
тышқанның бір түрі, ал аудармашы жалпы атауын ... ... ... ... ... ... араб ... кірме сөзбен алмастырған, аудармашы
қазақ оқырманға жақын, жатық болу үшін алған болу керек.
Гончаров сонымен ... үйге және оның ... ... ... у них был ... длинный в два этажа, с гербом на фронтоне, с
толстыми, массивными ... с ... ... и ... ... доме тянулась бесконечная анфилада обитых ... ... ... ... шкафы, с старым фарфором и серебром, как саркофаги, стояли
по стенам с тяжелыми же диванами и ... ... ... но ... ... ... походил на Нептуна; лакеи пожилые и молчаливые,
женщины в ... ... и ... ... үйі ... ... қос ... ескі үй еді, маңдайында гербі
бар, қабырғалары қалың да мығым, ... ... ал ... ... ... келген.
Үйдің ішінде қабырғаларына бедерлі қалың мата қапталған бөлмелердің
таусылмас тізбегі бар; баяғының шынылары мен ... ... ... ... ... ... ұқсап, қабырғаларды тұтас алып тұр,
олармен жалғаса ауыр да қымбат бағалы, бірақ ... ... ... ... ... мен ... тұр. Швейцары Нептунға ұқсайды;
малайлары кілең қоңыр көйлек пен чепец киген үнсіз, кексе әйелдер [29,17].
Жоғарыда келтірілген үзінділерді ... ... ... ... ... ... у них был старый, длинный в два |Олардың үйі ... ... қос ... с гербом на фронтоне, ... үй еді, ... ... бар, ... ... массивными стенами, с |қабырғалары қалың да мығым, ... ... и ... |терезелері шұңғыл, ал ... ... ... ... ... келген. |
|В доме тянулась бесконечная анфилада |Үйдің ішінде қабырғаларына бедерлі |
|обитых штофом комнат; ... мата ... ... |
| ... тізбегі бар; ... ... ... шкафы, с старым |баяғының шынылары мен күмістері |
|фарфором и серебром, как саркофаги, |салынған оюлы, ... ... ... по стенам с тяжелыми же ... ... ... ... и ... рококо, богатыми, |қабырғаларды тұтас алып тұр, олармен|
|но жесткими, без комфорта. ... ауыр да ... ... ... ... ... ... стилімен |
| ... ... мен ... |
| |тұр. ... ... на ... ... ... ... ... малайлары|
|пожилые и молчаливые, женщины в темных|кілең қоңыр көйлек пен чепец ... ... и ... ... ... ... |
Аудармада айтарлықтай кемшілік жоқ, ... в два ... және ... қазақша баламасын берген дұрыс болар еді, мысалы: қос ... Және ... ... ... ... ... берілмеген деп
ойлаймын, өйткені, длинный сөзі ұзын, ал резной — ойып ... ... ... ... «стилімен» деген сөзі түпнұсқада кездеспесе
де, аудармаға көркемділік беріп тұр. Сонымен бірге, аудармашы ерекшелігі ... әрі өзге ... ... ... ... анықтама беріп
кетуі. Саркофаг — тас табыт, комфорт — жайлы әсем жабдықталған, швейцар ... ... ... мысал келтірейік:
Сам он был не скучен, не строг и не богат. Старину своего рода он ... ни во что, даже ... об этом не ... и не ... так ... ... ... то робким, покорным мудрой старости,
то живым, ... ... что они ... ... на ты и стали звать
его mon neveu.. [26,43-44].
Аударма:
Оның өзі тұйық та емес, қатал да ... ... де емес еді. ... ... ... ... ол ... бір нәрсеге балап та
көрген жан емес, ... ... оны еске алып та, ... та ... ... ... жасқаншақ, қарттардың даналығына көнгіш, бірде көңілді
кеңесқой болып келіп жүріп, кемпірлердің көңілін ... ... ... ... ... ... ... де, оны neveu деп атайтын болды [29,19].
Енді аударма мен ... ... ... салыстыра көз жүгір-тейік.
Автордың стилі, зор ... ой ... ... ... ... ... аса ... назар аударған. Автордың өзі сияқты әр
ойға қажетінше тыныс-толас беріп, ... ... ... Дегенмен де кішкене олқылықтарды көреміз. Скучен сөзін аудармашы
тұйық деп, ставил деген сөзді балап деп ... ... — іш ... — молчаливый, стеснительный мағынасында. Ставить етістігі аудармада
конкретизация тәсіліне ұшырап тұр, яғни, осы сөз ... да ... ... жоқ, ... жақсы балама секілді. Конкретизация — түпнұсқа
тіліндегі кең ауқымды мағыналы сөз немесе сөз ... ... ... ... ... мен сөз ... ... Түпнұсқадағы живой,
веселый сөздерін тәржімашы жай ғана көңілді деп қысқа әрі нұсқа ... ... ... mon сөзі аудармада қалдырылып кеткен.
Түпнұсқа:
Райский между тем ... ... ... не ... Николаевну
Беловодову — там нечего было узнавать, кроме того, что она была ... ... ... ... рода и тона ... она в ... деле ... Нужды нелт, что она уже вдова,
женщина; но на ... ... ... белизны белом лбу ее и благородных,
несколько крупных чертах лица лежит девическое, почти детское ... ... ... ... ровного, немерцающего горения. Но в
них теплится будто и чувство; кажется, она не ... ... ... ... ... Райскийдің білуге соншалық құштарланғаны Софья Николаевна
Беловодова ...... аса ... ... тәрбие көрген, ата-тегі
де, мінезі де жақсы әйел ... ... онда ... ... де жоқ...
Софья шынында да көрікті әйел еді. Оны жесір екен, әйел болған ... ... жоқ; сүт ... ... ақ ... мен сәл ... келген
жүзінің мейірлі кескінінде өмірдің қызға тән, тіпті жас балаға тән ... ... ... ... ... ылғи ... ... жанады да
тұрады. Сол көздерде бұйығып тұрған сезім де бар сияқты; сірә, ол тас жүрек
әйел болмасқа да тиіс ... екі азат ... ... ... ... ... жолдағы алғаш шынында сөзі артық. Автордың прекрасно сөзі арқылы ... ... ... де қолданған бір сөзін талантты аудармашы көрікті, тамаша
деп қазақтың синонимдес, әдемі сөздерімен аударған. На открытом, ... ... лбу ... сүт ... ... ақ ... деп ... білген. Аудармашы серо-голубой сөзінде қоңырлау көкшіл деп мүлдем
өзге түсті қолданған, бұйығып тұру сөз ... ... ... ... («добавления») тәсілін қолданған.
Тікелей аударма болсын, сатылы аударма болсын Ә.Сатыбалдиевтың
интерпретациялық ұстанымы — ... ... дәл ... ... ... шығып кетуге қақысы жоқ. Түпнұсқа мәтіні ... ... ... заң. Ал, ... ... ... ... бір сөзді немесе бір ұғымды басқа ... беру ... ... ... — бұлар ауытқу емес, сапалы аударма жасаудағы
әдіс-амалдар ... ... — дей ... ... ... ... ақпаратын дәл жеткізеді [2,214]. Оны осы мысалдардан
көреміз.
Райский Софьямен әңгімелесіп отырып, оның ... ... ... ... ... тем ... ... мужа: там видел он серые глаза,
острый небольшой нос, ... ... губы и ... остриженные волосы,
рыжеватые бакенбарды [26,53].
Бұл кезде Райский Софьяның күйеуінің портретімен шұғылданып тұр еді:
портреттен ол сұрғылт ... ... ... ... мұрынды, мысқылдай
қымқырылған ерінді, қысқаша қырқылған шашты, жирендеу келген шықшыт ... ... ... ... аудармада сақталған және талантты
аудармашы Софьяның деген ... ... ... ... ... ... да осы ... қойған дұрыс сияқты. Сонымен қатар, изучать сөзіне
шұғылдану сөзі кереғар, өйткені, алғашқы сөз портретті үйрену, ... ... ... ... ... ... сөз басқа мағынада. Меніңше, аудармашы
конкретизация тәсілі арқылы ... кең ... ... ... ... ... сияқты.
Райский туралы жазушы:
Нравственное лицо его было еще неуловимее. ... ... ... он ... по его ... весь ... ... чарующего мягкостью
открывал доступ к сердцу, и те, кому ... ... на эти ... что ... ... его нет ... ... жүзі онан сайын құбылғыш еді. Өзінің сөзімен айтқанда,
оның «бүкіл дүниені құшағына сиғызғандай» болып бір ... ... ... ... қалғандай биязылықпен ылғи ағынан жарылады, ал
кімде-кім оның осындай минуттарына тап ... ... ... ... ... ... сыпайы жан жоқ деп есептер еді [29,44].
Нравственное сөзінің мән-мағынасы ... ... ... дегенге саяды, ал мейірбан — ... ... ... Оның көргенді (өнегелі) жүзі... деп аударуға болады. ... ... ... ... ... к ... деген тұсты «мұндайда
таң-тамаша қалғандай биязылықпен ылғи ... ... деп, ... кеңпейіл
болады, жүрекке орын ашылады деген мағынаға сәйкес аударған. Екеуінің
мағынасы негізінен бір, ... ... ... ... ... ... ... кеткенімдей, аудармашы жай тіркестерді, тұрақты
сөз тіркесімен алмастырады.
Аудармашының мына сөйлемдерді аударудағы шеберлігін, не ... ету үшін ... ... салыстырып көрейік.
Түпнұсқада:
Один только старый дом стоял в глубине двора, как ... в ... ... ... в тени, серый, полинявший, местами с забитыми окнами,
с поросшим травой крыльцом, с тяжелыми дверьми, ... ... ... но ... и ... ... были выкрашены, натерты воском и устланы клеенками; печи
обложены пестрыми, старинными, тоже ... из ... ... ... битком набиты старой, дрожавшей от шагов, ... и ... виду ... ... ... ... пастушки, маркизы,
китайские уродцы, бочкообразные ... ... ... ... ... с ... ободочками и с ... ... ... ... по уютным уголкам [26,79].
Аударма:
Тек жалғыз ескі үй ... ... ... ... болып, қораның
ортасында тұр, өзі күңгірт тартып, үнемі дерлік көлеңкеде сұп-сұр ... да ... ... ... кейбір терезелерінің көздеріне тақта қағылған,
баспалдақтарын шөп басып кеткен, зілдей есіктерінің ауыр-ауыр тиектері тарс
жабылған, бірақ бұл үй берік те ... ... ... ... ... ... ысқыланып, үстіне
клеенка төселген; пештері үлкен ... ... ескі ... ... жұқа ... ... ... іші, еденге аяқ басқан сайын
діріл қағып сыңғыр-сыңғыр еткен ескі ... ... ... мен
шанышқыларға сықаса толған.
Көзге түсетін ұтымды жерлерде ескі ... ... ... ... ... ... ... бейнелері, кеспек
тақылетті шайнектер, қант сауыттары, салмақты қасықтар сән түзеп тізіліп
тұр. ... ғана ... ... ... ... ... ағаш ... столдар, жайлы бұрыштарға тығылып қана тұрған кішкентай столдар
бар [29,63].
В глубине двора тіркесі аула төңірегінде деген ... ... ... қораның ортасы депті, аула мен қора екеуі екі түрлі нәрсе.
Түпнұсқадағы задвижка сөзін тиек деп алыпты. Ал ...... ... ие. ... ... ... ... аралас, қасықтар мен шанышқылар
сөздері ... жоқ. ... ... ... әдіс-тәсілін
қолданған. Ұлғайту дегеніміз — ... ... ... ... сөзді, сөйлемді, одан сайын толықтырып, кеңейтіп беру. Шайыр сөзі
— смола, мастика деп ... ... ... ... дәл ... де,
осыншама сөздерді қосу (добавления) тәсілі арқылы қолданған.
Ендігі сөйлемдерді аудармашы қалай аударды екен, ... ... по ... была старого века и разваливаться не любила,
а ... себя ... с ... ... но и с ... приличием в
манерах, и ног под себя, как делают нынешние ... не ... ... ... - ... ... не полная и не сухощавая, но ... ... ... а лет ... ... ... с черными живыми глазами и такой
доброй и грациозной улыбкой, что когда и рассердится и ... ... ... так за этой ... ... видно чистое небо.
Над губами маленькие усики; на левой щеке, ближе к ... ... с ... кустиком волос. Это придавало лицу ее еще какой-то
штрих доброты.
Она стригла седые волосы и ходила дома по ... и по саду с ... а в ... и при ... ... ... но чепец держался чуть
на маковке, не шел ей и как будто готов был каждую минуту слететь с ... ... ... алғанда, әже ескі заманның адамы болатын, сондықтан
да ол шалқиып, шіренуді ұнатпайды, өзін ... ... ... ... оның ... ұстау қалпында мүләйім сыпайылық жатады,
қазіргі барынялар сияқты екі аяғын астына жиырып отырмайды. — Бұл ... ... - ... ... ... аса ... та, арық та ... денесі шымыр келген кемпір
болатын...Тіпті, кемпір емес-ау, қара көздері жайнап ... ... ... де ... күлкісі бар, кейде ... ... ... ... сол ... ... ... шуақ ашық аспаны тағы ... ете ... деп ... ... ... шамасындағы егде әйел еді.
Ернінің үстінде болмашы ғана мұрты бар; сол жақ бетінде, иегіне
тақау, ... ... ... меңі тұр. Бұл оның ... онан ... ... мейірбандықтың әлдеқандай бір өрнегін салып тұрғандай ... ... ақ ... тұжыра қырықтырып қоятын да, үйде, аулада,
бақта жалаңбас жүретін, ал мейрам күндері және қонақтар келгенде чепец ... ... ... ... ғана ... ... да нақ бір ... басынан ұшып кететіндей боп, өзіне жараспайтын [29,66].
Жалпы аударма жақсы шыққан ... ... ... ... ... ... сөзіне қосымша мүләйім сөзін алғанын анық
көруге болады. Оның мағынасы — ... ... ... мысалда автордың
живая старушка тіркесін денесі шымыр келген кемпір деп ... ... ... Ал ... деп еті ... ... ... емес адамдарды айтады, шымыр
сөзі дененің пішініне қарай айтылады. Улыбка ... ... ... болса, тәржімашы күлкі деп смех ... ... ... ... ... небо сөз ... ашық аспан деп тәржімаламай, өз
ойынан жайма шуақ ашық аспан деп ... ... ... Үшінші азат жолдағы маленькие сөзіне қарапайым ғана кішкене сөзін
қолданған дұрыс ... ... ... аудармасын оқыған оқырман болмашы
сөзін түсінбей қалуы ықтимал. Көріктендіре түсу тіркесін аудармашы ... ... ... ... ... ... жоқ, сапасы түскен емес.
Бұл да аудармашының өзіндік ... Жай ғана ... ... ... ... ... етістікке көсемше сөз қосу арқылы тәржімелеген.
Василисаға портрет:
...и Василиса, молчаливая, серьезная женщина, ровесница барыни, не то
что полная, а ... и ... ... ... от ... сиденья в
комнате, несла кипящий серебряный кофейный сервиз [26,80].
Аударма:
...ал Василиса — барыняның ... ... жай ... қана ... бойы ... ... бергендіктен, боржық тартып, өңі оңып кеткен,
үнсіз, салдарлы әйел, қайнаған ... мен ... ... ... ... [29,66].
Аударма жаман емес, Василисаны Сатыбалдиевше, бейнелеу сөздері арқылы
суреттеу дәл түпнұсқадағы Василисаны көз алдыңа келтіреді. Алайда аудармашы
мәтін мағынасын жоғалтпауы үшін ... ... ... ... амал-
тәсілін қолданып, сөздерді ауыстырып, барынша мән-мағынаны сақтаған.
Сонымен ... ... кофе мен ... ... ... ... жоқ, кипящий
серебряный кофейный сервиз, негізінен, қайнаған кофеге арналған күміс
сервиз болып аударылады.
Сонымен ... ... ... өзі де, ... орыс,
француз халқының қоғам дамуындағы тілдік ерекшеліктерге тән; қазақ ... ... ... кірме, яғни, неологизм сөздерді қазақшаға сілтемелермен
беріп отырған.
Мәселен:
дилижанс — үсті жабық пәуеске ...... ... жай ... ... — крепостнойлық право тұсындағы помещиктердің өз шаруаларынан
ақшалай я заттай алатын алымы.
фейерверк — ... ... ... — көп ... ұйықтайтын жалпы бөлме [29,52-54].
Мына мысалдарды салыстырайық:
Когда утром убирали со стола кофе, в ... ... ... с ... красными щеками и вечно смеющимся — хоть бей ее ... это ... ... ... и Марфеньки [26,82].
Қазақша нұсқасы:
Таңертең столдан кофені жинап алған ... үйге жуан ... екі ... және ... да аузы ... күліп жүретін бір дәу ... ... бұл — ... ... ... мен Марфеньканың күтушісі [29,68].
Біріншіден, комната бөлме болу керек, екіншіден, жуан денелі, дәу
қатын деп, ... ... ... бір әйелдің кіру образында бірдей
мағынадағы екі сөз тіркесі қолданған. Және необъятными сөзі ... ... ... ... сын есімі арқылы сол үй күтушісінің образын
әсірелеп тұр.
Ә.Сатыбалдиев аудармашыға қойылатын талаптарды атап ... ... ең ... ... ол екі ... де ... ... тиіс, ойы терең, ақындық жазушылық дарынның иесі болуы керек. Көркем
аударма ... ... ... сөйлемдерін мүмкін болғанша
бұзбай, сөзіне сөз баламасын келтіріп аудару жайдан-жай туған нәрсе ... ... ... ... ... мен ... ... отырып
қойылған талап.
Романда Бористің әжесінің досы Тит Никонычты автор былай суреттейді:
Тит Никоныч был джентльмен по своей природе...
Служил он прежде в ... ... ... ... его ... красивым,
молодым офицером, скромным, благовоспитанным ... но с ... ... ... ... өзінің жаратылысынан зиялы адам еді...
Бұрын ол әскери қызметте болыпты. Қарт адамдар оның бір кезде ... жас ... ... ... жақсы тәрбие көрген, батыл да
ашық мінезді кісі болғанын айтып отырады ... ... деп ... ... өз ... ... ... дайын адамның образын бермекші болғанын ... ... ... ... ... деп ... тоқыған адамның образын жасаған. Тит
Никоныч образы келесі сөйлемдерде дұрыс ашылып, сапалы берілген.
Түпнұсқа:
Княгиня была востроносая, худенькая старушка, в ... ... ... в ... ... с ... ... маленькими руками,
переплетенными синими жилами, и со ... ... ... на ... ... ... ... арық кемпір екен, үстіне қоңыр көйлек
киіп, шілтер тағып алыпты, басында үлкен чепеці бар, көкшіл тамырлары ... ... ... ... ғана ... ... қолдарының
саусақтарында баяғының көптеген жүзіктері тізіліп тұр [29,89].
Шілтер сөзін қоңыр көйлек сөзінің алдына анықтауыш ... ... ... ... тағып алыпты тіркесі дым мағынаны ашпай, жай ... ... тұр. ... ... халқына тән ерекшелік болғандықтан,
Сатыбалдиев оны транслитерация тәсілі арқылы қалдырған. Тағы мән ... ... ... ... орын алмастыру (перестановка)
түріне құрылған. Орын алмастыру — бұл ... ... ... ... ... ... ... салыстырған кездегі
өзгеруі. Бархударовтың айтуынша, бұл элементтерге сөздер, сөз ... ... ... мен ... жеке сөйлемдер жатады.
Аудармада ... мен сөз ... орын ... жиі ... ... бәрімізге белгілі, орыс, қазақ тілдерінің сөз құрылымы бір-біріне
сәйкес келмейді. Осы мысалды ... была ... ... ... в ... ... в
2
кружевах, в большом чепце,/ с сухими, костлявыми, маленькими руками,/
3
4
переплетенными синими жилами,/ и со ... ... ... ... ... ... ... арық кемпір екен, үстіне қоңыр көйлек
3
киіп, шілтер тағып алыпты, басында үлкен чепеці бар,/ көкшіл тамырлары
2
шым-шытырық болып шатысқан,/ ... ғана ... ... ... ... ... ... тізіліп тұр.
Шебер аудармашы мағынаны сақтап, дұрыс тәржімалаған.
Романда Райскийдің бұрынғы сүйген қызы ... ... да ... ширмами, на постели, среди подушек, лежала, освещаемая ... ... ... как ... ... ... ... былай:
Шымылдықтың ішіндегі төсектің үстінде, жастықтардың арасына көміліп,
кішкене ғана түн шамының жарығымен балауыздай боп ... ... ... ... әйел жатыр [29,121].
Аударма бара-бар. Тек темный свет ... сын есім ... ... ... ... кету ... түпнұсқадан көрмейміз. Аудармашы
өз тарапынан сөздер қосқан. Демек, қосу (добавление) тәсілі орын алып тұр.
Қосу да ... бір ... ... «Теория перевода»
кітабында аударма барысында түсінікті етіп жеткізу үшін кейде ... ... қосу ... екен деп ... ... ... ... деп айтқан. Байқайтынымыз, көркем проза аудармашысы Ә.Сатыбалдиев сын
есімді берерде, көбінесе, күшейтпелі түрін береді.
Келесі кезекте пейзаждардың аудармасына тоқталайық:
Снились ему ... ... сны о ... ... о ... в латах, и каменистые пустыни ... ... ... ним ... страшной красотой: эти пески и зной, эти люди, которые умели ... ... и ... жизнью и умирать так легко!
Он содрогался от желания посидеть на камнях пустыни, ... ... ... и ... без ... для того ... чтоб видели, что он
умеет умирать [26,67].
Алыстағы бір елдер туралы, жасы ... ... ... ... ... ... көретін, Палестинаның тасты шөл далалары, оның құрғақ
та, қорқынышты көркі — сол бір ... мен ... ... ... ... тұрмыста өмір сүре білетін, өлуге келгенде, тіпті қиналмайтын адамдар
оның көз алдына келуші еді.
Ол жапан даладағы тастардың үстінде ... ... ... ... ... тартуды, сөйтіп, тек өзінің өле алатынын жұрттың көруі үшін ғана ... ... шарқ ... ... ... ... ему такие горячие сны о |Алыстағы бір ... ... жасы ... странах, о необыкновенных |тоқтасқан таңғажайып адамдар туралы |
|людях в латах, и каменистые пустыни ... ... ... ... ... ... ... ним своей |Палестинаның тасты шөл далалары, оның|
|сухой, страшной красотой: эти пески ... та, ... ... — сол ... эти люди, которые умели жить |құмдар мен тамылжыған ыстықта, ... ... ... и ... жизнью и |және қиын ... өмір сүре ... так ... ... ... ... қиналмайтын |
|Он содрогался от желания посидеть на |адамдар оның көз алдына келуші еді. |
|камнях пустыни, разрубить ... |Ол ... ... ... ... ... жаждой и умереть без нужды, |отыруды, сарацинді шауып өлтіруді, |
|для того только, чтоб видели, что он |шөл ... ... ... тек ... ... ... өле ... ... ... |
| ... ғана өле ... көксеп, шарқ |
| ... ... ... ... горячие сны аудармада қызық-қызық түстер,
необыкновенные люди - таңғажайып ... ... - көз ... ... ... ... от ... - көксеу, шарқ ұратын деп аударылған. ... тура ... емес ... ... ... мағынада аударғаны
әсерлі шыққан. Пустыня сөзін аудармашы бірде шөл дала, бірде жапан дала деп
синонимдес сөзбен берген. ... ... бірі осы, ... мәндес сөздерді қолданып, аударманың дәрежесін көтереді.
Борис жарға барып, ... ... ... еске ... ... сол ... ... суреттеу арқылы пейзаждың керемет нұсқасын берген.
Орысша нұсқасы:
С одной стороны Волга с крутыми берегами и ... с ... ... ... ... и кустые овраги, и все это замыкалось далью
синевших гор. С третьей стороны видны села, ... и ... ... Воздух
свежий, прохладный, от которого, как от летнего купанья, пробегает по ... ... ... ... жағында тік жарлы Волга мен арғы бет тұр; ... ... ... және бос ... кең жазық дала, сай-жылғалар және осылардың бәрі
барып көз ұшында көкшіл ... ... ... ... ... және ... ... бөлігі көрінеді. Ауасы таза да салқын,
жұтсаң, жаздағы суға шомылғаның сияқты, бүкіл дүниең, ... ... ... ... ... сияқты, мысалы, тәржіман по телу сөзін ... деп ... ... ... деп әрі ... әрі ... ... тапқанды жөн көрген
сияқты. ... бұл ... ... екі ... ... жоғарыда айтып кеткенімдей, қосу тәсілі, мысалы: бос ... және ... ... ... қаланың біраз бөлігі, яғни, біраз
сөзін қосқан, екіншісі, түсіріп, тастап кету (опущение), ... ... ... ... ... кеткен. Тастап кету қосу амалына ... ... ... ... ... яғни онысыз да мағынасы ашылып
тұрған сөздерді ... ... бір ... зер салайық:
Волга задумчиво текла в берегах, ... ... ... ... ... желтели песчаные бока гор, а на них синел лес; кое-где белел
парус, да чайки, плавно махая крыльями, опускаясь на ... едва ... и ... ... опять вверх, а над садами высоко и медленно плавал
коршун [26,89].
Аудармада:
Жағалауы аралдар мен қалың ... ... ... ... ... ... ... ағып жатыр. Алыстағы таудың құм басқан бүйірі ... ал ... ... ... ... ... тұр; кей ... желқайықтар
ағараңдайды, шағалалар қанаттарын баппен қағып, суға етпеттей келеді ... ... ... ... ... ... ал ... тым жоғарыда, бір лашын құс ақырын қалқып ұшып барады ... ... ... бар, куст ... ... бұта деп аудармашы
анықтауышпен берген, лес сөзіне де сол сияқты орман ағаштары деп ағаш сөзін
қосқан, плавно ... ... ... ... деудің орнына қалқи, қалықтап
қағып деген дұрыс болар еді, себебі бап сөзінің мағынасы ... ... ... ... ... сөз. ... ... сөз де
қосылған, кругами — айналып, айнала деп аударылса, төңкеріле сөзі де ... бұл да ... мәні мен ... ашып тұр. ... бәрі — аудармашы
кемшілігі емес, керісінше, мәтінді көркемдеу ерекшелігі, ... ... ... ... ... ... ... құсының аудармасы
— кезқұйрық, қарақұс болса, лашынның ...... ... ... ... ... ... Яғни, аудармашы қателескен болу керек, бұған да
мән беру қажет, өйткені кішкене сөздің өзі осы ... ... ... болып табылады.
Түпнұсқада:
Плетень, отделявший сад Райских от леса, давно упал и ... ... сада ... с ... и ... ... и жимолости, переплелись
между ... и ... ... дикое место, в ... ... ... ... ... ... ... бөліп тұратын өрме шабақ ... ... ... ... Бақ ағаштары қалың ... ... және ... араласып, бір-бірімен әбден шатысып кеткен, сөйтіп, бұл жер
енді қараңғы түкпірге, жабайы орынға айналған, ал оның ... ... ... ... бір ... бұталарды тасаланып қана тұр [29,78].
Тәржімеші өсімдік атауларын дәл тауып, шырша сөзіне қалың деп ... ... ... бұталарды сөзі артық, прятаться сөзіне
аудармашының тасалану деп сөздердің қисынын тауып орналастыруында мін ... ... ... түпнұсқа мағынасына сай.
Аудармашының көркем аудармамен жұмыс кезінде шеберлігі мен ... сәті — ... ... шебер жеткізе білуі.
Көркем шығармадағы кейіпкер сөздері ең алуан ... оның ... ... ... ... беріледі: әрбір кейіпкер сөзінің ... ... бар, ол оның жас ... ... ... ... көзқарасымен, т.б. сәйкеседі [14,39]. ... ... ... ... ... әрбір образдың көбінесе диалогта
ашылатыны ескеріледі, кейіпкерлердің бір-бірімен сөйлестіру тәсілі ... ... ... Бұл ... ... Сатыбалдиев
шығармаларында кездеседі. Диалогта түпнұсқа тілінің әдеби нормасынан тыс,
әр түрлі сөздер қолданылады. Олар: архаизм, ... ... ... ... Осы ... мен ... және ... арасындағы
сәйкестікке мән беріп, мына диалогқа қарайық:
Какие это периоды, какие дни — ни другие, ни сам он не ... ... ... и ... - говорили попавшие в злую минуту.
Помилуйте, он очарователен: он всех нас обворожил вчера, все без ума ...... ...... ... человек! – возражали иные.
Помилуйте! Это честнейшее сердце, благородная натура, но ... ... и ...... его ... дружеские
голоса [26,63].
Қазақшада:
Оның бұл кездері қандай кездер — ... өзі де, ... да ... ... салқынқанды, өзімшіл, өркөкірек неме! – дейтін оның ашулы минутына
тап болғандар.
Ғафу етіңіз, ол тамаша ... ол кеше ... ... ... ... ... ... біреулер.
Актер — дейді тағы біреулер.
Жалған мінезді адам!
Ғафу етіңіз, ол барып тұрған адал жүректі, мейірбан тұлғалы адам, ... ... ... және ашушаңдығы бар! - дейді ... ... ... ... ... өте қиын іс, бірақ аудармашы тамаша тәржімалаған
тәрізді. Сөздердің баламалары да ... ... ... дәлдігімен, ырғақ, интонациямен аударылып тұр. Түпнұсқадағы ой,
идея, образ ... ... ... қарапайым сөйлеу тіліне негізделген.
«Помилуйте» сөзін «Ғафу етіңіз» деп ... ... ... бұл ... да, аудармашыда да екі рет қайталанған, екіншісін өзге сөзбен
алмастырған ... ... ... два ... ... ... из ... представляет
определенные профессиональные или ... ... ... и т.д. Собственно диалог по существу на ... ... ... ... ... ... диалога” [30,156].
Романдағы кейбір диалогтарды қарастырайық:
Однажды бабушка — Зачем ты опять в школу поступил?
— В университет, бабушка, а не в ... Все ... ведь ты ... там. ... У ... ... в
гимназии учился: рисуешь, играешь на клавикордах — что еще? А ... тебя ... ... ... да, пожалуй, - боже сохрани -вино пить.
Ты бы в военную службу ... в ... ... Сен мектепке тағы неге түстің?
— Университетке түстім, әже, мектепке емес.
Бәрі бір, сен онда ... ғой ... Не ... ... оқыдың,
гимназияда оқыдың, суретті саласың, клавикордта ойнайсың — тағы не керек?
Ал студенттер саған тек ... ... ғана ... одан ... ... ... ... сақтасын. Одан да сен әскер қызметіне — гвардияға
барсаң еді ... ... ... ... ... ... уайымдауы білінеді.
Жалпы аударма дұрыс. Аудармашының одан қалды қыстырма сөзін бекер алмады
деуге ... ... бұл сөз ... мағынадағы сөздерді ашып тұр. Және
де диалогтағы сұраулы сөйлемдерді орнымен қолданған.
Зачем ты опять в школу ... Сен ... тағы неге ... Не ... еще? тағы не ... – деп экспрессивті эмоционалды ақпаратты сақтап
отыра аударған.
Орыс жазушысы И.А.Гончаровтың стиліндегі, ... ... ... тоқсан ауыз сөздің тоқ етерін айтатын нақыл ... ... де бар. ... ... ... ... ... етіп, шебер
жеткізген.
Әр халықтың ауыз әдебиетінде мақал-мәтелдер шағын ... ... ... ... болып табылады.
Мақал-мәтелдер адам тұрмысындағы алуан ... ... ... ... ... ... түсіндіреді; ойды ажарлайды, әрі
анықтайды.
Мына мысалға зер ... ... ... ... әжесін көріп, бір
қуантады. Сағынышын басып, сөйлесіп:
...Да что это я болтаю: соловья баснями не кормят! [26,162].
Бұл — ... ... ... ... ... мән ... мен не деп оттап отырмын: бұлбұлды сөзбен сыйламас болар![29,171].
Тіл-тілдердің қай қайсында да фразеологиялық ... ... ... ... ... аса ... және ... ерекшеліктері бар бөлігі.
Оттап отыру сөзі ауызекі сөйлеу ... ... екі ... да ... дегенмен аудармашы өзіндік стилін берген. Кормить етістігін ... ... кең ... мағыналы сөзді тар мағынасында беріп,
конкретизация тәсілін қолданған десек болады немесе тура ... ... ... ... Ал ... ... ... баламасы мысал болса,
аудармашы сөз деп қолданған, дегенмен, мысал сөзін алса, ... құ ... әрі орыс ... мәні ... ме еді!
Фразеологиялық бірлік құрамындағы компоненттер ... ... ... ... этимологиясы көмескі болады.
Мына үзіндіге мән берейік:
Не баловались, не били баклуш [26,62].
Тентек болмасын деп, сандалып бос ... ... ... сөз ... орыс ұлтының мәдениетінен хабар ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
әрі аудармашы дұрыс балама алғанына көз жеткіземіз.
Сонымен қатар, түпнұсқада Пасха, Новый год деген сөздер кездеседі.
Мысалы:
Нил Андреич поважнее, ... и ... его, а в ... год и на ... ... с ... и ... иногда жалует! [26,97].
Аудармасы:
Нил Анреич одан гөрі маңызды және жасы да үлкен, одан гөрі ... ... ... да ол Жаңа жылда, Пасхада ылғи сәлем беруге кіріп шығады, кейде
тамаққа да ... ... ... год — ... тән ... ... сол орыс ... ұлттық ерекшеліктер. Аудармашы Ә.Сатыбалдиев Пасха ... ... ... ... сол ... берсе, Новый Год сөзін Жаңа Жыл
деп калька тәсілі арқылы ... ... ... trans – ...... Белгілі бір алфавитпен жазылған жекелеген сөздерді немесе
мәтінді екінші бір алфавиттің әріптерімен таңбалау.
Сондай-ақ, ... ... ... под ... ... ... деген
сөздер барқыт тақия, арапа қарсаңы деп тәржімаланған. Аудармашы ... ... ... ... деп ... түсінікті болу үшін алған
болу керек. Святая сөзінің аудармасы — әулие, ... ... ... ... сөзі ... діни-нанымға байланысты ерекшелік. Арапа —
канун религиозного праздника, діни ... ... түн. Ал ... святая
неделя деп айтпақшы болғаны, христиандарға тән бір ... ... апта ... жөн болар еді.
2.2. Бейнелеу құралдарының аударылуы
Улыбка, дружеский тон, свободная поза — все исчезло в ней от его ... ... ... үн, ... отырыс — осының бәрі Софьяның
бойынан, әлгі сұрақпен бірге, кенет ұшты да кетті [29,149].
Аудармашы ... бұл ... ... де, ... ...... бір түрі. Ол ежелгі грек тілінен «переименование», яғни
басқаша атау деп ... Бір ... ... сөзбен алмастыру. Алмастыратын
сөз ауыспалы мағынада қолданылады; бүтіннің бөлшегі. Жай ғана ... ... ... деп ... ... ... мәтінді оқырманға түсінікті етіп
жеткізу үшін ... ... ... Және Софьяның бойынан деп кім
жайында айтылып ... ... ... отыр. Сонымен бірге
аудармада әлгі, кенет деген үстеулер орын алған. Улыбка, ... ... поза ... болып тұр.
Тағы бір мысал қарастырайық:
Вся Малиновка, слобода и дом Райских, и город были поражены ужасом ... ... ... Малиновка, слободка және Райскийдің өз үйі де, қала да
қатты тітіркенеді [29,77].
Бұл жерде ... ... ... септігінде тұр да, ал аударма атау
септігінде тұрғандықтан, аудармашының ... ... ... ұғуға
болады. Аударма деңгейі нашарлап қалған жоқ. Бірақ, тітіркену етістігінің
аудармасы дрожать, сондықтан сәл ... ... одну ... как ... по ... все исчезло. Он не успел
уловить, как и куда пропали ... и ... ... мимо его ... и ... махнули на кровлю. Голуби, похлопывая крыльями, точно
ладонями, врассыпную кружились над его головой, как ... ... ... ... бір ... бір ... бәрі жым-жылас болды да кетті. Бикештің де
оның ... ... ... да ... және ... ... кеткенін ол
аңғара да алмай қалды, торғайлар мұрнының нақ астынан дүр етіп ұшты ... ... ... ... Көгершіндер алақан шапалақтағандай, қанаттарын
шартылдатып, бет-бетіне шашырай ұшты да, көздері ... ... ... ... берді... деп аударды [29,169].
Аудармада И.А.Гончаров бейнелеген жанды көрініс көз алдыңа келеді де, бүкіл
бояуымен, ... ... ... ... ... ... барлығы да
көкейіңе қонып тұрады, оқушыны мүдіртетін кірбің байқалмайды.
Викентьев посмотрел на них обеих ... ... ... ... на ... ... ... мину, корпус наклонил немного ... ... ... взял под ... ... жерде Ә.Сатыбалдиев сөйлемнің жалпы құрылысын бұзбай, негізінен, тәп-
тәуір етіп аударған:
Викентьев олардың екеуіне де ... ... онан соң ... ... ... ... жылмита қойды, кеудесін сәл ... ... тұра ... да, ... ... ... алды ... бір сөйлемді алайық:
На другой день в полдень Вера, услышав шум ... ... в ... в ... и ... у ней на ... ... удовольствием, увидев
рослую и стройную фигуру Тушина, верхом на вороном коне, въехавшего во ... ... ... ... ... деп ... ... күні түс кезінде Вера қақпаның алдынан аттың ... ... ... еді, ... атқа салт ... ... кіріп келе жатқан
Тушиннің сұңғақты да сындарлы келбетін көрді, сөйтіп оған сүйінгеннен бір
сәт ... ... сала ... [29,772].
Егер осы сөйлемді орысша нұсқасымен салыстырсақ, оның ... ... ... көреміз. Мұнда тек автордың ойы ғана емес, сол ойды
жеткізу үлгісі де едәуір дұрыс ... Және де ... ... ... да дәл
беріліп, аударылған.
Эпитеттерге мән берейік:
В самом деле, муж и жена, к которым они приехали, были только старички, ... ... Но ... ... ... задумчивые, хорошенькие старички!
[26,99].
Қазақша нұсқасы:
Шынында да бұлар барып түскен үйдегі ... ... ... ... ... тек қана ... еді. Бірақ, неткен сергек, неткен момын, ойшыл,
сүйкімді ... ... ... амал-тәсілі дұрыс аударылған, хорошенькие сөзін сүйкімді деп алу
мағынаны ашып, сол қарттар көз алдыңа келеді.
...Горе укладывалось, ... ... ... боль ... и в ... только
оставалась вибрация воздуха от свеч, тихое пение, расплывшееся от слез лицо
тетки безмолвный, судорожный плач ... ... ... ... ... ауру басылды, басында тек шырақтардың
маздауынан ауаның діріл қағуы, қоңыр дауысты әуен, Наташаның апасының жылай-
жылай ісіп ... беті және ... дос ... үнсіз солқылдап жылағаны
ғана қалды... [29,44].
Слезы иссякли сөзі аудармада мүлдем жоқ. ... ... ... стильді қолданып, острая сөзін өткір не басқа сөзбен,
тихое сөзін жай деп, безмолвный, судорожный сөздерін өзге сөздермен алса ... еді, ... ... шебер аудармашының идеясы, суреткерлігі болады.
Және ондай аудармашы автордың стилін қайталамайды.
Аударманы жалпы алып ... ... ... ойын жете ... ... ... ... жолында зор табысқа жеткен. Аудармашының
сөзге бай екендігі, ана тілінің образдық жүйесін шебер игеріп, орыс ... ... мен ... ... аша ... ... ... рухын
қазақ оқырмандарына жақсы жеткізген.
ҚОРЫТЫНДЫ
2003 жылы ... ... ... жылдарға арналған
“Мәдени мұра” кешенді Мемлекеттік бағдарламасы қабылданған болатын. Осы
бағдарлама аясында 1960-1980 ... ... ... ... ... аударылып, оқырман қауымға ұсынылды. Ең ... ... ... ... ... ... өмірі мен әдеби жұмыстары
бүгінгі күн талғам-таразысы тұрғысынан ... ... ... ең алдымен халықты рухани жағынан дамытуда маңызды рөл атқаратын
әдеби үдеріс.
Көркем әдебиетке белсене ... ... ... ... ... ... мен зерттеуіне де айрықша үлес қосқан талантты тұлға Әбен ... ... ... ... ... мен ... тұрғысынан жан-жақты
зерттеліп жатыр.
Көркем прозаға қатысты көрікті ой мен көшелі табиғатты толыққанды танып,
көңіл көрігіне ... ... сөз ... ... ... әбден зерттеп,
зерделеп, иін қандырып, илеуін пісірмей, тақырыбының тағдырын танып,
табиғатын түгендемей, ... ... ... ой ... ... кейіпкерін тезге салу, жалған, жылтыр сөйлеу жазушыға жат.
Жалпы прозаның ... ... ... ... ... әлеуметтік мәні
бар күрделі, қомақты шындықтарды көтеріп, соған байланысты философиялық тың
ойлар түйіндеумен өлшеніп таразыланады.
Біз қарастырғалы отырған ... ... ... адамдар тағдыры
суреттеліп, бүкіл әлеуметтік ... ... мен ... ... ... ... ... философиялық тұрғыда ... ... ... ... көркемдік шындыққа айналдыруда
жазушыға ең қажетті фактордың бірі – суреткерлік екеніне көз ... ... ... ... бола ... ... Ол ... типтік
характерін суреттеп қана қоймай, сол характердің бұлтартпай сендіретін
психологиялық мотивировкасын көрсете білген жөн».
Таңдаған ... ... ... ... ... ... өзіміздің болашақ мамандығымызға, көркем аударма, ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерді
қолдану, аудармашының хаттар ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер жинақтадық. Осы мәліметтер
негізінде басты зерттеу нысанасы ретінде алынған Ә.Сатыбалдиевтың көркем
аударма ... ... ... ... ... ... тілдерден
аударған шығармаларын салыстыра қарап, кемшіліктері мен жетістіктерін
зерттеуге ... ... ... аудармашы, публицист, ғалым, аударма сыншысы орыс
халқының романтизмінің ішкі ... ... ... ... ... асқан
шеберлікпен көрсетті. Кең тынысты, кесек шығарма қазақ қабылдаушыларының
да өмірінен үлкен орын алады.
Зерттеу жұмысымызды ... ... ... ... Әбен ... түпнұсқаға дәл балама болып табылады. Себебі, аударма барлық
талаптарға сай болып тұр: ... ... ... ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктері және тағы басқалар аудармада дәл
сол күйінше сақталынған.
Аудармашы қаншалықты дарын болғанымен екі ... де ... ... ... ойы жеткен дәрежеге көтеріле алатындай жан–жақты білім ... ... ... оқушыларға түпнұсқаны бар қасиетімен ашып бере де
алмайды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Бельгер Г. Талжанов С. «Аудармашылық – үлкен ... // ... ... 1967,
17 сәуір.
Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. Алматы: Жазушы, 1987.
Белинский В.Г. ... ... В 3-х ... Том II – ... 1948. – 932 с.
Көркем сөздің келісті шебері //«Егемен Қазақстан», 1994 жыл, 30 ... Ә. Сөз ... ...... ... 1994.
Тарақов Ә. Аударма психологиясы және ...... ... 2005. – 136 ... ... ... // Қазақ әдебиеті, 22.XII.1961.
Аударма әлемінде // Қазақ әдебиеті, 2.III.1962.Гончаров И. Жар. Алматы:
ҚМКӘБ, 1958.
Сатыбалдиев Ә. ... да ...... ... 1959. – 286 ... Ш. ... ... – Тошкент: Ғ. Ғулом номидаги Адабиет ва
саньат нашриети, 1979. – 289 б.
Әдебиеттану ... ...... 1998. – 383 б.
Ергөбек Қ. Жазушы шеберханасы. Алматы: ҚазАқпарат, 2002.
Чуковский К. Высокое искусство. М.: Сов. Писатель, ... ... ... ... ... ... // Қазақ әдебиеті.
Тарақов Әнуар. Аударма әлемі. – Алматы: ... ... 2007. – 243 ... Ф. ... сөздің саңлағы // Қазақ әдебиеті, 1972.
Жұртбаев Т. ... ... ... пен ... 70-ші ... ... аударылған прозалық шығармалар туралы // Жұлдыз, 1980. №12. 198-
209 б.
Ергөбек Қ. С. Мұқанов. ... ... ... В. ... с ...... ... писатель,
1979. – 289 стр.
Сатыбалдиев Ә. Жүгі бар жолаушы. – Алматы: ҚМКӘБ, 1980.
Сатыбалдиев Ә. Сөз қазынасының кеншісі (Ә.Сатыбалдиевтың ... ... ... ... ...... Аударма,
2008. — 328 б.
Әдеби өмір шежіресі // Құрастырған — ...... Ана ... – 488 ... туралы ойлар // Қазақ әдебиеті, 1967, 20 қараша.
Шахнама сапары// Қазақ әдебиеті, 1963, 14 маусым.
Сатыбалдиев Ә. Рухани ... ... ... ... И. ... М., ... М.О. Он екі ... шығармалар жинағы. Алматы: Жазушы, 1958. — Т.12.
- 498 б.
Кричевская. Л.И. Портрет героя. – Москва: Аспект-пресс, 1994, – 180 ... И. Жар. ... ... ... ... ... Москва, Наука, 1987-284 б.
Қосымша әдебиеттер:
1. Аударма мәдениетін көтере берейік // Қазақ әдебиеті, 1958, № 3.
2. Аударушы мен ... // ... ... 1958, № 2.
3. Бектаев Қалдыбай. Большой казахско-русский русско-казахский словарь. ... ... ... 1999. – 704 ... ... ... 2001, 256 б.
5. Русско-казахский словарь. 1-том А-О; 2-том О-Я. – Алматы: Арыс, 2007 ... ... Тіл ... неден? // Қазақ әдебиеті, 1958, 21 қараша.
7. Узбекча-қозоқча сухбатпашгич. Алматы: Сөздік-словарь, 2002 – 96 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дулат Бабатайұлының өмірі5 бет
Төребайұлы Қыздарбек10 бет
Шәкір Әбеновтың ақындық мұрасы120 бет
Ықылас Дүкенұлы7 бет
Дарынды балалармен тәрбие жұмысы. Ғылыми зерттеу жұмысын жүргізу4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь