Қазақстандағы жанармай кешенінің жағдайы мен келешегі

Кіріспе
1. Жанармайдың түсінігі және құрамы мен қасиеттерінің теориялық аспектілері
1.1. Жанармайдың сипаттамасы
1.2. Жанармайдың құрамы және қасиеті
1.3 Жанармайды өндеу технологиясы.

2. Қазақстандағы жанармай кешенінің жағдайы мен келешегі
2.1 Жанармай комплексінің әлемдік экономикадағы маңызы
2.2 Дүниежүзінде жанармай өндіру, оны өндіруші елдері
2.3 Мұнай өңдеу өндірісінің жағдайы мен келешегі

3. Қазақстан жанармайдың қазіргі жағдайы мен оның сапасын жақсарту жолдары
3.1 Кен орындары мен жанба жанармай қорының географиясы
3.2 Табиғи газ ресурстары мен көмір кен орындары
3.3 Қазақстандағы мұнай.газ ресурстарының өндіру бағыты

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі: Қазіргі кезде жанар- жағармай материалдарына қылымысты сараптама жасау қажетті болып тұр. Бұл қажеттілік:қылмыс болған жерде, мұнай өнімдерінің қалған іздерін аңықтауға немесе заңсыз мұнай өнімдерінің ашуға, сырттан әкелуге, сапасыз мұнай өнімдерін сатуға болмайды. Сапасыз мұнай өнімдерін қолданған кезде апатты жағдайлар, апараттар мен двигательдердің істен шығуы мүмкін. Олар әр түрлі отындармен жұмыс істейді.Бұған байланысты:экспортқа шығатын заттарды, сырттан әкелінетін заттарды, ішкі айналымдағы заттарды сараптауға әкеп соқты.
Қазіргі автокөліктер бензиндері кейбір талаптарға сәйкес келу қажет. Олар: қауіпсіз және экономды болуы керек. Тасымалдауға байланысты: жақсы булану керек. Одан бірқалыпты, кез келген температурада ауалы отын қоспасы болуы керек. Көмірсутекті құрамдық тобы болуы қажет. Тұрақтылықты сақтап, двигательдің барлық жұмыс режимінде тұтанбай жану процесін жүргізу. Өз құрамын өзгерпей, ұзақ сақтаған кезде қасиетін өз қалпында ұстау; Отын жүйесіндегі бөлшектерге, резервуарларға, резинадан жасалған заттарға және тағы басқа бөлшектерге әсер етпеуі қажет.
Двигательдің отынның сапасына ғылыми талаптар түсініктемесі:барлық жаңғыш отындардың негізгі деңгейлердің нақты көрсеткіші әр түрлі шикізаттың, одан алынатын отындардың қасиеттеріне байланысты тасымалдаудың басты бағасын беру – осы берілген сұрақтар мұнай өнімдерінің сапасын сараптағанда және зерттегенде қойылады.
Жұмыс мақсаты. ҚР-да жанармайдың сапасын жоғарлату және халықаралық деңгейдегі жанармаймен безендендіру.
Әр түрлі маркалы бензиндерді сараптау, олар:АИ-80, Регуляр-92, АИ-93-Н, АИ-96; және олардың МемСТ-қа сүйеніп, техникалық талаптарына сәйкес келуі.
Жұмыс істеу процесінде қолданылған материалдар:МемСТ Р 51069 Тығыздықты аңықтау әдісі. Детонациялық тұрақтылықты аңықтау әдісі («Октанометр»). МемСТ 2177-99 Фракциялық құрамын аңықтау әдісі. МемСТ Р 51069 Ареометрмен тығыздықты аңықтау әдісі. МемСТ 1567 Себепшартты шайырларды ағын ауада булундырудың аңықтау әдісі. МемСТ 6321-92 мыс пластинасында зерттеу әдісі. МемСТ 6307-75 суда еритін қышқылдар мен сілтілерді анықтау. ASTEM D3237 бензинінде қорғасынның болуын анықтау. МемСТ 5985 қышқылдық және қышқылдық санын анықтау.
Тақырыптың көкейтестілігі: Қазақстанның халық шаруашылығындағы энергетиканың маңызы, жанармай түрлері, жанармай- жағармай балансы, оның құрылымының өзгеруі, көмір, мұнай және газ өнеркәсібінің негізгі аудандары және жаңа кен орындарын игеру перспективалары қарастырылады. Сонымен қатар жанармай жағармай алғашқы даму тарихына сипаттама беріледі. Жанатын қазбалар түрлері ( табиғи қуат көздері )- көмір, мұнай және табиғи газ адамзат баласын жылнамасына дейін мәлім. Ефрат жағалауынан б.д.д. 6-4 мың жылдықта мұнайдың өндірілгенін археологиялық қазбалар дәлелдейді.
1 Мұқамбекова.Г. Оңтүстік Қазақстанның жанармай-энергетика кешенінің келешегі. Ақиқат,-2009 №4-37б.
2 Омаралиев.Т.О. Мұнай мен газ өңдеу химиясы және технологиясы.-Алматы: Білім, 2004.- 399б.
3 СарданашвилиА.Г., Смидович Е.В. Мұнай шикізатынан жанармай өндіру.-М, 2004.
4 ҚР жанармай-энергетикалық балансы –Статистикалық мәліметтер.-2011ж.
5 Богомолов О.Т. Страны социализма в международном разделении труда.-М., 1980.- 125с
6 Қожахмет М. Экономикалық және әлеуметтік географияға кіріспе.- Қарағанды,-2000ж.- Б-85
7 Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы.// Егеменді Қазақстан, 2009, 19 қаңтар,Б.1.
8 Каримова З,Рябенко Н. Мировой рынок нефти. // Экономика и статистика.-2004.-№4.-С.55.
9 Алшанов Р.А. Жаңа экономика, инновация және бәсекеге қабілеттілік. // Егеменді Қазақстан, 2009, 16 қыркүйек.-Б.3.
10 Алшанов Р.А. Казакстан на мировом минерально-сырьевом рынке: проблемы и их решения.- Алматы, 2007 – 150с.
11 Суюмбаева С.Т. Социально-экономическая гекография Казахстана в таблицах и схемах: Справочное пособие.-Алматы, 2005.-150с.
12 Жумасұлтанов Т. Казакстан сегодня: Информационно // Статический сборник.- Алматы, 2011.-150с.
13 Казакстан в глобальной «экономике угля и стали» // Евразийское сообщество.- 2008.-№2.-С.45.
14 Шобалова У. Принципы формирования нефтегазового потенциала Республики: освоения к разработке. // Саясат, 2006.-№1.-С.4.
15 Арыстанбеков К. Экономический рост Казакстана в масштабе мировой экономики. // Казакстанская правда, 2007, 20 февраля.-С.12.
16 Карпеков Ә, Бейсенова М, Қазақстанның физикалық географиясы. Оқулық.-Алматы.-2001ж.
17 Бюжеева Б.З. Аймақтануға кіріспе. Алматы.- Қаз. Университеті.-Алматы.-2012ж.
18 Жакупова Айман. Қазақстанның аймақтық геоэкологиясы. Оқу құралы. Алматы; Қаз. Университеті, - 2010.-202б.
19 Желтиков В.П. Экономическая география для студентов. 2007.-288
20 Максаковский В.П. Географическая картина мира; Москва.-2009. 495с.
21 Медеубекова Ж.Т. Полезные ископаемые Южного – Казакстана и их рациональное использование: Шымкент: ЮКГУ им М. Ауезова, 2007.- 73с
22 Даринский А.В. Экономическая и социальная география союзных Республик и крупных регионов: М, Просвещение, 1991.- 223с
23 Экономическая и социальная география: Основы науки: Учебник.-М.: Гуман. Изд. Центр Владос, 2006.-400с
24 Вавилова Е.В. Экономическая география и регионалистика: Учебное пособие/М.-Гардарики, 2003.-160с
25 Вавилова Е.В. Экономическая география ирегоналистика: Учебное пособие/ М. Гардарики, 2002,- 160с
26 Казакстан в цифрах 2012: Статистический сборник.- Алматы, 2004.- 216с.
27 Максаковский В.П. Географическая картина мира: В 2-х кн./ М.; Дрофа.- 2009.-495с
28 Максаковский В.П. Дүние жүзінің экономикалық және әлеуметтік географиясы/ а.: Рауан, 2000.-256с
        
        Мазмұны
Кіріспе
1. Жанармайдың түсінігі және құрамы мен қасиеттерінің теориялық аспектілері
1.1. Жанармайдың сипаттамасы
1.2. Жанармайдың құрамы және ... ... ... ... ... ... ... жағдайы мен келешегі
2.1 Жанармай комплексінің әлемдік экономикадағы ... ... ... ... оны ... ... ... өңдеу өндірісінің жағдайы мен келешегі
3. Қазақстан жанармайдың ... ... мен оның ... ... Кен ... мен жанба жанармай қорының географиясы
3.2 Табиғи газ ресурстары мен ... кен ... ... ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
Қысқартылған сөздер
1. МӨЗ – мұнай өңдеу зауыты
2. МӨТ – мұнай өңдеу тереңдігі
3. БҰҰ – біріккен ұлттар ұйымы
4. ІЖӨ - ішкі ... ... ҰҚ – ... ... ТҚКЖ – ... ... ... жүйесі
7. ММҚ – мемлекеттік мұнай құбыры
8. ГӨЗ – газ өңдеу зауыты
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Қазіргі кезде жанар- ... ... ... ... қажетті болып тұр. Бұл қажеттілік:қылмыс ... ... ... ... іздерін аңықтауға немесе заңсыз мұнай
өнімдерінің ... ... ... ... мұнай өнімдерін сатуға
болмайды. Сапасыз ... ... ... ... ... ... мен ... істен шығуы мүмкін. Олар әр түрлі ... ... ... ... заттарды, сырттан
әкелінетін заттарды, ішкі айналымдағы заттарды сараптауға әкеп ... ... ... ... ... ... келу ... қауіпсіз және экономды болуы керек. Тасымалдауға байланысты: жақсы
булану керек. Одан бірқалыпты, кез келген температурада ауалы отын ... ... ... ... тобы ... қажет. Тұрақтылықты сақтап,
двигательдің барлық жұмыс режимінде ... жану ... ... ... өзгерпей, ұзақ сақтаған кезде қасиетін өз қалпында ұстау; ... ... ... ... ... ... және
тағы басқа бөлшектерге әсер етпеуі қажет.
Двигательдің отынның сапасына ғылыми ... ... ... ... деңгейлердің нақты көрсеткіші әр түрлі
шикізаттың, одан ... ... ... ... ... бағасын беру – осы берілген сұрақтар мұнай өнімдерінің сапасын
сараптағанда және зерттегенде ... ... ... ... ... ... және ... жанармаймен безендендіру.
Әр түрлі маркалы бензиндерді сараптау, олар:АИ-80, Регуляр-92, ... ... және ... ... сүйеніп, техникалық талаптарына сәйкес келуі.
Жұмыс істеу процесінде қолданылған материалдар:МемСТ Р ... ... ... ... ... аңықтау әдісі
(«Октанометр»). МемСТ 2177-99 ... ... ... әдісі. МемСТ Р
51069 Ареометрмен тығыздықты аңықтау әдісі. ... 1567 ... ағын ... булундырудың аңықтау әдісі. МемСТ 6321-92 мыс
пластинасында зерттеу әдісі. МемСТ 6307-75 суда ... ... ... ... ASTEM D3237 ... қорғасынның болуын анықтау.
МемСТ 5985 қышқылдық және ... ... ... ... ... ... ... маңызы, жанармай түрлері, жанармай- жағармай балансы, оның
құрылымының өзгеруі, көмір, мұнай және газ ... ... ... жаңа кен орындарын игеру перспективалары қарастырылады. Сонымен қатар
жанармай жағармай алғашқы даму ... ... ... ... ... ( ... қуат көздері )- көмір, мұнай және ... ... ... ... ... мәлім. Ефрат жағалауынан б.д.д. 6-4 мың
жылдықта мұнайдың өндірілгенін археологиялық қазбалар ... Ол ... ... оның ... дәрі ... пайдаланылады. Кезінде Вавилон
мұнарасын, Ұлы Қытай ... ... ... ... ... ... шыққан қарамайды» пайдаланған. ... ... ... мен ... ... көне бөгендерді салу үшін асфальтты
қолданды.Мұнай тарихқа «грек оты ... ... ... ... ... ... болып табылады. Каспий ... оң ... ... ... ... үйді жарықтандыру үшін қолданған. Мұны
Александр Македонский жорықтарынан жазған көне рим тарихшысы ... де ... ... ... жөніндегі жазбалар ғасырлардағы Таяу
және Орта Шығыс, Орта Азия, Батыс еуропа жазушыларында да кездеседі. XIII
ғ-дағы Баку ... ... ... Марко Поло жазды. Ол Баку ... және тері ... үшін дәрі ... қолданылғанын келтіреді.
Мәселенің өңделуі: Жанба жанармайдардың өткен ғасырларда ... ... шолу ... ... Әлем ... мұнай,
көмір газ ресурстарын өндірудің перспективалары қарастырылады. XVI – XVII
ғ.ғ. Ресейдің ... ... ... тасымалданған. Ол медецинада, бояу
дайындау үшін еріткіш ретінде ... ... ... ... гранат, сөнбейтін майлы шам, «оқпен атылатын» қарулар үшін, «жарық»
ядролар жасауға пайдаланады.
Археологтар жанармайдың ... ... ... тас ... (яғни 2
млн. жылға жуық бұрын) апарып саяды. Грек философы Аристотель көмірдің
кейбір ... ... ағаш ... ... Аристотельдің шәкірті
Теофаст көмірді «ыстық тас» - антракс деп ... ... ... ... ), және қасиетін, сондай-ақ оның сол кездегі ... кен ... ... Көмірді тұрмыстық жанармай ретінде XIII ... ... ... ... ... басқа Еуропа елдерінде қолданған.
XIII ғ-дың 30-40 жылдары ағылшын инженері – металлург К. ... ... ағаш ... тас ... ... ... ... кезінде бөлінетін газды жарықтандыруға және ... ... газ» ... ... ... ... ... тас көмір қарамайынан бензол, силол, антрецен және пек ... ... ... ала ... Петр – I тас ... пайдаланылуына
үлкен мән береді, 1722 жылы Донецк көмір ... ашу ... ... Д.И Менделеев көмірді «қара керемет» деп атады.
Осы күнге ... ... қуат ... ... ... жанармай,
яғни бастапқы қуат көздері ретінде пайдаланылып келе жатыр. ... ... қуат ... су ... ... және ... ... қуат көздері түрлерін өндірумен, тасымалдаумен, өңдеумен, қайта
құрумен, бөлумен ... ... ... ... жылу
энергетикалық кешені (ЖЭК) деп атайды. ЖЭК өзіне ... ( ... ... ... ... ), мұнай өңдеу, мұнай – химия және энергетика
(жылу, су және атом ) өнеркәсібін ... ... ... ... ... еліміздің экономикасындағы
маңызы. Энергетиканың жалпы мәселелері, жанармай-энергетика баланысы және
көмір өндіру ... ... ... ЖЭК ... ... ... ... саналады. ЖЭК – тің даму деңгейі ... және ... ... айғақтайды.
Шынында да жанармайсыз, қуатсыз, жарықсыз, байланыссыз, радиосыз,
телевизиясыз, көліксіз және ... ... т.б. ... адам ... мүмкін емес.
Диплом жұмысының жаңалығы: Жанармайдың сапасын сараптау нәтижесінде
оның ... ... ... сапа ... жету үшін ... ... нысаны: Қазақстандағы жанармай көздерін зерттеу
арқылы экономикалық ерекшелігін айқындау. Мұнай мен ... ... мәні өте зор. ... мен газ - өте сирек және айрықша пайдалы
қазбалар. Олардың өңделіп алынған ... іс ... ... ... ... барлық түрлерінде әскери және азаматтық құрылыста,
ауыл шаруашылығында, энергетикада, тұрмыста және т.б. ... ... он ... ... мен газдан елеулі түрде және әр ... ... ... пластмасса, сантехникалық талшық, каучук, лак, бояу,
жуғыш заттар, минералды тыңайтқыштар және көптеген ... ... ... ... ... алтын», ал ХХ ғасырды мұнай мен газ ғасыры деп ... ... мен газ ... және ... күш қуатты ғана емес,
ол сондай-ақ елдің саяси бағытын айқындайды.
Диплом жұмысының ... ... ... әлемдік рыноктағы
орны. Жанармай кешенінің территориялық даму ерекшелігін ... ... ... ... ... тигізетін экологиялық әсерін анықтау
болып табылады. Дегенмен, жанармай-энергетикалық кешенінің табиғатқа ... ... атап ... ... судың және жердің қатты ұсақ тозаңдар мен (шаң, күл) механикалық
ластануы;
ластанудың химиялық, радиоактивтік, ... ... ... және
басқа түрлері;
судың, жердің және ауадағы оттегінің көп шығындануы;
ғаламдық булану, Жер ... орта ... ... ... ібілістің қаупі.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспе бөлімнен, 3- тараудан
тұрады.
1. Жанармайдың түсінігі және ... мен ... ... аспектілері
1.1 Жанармайдың сипаттамасы
Бензин бұл мұнайдан алынған өнім. Детонациялық сипаттамасы төмен отын
болады. Шикі ... 50%-ға ... ... ... Оған ... табиғи
бензин, крекинг процесіндегі бензин, полимерленген өнім, сұйытылған мұнай
газдары және барлық мотор ... ... ол ... ... ішкі ... ... көмегімен)
арналған. Қазіргі автокөліктер бензиндері кейбір талаптарға ... ... ... қауіпсіз және экономды болуы керек. Тасымалдауға байланысты:
жақсы булану керек. Одан бірқалыпты, кез келген температурада ... ... ... ... Көмірсутекті құрамдық тобы болуы қажет. Тұрақтылықты
сақтап, двигательдің барлық жұмыс режимінде тұтанбай жану процесін жүргізу.
Өз құрамын ... ұзақ ... ... ... өз ... ұстау; Отын
жүйесіндегі бөлшектерге, резервуарларға, резинадан жасалған заттарға ... ... ... әсер ... қажет.
Отынның экологиялық қасиеттері соңғы жылдары бірінші орында тұрғаны
белгілі болды.
Жанармайды ... ... ... ... ... ... – табиғи сұйық
қоспа, әр ... ... ... ... ... ... жер ... сақталып, газ тәрізді көмірсутектер қоспасы (табиғи
газ, ілеспе газ). Шикі мұнай қоспасы – бұл күрделі ... бес ... –С, Н, S, О және N, ... мөлшері: көміртек - 82-87%, сутек – 11-
15%, күкірт – 0,01%, оттегі – 0-2%, азот – ... ... ... және ... ... негізгі компоненті болады.
Барлық көмірсутектер алифатты (ашық молекулалық ... және ... ал ... ... ... ... ... – парафиндер,
циклопарафиндер, олефиндер, ацетилен және ароматты көмірсутектер. ... – бұл ... түсі бар, ... иісті, тез тұтанатын майлы
сұйықтық.
Химиялық құрамы бойынша мұнай әр ... ... ... ... және ... ... ауысады. Парафинділерде – парфинді
көмірсутектер, ал нафтенді және асфальтендіде – циклопарфинді көмірсутектер
болады. Аралас ... ... ... ... мұнайларда нафтенді немесе
асфальтенділермен салыстырғанда бензин көбірек болады және ... аз ... ... ... ... ... көзі болып табылады.
Нафтенді ... ... ... аз ... алынады, бірақ күкірт, мазут және
асфальт көбірек болады.
Автокөліктердің бензиндері химиялы ... және ... ... ... ... ... ... Бензинде белсенді түрде
коррозия туғызатын – меркаптанды күкірт, қышқылдық, су еріткіш қышқылдар
және ... ... ... ... Бұл ... ... ... техникалық көрсеткіште нөмірленген. Мыс пластикасында зерттелетін бензин
шыдауы тиіс.
Отын ... ... ... ... ... ... ... көпфункциональды қоспаларды қосу арқылы қорғайды.
Жанармайдың компонентінің құрамына байланысы жоқ болса да (спирт
қоспалы және ... ... жоқ) ... ... ... көп
болады. Бензинге спирт және эфир қоспасын қосқанда, лайлану температурасын
азайтады. Авиациялық бензиндерге ... ... ... ... температурасын белгілейді. Отын кристалды
мұз пайда болмау керек,олар самолеттің ... ... ... кезде,
отын филтрлері бітелмеу керек. Сондықтан бастапқы кристализация -60°С-та
басталу керек.
Қолданғанда жанармайдың құрамын ... үшін ... ... ... ... ... компонеттер қосу арқылы жүзеге асырады.
Октан саны-мотор ... ... ... ... жану ... ... ... жерлерінде жанармайдың
жануы және барлық көлемде жануын айтамыз.
Октан саны-жанармайдың басты ... Егер ... ... 95-ке тең ... қоспа ретінде детонацияға ұшырауы изоктан 95%
және гептан 5%-ға тең. Мұнайды бірінші рет ... ... саны ... ... ... ... сапасын ... ... ... антидетонаторлар қолданады(0,3%-ке дейін).
Карбюраторлардың отының фракциялық құрамынан оталдыру, ... ... ... ... көпке шыдауы, отынның толық ... ... ... ... ... ретінде айдау температура 10,50 ... ... ... соңы болу ... Жанармайдың 10% айдау
температурасы-бастапқы отынның құрамымен сипатталады. Жанармайдың ... ... жылу ... ... двигательдегі
ауа-отын қоспасының пайда болуы,двигательдің бір режимнен ... ... ... ... ... ... тепе-тең бөлінуі жатады.
Жанармайдың 90% ... ... ... ... және ... ... ... тұрақтылық. Сақтау, тасымалдау және ... ... ... ... ... ... ... мүмкін,
біріншіден ал тотығу және полимерлеуге ұшырауы ... ... ... ... оның индукциялық периодын ұзақтылығымен,
стандартты жағдайда және шайыр құрамымен анықтайды.
Жоғарғы химиялық ... ... жоқ, тура ... ... ... ... бензиндер, алкилаттар және изотеризаттар
жатады. Коксталған бензиндерде, ... және ... ... бар ... ... және тасымалдағанда тауарлы жанармайдың
компоненттері аздап ... ... ... ... ... ... ... қоспаларын қосады. Оларға:
параоксидифениламин, иокол (2,6-ди-трет-бутил-п-крезол), ағаш ... ... ... ... (күкіртсутек, төменгі меркаптандар) отын
жүйесінде және тасымалдаушы сыйымдылықтары корозия туғызады. ... ... ... тиіс. Толық тазазалануын мын пластинадағы анализбен
анықтайды. Активті емес ... ... ... ... ... ... ... ) коррозия тудырмайды. Егерде
ол қосылыстар жанып кетсе, (SO SO ) пайда ... ... ... ... ... ... Отынды карбюраторларды күкірт
қоспасынан тазалау үшін, әр ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші, суда еритін қышқыл және
сілті, механикалық қоспалар және су тағы ... әсер ... ... ... және ... – бұл ... ... ол шекті 25-61, шексіз 13-45,
нафтенді 9-71, ароматты 4-16 ... ... ... ... С5 ... С10 –ға дейін, көміртек атом саны 4-5-тен 9-
10-ға дейін,орташа молекулалық массасы 100Да.Сонымен қатар бензин құрамына
күкірт, азот, оттек ... ... ... –ол тез ... ... аздап сары түсті (қосымша
қоспалар жоқ ... ... 700-780 ... ... ... ... ... цельсий бойынша 20-40 градус.Қайнау
температурасы 30-200 градус.Қату температурасы минус 60 градус.Бензин ... ... су және ... газ ... ... ... ... болғанда, жарылғыш қоспа пайда болады.
Бензин –ол сұйық мұнай фракцияларының ... ең ... ... ... Осы ... фракциясын, әр түрлі мұнайды ұшыру процессі арқылы
алады.Осыдан жанармайдың фракциялық құрамы –оның ... ... ... ... ... ... жануы, жылуды ұзақ сақтауы, двигательдің
бөлшектері қарқынды қолдануына қажет. ... ... ... ... [8] -ге ... ... ... жанармайдың сипаттамасы –отынның бастапқы құрамымен
байланысты.Отынның қайнау температурасы аз болған сайын, ... ... ... ... ... ... ... 10% 55 градусқа
дейін (қысқы сұрып) және 70 градуста (жазғы сұрып) ... ... ... ... ... ... сұрыпты бензинге қарағанда
фракциялық құрамы жеңіл болады.Жеңіл фракциялар ... ... ... ғана ... негізгі бөлігі жұмыс фракциясы деп аталады.Оның буланып
кетуіне: двигательдің жұмысында ... ... ... ... ... ... жылуды ұзағырақ сақтап, бір режимнен басқа режимге
тез уақытта ауысу. Жұмыс фракцияның құрамы 50% отгонкаға тең ... ... -дан ... ... температура интервалы аз болса, отын
сапасын арттырып, конденсацияға ұшырауын ... ... ... ... ұзаққа дейін сақтайды. Қайнап біту температураны
90% ... роса ... деп ... Автокөліктердің жанармайдың құрамы
коммонентті қоспа ... және ... ... ... кезінде
алынады. Оларға: мұнайды тура айдау, каталитикалық риформинг, каталитикалық
крекинг және ... ... ... ... тура айдау
изомеризациясы, алкилдеу, термиялық крекингтің ароматтауы, вискрекинг,
баяулатылған кокстау. Жанармайдың компоненттік құрамы, оның ... ... ... заводындағы технологиялық құрылғыларға байланысты.
Негізі автокөліктердің бензиндерін каталитикалық риформинг және
каталитикалық крекинг ... ... ... ... ... бензинде күкірт аз, олефиндер жоқ және бұл жанармайды ұзақ
мерзімде ... ... ... ароматты көмірсутектің көп болғаны
экологияға зияны бар. ... ... ... әр ... ол ... ... саналады.[5,16,17,19] Каталитикалық
крекинг арқылы алынған бензинде күкірт массасы аз,октан саны 90 -93-ке ... ... 30 -40%, ал ... 25 ... тең. ... ... жоқ болғандықтан, химиялық тұрақтығы ... 800-900 мин). ... ... ... ... ... ... фракциядаға детонациялық
тұрақтылығы тең ... ... ... ... ... және ... ... арқылы өңдеген қоспаны
қолданған дұрыс. Термиялық процесс арқылы крекингтеу және ... ... ... ... ... және химиялық тұрақтылық
төмен болады. Күкірт массасы көп болады.Органикалық көлемде ... ... ... ... ... ... жанармайды өңдеу үшін, алкилбензин,
изооктан, изопентан және толуол қолданады. АИ-95 және АИ-98 ... ... ... бар ... ... ... метил-трет-бутил
эфирі(МТБЭ) немесе оның қоспаларын третбутанол, фетерол деген атқа ... МТБЭ –ні ... ... оның ... болуын және жанып кетуін,
фракция бойынша детонациялық төзімділігін арттырады.
Физика – химиялық ... ... ... қасиеттері төмендегідей болу керек:
• Бірқалыпты сұйықтықтар.
• Отынның тығыздығы ... 690-750 кг/м болу ... ... ... егер де ... ... онда ... жиклерден
өтуі қиынға түсіп, қоспаның кедейленуіне әкеп соғады. Тұтқырлық
температураға тәуелді болады. Температураның +40°С-тан ... ... ... ... өтуі 20-30% ... ... –бұл сұйық күйден газ күйге ауысуды айтамыз. Автокөлік
бензиндері двигательдің оталуы ... және тез ... ... ... ... тез ... отынның толық жануы және отын ... бу ... ... булардың қысымы- жабық кеңістікте отынның булануы, бу қысымы
жоғары болса –конденсация процесі ... ... Бу ... ... ... ... ... 670 ГПа –ға және қыста 670 –тен 930 ГПа-
ға тең болады. Осыдан қысымы жоғары бензиндер бу ... ... ... ... ... ... ... қалуы мүмкін, двигательдің
күштілігі азаяды да, жанармайды автокөлікте және ... ... ... мүмкін.
Төменгі температурадағы ... ... ... ... ... Бұл ... ... двигательдің
ішіндегі көмірсутек отынымен оттек ауаның тез арада реакцияға түсуі, ... ... ... Жану ... бу ... ... ... отынды толық жағу үшін тез арада сұйық күйден бу күйге
ауыстырып, ... ... ... ... ... керек. Автокөліктің
құрылысына байланысты екі түрлі жұмыс ... ... ... ... ... жанармайдың біраз бөлігі буланады, ... ... ... ... бу ... цилиндрге тарайды. Жанармайдың толық
буланбауынан тамшылардың ... ... ... ... ... ... ... керегелерінде сұйық пленкалар пайда болады. Будың
жылжуы және ... ... ... ... ... ... ... келіп түсіп, құрамы және сапасы әртүрлі болады. Екінші ... ... ... ... ... ... көмегшімен
шашыратылады.[12]
Жанармайдың булануынан физика-химиялық көрсеткіштер байланысты.
Оларға: қаныққан бу ... ... ... ... ... булануын, бу
коэффицентінің диффузиялануы, тұтқырлық, беттік керілу, жылу сыйымдылық,
тығыздық жатады. Аталған ... ол ... ... ... ... ... булар және фракциялық құрам. Тұтқырлық, беттік
керілу, жасырын жылудың булануы, бу ... ... ... ... , ... ... бензиндер бір-бірінен айырмашылығы аз.
Осы айырмашылықтар двигательдің құрастыруында ерекшнліктер қажет ... бу ... және ... құрамы жанармайдың жүйелі құрамы, бұл
көрсеткіштер әртүрлі бензиндерден ... ... Осы екі ... бастапқы қасиетіне, бу тығындардың пайда болуына, ... ... бу ... ... және бу мен сұйық
фазаның қатынасына тең, ал температура азаюынан және бу ... ... ... ... керісінше азаяды.
Жанармайдың фракциялық құрамы прибор арқылы анықтайды.Онда ... ... ... ... температурасын
10,50,90%және қайнаудың аяқталуын немесе булану көлемін 70,100,180°С-та
байқау ... ... ... және ... бу қысымына талап ету
үшін,автокөліктін двигателінің ... және ... ... ... ... ... ... қайнайтың фракциялар,оның физикалық
тұрақтылығынабайланысты,нақтырақ айтқанда булану кезіндемөлшерінің ... көп ... ... ... азайтатын көмірсутектер: бутандар,
изопентан.
Жанармайдың көп булануы ... ... алып ... ... булануы, оның бөлшектерінің температурасының
азаюына байланысты.
Бұл ... ... ... өздігіненжанып кетпеуге
қарсыласады (қысқан кезде). Двигателді қолданған кезде, ... ... ... ... ... ... бірқалыпты жанып кетуіне
әсер етеді. Двигательдің отыны жану ... ... ... ... ... ... кезде,температура және қысым жоғарлайды, көмірсутек
тотығады, қоспа жанған кезде интенсифицияға ұшырайды.[10] Егерде ... ... ... ... ... ... ... онда асқан
оксидтер қарқынды жиналып, жарылу ыдырауға айналады. Асқын ... ... ... ... ... ... онда отын өздігінен
жанып кетеді. Егер отынның бір бөлігі жана ... онда ... ... ... оны ... жану деп ... ... қызып
кету-бөлшектердің ескіруіне және сынып кетуіне, қатты дыбыс ... ... ... көп ... әкеп ... ... ... жанармайдың құрамы және автокөліктін құрылысы әсер ету мүмкін.
Автокөліктер ... ... ... ... ... көрсеткен (% көлем бойынша) н-гептан қоспасымен,
детонациялық тұрақтылығы бойынша отынға ... ... ... ... тең). ... ... автокөліктердің октан саны және
олардын компоненттерін моторлы бір цилиндрлерде анықтайды (УИТ-85 және ... ... ... детонациялық көрсеткішін аңықтаған кезде,оны
эталонмен ... ... ... ... үшін ... ... ... жоғарғы октанды компонеттер қосу арқылы жүзеге асырады.
Октан саны-мотор ... ... ... ... жану ... ... ... жерлерінде жанармайдың
жануы және барлық көлемде жануын айтамыз.
Октан саны-жанармайдың ... ... Егер ... ... 95-ке тең ... қоспа ретінде детонацияға ұшырауы изоктан 95%
және ... 5%-ға тең. ... ... рет ... ... саны ... Төменгі сұрыпты жанармайдың сапасын ... ... ... ... ... (0,3%-ке дейін).
Октан санын екі түрлі әдіспен анықтайды.
... ... ... ... ... ... ... ұшқыш көмірсутек фракциясының көп болуы,
оны сақтаған кезде, буланып массасының азаюы басқа отындардан ... ... ... ... құрам, компоненттік құрам
әсер етеді. Жанармайдың өзіндігінен ... оның ... ... ... ... ауамен үрлеп, содан үрлеген кездегі
жоғалтқан массасын есептейді.[28]
Буланған кезде жанармайдың көп жоғалтатын, ... ... ... ... ... қоспалар ие болады. Ал буланған ... аз ... ... ол: ... ... ... ... Қыста қолданатын бензин жазғыдан қарағанда бір жарым есе ... ... ... егер жанармайды дұрыс сақтаса, оның ... және ... ... ... бензиндерін химиялық тұрақты сақтау, қолданыста өте
қажетті. ... ... ұзақ ... ... ... жанармайды
өндеген кезде қосымша компоненттер қосады, олардын химиялық тұрақтылығы әр
түрлі болып келеді.
Бастапқысында жанармайдың тотығуы әлсіз ... одан оның ... ... ... ... ... аз, ... байқалмайды) периодты
индукциялы тотығу деп аталады. Жанармайдың периодтық индукциясы көп болса,
тұрақтылығы көп болады.[11]
Термиялық крекинг және ... ... ... шикі ... ... ... ... алкендер болып, химиялы тұрақты әсер
береді. ... ... ... ... ... өте ... болып
келеді. Бірақ, шикі мұнайдан каталитикалық крекинг арқылы алынған бензинде
алкендер көп болып, біраз индукциялық тотығу ... ... ... ... алынған бензин, шикізат ауырлаған сайын индукциялық тотығу
периоды төмендейді.
Каталитикалық реформинг, алкилдау өнімдері, изомерлеу,гидрлеу арқылы
алынған ... ... жоқ ... ... ... ... өндеген кезде химиялы тұрақты және дистилденген бензин алудын
екі түрі бар:
1. ... ... ... ... ... ... жақсы
қасиеті-тұрақтылықты көбейтіп,күкірт қоспаларын азайтады.
2. Арнайы анти ... ... ... ... ... ... және аминфенол топты қоспаларды қосу керек. Бұл заттар ... ... ... тотығу процесін тежеп, индукциялық периодты көбейтеді.
Бұл көрсеткіштер двигательдің күштігімен экономдылығын көрсетеді.
Жану жылуы жанармайдың құрамындағы ... ... ... ал әр
түрлі көмірсутектерге – сутек пен көмірсутектің теңдігіне байланысты. Осы
жоғары болса, онда жану ... ... ... Ең көп жану ... ... ... ... және тура айдауда алынған бензиндер ... ... Ал аз жану ... ... ароматты көмірсутектер
және каталитикалық реформингтерді жатқызамыз.[13]
Автокөліктердегі бензиндерді, әсіресе этилирленгенділер- ... отын ... ... ... ... сақинада, жану
камерасында қалдық қалдыруы мүмкін. Ең көп қалатын жер ол ... ... және оның ... ... ... және бос қозғалу
жиклерінде.
Жану камерасында ыстық пайда болуы, ... ... ... ... байланысты. Ыстық пайда болуына себепші ... ... ... және ароматты көмірсулар, әсіресе жоғары
қайнау температурасы барлар. Тауарлы бензиндерде ароматты және ... ... 55 және 25 ... болу ... жүйеде жанармайдың қалдықтарын анықтау үшін, мотрлы-
лабораториялық ... ... ... квалифицирленген зерттеулер өткізу
керек.[14]
Двигательдің бастапқы ... ... ... ... ... ... ... қоспаларды қолданады. Мұндай қоспаларды
шетелде кеңінен қолданады.
Барлық бензиндер бір-бірінен ... ... ... әр түрлі,
өйткені оларды тек қана бастапқыайдаумен ғана ... ... газ ... және ... мұнай (крекингті-бензин) түрінде алады.
Бензиндерді әр түрлі ... ... ... және ... ... ... ... күкірт қоспасы бойынша бөледі.
Крекинг-бензиндерінің проценттік компоненттерінің қоспасына сәйкес,
моторлы отын пайда болады. Бірақ олардың тікелей қолдануы ... ... тиім ... ... осы ... түрінде олефиндер құрамы көп болып,
олар фото-химиялық түтіннің пада болуына басты себепші болады.[20]
Крекинг-бензин ол мұнайды ... ... ... ... ... ... ... кезде 10-20% бензин алынады. Бензин көлемін көбейту
үшін оның ауыр және ... ... ... ... ... ... ... жару арқылы алады.Бұл
крекинг болып ... ... ... 450-550°С температурада алады.
Крекинг арқылы мұнайдан 70% бензин алуға ... ... ... ... газы ... өнделген өнім. Құрамында
шектелгенкөмірсутек атом саны және көміртек үштен кем ... ... ... ... ... ... ... Газды бензин қоспасы екі түрлі
болады. ... ... және ... ауыр бензиндер. Шикізат ретінде мұнай
химиясында қолданады, органикалық синтез заводында, авто ... ... ... (бензиндерді берілген құрамы бойынша, басқа
бензиндермен араластыру арқылы алу).
Пиролиз-бұл 700-800°С ... ... ... ... пиролизді қолданған кезде 85%-ға дейін бензин алуға болады.
Бірінші рет крекингті және оның приборларын ойлап табушы орыс ... 1891 жылы ... ... Бұл жанармайдың аты оның ... ... ... ... ... Ол бензиндегі октан саның көбейтуге
арналған. ТЭҚ: ... ... ... ... ... 1652.4 ... ТЭҚ-ның қайнау температурасы 200 ... ... тең. ... және органикалық еріткіштерде ериді, өте улы, улы заттар ішінде
бірінші топқа жатады. ТЭҚ тұрақты емес-суда, ... күн ... ... ақ ... ... қоспасын және выносителдер қолданады, жанған кезде қорғасын
қоспалар газ ... ... ТЭҚ және ... ... этил ... ... Этил сұйықтығын бензинге қосқанда этилденген сұйықтық болады.
Этилденген және ... ... ... этилденген
бензин ашық түске боялады. Жанармайдың октан саның көбейту үшін 0.5-2 ... ... ... ... ... көбейту үшін этилденген сұйықтықты
қосар алдында, бензин құрамындағы химиялық қоспаларын білу ... ... ... ... күйі және ... қорғасын пайда болуына әкеп соғады.
Пайда болған күйіктер ... ... әсер ... Этил ... ... ... ... пайда болады (қорғасын қоспасының
әсерінен).[21-22].
Мұнай өнімдерінің маңызды түрлері.Мұнай өндеу өнеркәсібі 500-ден ... ... ... шығарады.
Олардың ішінен әсіресе, құрамы, қасиеттері және қолданылусалалары
бойынша аса ерекшеленетін мынадай негізгі топтарды ... ... ... ... ... және арнайы майлар; 3-пластикалық малағыштар; 4-
парафиндер мен ... ... ... ... ... ... ... 8-отындар мен майларға қоспалар; 9-түрлі қолданыстағы басқа да
мұнай өнімдері.
Сұйық отын. Бұл мұнай өнімдерінің ... ... ... ... ... ... газ-турбинді, қазандық және пеш отындары
жатады.
Жанармайдың -авиациялық және автокөліктік ... ... ... ... бензиндер тіке айдау, каталитикалық крекингжәне реформинг
процестерінің ... к ... мен ... және ... қарсы және тотығуға қарсы қоспалар қосылған басқа ... ... ... табылады. Келесі маркаларда шығарылады: Б-
100/130*, Б-95/130, Б-91/115, Б-70. Қайнау температурасы 40-180°С.
Автокөлік бензиндері-тіке айдау, ... және ... ... риформинг процестерінің жанармайды к фракцияларының,
алкилат-жанармайдың және ... ... ... ... ... ... маркалары: А-66, А-72, А-
76, АИ-93, АИ-98. Алғашқы үшеуі үшін цифрлары мотор бойынша, ал ... ... ... бойынша октан сандарын көрсетеді.[6,7] Бұл жанармайдың
қайнау температурасыныңбасталуы 35°С төмен ... ал ... ... А-66 үшін 205°С, ... үшін ... ... ... үшін отын (авиакеросиндер)
негізінен тіке айдау процесінен алынатын ... ... ... ... ... дыбысқа дейінгі жылдамдықта ұшатын ұшақтар отын (Т-1, ТС-1,
Т-2 маркалары) және ... ... ... ... ... үшін отын ... Т-8, РТ маркалары). Бұл ... ... ... бір-бірінен
фракциялық құрамы, жалпы және ... ... ... ... Көпшілік авиакеросиндер үшін кристалдануының басталу
температурасы -60°С жоғары болмауы ... ... ... ... үшін үш ... ... ... дизельдер үшін және кеме газ-турбиналар үшін
(ДА, ДЗ, ДЛ, ДС – ... ... ... және ... ... ... маркалар-қату температуралары (-60-тан -10°С дейін) мен күкірттің
мөлшері бойынша ерекшеленеді.
Автотракторлық, тепловоздық және кеме ... үшін ... (А, ... Л ... қату ... -55-тен -10°С-ге дейін болады.
Орташа айналымды дизельдер үшін (ДТ, ДМ ... ... ... ... +10°С-ге дейін болады.
Газ-турбиндік отын -50°Скезіндегі шартты тұтқырлығы үштен жоғары емес
және тұтану температурасы 60°С-ден төмен емес локомативтік ... отын ... және ... ... ... ... ... ванадийдін мөлшері 0,0002-0,0007%-дан артық болмауы
нормаланады, ... ... ... ... ... ... ... категориялы отындар үшін (ЖКГО) жану жылуы 39800 кДж/кг
кем болмауы, сонымен қатар ... ... және ... ... ... да ... отын үш сортта шығарылады: флоттық ... (Ф-5, ... ... ... ... және аз ... 40М, 100М
маркалары)және мартен пештеріне арналған мазут (МП және МПС маркалары).
Олар ... ... ... ... ... (50°С ... ШТ ... 100°С кезіндеШТ 9.5°). Қату температурасы 25-тен 42°С-ге дейін болады.
Пештік отын (ТПО) тұрмыстық ... ... Оның ... ... 160°С ... 96% 360°С кезінде қайнайды. Оталу ... ... ... ... тобына сонымен қатар, коммуналды-тұрмысты қызмет көрсетуге
арналған көмірсутектік қысылған отындық газдарды ... ... ... ... ... ... және ... қоспасы)-75% мөлшерде
пропаны бар, техникалық қысқы пропан мен бутан қоспасы, СПБТЛ-дәл сондай
жаздық бутан мөлшері 60% және ... ... (60% ... Бұл ... ... 100м газға шаққанда 5 г-нан аспауы, ал күкірттің
жалпы мөлшері 0.015% дейін болуы ... ... бұл ... ... сонымен қатар, жарық ... мен ... ... ... мен ... ... ... қайнау шектері шамамен 180-300°С құрайды. Керосиннің түрлі
маркалары (КО-30, КО-25, КО-22, КО-20) күйеленбейтін ... ... және ... ... ... ... ... Ұшқыннан еріксіз тұтанатын іштен
жанатын авияциялық және автокөлік поршеньді двигательдері төрттактлы ... ... ... такт ... ... отын-ауалық жұмысшы қоспасы двигатель
цилиндрін толтырып, такт соңында бензинде жұмыс істейтін двигательдерде ... ... ал ... ... ... -40 – 205°С ... қызады.
Екінші такт (қысу ) кезінде қоспа қысымы 1,0-1,2 МПа – ға ... ... ... С дейін өседі. Қысылу жүрісінің соңында қоспа едәуір
тез, ... ... ... ... ... Алайда отынның жану уақыты
өте аз болғанымен – ... ... бір ... отын ... ... ... жану ... бойымен қозғалуына қарай жанады.
Жалын шебі дегеніміз – жану реакциясы жүретін газдың жұқа ... ... ... ... шебі 20-30 м/с ... таралады. Жану уақытында
газдардың қысымы автокөлік двигательдерінде 3-5 МПа – ға ... , ... ... 8 МПа – ға ... баяу ... такт кезінде (жұмысшы жүріс) қысылған жану ... ... және ... такт ... ... цилиндрі жану
өнімдерінен босанады.[9]
Поршенді авиациялық және автокөлік двигательдерінде отын ретінде
бензиндер ... ... ... ... ... ... - ... двигательдерде дүмпусіз қалыпты жануды қамтамасыз ету.
Дүмпу (детонация) – ... ... ... ... ... ... бұл кезде жұмысшы қоспаның тек бір бөлігі ғана ... ... ... жылдамдықпен қалыпты жанады. Жалын шебінің алдында болатын
отын зарядының соңғы порциясы (15-20% дейін) ... өте тез ... ... ... таралу жылдамдығы 1500 – 2500 м/с дейін өседі,
ал қысым біртіндеп баяу ... күрт ... ... ... бұл ... ... дупіту толқынын тудырады. Мұнай толқынның цилиндрдің
қабырғасына соғылу соққысы және оның ... көп ... ... ... және ... мен ... ... басты белгісіне тән металдық дүрсіл
пайда болады. Дүмпудің басқа да ... ... ... ... қара ... ... ... сонымен қатар, цилиндр
қабырғаларының температурасының күрт өсуі. Дүмпу- өте ... ... ... ... ... ... ... отынның меншікті шығыны
өсіп, двигатель жұмысы қатаң және біркелкі емес ... ... ... ... мен газ ... ... жанып кетуін және бұзылуын,
электр ... ... ... және ... ... қалуын және де басқа
ақауларды ... ... ... ... ал аралық ... ... ... ... ... ұзақ ... жұмыс жасау
кезінде апат зардаптары да ... ... ... ... ... ... болып саналады.
Дүмпу құбылысын химиялық көзқарас тұрғысынан түсіндіретін болсақ, онда
отын зарядының соңғы бөлігінің көмірсутектердің алғашқы тотығу ... ... мен және ... ... ...... ... бос
радикалдармен аса қанығуына болады, олар белгілі-бір клнцентрацияға жеткен
кезде қопарылыс жылдамдығыме ... ... ... ... ... ... тез ... от алады. Шындығында, ... ... ... ... ... ... ... жану тез
туады, жалын шебінің қалыпты таралуы дүмпулікке ерте өтеді және ... ... ... ... шығатыны, дүмпудің пайда болуы мен оның
белсенділігі байланысты болатын негізгі факторы отынның химиялық ... ... ... түрлі құрылыстағы көмірсутектердің тотығуға
бейімділігі салыстырмалы жағдайларда әр түрлі болады.
Егер отын құрамында ... алды ... ... ... ... түзілмейтін көмірсутектер болса, онда қопарылып ыдырауы
болмайды, қоспа активті бөлшектермен қанықпайды және жану ... ... ... ... ... ... (ДТ) ... дүмпуге
қарсы қасиеттерін бағалау стационарлы бір цилиндрлі ... ДТ ... ... ... негізіне сыналатын отынды
эталонды отындар қоспасымен салыстыру ... ... ... ... ретінде 2,2,4-триметилпентан (изооктан) мен гептан, ал ... ... ... ... саны ... саны ...... төзімділікті өлшеудің шартты бірлігі,
ол сандық жағынан изооктан мен гептан қоспасындағы изооктанның ... ... ... жағдайлары кезінде сыналатын отынның
дүмпуге төзімділігіне эквивалентті пайыз (көл.) мөлшеріне ... ... саны 100 тең деп, ал ... октан саны 0-ге тең
деп қабылданған. Егер сыналатын бензин мысалы, 70% ... және ... ... қоспаны сынаудың стандартты жағдайларына ... онда оның ... саны 70-ке тең деп ... ... саны ... ... мен авиациялық жанармайдың дүмпуге төзімділікті
қалпына келтіруге болатын көрсеткіші.
Авиациялық ... бай ... мен ... ... ... жасау кезінде қалпына келтіругге болатын көрсеткіші
отынның сорттылығы болып табылады.
Бай қоспалардағы ... ...... 100 деп ... изооктаннан алынатын қуатпен салыстырғандағы, сыналатын отында
жұмыс істеу керзіндегі двигательдің қуатының ... ... ... сандары қатаң стандартты жағдайларда ... ... ... Екі ... ... әдістері бар: моторлық
және зерттеу. Моторлық әдіс бойынша сынау жағдайлары өте қатаң ... 900 ... ... кейін жұмысшы қоспаның температурасы
149°С). Сондықтан да, ол аз дәрежеде сығылған ... ... ДТ ... үшін сәйкес келеді.
Зертеу әдісі бойынша сынау жағдайлары жұмсақтау (айналу ... ... ... ... ... қоспа қыздырылмайды). Бұл әдіспен
жоғары біркелетін, клапандары жоғарыда орналасатын двтигательдерге арналған
жоғарғы октанды компоненттермен отындар ... ... ... бойынша
анықталған октан сандары, мотор әдісімен салыстырғанда, әрқашан ... ... Бұл ... отынның «сезімталдығы» деп атайды. Сынау
режиміне ... ... ... пен каталитикалық риформинг
бензиндері сезімтал ... ... ... ... ... көмірсутектердің мөлшеріне байланысты 5-10 пунктке дейін ... ... да, ... ... ... ... ... кезде
әрқашанда оларды сынау әдісіде көрсетілуі тиіс.
Ұшқыннан от алатын двигательдерге арналған отындырдың ... ... ... бірі кері ... ... Бұл ... бензиндерге 0,5 пайыздан артық
емес мөлшерде кері ... ... ... жақсарту мақсатында
қосады.
Жеке көмірсутектердің дүмпуге төзімділігін зерттеу бұл ... ... ... ... тәуелділігін анықтауға
мүмкіндік береді және түрлі двигательдерге арналған жанар майлардың түрлі
сұрыптарын тандау және жасауда мәні зор ... ... ... көмірсутектердің жеке топтарыүшін
олардың ДТ жөнінде төмендегідей қысқаша қорытындылар жасауға болады.[30]
1.3 Жанармайды өндеу технологиясы
Айдау.Берілген ... ... ... қызып, қыздырылған өнім
аралық денгейлерге ректификациялық ... ... ... 30 – 60 –қа ... ... және желобтар болып,
әрқайсысының астында сұйықтық болады. Осы сұйықтықтан көтеріліп бара жатқан
парлар конденсация арқасында ... ... ... ... ... ... ... бөлінеді де, жоғарғы колоннада бензиндерді,
керосиндерді нақты белгіленген қайнау аралықтардан төмендеу деңгейлерден
сұйық ... алу. Ары ... бөлу ... ... ... айдау кезінде
ректификациялық колоннадан қалған затты вакумды дистиляцияға ұшыратады.
Термиялық крекинг. Шикі мұнайдан ауыр фракцияларды ары ... ... ... да ... ... процессіне әкеп соқтырады.
Мұнайдың ауыр фракцияларын жоғары ... ... ... ... байланыстар, сутек молекуласы көмірсутек ... ... шикі ... ... көп ... ... ... дистилятор, 290-400ºС интервалында қайнайтын, ... газ ... ... ... және ауыр шайыр тәріздес қалдық ... ... ... шикі ... деструкция арқылы бензиндерді
ауыр дистилятор және ... ... ... ... ...... реакция жылдамдығын
күшейтіп, бірақ реакция құрамына әсер етпейді.
Гудри процессі. Э . Гудридің ... отқа ... ... ... ... арқасында 1936 жылы пәрменді катализатор дүниеге келді.
Ол алюмосиликат крекинг – процессіне арналған.
Орташа қайнайтын мұнай дистиляттары, бұл ... ... бу ... ... жылдамдығын жоғарлату үшін, (яғни крекинг-процесс)
берілген сұйықтықты катализатор қабатынан өткізеді. Реакция бір қалыпты 430-
480ºС ... және ... ... ... ... крекингте-
атмосфералық қысымнан жоғары қолданады). Гури процессі ең ... ... ... ... ... қолданылды.
Риформинг – бұл ароматты бензол сақинасында сызықты және цикльді емес
көмірсутектің ... болу ... ... көмірсутектерде октан саны
жоғары болып, сондықтан өнеркәсіпте жоғары октанды ... ... ... ... түрі бар: ... және ... – бастапқы айдау кезіндегі пайда болған фракциялар, ... ... ... ... ... ... ... – жоғарғы температурамен бірге катализатордың қатысымен жүреді.
Ескіде, әрі ... ... ... ... ... ... дамыған
елдерде термиялық риформинг қондырғылары каталитикалық ... ... де ... ... ... өнім ... ... онда бүкіл
риформингті платиналық катализаторда алюминий оксидті немесе алюминий
силикатты арқауда пайдалану ... ... ... ... ... ... жататындар:
1. Нафтендерді дегидрлеу және олардың ароматты қосылыстарға ... ... ... ... оның ... изомерлерге айналуы;
3. Ауыр парафинді гидрокрекинг көмірсутектердің, жеңіл жоғарғы октанды
фракцияларға айналуы;
4. Ауыр парафиндерді ... бөлу ... ... көмірсутектің пайда
болуы.[24]
Полимерлеу. Крекинг және риформингтен басқа, жанармайды ... тағы да ... ... бар. ... өнеркәсіпте экономика
жағынан тиімді, ол полимерлеу процесі. Крекинг газдарда олефин қатысымен
сұйық жанармайды фракциялар ... ... ... – үш ... ... олефиндер және төрт ... ...... ... сұйық өнім береді. Жанармайдың
қайнау температурасына тең болып, октан саны ... 82-ге тең. ... ... ... ... ... ... газ фракциясында
жұмыс істейді, үш және төрт атомды көміртегі бар олефиндерді қолданады.
Алкилдеу. Бұл процесте изобутан және газ ... ... ... ... ... саны бар изопарафиндер пайда болады(изооктандарға
сәйкес келеді). Изобутиленді ... ... ... ... ... ауысу. Бұл процесте изобутан ... ... ... ... алкилдау процесінде мотор отындарын өндіруде, катализатор ретінде
қолданып, күкірт немесе фторсутекті қышқыл ретінде – бастапқы ... ... ... де ... ... ... шикізат алудың басқа жолдары, мотор отындарына
қосу арқасында жүзеге асырудың изомерлеу процессі, ол алюминий хлоридін
немесе басқа да ... ... қосу ... ... ... және тура сызықты – тізбекті окиан санын көбейтуге
изомеризация қолданады.
Антидетонациялық қасиеттерін жақсарту үшін ... ... және ... және ... ... айтамыз.
Изомеризация процессі кейбір мемлекеттерде қарқынды дамып келе жатыр,
әсіресе каталитикалық крекинг жанармайды көп ... ... ... ... яғни ... ... изомерлердің октан саны
94 -тен 107-ге дейін өседі (қазіргі ... бұл ... бас ... олар улы және ұшқыш ... ... ... ... ... ... ... Гидрокрекинг процесінде қолданылатын қысым 70 атм. Онда
шикі мұнай сұйытылған мұнай газына (LP- газ) өзгеріп 175 ... ... ... ... бу ... ... ... және реактивті отынға тез
арада ауысады. Бұл процестерде қозғалмайтын қабатта ... ал ... аз ... ... қолданғанда). Қайнау қабатында тек қана
мұнай қалдықтарын ... олар – ... ... ... да ... ... ... қолданады, бірақ негізінен жоғарғы ... ... ... одан ... ... ... және орташа дистилятты
тура фракцияларда да қолданады. Бұл ... ... ... ...... ... молибден – алюминий, вольфрам
материалдары және қымбат металдар, ... мен ... ... ... қолданады.
Гидрокрекинг, каталитикалық крекинг пен бірге жүргенде және ... ... 75 - 80% ... ... және ... ... ауысады. Бензин
және реактивті отындарды қолдануы ... ... ... ... ... ... қондырғыға енгізілген шикізат көлемінен өнім шығымы 20-30%
-дан жоғары болады. ... ... ... ... ... үш
жылға дейін жаңғыртусыз жұмыс істейді. [26-27].
2. Қазақстандағы ... ... ... мен ... ... ... әлемдік экономикадағы маңызы
Ғылыми техникалық және әлеуметтік ... әр ... ... ... және жаңа ... ... қорларын қосумен
анықталынады. Қазіргі адамдардың өмірін жарықсыз, ... ... ... ... және жол ... ойға алу ... ... автоматты жүйенің, есептеу техникасының, атом энергиясын
өндіру және космостық техниканың және т.б. өсуі ... ... ... және оның ... пайдалануы күшті қарқынмен
әсіресе ХХ ғасырда ... ... ... энергияны пайдалану әрбір ... 1950ж. ... басы мен ... 2 есе ... ... ... өсу 1975 ж. болды. Осы кезде мұнай мен электр энергиясының 2 есе ... ... ... ... ... өсу жер жүзі халқының тез өсуімен
және олардың сыбағалы энергия қажет ... ... ... байланысты
болды. 1975 ж. дүние жүзінде әрбір адамға есептегенде ... ... 2,2 ... ... ... (ШОТ) ... ... Бірақ оның
пайдалануы елдер арсында бірдей емес.
Көптеген өркендеуші елдерде ол 0,2 ШОТ болса, ал АҚШ және ГФР – ... 6 ШОТ ... ... ... ... ХХ ... ... - 6 млрд
адам шамамен 2,5,-3,0 ШОТ ... ... ... адам ... шаққанда
пайдаланады, немесе жер жүзіндегі адамдар жылына 15-18 млрд ... Осы ... ... ... қатты органикалық жанғыш
заттардан тұрады. Бүкіл дүние жүзінде органикалық ... ... ... ... ... ... заттарға жатады (тас және қоңыр ... ... торф және т.б.) ... мәні ... және ... пен газ түрінде жанғыш ... ... ... және ... жартысына дейінгі уақытта, басымдау болды және қазір дүние
жүзілік экономикада ... ... қала ... Негізгі қазылымды қатты
жанғыш заттардың негізгі ... ... ... ... ... химиялық өңдеуден ең көп қолданатын ... ... және ... ... ... құраған және құрай береді. Ал, оның
сұйық ...... ... ... ... ... ... тыңайтқыштар, қопарғыш заттар, дәрілер, антисептиктер, жұтылушы
және байланыстырушы ... ... және ... ... және
т.б. алынады. Әсіресе мұнай мен газдың экономикалық маңызы өте жоғары.
Мұнай және газ-теңдесі жоқ өте құнды ... ... ... ... ... жәй тұрмысқа да және мемлекетті қорғауға да қажет. Олар
өндірістің ... ... ... барлық түрлерінде, соғыс және
азаматтық ... ауыл ... үй ... ... ... ... Соңғы бірер онжылдықта мұнай мен газдан көп мөлшерде
әртүрлі мынадай химиялық материалдар ала ... ... ... ... каучук, лактар, жуғыш заттар, Минералды тыңайтқыштар
және ... ... ... ... ... деп ... газ - бұл тек қана электр энергия, жылу алу үшін жоғары
сапалы ... ... ... ... ... оның ... әсіресе химия
өндірісінде көп қолдалынады. ХХ ғасырдың мұнай мен ... ... ... Бұл ... ... ... ... мемлекеттерінде елді мұнай
мен газ қорымен қамтамасыз етуге баса көңіл аударылуда және солай ... мен газ ... тек қана ... және ... ... қана ... ... қатар саясатын да айқындайды.
Қазіргі кезге дейін мұнайды пайдалануды энергиялық және ... ... және ... ... отыр (өндірістің шамамен 90% дейін ),
былайша ... оны ... және ... ... ... ... ... реактив дизель және қазан жанармайы) басым. Бұл
жағдайда мұнайдың басқа жанғыш ... ... ... ... ... «тазалығымен» және жоғары концентрациялы
энергия қоры болуымен және іс ... ... ... ... көз екендігімен түсіндіріледі. [22]
Жалпы мұнайды дүние жүзілік экономикада пайдалану бағытында ... және жылу ... ... ... жанармай есебінде қолдануды
азайту, ал оның көліктік ... ... және ... химиялық шикізат
есебінде көбейту (кестені қара) көзделген. Мұнайдың пайдалану құрылымының
былай өзгеруі соңғы жылдарда оның ішкі жану ... бар ... ... ... өсуіне қарағанда, жедел
болғандықтан, былайша айтқанда, ... ... ... ... деп ... ... жүзі экономикасында мұнайдың пайдалану құрылымы, %
|№ | |1980 ж. |1985 ж. |2010 ж. |
|1 ... ... |38,6 |43,3 |54 |
| ... ... |27,8 |32,0 |41 |
| ... | | | |
|2 ... және жылу | | | |
| ... ... |46,1 |31 |
| |– пеш ... | | | |
|3 ... |5,2 |5,9 |10 |
| ... бөлек| | | |
| ... ... | | | |
|4 ... ... | | | |
| ... және б.) |4,7 |4,7 |5,0 ... ... ... ... ... жатқан мұнайдың аз
мөлшері ғана (шамамен 6 % мас.) келеді. Әртүрлі елдерде бұл үлес 2-8 ... ( ... ... ... бұл үлесі 2-8 % ... ... ... 7-8 %, бұрынғы КСРО және АҚШ- та 4-5 % ). 2003 ж. ... ... ... мұқтажына пайдалануы күшті қарқынмен өсіп ол 10 %
құрайды. ХХ ... ... ... ... ... жалғыз
бағыт болып қалуы мүмкін. Жанармай бағытының келешегінің барлығын ескере
отырып, олардың кекмшіліктерін де атап ... жөн. ... бұл ... мынадай тәріс етеді:
- ауаны, суды және жерді қатты бөлшектер мен ... ... ... химиялық, радиактивті, иондану, жылу, электромагнитті, шу және басқа
ыластау түрлері;
- көп ... ... ... және ауа ... ... ;
- өте ... парник эфектісінің болуы, жердің биосферасының
температурасының біртіндеп көтерілуі және планетада апат болу ... ... ... энергия сиымдылығы бар қорын ... ... (ШОЭ) ... ... ... 29 г Дж/т ... тең деп ... келісілген. Әртүрлі жанғыш қазбаларды шартты
жанармай өлшеміне ауыстыру коэфиценттері 1.1-кестеде берілген
Соңғы есеп ... ... ... ... ... қоры
дүние жүзінде (1.2) келтірілгендей, дүние жүзіндегі жанғыш қазбалардың
басым көпшілігі қатты жанармай түрлеріне жатады. Мұнай мен ... ... ... ... 9,9 % экв. ... ... ... және
тек 3,5 пен 2,6 % эквивалент тиісінше олардың потенциалды қорына келеді.
2 кесте
Жанғыш қазбалардың энергия ... ... түрі ... ... ... |
| ... | |
| ... ГД| |
| |ж/т | |
| | ... жанармай |Мұнай |
| | ... ... ... ... |27,6 |0,94 |0,76 ... ... |13,8 |0,47 |0,33 ... |41,9 |1,43 |1,0 ... газ |34,3* |1,17 |0,83 ... ... |40,0 |1,37 |0,95 ... (жылытылығын | | |11,33 10³ ... ... |16,2 10³ | ... | | | ... | | | ... ... |29,0 |1,0 |0,7 ... - ... ... ... жанғыш қазбалар қоры
|Жанғыш қазбалар| Потенциалды | ... ... ... ... | | |
| |10 шот |% (экв) |10 шот |% (экв) ... |438 |3,5 |136 |12,4 ... |330 |2,6 |108 |9,9 ... |11220 |88,5 |720 |65,9 ... ... |5,4 |129 |11,8 ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... |12670 |100 |1093 |100 ... ... ... потенциалды қоры - 11трлн ШОТ өндірістік
өндірілетін ... ... ... ... 90% ... 10 ... ол ... КСРО, АҚШ, ҚХР, Австралияда, Канадада, Германияда.
Көмірдің қоры жағынан бұрынғы КСРО дүние жүзінде 1-ші орында ... ... ... ... ... қордың 90% астамы энергетикалық
көмірде де ал 10% кемдеуі металургияға өте ... ... ... көмір.
Қазақстанда шамамен 11 млрд.т көмір қоры ... ... ... ... қоры 306млрд.т. (немесе 136млрд
ШОТ) өндірістік өндірілетін деп есептелінеді. Өндірілетін ... ... (54 ... ... және орта ... ... ... қорының барлығында
ғана емес, сонымен қатар, мұнай кендерінің керемет үлкендігінде және
төтелдердің өте ... өнім ... ... ... ... және ... жүзінде Сауд Арабия мұнай
қоры жөнінен бірінші орында. Оның 23 ... ... ... 11 ... т.
мұнайы керемет үлкен ерекше Гавар кенішінде ... ... ... ... ...... ... кен орнының мұнай қоры
шамамен 7,0 млрд. т. деп ... Бұл өте ... ... ... кен ... ... ең ... деп анықталуда.
Табиғи газдың дүние жүзілік потенциалды қоры 330 млрд ШОТ немесе 282
трлн м³, оның өндірілетін қоры 92 трлн м³. ... ... ... қоры
жөнінен дүние жүзінде 1-ші орынды бұрынғы КСРО алады оның ішінде ... ... ... ... ... ... шамамен 40% келеді.
Шамамен дүние жүзілік қордың 25% Жақын және Орта Шығыс ... ... ... ... ілеспе газы мына елдерде өндіріледі: Иран, Катар,
Абу-Даби, Сауд-Аравиясы, Кувейт, Америкалық континентке табиғи газдың ... ... ... 16% ... оның ішінде АҚШ -6,8%, Канадаға-
3,1%, Мексикаға-2,6% және Венесуэлаға-1,6%.
Газдың үлкен қоры ... (7,62%) ... ... ... (3,8%) ... (1,8%), сонымен қатар Азияда және Океанияда
(7,3%), Малайзияда(1,5%), Индонезияда (1,2%), ... (1,0% ) ... ... ... табиғи газдың дүние жүзілік өндірілетін
қорының 5,8% бар, оның ішінде Норвегияда -2,1%, ... -1,9% ... ... ... ауыр ... және ... битумдар. Әдеттегідей
емес жанғыш қазбалардың дүние жүзілік потенциалды қоры 682 млрд ... оның ... ШОТ ... ... ең ... ... мысалы
сланецтың – Эстонияда, АҚШ-та, Бразилияда және Қытайда, ал мұнайлар ... ... ... ... ... Қазақстанда,Ресейдің
Татарстан аумағында.
Ядролық жанармай. Өндірістік ураны бар кенде оның ... өте ... – 0,1-0,5% және одан ... ... уран қоры 5 млн. т. ... бұл 236 ... ШОТ ... ... қайта пайдалану
арқылы алғанда және 8850 млрд ШОТ энергияны реакторда жылдам нейтрондарды
пайдалану арқылы ... бұл ... ... ... ... алынатын энергиядан бірнеше есе көп. Уран Қазақстанда да көп. ... 1 ... деп ... бұл ... қордың төрттен бірі
4 кесте
Дүние жүзілік энергия қорын пайдалану құрылымы (ағаш, торфты және ... ... қоры | ... |
| |1960 |1970 |1980 |2002 |2003 |2020 ... |3,0 |3,7 |43,5 |37,6 |32,9 |21,2 ... газ |0,9 |1,1 |18,8 |20,8 |21,4 |19,0 ... ... |93,2 |28,9 |29,1 |30,0 |33,2 ... ... |1,7 |2,0 |6,2 |6,9 |7,1 |13,6 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... болушы | | | | | | ... қоры | | | | | | ... ... |0 |2,5 |5,6 |8,6 |13,6 |
XX ... ... мұнай мен газдың үлесіне 3,0 және 0,9% тиісінше,
ал көмір үлесіне – 76,1% ... ... жаңа кен ... ... ... ... өте қатал аймақтрда, адамның баруы қиын жерлерде ашылуда
(Батыс Сібір, Сахалин), немесе ... ... ... ... ... ... жүзілік мұнай өндірудің төрттен бірі ... ... ... ал 2003 ж. бұл ... ... дейін жетті. Ал қатты жанғыш
қазба өндіру керісінше, оларды ашық жолмен ... ... ... ... кен орындары және басқа) және жаңа өнімді техника ... ... ... Атом және су ... өсуі, энергия
ресурстарды (күн, теңіз және жел, жылысу, өсімдік шикізаттарының және басқа
энергияны) қайтадан ... ... ... ... Бұл ... қазіргі мұнай өңдеудегі
ең қажеттісі. Мұнайдың мұндай терең өңдеу мұқтаждығы қозғалтқыш жанармайды
пайдаланудың тез өсуімен, мұнайдың өндірілуіне қарағанда, ... ... және ... ... ... жанармай есебінде қатты жанғыш қазбаны
және табиғи газды қолдануға болатын болса және бұл ... ... ... онда ... ... ... ... тек қана мұнай мен
газ конденсатынан алу ... ... ... ... ... шикізаттрдан өндіру әзірше тек ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... ... ... энергия қорын пайдалану және ... ... ... ... көрсетеді, бұл олардың экономикалық ... ... ... ... бұл ... мұнайды сыртқа
шығаратын елдерге жақын орналасуымен және ... ... ... ... ... елдерге энергия пайдалану құрылымында мұнай мен газдың рөлі
басым. Мұнда ОЭБ энергия ресурстардың бірінің ... бірі ... төрт ... ағаш ... және ... дене ... көмір жанармайы,
мұнай және табиғи газ. Соңғы жылдары қарқынмен табиғи газдың, су мен ... және тағы ... ... ... ... ... өндіру, оны өндіруші елдер
Дүние жүзінде жанармай өндірудің 1995 ... ... мәні ... жүзі 4273 ... Еуропа елдері
Өркендеген елдер 1579 және ... ... 800 ... ... 210 ... 166 ... ... 140 ... ... 79 ... ... ... 62 ... КНДР
79
Өркендеуші елдер 244 ... ... ... ... ... ... ... 1995 жылы ең ... ... жетті – 4273
млн.т. Ең көп көмір өндіруші ... ... ... (850 ... ), ең ... өндіруші елдер қатарында Бұрынғы КСРО, ГДР, Польша, Австралия, Индия,
ОАР және Чехославакия жатады.
Дүние жүзінде және кейбір ... ... ... ... 1.5 ... берілген.
1979 жылы дүние жүзілік мұнай өндіру ең жоғарғы деңгейге жетіп – 3114
млн.т. құрады.1985 жылы ол 2666 ... ... ... ... ... ... мұнай өндіруші елдер мыналар – Орта және Жақын Шығыс,
Америка, Солтүстік Африка және Еуропа, Дүние ... ... ... ... ... әсіресе МШШЕБ мүшелерінің үлесіне тиеді. Өркендеген
елдерде (720 млн. т.) және ... ... және ... (744 ... ... көлемде мұнай өндіріледі. Дүние жүзі елдер ... ... ... ... ... 1 ... бұрынғы КСРО (600 млн. т.) болады.
Мұнайды өте көп ... АҚШ (724 млн. т.) ... ... оны ... ... (438 млн. т.), ... 100 млн. т. көп ... елдер қатарына
Сауд Арабиясы, Мексика, Қытай, Ұлыбритания, Иран кіреді. Мына елдерде ... ... ... Индонезия, Кувейт, Қазақстан және Біріккен Араб
Эмиратында мұнай 50 млн.т. астам өндіріледі.
Ұлбритания мен ... ... ... ... өндіруші елдерде – Сауд
Арабиасы, Мексика, Венесуэла, Индонезия және басқа елдерде ... ... және одан да көбі ... кеніштерінен алынады. Қытайда
1957 жылы кеңес өкіметі ғалымдарының өте бай Яэрся кенішін ... ... ... 1960 жылда 5 млн.т.- дан 1985 жылы 125 млн.т.- ... ... жылы ... 143,8 ... ... өндірілді, оның 10 млн.т. ... яғни 25 есе ... ... ... ... мен ... өндіру, млн.т
|Елдер |Ең көп ... ... |1995 |
| ... | ... жүзі |3114 (1979) |2666 ... ... АҚШ |474 (1970) |720 ,438 ... ... |123 ... |100 (1973) |72 ... ... |38 ... ... |27 |
5 ... ... елдер: |1619 (1980) |1202 ... ... |1343 (1975) |800 ... ... ... | | ... ... |490 (1980) |170 ... |300 (1974) |111 ... |168 (1979) |70 ... |194 (1970) |88 ... |114 (1979) |73 ... |84 (1977) |60 ... |160 (1970) |50 ... |151 (1972) |52 ... |55 (1979) |29 ... Араб ... |91 (1979) |50 ... ... |143 ... ... |44 ... ... |31 ... |25 (1980) |23 ... |25 (1980) |23 ... ... |20 ... ... |20 ... ... ... ... | ... ... |744 ... Ксро |624 (1988) |595 ... ... |125 ... |12 (1980) |11 ... жүзінде табиғи газды өндіру басқа ... ... 1940ж. ... жылдары жоғары қарқынмен өсті, олардың ... ... ... 40%-ға ... жүзілік табиғи газ өндіру 1995 жылы млрд.м³ 0 с-градуста.
Дүние жүзі 1652 ... ... 780 ... 485 ... Еуропа елдері
Канада 85 және ... 76 ... ... 20 ... 42 ... 25 ... ... ... 197 ... 28 ... 20 ... жүзінде өте ірі газ өндіруші ел - ... КСРО 1985 ж ... ... рет ... газ өндіру жоғары деңгей 53 млрд ... ... КСРО ... ... газ ... ... 1960-1985
жылдар арасында 9-дан 36 % ... ... ... ... газ ... млрд м³) әзірше Шығыс еуропа мен ... ... (670 млрд ... ... газ өндіру кеми бастады, ал бұрынғы ... да ол ... ... ... өндіруге қарағанда бұрығы КСРО, АҚШ, Канада,
Нидерланды, Ұлыбритания, Румыния, Мексика, Норвегия, ... ... ... өтын ... 1984 ж. уран ... мың тонна есебінде мынадай
болды:
Канада 11,2 ... ... 5,9 ... ... ... ... ... жанармай негізгі пайдаланушылар – Батыс Еуропаның өркендеген
елдері (12 мың т.), АҚШ (16 мың ... және ... ... (8 мың ... ... ресурстарының негізгі көздерін өндіру соңғы он жылда және
1990 ж. мәндері 1.6- ... ... ... ... ... КСРО ... мен газды өндіру жөнінен алдыңғы, көмір өндіруде – үшінші (Қытай мен
АҚШ – тан ... ал ... ... ... – та 1985 ж ... ... ... өндіріледі.
6 кесте
Бұрынғы КСРО жанармай және электр энергиясын
өндіру
|Жанармай |1975 |1980 |1985 |1990 ... |701 |724 |726 |705 ... | | | | ... | | | | ... | | | | ... |491 |603 |595 |570 ... | | | | ... ... | | | | ... ... |435 |643 |815 ... | | | | ... |1038/ |1224/ |1545/ |1722/ ... |100 |100 |100 |100 ... , | | | | ... ... |20/1,9 |73/6,0 ... |213/12,4 |
|өндіруден |126/12,1 |164/ ... ... ... ... | |13,4 | | ... ГЭС | | | | ... ... ... ... ... ішінде 1985-
1990 ж. аралығында газ өнеркәсібі 1,3 есе ядро энергетика 2,3 есе өсті,
ядро энергетикасының ... ... 21% -ке ... ... ресурстарын құрастыру және оны пайдалану
энергетика ... ... ... КСРО – ның 2003ж. дейінгі
экономикалық өсу бағдарламасының бір ... ... ... ... ... ... ... сүйеніп, энергетика негізінің
кеңейуінің басты бағытын және маңызды шараларын ... және ... ... ... ... әрі сапалық өзгеруін қамтиды.
Энергетика ... ... 20 ... ... және екі ... ... 1980 – 1990 және 1990 -2003 жыл.
Бірінші кезеңде мұнай өңдеудің деңгейі жоғарылайды, ... және ... ... өсуі қала береді, екінші кезеңде газ өндіру ең жоғары
деңгейіне жетеді, одан кейін тұрақтанады.
Энергетика ресурстарының одан әрі өсуі ... ядро ... ... ... ашық ... ... көбірек қолданумен, тағы
тез орнына келетін басқа энергия көздерін пайдаланумен анықталады. ... ... ... ... ашық ... (60%-ға дейін ғасыр соңында)
негізінен дүние жүзінде өте ... ... ... және Алыс Шығыс көмір
кеніштерін пайдалану арқылы (Екібастұз, Канск-Ачинск, ... ... ... және ... ... ... газ ... өндірістің негізгі бағыты газ шикізатын
комплексті түрде пайдалану, оны ... ... ... көп ... ... ... ... этан және басқа компоненттер алу
Келешекте Қазақстанда мұнай өндіру күшті өседі, Шығыс Сібірде (Томск
облысында) және континентальді шельфте мұнайлы кендерді ... және ... ... ... ... және газ ... өндірістік ұқсату Каспий
ойпатында одан әрі жалғаса береді. ... ... ... ... ұстап
тұру тек қана жаңа бақыланған қордың есебінен емес, сонымен қатар, ғылыми
техникалық жетістіктерді пайдалану арқылы, көбейту ... ... ... ... мен ... ... ... жылдары мұнай өңдеу көлемі оның өндіру мөлшеріне
сәйкес өзгереді. Мұнай «дауы» уақтында (60-70 жылдары), ... ... ... американың мұнайы бар кезде, дүние жүзінде мұнай ... (МӨЗ) саны және ... ... қуаты тез қарқынмен өсті. ... ... ... ... ... ... ... өркендеуші Латын
Америка, Жақын және Орта Шығыс және Африка елдерінде, ... ... ... емес өңдеу немесе аздау терең өңдеу жүйесі орын алды.
АҚШ-та қозғалтқыш жанармайының қолдануының жоғарылығынан және табиғи
газ бен ... ... ... ... ... ... ... жүйесі іске
асырылды.
Дүние жүзілік мұнай өңдеу өсуінде сапалы және санды секіріс 1970
-1980 жылдарында ... Осы ... де ... бағасының күрт төмендеуі,
оның өндірілуін және қазан пеш жанармайы есебінде пайдалануын төмендетті,
мұнайды ... ... ... ... ... ... 1979 ж. ... мұнай өңдеу
көлемі, МӨЗ қосынды қуаты мен саны ... азая ... Осы аз ... ... ... ... Бұл өз кезінде МӨЗ сыбағалы қуатын асырды.
Мұнай өндіру көлемінің кемуі МӨЗ – да бос қуат ... ... алып кеп ... тіке ... ... оларды басқа екінші кезектегі
процестерде қайтадан өңдеу көзделінеді.[23]
7 кесте
Өркендеген ... МӨЗ ... ... және ... ... ... (бөлінгіште) және 2008 ж. (бөлгіште).
| ... |МӨЗ саны |МӨЗ ... ... ... |
| | | ... ... ... |303/190 |902/746 |667/590 ... |35/27 ... ... ... |49/46 ... ... |
|Ұлыбритания |19/16 ... ... ... |32/23 |203/153 ... ... |22/15 ... ... ... |31/25 ... |99/70,6 |
8 ... ... МӨЗ ... ... ... ... 2008 ж. (мұнайға
%).
|Мұнай |АҚШ ... ... ... ... ... |ГФР ... | | | | | | | ... ... |20,4 |24,9 |18,0 |25,8 |21,7 ... және |9,6 |6,2 |11,3 |8,0 |4,3 |5,9 |1,5 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |12,7| - |75 | - | - | | ... | | | | | |14,0 | ... |9,0 |28,0 |14,5 |26,7 |28,0 |23,3 |42,9 ... | | | | | | | ... |7,7 |16,5 |34,7 |20,5 |36,8 |16,8 |17,1 ... ... |85,9 | - |58,7 | - |- |76,9 | - ... *% | | | | | | | ... ... ... ... ... ... қажетіне пайдалану
үлесінің мөлшерін өңделуші мұнай көлеміне шаққанда мұнай жоғалымын ... ... (МӨТ =100 – м – ... ... ... мұнай өңдіру жағынан дүние ... ... ... ... АҚШ ... ... АҚШ – тың мұнай өңдеу
ерекшелігі, оның өте ... ... ... ... ... ... жүзінде ең жоғары көрсеткіште 75% ), МӨЗ бағыты «бензин өндіру »
жүйесіне, екінші кезектегі ... ... көп ... ... ... ... айтқанда каталитикалық крекинг(~23%), каталитикалық
риформинг(~23%), гидротазалау және ... ... (7,2%) ... ... ... және басқа процестері
басым. АҚШ - та ең көп ... өнім ол ... ... шаққанда
47%). Бензиннің дизель жанармайына қатынасы 2,1/1 тең. ... ... ... аз мөлшерде өндіріледі - 8%. АҚШ – та ... ... ... ... процестерін қолданумен, әсіресе вакуум газойлін және
мазутты каталитикалық крекингке салу және кокстеу процестерін көп қолдану
нәтижесінде ... Бұл ... ... жөнінен АҚШ дүние жүзіндегі
елдердің бәрінен ілгері. Канада құрылымы жағынан, жанармай сапасы ... ... ... ... ... жағынан және басқа
көрсеткіштермен АҚШ – қа ... ... ... ... ... ... ... елдердегі 2008 ж үлесі ( ... ... ... ... |АҚШ |Канада ... ... ... ... |12,6 |4,4 |1,7 |10,7 |10,4 |4,9 |15,9 ... |37,9 |23,1 |8,4 |17,5 |8,9 |10,9 |8,2 ... | | | | | | | ... |22,5 |18,3 |10,2 |,16,1 |10,1 |11,3 |16,3 ... | | | | | | | ... |39,9 |39,7 |29,9 |36,9 |16,1 |27,1 |34,0 ... |0,4 |33,3 |7,3 |11,5 |10,4 |17,7 ... | | | | | | | ... |7,2 |4,0 |0,8 |2,3 |- |0,5 |4,9 ... |5,1 |2,6 |0,03 |1,5 |1,0 |0,3 |0,3 ... |1,3 |0,4 | - |1,3 |1,1 |0,13 |0,5 ... |141,1 |93,9 |87,1 |94,1 |59,1 |65,6 |97,9 ... елдер арасында МӨЗ - ның ... ... ... ... ... ГРФ, ... ), сонымен қатар Жапонияда орналасқан.
Батыс Еуропадағы өркендеген елдер және ... МӨЗ – дағы ... ... ... ... төмен. Бұл көрсеткіш Жапония мен Италияда өте
төмен (60% төмен), Франция, Англия және ГФР МӨЗ ... ... ... ... ... ... оларда өздерінің көмір және табиғи
газ қорларының ... ... мен ... МӨЗ-да (мотор)
қозғалтқыш жанармайының шығымы (53,7 және 50% ... ... ал ... Франция және Англия МӨЗ-да шығымы жоғары. АҚШ пен Канададан ... МӨЗ – да ... ... -25% жоғары. Бұл көрсеткіш ... ... 12-22%. ... ... ... ... аздығы
Батыс Еуропа МӨЗ – да дизел ... ... ... ... ... ... дизель қозғалтқышымен жабдықтауға бет алғандығынан.
Жапония мен Италия МӨЗ-да мұнай өнімдері құрылымында, бірінші ... ... (35 және 37% ... ... ... Батыс Еуропа және
Жапония МӨЗ екінші кезектегі өңдеу процестерінен қамтылу жағынан АҚШ – ... ... ... ... ... тереңдету процестер үлесі (термиялық,
гидрокрекинг,каталиткалық крекинг және алкилдеу) АҚШ-та 1985 ж. ... ... ... ... ... ... ... үшін мұнайды
терең өңдеу процестерінің бағдары іске асырылуда, ... ... ... жән кокстеу процестері көбеюде. АҚШ – та
каталитикалық ... ... ... ... ... мөлшерде
өтейтіндіктен, олардың құрылысы соңғы ... ... ... ... ... өндіретін қуат гидрокрекинг есебінен, өсе бастады.
АҚШ – та және Батыс Еуропа ... ... ... ... ... ал ... ... бензинді тіпті өндірмейді де. Бұл
жағдай автобензинді ... ... ... ... ... ... метелтретбутил, эфир, ацетон, бутанол, этанол және басқа
қолдалына бастады.
Мұнайды ОПЕК мүшелері 1985 ж. 52 МӨЗ – да 278 млн. т. ... ... ... ең ірі ... МӨЗ – тары ... мен Сауд ... (7
және 4 МӨЗ тиісінше). Өркендеуші елдер ішінде мұнай өңдеу ... ... (9 МӨЗ, ... ... ...... ... шетке шығаратын
елдердің мұнай өңдеудегі ...... ... ... ... ... ... өнімдерінің шығымы - 45%) және МӨЗ құрамынды екінші
кезектегі ... ... аз ... жаңа ... ... ... алдында қазіргі кезде тұрған
проблемалар мыналар:
мұнай өңдеуді одан әрі тереңдету, бұл оны ... және ... ... ... ... ... саны қорғасын антидетонаторын қолданбай көбейту;
катализ ... ... іске қоса ... процестердің
талғамдығын көтеру және энергия сиымдылығын кеміту; жылу және масса ... ... ... ... қалдықсыз және экология жөнінен таза
өңдеудің жетік пен интенсивті технологиясын жасау;
мұнайдың ауыр қалдықтарын каталитикалық және ... ... ... технологисын жасауда мұнай шикізатын өңдеп қозғалтқыш
жанармайдарын өндіруді альтернативті шикізаттар ...... ауыр және ... ... ... ... ... деп
қарау керек
Біздің ел мұнайды өңдеу көлемі жағынан дүние жүзінде АҚШ – тан ... ... Осы ... кезеңге дейін елде мұнай өңдеу көлемі оның
өндірілуіне байланысты өсіп келеді. МӨЗ ... ... іске ... ... ... жұмыс істегендерінде мұнайды едәуір терең өңдеуге
бағытталған еді. 1960-1970 жылдары Поволжье, ... және ... ... мұнай өндіру көбейген соң, жаңадан МӨЗ негізінен мұнайды
терең емес жүйемен өңдеуге бағыт алды, әсіресе ... ... ... өсуі тек сан ... ғана ... ... ... жоғары өнімді
процестерді біріктіру, істеп тұрған қондырғылардың жұмысын жаңарту арқылы,
сапа жағынан да ... ... ... ... ... сапасының
төмендеуі (1980 ж. күкіртті және жоғары күкіртті мұнай ... 83,7% ... ... өнімдеріне сапа жөнінен қойылатын талаптың өсуі жағдайында ... ... елде ең көп ... ... ... қатарында қазан
жанармайы (42%) тұр. Екінші болып мұнай өнімдерінің ішінен өндіру ... ... ... (23%), себебі өте ауыр заттар таситын автокөлік,
тракторлар және ... ... ... ... тиімді дизель қозғалтқыштарымен жабдықталған. Елде ұшақ және
автобензиндер өндіру ... (16%), ... ... ... ... ... дизель жанармайы қатынасы 1/1,4). Келешекте бұл қатынас
дизель жанармайы есебінен, ... ... ... ары ... өсуі ... (2003 ж. бұл қатынас 1/2-3 жетеді).
Соңғы он жылдықта, мұнай өңдеу тереңдігінің өзгеруі мынадай: 1975 ... 57,9; 198/0 ж. – 56,2 және 1985 – 58,2 %. Осы ... ... тағы ... мен қозғалтқыш жанармайының қосынды шығымына қарап, ... ... ... ... ... ... ... жүзілік орта
көрсеткіштерден ... ... ... Бұл ... ... ... ... құрылымынан және екінші кезектегі іске асатын
процестерге қарағанда, іске ... ... ... ... ... ... процестер үлесі, КСРО МӨЗ 2008 ж.(% бірінші өңдеуден ... -6,1 ... және ... ... ... - ... -0,1 ... ... - ... ... ... ... саласы өндірілген мұнай өнімдерінің сапасын ... ... ... ... ... (А-80, АИ-93, АИ-98 және ... ... жалпы өнімінің 80% жетті. 1970 ж. бастап А-66, А-72 бензин ... ... ... ... үлесі оның жалпы өндірілуінің 95%
құрайды. Бірақ, ... ... ... ... ... ... кейбір мұнай және мұнайхимия өнімдері дүние жүзілік сапа ... ... ... өте ... ... техника- экономикалық
көрсеткіштерден де – металл жұмсау, энергия ... ... ... жері ... ... ... ... автоматтандыру
деңгейі төмен, жұмыс істейтін адам саны көп және ... ... ... ... ... ... және физикалық өзгеруінен
ғана емес. Тіптен, соңғы жылдары жасалып іске қосылған, жоғары ... және ... ... бұл ... бойынша шет елдегі
өзіне ұқсас процестерден көрсеткіштер едәуір төмен.[3]
Өндіріске алғы тәжірибені және ғылыми – техникалық жетістіктерді, ... ... ... ... ... ... келешектегі өсуінің
негізінің мыналар құрайды:
мұнай өнімдерінің сапасын одан әрі көтеру және оңтайландыру;
мұнайды терең өңдеу және мұнай өнімдерін, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... жағынан қайтадан жабдықтап технологиялық процестердің
және МӨЗ тиімділігін одан әрі көтеру;
технологиялық жүйелерді ... ... ... ... ... ... ... және оның өнімдерінің жақсы қарқынмен өсуі
халық шаруашылығы одан әрі химияландыруға көмектеседі;
газ конденсаттарының өңдеу ... ... және оның ... ... ... ... ... өңдеу және мұнай химия өндірісінің техникалық
саясатының басты бағыттарынан саналады.
2.4 Қазақстандағы су, жел, ... ... ... өндіру барысы
Күннен күнге өсіп келе жатқан әлемдік энергетикалық сұранысты
қанағаттандыру үшін ... ... ... ... ауаны ластап,
атмосферадағы тепе-теңдікті бұзды. Ғалымдардың болжамы бойынша, ... ... ... ... температурасы 6,4 градус жылынып, әлемдік
мұхиттардың деңгейі 58 ... ... ... ... да ... әлем сарапшылары дабыл қағып, энергетикалық қуат шикізаттарына балама
табу мәселесін күн тәртібіне батыл қойып отыр. Барған сайын ... ... ... ... ... өндірудің негізгі көзі – көмірсутегі
шикізатына балама табу мәселелері былтырғы жылы өткен 19- шы ... ... ... де ... күн тәртібіне қойылды. Мамандардың ... ... ... ... ... қарастырылып отырған
биожанармай, жел және күн ... ... ... әлемдегі өндірілетін
электр қуатының 2% - ын ғана ... бұл ... ... ... мамандарының алдында
тұрған міндет ұшан-теңіз. ... ... ... одан әрі
дамытудағы негізгі техникалық ... ... ... іске қосу ... Қазақстан су, жел, күн энергетикасы сияқты электр ... ... қуат ... бай ... бірінен саналады. Алайда, осы
уақытқа дейін ішінара гидроэнергия ... ... ... ... ... ... қуат көздері іске қосылған жоқ. Оның басты бір себебі, еліміздің
жерқойнауына энергетикалық шикізат көздерінің мол ... ... да ... ... ... ... деңгейдегі электр энергиясын өндіруде
гидроэнергетиканың үлесі 18%-ды ... ... ... ... ... өндіретін электр қуатының
үлесі 11,89% ғана болып отыр. Жалпы алғанда, Қазақстанда жұмыс істеп тұрған
ГЭС-тердің қуаты – 2259,6 мВт, ... ... ... ... ... 7,4
млрд. кВт/сағ. Болып есептеледі. Ал теориялық жағынан алғанда Қазақстанның
гидро-энергетикалық қуаты жылына ... ... ... ... ... ... ... негізінен еліміздің
Шығыс және Оңтүстік – Шығыс өңірлерінде шоғырланған.
Оңтүстік ... ... 10 ... ... Электр энергиясын
өндіретін гидро-энергетикалық ресурстар болса, ... ... ... ... ... ... су көздері бар. Осыған байланысты
алдағы уақытта еліміздің Оңтүстік, Оңтүстік Шығыс және ... ... және орта ГЭС – ... дамытудың мүмкіндігі мол.
Жел энергетикасы. Соңғы уақытта әлемде жел ... ... ... өсіп ... АҚШ-та 2006-2010 жылдары 4700 мВт электр қуатын
өндіретін жел ... ... Бұл ... жылдармен салыстырғанда
бірнеше есе ... ... ... алғанда әлемде соңғы жылдары жел
энергетикасының ... ... 1,2 есе ... 60 мың мВт- ға ... жел энергетикасына аса бай аймақтың бірі болып табылады.
Ұлан – ғайыр жер ... алып ... ... ... орташа жылдамдығы 4-5
м/сек, ал бірқатар өңірлерінде 6 м/сек- қа ... ... Бұл ... ... үшін ... қуат көзі болып табылады. Сарапшылардың
зерттеулері бойынша, ... жел ... ... ... ... ... кВт/сағ. Электр энергиясын өндіруге мүмкіндік береді.
БҰҰ-ның жел энергетикасын ... ... ... ... ... ... жел энергиясы қуатына зерттеу жұмыстары
жүргізілген. Соған байланысты еліміздің ... ... ... ... ... салу жөніндегі атлас жасалынған. Осы атлас
бойынша ... ... ... ... ... Қазақстан
облыстарында), Батыс өңірінде (Атырау және ... ... ... (Ақмола облысында )және орталық ... ... жел ... ... салу ... жобасы
жасалынған.
Алайда, Қазақстанның ... ... ... ... ... ресурстары мүлде пайдаланылмайды. Оның басты ... ... ... жел ... ... ... отыр. Жел электр ... салу ... ... ... жұмсалатын инвестициялық қайтарымын
есептегенде, 1 ... ... ... құны 8-10 ... ... Ал қазіргі уақытта электр энергиясын өндіруші ... 1 ... ... ... құны 2- 4,5 ... ... ... жылға таман дәстүрлі энергия өндіруші мекемелердің шығаратын электр
энергиясының құны Оңтүстүк өңірде 5,5 теңге. Батыс өңірде 5,6 ... ... 5,5 – 7,9 ... ... деп ... Міне, осыдан – ақ жел электр
станцаларын салдуға жұмсалатын инвестицияны қайтарғаннан кейін жалпы электр
энергиясын өндіру рыногында жел ... ... ... ... ... бір ... өндірілетін электр
энергиясын тұтынады. Бұл электр қуатын тарату үшін 370 мың ... ... ... ... осындай қашықтыққа созылған электр қуатын тарату
жүйесінің тиімділігі төмен. Электр энергиясын тарату кезінде ... ... ... ... Сонымен бірге бірқатар селолық өңірлердегі
электр тарату желілері ескірген. Ауыл шаруашылығы ... ... ... 255 ... елді ... орталықтандырылған элекрмен
жабдықтау жүйесіне қосылмаған. Оған қазіргі ... ... ... ... ... ... ... елді мекеннің
орталықтандырылған электр қуатымен қамтамасыз етілмейтінін байқаймыз.
Осы орайда әр өңірдің ... ... ... ... ... ... ... электр қуатымен қамтамасыз етудегі аса зор
мүмкіндіктерін болжауға болады.
Қазақстанда электр энергиясын өндірудің ... ... ... таяу болашақта жел энергетикасына басымдық беріліп отыр. ... жел ... ... ... ... өндірудің басқа балама
көздерімен салыстырғанда шығынды аз қажет етеді. Жел ... ... ... ... бай тәжірибенің де бұл саланы жетілдіруге оң
ықпал ететіндігі сөзсіз. ... 2015 ... ... ... ... 300 мВт
болатын жел электр сансаларын салу көзделуінде.
Атап айтқанда, Жоңғар қақпасында қуаты 50-100 мВт, Шелек дәлізінде 100-
200мВт, ... ... 20 мВт ... жел ... ... салу
жоспарланған.
Атом энергетикасы. Электр қуатын өндірудің тағы бір балама көзі атом
энергетикасы болып табылады. Бұл ... ... ... ... оның
пайдасы мен зиянын салыстырған талас тоқтайтын емес. Атом энергетикасына
байланысты ... ... ... ... бар. ... уран кен ... ... әлемде алғашқы үштіктің қатарына
кіреді. Сонымен бірге атом энергетикасын дамыту ауаға таралатын көмірқышқыл
газын ... да ... ... ... ... атом ... ... ешкім жоққа шығармайды. Бірақ атом электр стансасы
ядролық полигон емес ... де ... ... ... ... Жапонияда
бүгінде 50 атом электр стансасы жұмыс істейді. Ал ... өмір ... ... ... ... ... алда тұр.
Ендеше Қазақстанда атом энергетикасының болашағы бар және ол ... қуат ... ... бірнеше есе тиімді.
Электр энергиясын өндіру. Қазақстанда таяу жылдарда ... ... ... проблемаға айналатындығы жөнінде сарапшылар
ашық айтуда. ... ала ... ... ... ... ... ... мөлшері 2015 жылға таман 1,5 есе артады. Ал ... ... ... бойынша 2020 жылға таман еліміздегі энергия
тұтыну мөлшері 2 есеге дейін артатын көрінеді. Алайда жылдық тұтыну ... мың мВт ... ... ... ... ... ... қазірдің
өзінде 1200 мВт-ға жетіп отыр.
Еліміздің экономикасы бүгінгі таңда көп ... жылу және ... ... шикізаттық салаларға негізделген. Жылу және электр
энергиясы ... ... ... ... тиімділіктің
төмендігі және экономиканың үлкен ... ... ... ... экономикасының бәсекелестігін арттыруға да кесірін тигізіп отыр.
Қазақстанда электр энергиясының негізгі көзі Екібастұздың арзан ... ... ... ... ... Қазір елімізде өндірілетін
электр энергиясының 80% -ын көмір өндірісі қамтамасыз етіп отыр. ... ... ... ... ... қалыптасқан осы жағдай
сақталатын болады.
Ел экономикасының соңғы жылдардағы ... ... ... элекр
энергиясына деген сұраныс та артуда. Бүгінгі күннің өзінде оны ... ... ... ... ... Осы жағдай сақталатын ... ... ... ... бұл ... ... ... үлкен
кедергіге айналмақ. Әсіресе еліміздің оңтүстік, орталық және ... ... ... тапшылығы алаңдатады. Биылғы жылы электр
энергиясын ... ... ... ... ... ... ... байланысты қалыптасқан уақытша құбылыс.
Республикамыздың энергетика саласындағы ерекше ... ... ... ... негізгі құрал-жабдықтардың ескіруі. ... ... ... ... 70% - ды ... ... жабдықтарының 65% - ы жарамсыз. Жылу жүйелерінің 80% - ы толық
жаңартуды ... ... Оның ... ... елдермен салыстырғанда,
Қазақстанда ІЖӨ - нің 1 долларына 5 есе көп ... ... ... ... ... бірі ... ... жүйесі болып
табылады. Кезінде Қазақстанда ... 110 кВт ... ... 370 мың.
шақырымға созылған электр қуатын тарату ... ... ... ... бұл ... ... ... жүйесі өзінің нормативтік қызмет мерзімін
толық атқарып бітті, моральдық тұрғыдан әбден ескірді.
Міне ... ... ... ... қауіпсіздігін және
Қазақстанның біріккен энергетикалық жүйесінің сенімді ... ... үшін ... 2010 ... 31 мамырда «Қазақстан Республикасында 2010-
2015 жылдарды электр ... ... ... ... ... ... қабылдап, ауқымды инновациялық жобалар белгіледі. Елбасы
Нұрсұлтан Назарбаев ... ... ... ... мен ... ... ... болашағымыз экономиканың одан әрі жаңғыртылуы мен
базалық инфрақұрылымның дамуына байланысты», деп атап ... ... ... жылы ... дағдарысқа қарсы бірлескен іс-қимыл
жоспарын қабылдап, ... ... және ... үлкен
жобаларды іске асыру міндетін белгіледі.
3 Қазақстан жанармай кешенінің қазіргі жағдайы
3.1 Кен ... мен ... ... ... ... ... өнеркәсібі жанармай өнеркәсібіндегі жетекші рөл
атқарады. Мұнайдан 300 түрлі өнім алынады. Мұнай өнеркәсібі XIX ... ... ... ... 1911 жылы ... ... алабындағы
Доссор кенішінен игеріле бастады. 1960 жылдардың ортасында осы аймақтағы
Маңғыстау алабы ... ... ... ... кен орындарының мұнайы
құрамында парафиннің көп ... ... ... өзінде илене
бастайды. 1970 жылдардың аяғында геологтар оншалықты терең емес қабаттардан
Қаражанбас, Қаламқас, Солтүстік Бозащы және т.б. кен ... ... ... ... ... ... үшінші мұнай-газ алабы ... ... ... Ірі кен ... ... мұнайы тез қатады және
құрамында табиғи газ бар. 2002 жылдардың басында ең үлкен ... ... ... ... ... ... теңізінің солтүстігіндегі
қайраңнан ең үлкен мұнай кен орны Қашағанды ... ... қоры ... ... Қашаған дүние жүзінде үшінші орында. Жанба қуат көздері қорларының
әр түрлі қуат ... ... күші 29 ГДж /т (7000 к ... )
мөлшерінде қабылданған шартты жанармай түріндегі эквивалентті ... ... Әр ... ... ... ... жанармайға ауыстыру
коэфиценттерінің мәні сондай-ақ мұнай ... 1.1 ... ... ... ... ... кеннің қорлары былай бөлінген
(1.2. кесте)
Әлемдегі жанатын кеннің ... ... ... қатты түрлері
бойынша алынған (70% экв.). Алынатын органикалық жанармай қорындағы ... газ ... ... 16 және 14% ... ... бойынша жанатын кен қорларының бөлінуі 1.3. кестеде
көрсетілген.
10 кесте
Жанатын қазбалардың қуат эквиваленті
|Жанатын ... қуат күші ... ... ... | | ... | | |
| | ... жанармай |Мұнай эквиваленті |
| | |т/т |т/т ... ... |27,60 ... |0,95 |0,66 ... ... ... |0,47 |0,33 ... |41,90 ... |1,44 |1,00 ... газ 20ºС |34,30 ... ... |0,82т/1000м³ |
|0ºС |37,70 ... ... ... |
|Шартты жанармай |29,00 ГДж/т ... ... |
11 ... қазбалардың әлемдік алыну қоры (1.01.2009 ж. жағдайында)
|Жанатын қазбалар түрі | 10 т | 10 м | 10 ... | % экв. ... |139,5 |- |208,5 |16,03 ... |- |144,8 |188,2 |14,47 ... көмір |547,1 |- |519,7 |39,96 ... ... |543,0 |- |255,2 |19,62 ... ... |- |- |129 |9,92 ... ... | | | | ... | | |1300,6 |100 ... ... ... ... ... ... үлесі (%) және олардың өндірілген ... ... ... (
жыл) (1.01.2010 ж. жағдайында )
12 кесте
|Аймақтар, елдер |Мұнай | Газ| Тас |
| | | ... |
| | % |жыл |% |жыл |% |жыл |
| 1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... шары |100,0 |40,1 |100 |62,8 |100 |213 ... Америка |2,7 |7,5 |4,5 |8,8 |21,2 |137 ... |2,2 |5,6 |3,2 |8,4 |20,35 |138 ... ... |12,6 |35,0 |5,6 |65,6 |2,1 |250 ... |6,4 |51,2 |2,8 |143,1 |- |- ... |4,8 |39,2 |1,25 |39,6 |0,15 |72 ... ... |1,8 |7,6 |3,3 |17,6 |8,4 |258 ... |0,4 |10,5 |0,5 |8,3 |3,7 |323 ... |1,1 |9,8 |1,0 |34,7 |- |- ... |- |- |1,2 |20,6 |- |- ... |- |- | | |4,4 |353 ... ... |0,2 |25,4 |0,5 | |5,7 |191 ... |0,16 |32,4 |0,28 |18,8 | | ... |- |- |0,1 |31,0 |5,3 |217 ... КСРО |5,6 |21,9 |39,2 |90,9 |19,0 |228 ... |4,76 |21,7 |33,2 |84,3 |- |- ... және Орта | | | | | | ... |664,4 |85,5 |33,8 |357,0 |- |- ... ... |25,4 |78,9 |3,7 |146,3 |- |- ... |11,0 |263,2 |- |- |- |- ... |9,1 |69,2 |15,855 |681,88 |- |- ... |9,2 |123,7 |1,0 |254,2 |- |- ... |9,6 |110,5 |4,0 |211,7 | | ... |6,3 |26,7 |6,8 |113,8 |11,0 |322 ... |2,9 |57,6 |0,9 |198,5 |- |- ... |1,5 |18,8 |2,2 |- |- |- ... |0,9 |20,4 |2,6 |62,3 |- |- ... |- |- |- |- |10,1 |338 ... |4,18 |15,8 |6,3 |40,2 |32,5 |97 ... |2,35 |20,5 |0,8 |55,2 |11,4 |60 ... |0,5 |9,3 |1,42 |31,0 |0,18 |35 ... |0,4 |16,2 |1,56 |31,1 | | ... |0,18 |8,6 |0,4 |18,3 |8,3 |619 ... |0,4 |16,0 |0,34 |21,7 |12,4 |292 ... ... өндірілу қоры 139,5 млрд. т.-мен (яғни 208,5 млрд.
т.ш.о.) бағаланады. Бұл қорлар мұнайды ... ... ... ... ... 66,4 % - ы Таяу және Орта шығыс елдерінде ... Бұл ... аса ... қоры мен ... ... ... аса ірі 1 млрд-тан
астам және аумағы кең (300 млн. ... 1 ... т-ға ... ) ... тән. Осы аймақта аталған көрсеткіш бойынша Сауд Аравиясы дүние
жүзінде ... ... тұр, ... әлемдік мұнай қорының төрттен бірі
шоғырланған. Бұл аймақта Ирак, Иран, ... және ... ... ... ... көп ... иеленеді, олардың әрқайсысында әлемдік
мұнай ... ... бір ... ... ... ... ... қорының 15,3%-н өндіретін Америка
құрлығы екінші орында. Сол сияқты Венесуэла, Мексика, АҚШ, ... ... ... барынша мол қорына ие. Африкада алынатын мұнай қоры
6,3 % , оның ... ... - 2,9 ... – 1,5 және ... 0,9 ... кезге дейін батыс Еуропа мұнай мен газға кедей ... ... үш он жыл ... ... ... ... нақтырақ
айтқанда Британия (0,5 ... т.) және ... ( 1,5 ... ірі кен ... ... мұхит аймағында мұнайдың өнеркәсіптік қорларын Қытай
(2,5 %), ... (0,5), ... ... және ... ... ... % - ы) ... Еуропадағы бұрынғы социалистік елдер және ... ... ... ... 5,8 % -ын иемденеді, оның ішінде бұрынғы
КСРО – ның 5,9, ... – 4,76 %, яғни 6,64 ... т. қоры ... ... ... кезде өнеркәсіптік маңызы бар 20 мың кен
орны ... ... ... 29-ы аса ... ірі ... ... (1.4. ... Олардың ішінде төрт кен ... ... 30 ... т-сы (22 % ) ... Мұнайдың аса ірі орындарының
көпшілігі (олар әлемде -45) Орта Шығыс және Латын Америкасы ... ... ... ... ... ең ...... мен
Үлкен Бурган болып саналады. Алынатын мұнай қоры 10,2 ... ... ... ... кен орны ( ... ... дағы барлық мұнай
қорлары жиынтығынан ... ) 1948 жылы ... Оның ... 225 ...... 25 ... ... қатпарларының орналасу тереңдігі 1550-1750
м. Скважиналары тәулігіне 1500 т. ... ... ... ... қоры
9,9 млрд.т болатын Үлкен Бурган (Кувейт) 1938 жылы ... ... ... ... м. ... ... шығару мөлшері
1500 – 2003 т. Осы екі ... араб ... ... байлық көзі болып
табылады.[19]
Егер мұнай мен газ кен орындары географиясына қарасақ, онда ... ... ... ... қиын емес. Келешегі зор
көмірсутекті шикізаттардың теңіздегі ресурстары жалпы ... ... ... ... ... ... ... мен газ барлық 5 мұхитың
түбінен, оның ішіде Антарктидадан табылады. Осы күні теңіз ... ... ... ... үштен біріне жетіп отыр. Жаңа ғасырдың бас кезінде
мұнай мен газдың ... ... бен ... ... ... деп ... ... қорлардың және шельфте ... ... ... ... ... бөлігі бесеу: Персия бұғазы, ... ... мен ... ... ... ... Каспий және
Солтүстік теңіздері аймағына жатады.
13 кесте
Әлемдегі аса ірі мұнай өндіру орындары
|Кен орындары ... ... ... ... ... |10,2 ... ... |9,9 ... ... |4,4 ... ... ... |4,1 ... ... |2,7 ... ... |2,4 ... ... |2,2 ... ... |2,2 ... ... |2,1 ... ... |1,9 ... ... |1,7 ... ... |1,6 ... ... ... |1,5 ... ... |1,5 ... |АҚШ( ... шт.) |1,4 ... ... |1,4 ... ... |1,4 ... ... |1,2 ... ... ... |1,2 ... ... ... |1,2 ... |БАЭ |1,2 ... ... |1,1 ... ... |1,1 ... ... |1 ... ... |=1 ... ... Аравиясы |=1 ... ... ... |=1 ... |Норвегия |=1 ... ... |=1 ... барланған қоры жөнінен Қазақстан дүние жүзінде 13, ... - 15 ... ... ... ... – газдылығы анықталған, шөгінді
алаптары бар ұлан-байтақ аумақтардың құрылымды - ... және ... ... зерттелуі қанағаттанарлық деуге болмайды, кей жерде ... ... ... ... мүмкіндігін бағалау көмірсутегінің
барланған қорына, ... ... және ... ... ... және болжамды қорларға негізделеді.
Көмірсутегі ... кең кені және ... ... Қазақстан
жерінде 207 көмірсутегі шикізатының кені есепке ... ( ... ... Батыс Қазақстан облысында -15, Ақтөбе облыснда -21, ... ... ... – 54, Оңтүстік Қазақстан облысында-16, Қызылорда
облысында -11, Жамбыл обылысында -16, ... ... -4 ( ... қоса ... ) кен орны ... Мұнайдың
белгілері Шығыс Қазақстан облысында да ... Кен ... және ... ... ... конденсаттың негізгі қоры Батыс
Қазақстанда шоғырланған және олар Каспий маңы ойпатының ... ... ...... ... ойыстар жүйесінің, Оңтүстік Ембі және
Солтүстік Бозащы көтерілімдеріне тура ... ... ...
шығысында мұнай және газ кендері Оңтүстік Торғай ойпаңы мен ... ... ... кен ... дүние жүзінің көптеген мұнай –газ
алаптары сияқты көмірсутегілер ... ... ... ... ... ... ... газдымұнайлы газконденсатты
болып бөлінеді.
Олар көбінесе кешенді болып ... ... ... бос күйіндегі газы
басым және конденсаты бар. Моноқұрамды кендерде де кеңтаралған.
Каспий маңы ... ... жері ... жер ... ... яғни 50м тереңдікке дейін 150 – ден ... ... ... мен оның ... ... ... газ ресурстары мен көмір кен орындары
Газ өнеркәсібі мұнай өнеркәсібіне қарағанда жас ... ... ... игерілуі 1960 жылдарда Маңғыстау мұнай-газ алабынан басталады.
Газ өндіру көлемі көп ... бойы баяу ... Оның ... кең ... КПО ... Қарашығанақ кен орнын игеруімен байланысты.
Қарашығанақ ... газ ... ... жеделдетіп
экспортқа шығаруға мүмкіншілік берді. Жанармайның ішінде газ - жоғары
қуаттылығы бар, ... ... ... және ... ... ... химия өнеркәсібінің құнды шикізат көзі болып табылады.
Қазіргі кезде республикамызда көптеген газ қорлары ... ... ... ... кен ... ... ... ірі кен орындарына Қашаған,
Имашев, Жаңажол кен орындары ... ... ... ... ... газдың көлемінен артық. Бірақ мемлекет ішінде газбен қамтамасыз
етілу толық дамымаған. Табиғи газ еліміздің 9 облысына ғана ... ... ... ... ... құбырларынан да ұзын (10000 км – ден
жоғары). Оның негізгі бөлігі транзитті газ құбырлары Орта Азия – ... және ...... Осы ... ... Түркіменстан мен Өзбекстанның
газы Ресейге, Украинаға, басқа елдерге жеткізіледі. Тек қана Бұхара –
Алматы газ ... ... ... ... табиғи газбен қамтамасыз
етеді. Республикамыздағы өзекті мәселенің бірі біріңғай газ құбыры жүйесін
құру.
Табиғи газдың ... ... қоры 144,8 ... м³ (171 ... т.ш.о)
бағаланады. Қазіргідей өндіру ... газ ... 62,8 ... ... газдың барланған қоры бойынша КСРО бірінші ... ... ... 39 % -ын, оның ... ... 33 % -ын ... қордың үштен біріне жуығы Таяу және орта Шығыс үлесіне
тиеді. Сондай – ақ ол негізінен мұнай мен ... ... Ол ... ... ... ... 15,8 %,-ы ... жүзінде 2-орында ), Абу-Даби (40 %),
Сауда Аравиясыи (37 %) және Кувейт (1,0 % ).
Азия-Тынық ... ... ... ... ... ... ... Индия, және Австралия иеленеді.
Газдың елеулі Африканың (6,8 %), Алжир (2,6 %), ... (2,2 %) ... (0,19 % ) ... ... шоғырланған.
Америка құрлығында жалпы әлемдік табиғи газ қорының 10,1 %-ы ... ... ... 3,2 %(5 ... ... – 2,8 % ... -1,3 % ... 1,2 % Батыс Еуропада әлемдік ... газ ... 3,3 % ... оның ... ... ... 1,0 % Нидерландыда - 1,2 %
Ұлыбританияда – 0,5 % ... бар. 1.5. ... ... ... аса ірі ... орны ( қоры 1 трлн. м³-ден асады) беріліп отыр. Мұндай ... ... 7-і ... Сібір мен Каспий маңы ... ... ... аудандарында (Астрахан және Орынбор) орналасқан.[18]
Қазақстан Республикасында 2001 ж. 1 қаңтарда ... ... 138 ... ... оның 32-сі газды және газконденсатты.
Мемлекеттік ... бос ... ... және «газ ... » газының
94 кені алынды, олардың 29-ы газды мұнайлы, 2-і мұнай – ... ... және 19-ы ... бойынша бос күйіндегі газ 41 кен орнында, еріген ... ... ... ... 42 кен орны ... ... Оның ішіндегі 30
кен орны мұнайгазконденсатты, 12-і – газконденсатты. Құрамында ... 42 кен ... ... ... кен ... 18-і игеруге дайын,
6-сы барлануда.
14 кесте
Әлемннің аса ірі газ кен ... ( қоры 1 ... ... Кен ... | Елдер ... ... ... |
| | |м³ ... ... |4 ... ... |3,78 ... ... |3 ... ... |1,55 ... ... |- ... ... |2,6 ... ... |- ... ... |1,78 ... ... |АҚШ |2 ... ... |1,65 ... ... |1,4 ... - ... ... |1 ... ... жүзілік сенімді қоры 11 трлн. тонна деңгейінде
бағаланады, оның 1090 ... ... ... ... ... үш елі – АҚШ, бұрынғы КСРО мен Қытай көмір ресурстарының 51,6 ... ... ... Қытай, Индия, Оңтүстік Африка, Австралия,
Германия; Польшадан басқа әлемннің 8 еліне жалпы ... ... ... %-ы ... Ірі ресурсы бар алғашқы он елдің ішінде Ұлыбритания мен
Канада кіреді.
Көмір қоры жөнінен бұрынғы КСРО ... жүзі ... АҚШ ... кейін
екінші орында тұр. Жалпы қордың 90 % -ын ... ... ал 10 ... аса ... ... ... саласына қажет көмір құрайды.
1.6. кестеде көріп отырғандай, 7 ... кен ... ... 500 ... т-дан
асады ) 5-ші Ресей аумағы – Сібір мен ... ... ... ... ірі көмір бассейндерінің ішіндегі аса ірісі Тунгус кен
орыны саналады, онда 2 ... ... ... ... тас ... және ... ... кесте
Әлемннің аса ірі көмір кен орындары (қоры 5 ... ... ... орындары |Елдер ... ... ... ... ... |2300 ... ... |1647 ...... ... |638 ... ... |637 ... ... |580 ... |АҚШ |1600 ... қоры ... ... Қарағанды тас көмір бассейні ... ... ... тас көмір бассейні қазақтың ұсақшоқысымен қоршалған
зор ауданды жазық аймақ. Қарағанды тас ... ... ... км. ... тас ... ... ... силурдың, төменгі
және ортаңғы девонның жыныстарынын құралған тас көмір ... ал ... юра ... ... ... қабаттарының жалпы қалыңдығы
3750- 4650м, қазылатын жеке көмір қабаттарының қалыңдығы 0,7-0,8 м, ... ... ... 80-90 м. ... тас көмір бассейнінде ...... ... бар. ... тас ... ... 1856 ... бастап көмір өндіре бастады. 1956-87 ж.ж мұнда 303
мың т. көмір өндірілді, 1899- 1920 ж. 815 мың т. ... ... ... ж. ... ... жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін
анықтады.
Қарағанды тас көмір бассейнінен ... ... қоры ... 2 орынды
Екібастұз көмір бассейні алады. Бұл өңірде көмір қоры бар ... ... . ... ... ... ... ашқан. Тұңғыш барлау 1896 ж.
Жүргізілді, алғашқы шахта ... ... ... Кен орны 1913 ... т. ғана ... ... ... кезде Екібастұз көмір бассейнінде
көмір өндіру комплексті механикаландырылған, ... ... ... т. ... өндіре алатын роторлы-эксковаторлар пайдаланады.
Аталмыш жанатын қазбалардың дүниежүзілік жерасты қоры 682 ... ... оның ... мөлшері-129 млрд. т.ш.о. Сланецтің аса ірі
қорлары Эстонияда,АҚШ-та, Бразилияда, Қытайда, ал ауыр ... мен ... құм) ... (дүние жүзіндегі ірі Атабаска асфальт өндіру кен
орнында), Венесуэлада, Мексикада , ... ... мен ... ... ... ... ... Батыс Қазақстанда әр түрлі
дәрежеде зерттелген 64 өз ... жеке ... ... оның ... ... орны ... 2 кен ... (Қарамұрат, Иманқара) тәжірибелі –
бақылау өндірісі жүргізілді.
1975-2003 жылдары аралығындағы дүние ... ... ... ... ірі ... өндіретін елдер 1.7, 1.8, және 1.9. кестеде
берілген.
Қазақстан Республикасы дүние жүзіндегі ежелгі мұнай ... ... ... ... ... ... ... Батыс Қазақстанның 4
облысында (Ақтөбе, Атырау, Батыс ... және ... ... және ... облыстарында өндіріледі.1999 ж. Аяғына таман,
Қазақстан қойнауынан 617,033 млн.т ... және 110,969 м³ ... ... егемендік алғаннан бергі уақытта мұнай өндіру көлемінде
ірі өзгерістер болмады. 1991-93 жж. мұнай ... ... ... ... т-ға жуық ... болды, 1994 ж. күрт төмендегеннен кейін (20,3
млн.т-ға дейін ), ... 0,3 – тен 2,8 млн. ... ... қарқынмен
қайта өсе бастағанын кесте көрсетіп тұр.
1.7.Кестеден көрінетіндей,ең ... -3220 ... ... ... ... қол ... 1985 жылға қарай ол 2800 млн.т-ға дейін төмендеді, содан
кейінгі жылдары біртіндеп көтеріліп, бір қалыпты ... ... ... өсу ... мен ... төмендеу себептері мыналар:
1.Мұнай қорының шектеулігі. Өндіру көлемін 1979 жыл деңгейінде және
одан жоғары сақтау ... ... қор ... бірнеше он жыл
мерзімге жетеді.
2.Мұнай қорын бөлудің әркелкілігі. Қор мен өндірудің басым көпшілігі
Таяу және Орта ... ... ... Иран, Ирак, Кувейт, Абу-даби, т.б.),
сондай-ақ ... ... ... ... ... ... және т.б) ... 13 елден - мұнайды сыртқа шығарушылардан
тұратын ұйым ОПЭК ... (1960 ж.) ... ... ... ең төменгі баға қойып, (мысалы, 17 долл./т 1972 ж.) осы ... ... ... аса көп ... ... ... энергия ресурстарын өндірудің әлемдік динамикасы
| Энергия ресурстары |1975 ж |1979 ж |1985 ж |1990ж |2001ж |2010ж |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | ... ... |2,9 |3,22 |2,8 |3,1 |3,1 |3,37 ... ... |1,4 |1,6 |1,7 |1,9 |2,1 |2,37 ... ... млрд. |2,4 |2,8 |3,0 |3,4 |3,6 |- ... ... |0,9 |1,0 |1,1 |1,3 |0,9 |- |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
| | | | | | | |
17 ... ж. ... ... мен газ өндрісіндегі жекелеген аймақтар мен ... ... | ... | Газ ... | | ... ... |100 |100 ... |11,8 |32,2 ... ... |8,7 |23,8 ... |13,9 |5,6 ... |4,5 |1,0 ... ... |4,5 |2,0 ... |9,5 |12,1 ... |3,7 |4,8 ... |4,8 |2,1 ... |- |3,0 ... Еуропа | |0,8 ... |0,4 |1,4 ... |0,2 |0,9 ... КСРО (ТМД) |- |0,2 ... |11,5 |30,4 ... және Орта ... |10,0 |28,4 ... ... |32,2 |5,6 ... |12,3 |1,4 ... |3,8 |- ... |5,5 |1,3 ... |3,1 |0,2 ... |3,3 |1,0 ... |10,0 |3,9 ... |2,1 |0,8 ... |3,0 |- ... |1,2 |2,7 ... |- |- ... |11,0 |10,8 ... |4,8 |1,1 ... |1,9 |3,1 ... |1,0 |1,0 ... |1,0 |1,3 |
| |1,0 |1,1 |
18 ... ж. Дүние жүзінде көмір өндіру (млн.т.)
|Әлем елдері | Тас ... | ... ... ... |1185,5 |50,0 ... |934,2 |80,0 ... |289,7 |65,8 ... |295,9 |23,0 ... |149,0 |83,0 ... |222,3 |- ... |41,3 |166,6 ... |117,0 |63,0 ... |74,2 |2,0 ... |24,9 |50,8 ... |63,6 |11,8 ... ... |60,0 |15,0 ... |65,7 |3,0 ... |61,2 |- ... |2,3 |40,0 ... |41,3 |- ... және ... ... елдердін күресі бірлесуденг соң табысқа
жеткізді.
ОПЭК елдері мұнай бағасын дүркін-дүркін ... (1980 ж. 248 ... ... оның ... ... ... 1985 ж-дың аяғы мен 1986 ж-дың бас кезінде халқаралық рынокта
мұнай бағасы күрт төмендеді (60-70 ... ... 3-4 ... бағаның күрт төмендеуі ОПЭК елдері бірлестігінің жоқтығынан және
капиталистік ... кері ... ... ... үнемдеу
бағдарламасын жасап, жүзеге асырудан болды. 1974 ж. ОПЭК-ке қарсы тұру үшін
халықаралық энергетика жөніндегі ... ... ... ... үшін 1985 ... ... АҚШ, ... Норвегия және басқа елдер
күн сайын стратегиялық қордан едәуір мұнай жеткізе ... ... ... ОПЭК ... өз ... қорғау үшін мұнайды өндіру квотасын
қысқарту сияқты және т.б. шараларды ... ... ... ... бұл
мұнайдың әлемдік бағасының артуына (1987 ж. мұнайдың әлемдік бағасы ... ... ... әкеп соқты.[17]
3.Мұнайды өндірудің қымбаттауы. Ескі мұнай орындары тозып, скважиналар
өнімділігі төмендейді. Мұнайды ... ... жер ... ... оған ... реагенттермен әсер етуге тура келеді. Соған
қарамастан жер қыртысында мұнайдың жартысынан ... ... ... (әлемде
мұнайды алудың әлемдік к/т 30-35%). Мұнайдың жаңа ... ... ... адам
тұрмайтын шалғай аудандардан (Сахара.Батыс Сібір) ... ... ... ... ... ... тура келеді.
4.Атом және су энергетикасын дамыту, қайта қолға алынған ... (күн, ... ... және ... ... ... үнемдейтін технологияны кеңінен пайдалану
және өнркәсіп өндірісі мен процестерінің үлестік энергиялық ... ... ... ... ... – мұнайдың ірі ресурстарын
иемденген елдер болып саналады. Мұнай өндіру бойынша әлемде бірінші ... ж-ға ... АҚШ, 1989 ... ... ... ... ал 1995 жылдан 2003
жылға дейін Сауд-Арабиясы иеленді. 1.8. кестеден ... ... бұл ... ... ... ... әлемде екінші орында.
Бұдан басқа әлемнің ондық ірі мұнай өндіру елдерінің ішіне (жылына 100 млн.
тоннадан астам ... ... ... ... Венесуэла, Мексика,
Ирак, Ұлыбритания және Ауб-Даби кіреді.
Мұнай өнеркәсібі, ... ... ... бар, ... ерте
дамыған салаларының бірі. XIX ғасырдың аяғында және XX ... ... келе ... ... және орыс ... ... қаржысы
мұнай өнеркәсібін де қамти бастады. Бірақ, патша үкіметі, Қазақстанды арзан
шикізат көзі және өзінің тауарын өткізетін аймақ ретінде ... ... ... ... 20 ж. ... ... үкіметі тұсында, Орал-Ембі ауданының
мұнай ... ... ... да, ол 1992 ж. ... тресі
болып қайта құрылды. Қазақстанда «алғашқы атанған трест 70 жыл бойы ... ... ... ... ... кәсіптік жұмыстар кешенін іске
асырып отырған арнаулы ... ... ... ... 20-жылдардың
басында революцияға дейін құрылған Доссор мен Мақат кәсіпшіліктерін қалпына
келтірді, 30-жылдары Байшонас, Ескене, Сағыз кен ... ... ... ... Ембінің мұнай кәсіпшіліктерін пайдалану жағдайлары жақсартылып,
мұнай өндіру ... ... ... жаңаланды. Бұл Қазақстанда
мұнай өндіруді 2 есе ... ... ... Тұтастай алғанда,
1940ж.700 мың т мұнай өндірілді.
1960 Ж. ... ... кен ... іске қосылып, мұнай өндіру 1950
ж. салыстырғанда 51,5%-ке артты. Мұнай өндіісі мен ... ... және ... құралдарын кеңінен пайдалану арқасында
айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізді.
Алайда, 60-жылдардың ортасына дейін Республикада мұнай ... ... және ... ... бүкіл КСРО бойынша мұнай өнеркәсібнің
даму қарқынынан қалып ... ... ... ғана ... ... алабы болып келеді. Тек кейінгі жылдары Маңғышылақ түбегінде, Батыс
Қазақстан, ... ... және ... ... ... ... ірі кен орындары ашылып, игерілуіне байланысты бұл
сала ... дами ... жж. ... ... ... 1950-70 жж. ... артық болды. Республиканың жанармай ... ... ... ... ... рөль атқара бастады. Мұнай өндіруден,
Қазақстан, кеңестер Одағы республикаларының ... 2-ші ... ... ... даму қамтамасыз етіледі.
1976-80 жж. Маңғыстау облысының ... ... жаңа ... ... және Ақтөбе облысындағы Жаңажол кен орнын пайдалану
басталды. 1979 ж. Батыс ... ... ... ... ең ірі ... бірі ... ... кен орыны ашылды. 1984 ... ... ... ... ... ... ... өндіру
басталды.
1986-90 жж. республикада өнеркәсіп өндірісі ... ... 19,4 ... Маңғыстау облысында ол-48,5-ке, Батыс Қазақстан облысында ... ... ... ... ... ... үлесіне жалпы
республикалық ... ... 83,7 %-і, ... газ ... 52,3 %-і
қосалқы газ өндірудің 85%-і тиді.
90 – жылдары Солтүстік Жолдыбай, Шығыс ... ... және ... ... пайдалану басталды. Батыс Қазақстанда елдің ірі
мұнайгаз кешені қалыптасты.
Сол және кейінгі ... ... ... келе ... ... өнімділігін арттыру және Маңғышылақ пен Бозащы ... маңы ... ... ... Батыс Қазақстан, Қызылорда
облыстарындағы жаңа кен орындарды ... ... ... ... және газ конденсатын өндіру айтарлықтай көбейді.
Әлемдегі және ... ... 2003 ... ... газ ... ... 1.8. кесте мәліметтері мен сипаттауға болады. Әлемдік газ өндіру мұнай
өндірумен ... 1945 ... ... ... ... ... ... жылы ол 1700 млрд. м³ - ге жетті. Бұл мұнай эквивалентіне шаққанда (
м.э) – 153 ... ... газ ... ... салыстырғанда кейінгі
жылдары және күні бүгінге дейін жедел қарқынмен дамыды. 2003 жылы әлемдегі
газ өндіру көлемі 2,37 ... м³ ... ... Тіпті үздіксіз өндіріс
көлемі кеміген бұрынғы КСРО мен Ресейде өнеркәсіптің басқа салаларында газ
өндіру ... ... бір ... ... ... газ ... ... бойынша
басқа елдер алдында бұрынғы КСРО мен АҚШ келеді. Әлемнің ірі газ ... ... ... Ұлыбритания, Индонезия, Нидерланд, Алжир, Норвегия,
Мексика кіреді. 1970-жылдары, республикада, энергетиканың салыстырмалы жас
саласы газ өнеркәсібі қалыптаса ... ... ... ол, газ ... өңдеуді және газ өңдейтін кәсіпорындарға, коммуналдық және ... ... ... ... ... ... саласы
болып саналады.
Республикада газ өнеркәсібінің пайда болуы мұнай өндіру өнеркәсібінің
дамуымен тығыз байланысты. 1960 жылы Өзен кен ... № 18 ... рет ... газ ... ... ... газ кен ... пайдаланылуы 1966 жылы басталды. 1979 жылы ... ... кен ... ... ... ... газ көлемі едәуір артты. Мысалы, республикада табиғи және
мұнайдың қосалқы газын ... ... ... – 2,1 есе, ... 64,9 %-ға, ... жылдары 17,5 % -ға өсті. [21]
3.3 Қазақстандағы мұнай-газ ресурстарының өндіру бағыты
Экономикалық география ғылымында белгілі бір территорияда, ... ... ... әр ... ... пен ... топтарда
үстем болатын өндірістік қатынастардың ... ... ... зор. ... ... ... ... өндіру,
айырбастау, тұтыну және бөлу процесінде адамдардың ... ... ... ... ... ... басты құбылысы-
қоғамдық еңбек бөлінісі [12].
Қоғамдық еңбек бөлінісі экономикалық категорияға ... ... ... бұл ұғым ... (географиялық) еңбек
бөлінісі деген категорияға сәйкес келеді. Яғни, қоғамдық еңбек бөлінісін
негізгі екі ... ... ... керек, бірінші еңбек бөлінісін
негізгі екі бағытта ... ... ... ... – еңбек
әрекетіне (жұмыс түріне) байланысты (салалық форма), ...... ... ... орнына байланысты (кеңістік
форма). Яғни территориялық еңбек бөлінісі деп ... бір ... ... ... ... ... ... географиялық орнына байланысты, өндірістің
мамандалуы және олардың ... ... ... да ... ... ... ... байланыс (сауда,мәдениет,ғылыми техникалық т.б.) жасауын айтамыз.
Территориялық еңбек бөлінісінің даму деңгейіне ... ... ... ... қоғамдық еңбек бөлінісінің кеңістік формасы
деп санаймыз [21]
Географиялық еңбек бөлінісінің дамуын итермелейтін ... ... ... ... ... оналастыру мен ... ең ... ... мен ... ... Яғни ... ... тауарлардың өзіндік құны ... ... ... ... болу ... ... ғана, бұл тауарларды транспорттық
шығынға қарамастан, басқа елдерге тұтынуға және тасымалдауға болады.
Территориялық ... ... ... мен ... әлемдік еңбек бөлінісі (дүние жүзі экономикасын және әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... бөлінісі;
- аудан ішкі еңбек бөлінісі болып бөлінеді.
Территориялық халықаралық еңбек ... жеке ... ... аймақтардың мамандануы кіреді. Халықаралық маманданудың негізгі
түрлеріне: ... ... ... ... өндіру),
технологиялық және сатылық маманданулар жатады.
Қазақстандағы экономикалық үрдістің дамуы халықаралық еңбек бөлінісіне
енуі және қатысуы мәселелеріне байланысты. ... ... ... ... өз өндірісінде өндіруге кететін шығыннан арзан ... және өз ... ... ... оның ... ішкі ... ... онда ол экономикалық пайда табады. ... ... ... өнім шығару және сатып алу ұлттық экономиканың басты көрсеткіші
болу керек.
Қазақстан Республикасының ... жүзі ... ... сай ... анықтау, халықаралық еңбек бөлінісі жүйесіне ену
бәсекелесіне ... ... ... 50 елдің қатарына кіру мәселелерін
экономикалық – географиялық тұрғыда зерттеу үшін әр түрлі көрсеткіштер мен
индикаторларды пайдалануға ... Оның ... ... ... ... ... ... қорының көлемі, сапасы,
географиялық орыны, өндіру деңгейі және ... ... ... ... жатады.
Қазақстан Республикасының Президенті Парламент палаталарының бірлескен
отырысында «Қазақстан әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына
кіру ... ... ... сөзінде ұсынған алты басымдылықтың
үшіншісінде «Экономикалық жанармай энергетикалық және ... ... жаңа ... ... ... ... ... деп білеміз:
- дүние жүзі елдерінің ішкі және ... ... ... ұлттық
қауіпсіздігін сақтауға және экономикалық дамудың стратегиялық мақстына
жетудің басты құралына айналуына;
- дүние жүзінде 25 мемлекетте ғана ... ... бары ... ... ... 9 – шы орында);
- жаһандық энергетикалық қауіпсіздікті ... ... ... ... ... ... ... деңгейі геосаясаттық мәселелерді шешу
құралының ... ... ... ... ... еңбек бөлісіндегі орынның
аймақтық, континенталды ... ... ... жаһандық
геосаясаттық және геоэкономикалық мәселелерді ... ... ... ... Қытай, АҚШ елдерінің стратегиялық партнеріне айналуына
мүмкіндік жасауы;
- Қазақстан Республикасының ... ... ... ... әсер етуі ( Каспий құбыр арнасы консорсиумы ( теңіз-
новороссиск), Батыс Қазақстан – Батыс Қытай (Атасу-Алшанқай), Ақтау-
Баку-Тбилиси-Жейхун ... ... ... - ... Орта Азия – ... ... Ішкі жалпы өнімдегі мұнай өндіру өнеркәсібі көлемінің үлесі (2008 жылы
үлес 49,5 %) және мемлекеттік бюджетті құраудағы үлесінің артуы ... %, 2008 ... Шикі ... ... экспорттық рейтингта бірінші ... ... 49,1 ... ... ... құйылуында жетекші рөль атқаруы (үлесі 33
%); мұнай-газ ресурстарын тиімді ... ... ... ... дефирсифкациялау, яғни жаңа технология
және инновация негізінде өңдеу өнеркәсібін ... алғы ... ... ... Қазақстан Республикасының көмірсутегі шикі заттармен жабдықтаушы
әлемдік қатарына енуі ... ... – 40 ... 2006 ж.);
- әлемдік мұнайгаз инфрақұрылымындағы транзиттік потенциалының артуы (
мысалы : ... Ойл» және ... Газ» ... ... – газ
ресурстарын тасымалдаушылардың әлемдік элитасына кіреді. Олар тиісінше
4-ші және 11-ші орындарды алады);
- тау – кен ... ... ... және ... газ өндірудің
үлесі ( ІЖӨ боиынша ) 85,4 %, табиғи газ ... 2,9 %, ... ... % жетеді;
- Қазақстандық мұнай-газ жөнелту инфроқұрылымының халықаралық деңгейге
көтерілуі (10 мың шақырымнан асатын газ тасымалдау желісінің ... ... 150 млрд ... ... ... ... ұзындығы 7,4
мың шақырым, мұнай жөнелту көлемі 40 ... );
- ... ... мен ... 80 % -ы ... ... оның ... алыс шет елдер үлесіне ¼ бөлігі ТМД елдері үлесіне тиеді.
Мұнай және газ өнеркәсібі – ... ... ... ... ... әлемдік деңгейде қордаланып қалған
проблемаларды шешуде Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... жүиесіне кірудің мәселелерін шешу ... ... ... ... ... ... нақтылы
орнын тапқан. Қазіргі кезде мұнайдың әлемдік қоры 286 млрд .т(2004 ж).
Оның 121 ... ... ... ... 160 млрд.т. қоры дәлелденген,
ал 205 ... ... ... геологиялық қор болып есептеледі.
Қазақстан Республикасы дәлелденген ... ... 2000 жылы 12-ші ... 2006 жылы ... (4 ... )жылжыды. Ал, болашақта Каспий қайраңы
мұнай-газ ... кен ... ... ... Республикасы алтыншы – жетінші орынға ( газ ... ) ... ... ... ... бар ... ... әлемдік қоры 2000 жылы 140,9 млн. болса, Канада
мемлекетінің мұнай ... ... ... ... 2006 жылы 165 ... бағаланды. Дүние жүзінің 80% мұнай қоры Таяу Шығыс елдерінде ... ... ... ... Ал оның ¾ ... (108,8 ... елдері үлесіне тиеді. Әлемдік мұнай өндіру көлемі 1900 жылы 21,2
бөлігін млн. т. болса, 1991 жылы 3,1 ... 2003 жыл 3,7 ... Оның 2/3 ... ... 10 ... ... тиеді, ал оның 50%-ы Сауд
Арабиясы, АҚШ, Ресей, Ирак, Қытай мемлекеттерінің ... ... ... ... ... |Қортынды |Мұнай өндіру |Мұнай |
| ... қоры ... ... ... |
| ... |әлемдегі | ... |
| | ... орны | ... орны |
| | |(2010) | |(2010) ... Арабиясы |33,4 |1 |418 |1 ... |24,2 |2 |136,6 |8 ... |15,1 |3 |101,7 |11 ... |13,0 |4 |91,8 |13 ... |12,9 |5 |105,6 |10 ... |12,3 |6 |166,8 |5 ... |10,9 |7 |151,4 |7 ... |8,2 |8 |379,6 |2 ... |4,0 |9 |47,2 |18 ... |3,9 |10 |63,8 |16 ... |3,7 |11 |178,4 |3 ... |3,3 |12 |98,6 |12 ... |2,5 |13 |168,9 |4 ... |1,2 |14 |66,5 |15 ... |- |15 |75,5 |14 ... |- |16 |64,2 |17 ... |- |17 |44,0 |19 ... |- |18 |39,4 |20 ... |- |19 |37,0 |21 ... |- |20 |36,0 |22 ... |- |21 |34,4 |23 ... |- |22 |157,4 |6 ... |- |23 |115,9 |9 ... қор, |165,0 | | | ... | | | | ... қарасақ, Америка елдеріне 28,4 % Таяу ... ... ... ... 10 % ... ... ... тиеді. ТМД елдерінің ішінде мұнай
өндірудің 84,5 % -ы ... 9,3 % - ы ... 3,7 % - ... ... ... мұнай қорының жан басына шаққандағы көрсеткішін қарасақ,
Қазақстанды ... ... ... ал ... газ ... Солтүстік
Америка елдері мен Австралия мен Океаниядан кейін ... ... ... ... басына шаққанда әлемдік мұнай және газ қорының ... (2011 ... мен ... және газ ... газ, мың м³ |
|континенттер ... ... | ... |189,20 |12,16 ... |141,58 |3,22 ... |4,06 |1,80 ... |27,90 |17,0 ... |13,17 |11,9 ... ... |34,16 |28,0 ... және ... |26,80 |13,0 ... | | ... және ... |19,00 |20,9 ... ... өндіру 1960 жылы 1,6 млн.т. ... 1990 жылы ... ... – 35,3, 2008 жылы 62,1 млн ... ... 2013 жылы – ... 2015 жылы 150-170 млн.т., оның ішінде 100 млн.т. Каспий ... ... ... бар. ... ... ... өндіруден алғашқы
он елдің қатарына кіруі мүмкін.(кесте23)
21 кесте
Мұнай және газ ... ... ... ... (газ ... ... газ, млрд. текше |
| ... ) ... |м. ... |1,6 |2,1 ... |13,2 |2,1 ... |18,6 |4,3 ... |22,8 |5,4 ... |25,8 |7,1 ... |20,6 |5,9 ... |53,3 |11,5 ... |36,1 |11,6 ... |47,3 |14,1 ... |51,4 |16,2 ... |59,5 |22,1 ... |62,1 |25,2 ... ... |120,0 |35,0 ... |
|2015 (болжам) |180 |45-50 ... ... ... ... ... қоры ... 21 ... көзге
түседі: Ресей – 48,6, трлн. м³, Иран -21; Катар- 7,08, Сауд ... ... АҚШ – 4,68, ... – 4, ... – 3,69, Ирак – 3,34,
Нигерия- 3, Түркіменстан – 2,89, ... -2,5, ...... – 2,05, ... – 1,93, Мексика-1,92, Өзбекстан -1,9,
Нидерланд -1,81, ... – 1,35, ... – 1,17, ... -1,14 ... м³[7].
Әлем энергетикалық ресурстарын пайдалану ... ... ... ... ... өсіп келе ... 1973-2005 жылдар арасында
Халықаралық энергетикалық ... ... ... ... газ
өндіру 1227 млрд. текше метрге өсіп отыр. 2030 жылы ... ... ... көлемі 5,3 трлн.м.³ ... ... бар. ... табиғи газ өндіру – 35 млрд. текше м.(2013 ж), 50 млрд. ... (2015) ... ... мен газ ... газдың әлемдік пайдалану
деңгейін 24-ші кестеден көруге ... ... мен ... ... ... ... ... ( 2011 ж)
| |Мұнай ... % ... газ МЭ ... % |
| ... ... |млн. ... |
| ... есебі | | | |
| ... | | | ... |3636,6 |100,0 |2331,9 |100,0 ... | | | | ... |2225,8 |61,2 |1233,5 |52,9 ... ... |17,6 |363,5 |15,6 ... ел) | | | | ... СКРЭ |1235,4 |34,0 |574,0 |24,6 ... | | | | ... |1093,2 |30,1 |686,3 |29,4 ... | | | | ... |914,3 |25,1 |566,8 |24,3 ... және |216,6 |6,0 |98,6 |4,2 ... | | | | ... | | | | ... |766,9 |21,0 |451,3 |19,4 ... елдері |175,4 |4,8 |524,4 |22,5 |
22 ... ... |124,7 |3,4 |365,2 |15,7 ... |8,6 |0,2 |6,4 |0,3 ... ... |214,9 |5,9 |200,4 |8,6 ... ... |67,0 |1,8 |54,9 |2,4 ... |120,5 |3,3 |60,1 |2,6 ... ... |1049,1 |28,8 |310,9 |13,3 ... аймағы | | | | ... | | | | ... |275,2 |7,6 |29,5 |1,3 ... |748,7 |6,8 |68,9 |3,0 ... ... ... жылдық көлемі 0,9 - 1%-ға өсу байқалады,
2006 жылы 3,1 млрд. тоннаға жетті. Елдер бойынша алғашқы 5 ... (2005 ... (894,3 ... Жапония 24,6), ҚХР (245,7), Германия (127,2), Ресей
(122,6) алады. Олардың ... ... 46% - ... Мұнайдың көп
пайдаланатын елдердің қатарына: ... ... (105,0 ... ... Франция (99,1), Италия (92,9), ... (89,1), ... ... (85,4), ... (76,5), ... (74,8) жатады.
Мұнай экспорттайтын елдердің қатарынада: Сауд Арабиясы (318,2 млн.т.),
Венесуэла (144,3 ), ... (128,2), Иран (124,7), ... (124,6), ... ... (43,0). Қазақстан мұнай экспорттаудан 12-ші орынға ... ... ... ... ... АҚШ (440,2 ... (212,0), Оңтүстік Корея (118,0), Германия (103,7), Франция (81,2),
Италия (79,9), ... (59,5), ... (52,3), ... (44,4), Индия
(36,6) кіреді.
Қазақстан болашақта көмірсутегі ресурстарын экспортқа шығаруда алдыңғы
қатарлы ... ... ... ... ... мұнай рыногында Қазақстанның
негізгі бәсекелестері
-Мұнайды өндіруге және әлемдік рыноққа тасымалдауға аз шығын шығаратын
елдер ... ... ... 1 ... мұнай өндіруге 1-2 АҚШ доллар шығын
шығаратын ОПЕК ... ... ... ... ... Қазақстан
секторында бір баррелл мұнай өндіру 3-5 АҚШ доллары болады (кесте 25).
Қазақстанда құрылықта мұнай өндірудің өзіндік құны бойынша тек ... ... ғана ... Ал, ... ... ... ... өзіндік құны әлемнің көп аймақтарынан төмен, немесе
бір қатарда жатыр.
23 кесте
Мұнай өндірудің өзіндік құны
| Жоба | ... АҚШ ... ... ... | 16-17 ... | 15-16 ... ... ... | 35-38 ... ...... ... | 70-75 ... ... | 7-30 ... | 40-70 ... | 40 ... ... | 100-200 ... ... | 70-90 ... ... - ... | 50-60 ... ... ... әлемдік үлесі 0,2%, оған
қажеттілігі 2010жылы 12 млн.т. болса, 2011 жылы 14 млн. т, 2013 жылы ... ... ... ... өнімді экспортқа шығаруға болады. Мұнайдың
Қазақстан экспортындағы үлесі 15,1%-дан (1995) 49,1%-ға өсті (2008). Оның ... алыс ... ... ... 25%-ы ТМД ... алады. Қазақстанда
мұнайды импорттайтын басты елдер: Бермуд аралдары-25%, Виргин аралдары
-21%, Италия -10%, ... -4%. ... ... ... ... ... Қазақстанның мұнайды экспорттаудан алған экономикалық пайдасы
2001 жылы 1,1 млрд АҚШ ... тең ... 2007 жылы 9,2 ... долларға
жетті. Әлемдегі мұнай экспорттайтын елдердің осы ... ... 207,8 (1980 ж), 91,7 (2007ж ), ... 268,9-74,9, Норвегия – 9,3-
37,7, Иран – 26,1-27,5, БАЭ -37,5-26,3,
Тұз ... ... кен ... мұнайды өндіру біршама қиын.
Оның тереңдігі 4-6 км ... өте ... ... ... келеді. Оны
өндіретін құрал-жабдықтар ... ... ... сутектің көп
болуынан тез ... ... ... ... мен ... ірі компаниялар
өндіруде: «Шевро Тексако» (Теңіз) КПО ... ... ... ... ... ... ... «Петро - Қазақстан»
компаниясы ... ... ... Қазақстанның ең ірі ұлттық мұнай
компаниясы «Қазмұнайгаз».
Осы компаниялардың жұмыс істеу нәтижесінде ... ... даму ... ... даму ... ... әр түрлі аймақтарында пайдаланады және ... ... ... ... ... жол ... ... Каспий теңізі арқылы ... ... ... ... ... ... тасымалданады. Мұнайды тасымалдауда құбырдың ... ... жыл ... ... ... ... ... мұнайды
өткізу мүмкіншілігі жоғары. Диаметрі 83 см құбыр ... 20 млн. ... ... Сонымен бірге өрт шығу қауіпі құбырларда ... ... ... ең ірілері Атырау – Новоросийск, Атырау – Самара, Атырау
– Орск, Омск – Павлодар – Шымкент – Чарджоу, ...... ... ... ... ірі мұнай құбырының бірі Атасу – Алашаңқай ......... ... құбырының салынуы - өн бойында өңдеу
зауытын салуға және ... ... ... және ... ... ... ... етуге мүмкіншілік береді.
Қорытынды
Диплом жұмысын қорытындылай келе еліміздің энергетикалық саласының
мүмкіндіктерін зерттей отырып, ... ... ... экономиалық
мәселелерге басты назар аударылады. Геология мен жер ... ... ... ... ... арналған минералдық-шикізат кешенінің
ресурстық базасын дамыту бағдарламасын іске асыру жалғастырылуда. 2009 жылы
инвестициялардың көлемі 2008 жылмен ... ... ... 14,8 ... ... ... ... жұмыстар бағдарламалық құжаттарды
іске асыру шеңберінде жүргізілуде. Атырау мұнай ... ... ... құру
аяқталды. Игерудің екінші кезеңін (2009-2013 жылдар) іске ... ... ... құбыржол көлігі мен оның ... ... ... ... ... Оңтүстік және Батыс Қазақстанды энергиямен
қамтамасыз ету жөніндегі жобаларды іске асыру бойынша жұмыс ... ... ... және жылу ... негізгі жабдықтарының
тозуы сияқты проблемалар әлі де бар. Тозған ... ... ... қайта құру, электр энергетикасы объектілерін кеңейту мен жаңадан
салу мақсатында инвестициялық тартымдылықты арттыруға жағдай ... ... ... ... ... ... ... саласында ішкі және ... ... ... ... күннен-күнге өсіп келе жатқан төлем
қабілетті сұранысын қанағаттандыруға айрықша көңіл ... ... ... ... ... ішкі және ... ... бәсекелестік
қабілетін қамтамасыз ету үшін үш ... ... және ... екі ... ... ... Мұнай-химия өндірістерін
дамыту мақсатында 2007-2013 жылдарға арналған мұнай-химия ... ... ... ... іске ... 2009 жылы қол ... ... Атырау облысында жылына 1,2 млн. тоннадан астам
мөлшерде базалық мұнай-химия өнімін алу ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін іс-
шаралар жүзеге асырылды. Ядролық технологиялар ... 2009 жылы ... ... 2009 жылы ... химия, биология саласында
зерттеулер жүргізу, Астана қаласында алдыңғы ... ... ... ... мен ... ... өндірістерді дамыту үшін ауыр иондарды
үдету ... ... ... ... ... ... Ядролық медицина және биофизика орталығын салуға арналған жобалық-
сметалық құжаттама әзірленді. Ядролық медицина орталығы үшін  медициналық
изотоптарға ... ... ... ... ... ... етілді. Уран өнеркәсібі 2007-2015 жылдарға арналған бағдарламаға
сәйкес дамуда. Жұмыс ... ... ... кен ... көлемін ұлғайту
жөніндегі жұмыстар жалғастырылуда.  Салалар бойынша 2010 жылы алға қойылған
міндеттер мынадай:  Мұнай өнеркәсібінде:
• мұнай ... ... 65 млн. ... ... ... МӨЗ-де мұнай өңдеуді  12 млн. тоннаға дейін жеткізу және  2,5 ... ... 3,5 млн. ... ... ... 3,2 млн. ... 290 мың тонна керосин шығару.
     Каспий теңізінің ... ... ... ... іске ... ... 2009-2013 жылдарға арналған іс-шаралар
жоспарын  (II кезең) іске асыру.
• Шымкент мұнай ... ... ... ... және Павлодар мұнай-химия
зауытын жаңғыртудың техникалық-экономикалық ... ... ... ... зауыттың құрылысын және Теңіз кенорнында шикі газды 
айдау жобасын іске асыруды аяқтау;
• Жаңа экспорттық жүйелерді құру және ... ... ... ... ету, оның ... ... ҰК» АҚ пен СРП СКП ... сондай-ақ Шеврон
компаниясының арасындағы тасымалдаудың Қазақстандық Каспий Жүйесі
(ТҚКЖ) жобасының ... ... ... ... ... ... қол ... аяқтау.
• КТК-Р Жарғысын келісу жөніндегі жұмысты аяқтау, ... ... ... ... ... ... ... Ескене-Құрық мұнай құбыры құрылысының жобасы бойынша инвестицияларды
негіздеуді аяқтау.
• Атырау–Самара ... ... ... ... ... мұнай құбыры жүйесінің жобасын дамытудың ұзақ
мерзімдік перспективаларын қарау және «154 км  ... ... (ММҚ) ... ... ... ... құбырының құрылысы
жобасын іске асыру жөніндегі ынтымақтастықты жалғастыру.
Газ өнеркәсібінде:   Қазақстан Республикасында ілеспе және ... ... ... ... ... бағдарламаның іске асырылуын бақылау.
Орынбор ГӨЗ-де бірлескен кәсіпорынды құру жөніндегі ... ... ... ... көп ... ... ... жұмысты жалғастыру.   
Газ саласының  нормативтік-құқықтық базасын жетілдіру.   ... ... ... ... құру ... ... ...  Электр
энергетикасы саласында:  2010/2011 жылғы күзгі-қысқы кезеңге энергетикалық
кәсіпорындардың ... ... және ... ... ... алғанда,
Қазақстан  мен оның өңірлері бойынша электр энергиясының және ... ... ... және ... Қазақстанда, Қарағанды өңірінде
электр энергиясы мен қуаттардың ... ... ... ... ... саланың инвестициялық ... ... ... ... және ... ... ... ЕурАзЭС-қа мүше-мемлекеттердің жалпы  электр энергетикалық
нарығын құру ... ... ... Қазақстанды электрмен
жабдықтауды жақсарту  жөніндегі  бағдарламалық ұсыныстарды ... ... ... іске ... мәселені шешу;  «Қазақстанның Солтүстігі – Оңтүстігі» транзитінің
500 кВт электр берілісі ... ... ... ... ...
Ақтөбе облысы» электр берілісі өңіраралық желісінің құрылысы;         ... МВт ... ...  құрылысының басталуы;       Қазақстанның ұлттық
электр желісін жаңғыртуды жалғастыру;  Мойнақ және ... ... ...  мәселені шешу және негізгі гидротехникалық құрылыстарға құрылыс
дайындығын жасауды ... ... ... ... («АЕS ...... ішінара жаңартумен, кеңейтілген күрделі жөндеуден кейін 
№ 4 энергия блогын жұмысқа қосу; Ақсу ... 300 МВт. ... ... ... ... ... іске асыру. 2015 жылға
дейін олардың пайдалану мерзімін ұзартумен, іс жүзінде 6 ... ... ... ... ҚХР-мен қуаты 7 200 МВт жылу электр станциясын
салу мәселесі мен Қазақстан-Қытай ең ... ... ... ток ... ... ... ТЭО және басқа да ... алу ... ... аумағында электр энергетикасы
объектілерін бірлесіп салу жөнінде ... және ... ... ... ... ... саланы 
тұрақтандыру мен дамыту үшін ... ... ... ... ... қайта жабдықтау мен жаңғырту жөніндегі іс-шараларды
іске асыру стратегиялық маңызды болып табылады. Көмір ... ... ... ... 95 млн. ... дейін жеткізу;
• қолданыстағы шахталық және карьерлік қорды одан әрі жаңғырту;
• көмір өндіру техникасы мен ... ... ... көмір өнімдерінің жаңа түрлерін шығару, әсіресе Шұбаркөл көмір
кенорнында арнайы кокс шығару;
• "2010-2013 жылдарға арналған көмір саласының халықаралық ... ... ету" ... іске асыру;
• Екібастұз тас көмір бассейні мен Шұбаркөл көмір кен ... ... ... ... ... ... Қарағанды көмір бассейнінің пайдасыз шахталарын болашақта жабу.
 Мұнай-химия саласында:
        ... ... ... ... ... ... басталуын
қамтамасыз ету.
         Ұзақ мерзімді кепілдік негізде газ шикізаты ... ... ... Атырау облысында «Ұлттық индустриялық мұнай-химия технопаркі» АЭА
қалыптастыру.
         ... ... АЭА ... ... ... мәселелерін шешу. Ядролық энергетикада:
• Медицинада. Қазақстан мен Орталық Азияда алғашқы Ядролық медицина және
биофизика орталығын құру, тиісті бейіндегі кадрларды дайындау.
• Медициналық ... ... ... мен ... ... Ауыл шаруашылығында. Шөлейт және суарылмайтын егіншілік үшін ылғал
сіңіретін гидрогелдерді ... ... ... ұзақ ... ету үшін ... ... Мұнай-газ өндіруде. Мұнай және газ өндіру кезінде өнеркәсіптік
қолдануға радиоизотоптар. ... ... ... ... ... технологиясы.
• Машина жасауда. Тазартудың радиациялық технологиясы және металдар мен
балқытулар бетінің беріктігі жоғары жабындарын алу.
... ... ... ... ... технологиясы.
• жоғары дисперсиялы ұнтақ металдарды, оның ішінде сыйымдылығы үлкен
конденсатор үшін тантал алудың радиациялық ... ... ... ... көп ... ... ... технологиясы.
• Реакторлық машина жасауда. Жаңа ұрпақтың ... ... ... ... реакторлық және реакторлық емес сынау мен жинау.
• Ядролық ... құру үшін жаңа ... ... Радиоактивті қалдықтарды қараумен жаңа технологияны құру.
Геология мен жер қойнауын пайдалануда.  жер ... және жер ... ... ... ... мен ... қабылдауға
байланысты және жер қойнауын пайдалану құқығын беру мен қатысу ... ... ... ... ... «Мұнай туралы» және «Жер қойнауы
және жер қойнауын пайдалану туралы»  Қазақстан Республикасының ... әрі ... жер ... ... ... ... ... әзірлеу;    Каспий теңізінің қазақстандық секторын игеру
Бағдарламасына сәйкес ... ... ҚР ... 2005 ... ... ... ... жер қойнауын пайдалану
Мониторингінің біріңғай мемлекеттік ... құру ... ... ... ... ... ... конкурстарды дайындау
және ұйымдастыру;
• 2008 және 2009 жылдары жер ... ... ... ... ... болып танылған компаниялармен келісім-шарттың
шарттары туралы ... ... жер ... пайдаланушымен бірлесіп
келісім-шарт жобасын әзірлеу, келісім-шарт құжаттарының жобасына
сараптама жүргізуді ұйымдастыру, келісім-шарттарды ... және ... ... ... сақталуына мониторинг және бақылау.
Уран өнеркәсібінде:
• Өнеркәсіптік пайдалануға тапсырылсын:
• Заречное кенорнындағы бірлескен ... ... ... ... ... ... БК АҚ кеніші;
Мыңқұдық кенорнындағы Степной кен басқармасының ПВ-19 ... ... ... ... ... учаскесіндегі «КАТКО» БК ЖШС-нің
уран өңдеу зауыты.
• Иіркөл, Батыс Мыңқұдық, Харасан, № 1 учаске, Буденовское кенорындарын
игеруді жалғастыру.
  ... ... су ... және ... ... ... және ... жерлерде шаруашылық және өзге қызметті жүргізу кезінде
экологиялық талаптарды ... ... ... ... ... ... ... алдын алу және экологиялық ... ... ... ... ... Өндіру» АҚ-тың келісім-шарттық ... ... ... ... ірі ... ... ... шаралар қабылдау. Осы ... әлі ... ... ... Ел ... ... ... жанармайының сапасы мен шыққан
жанармайның уыттылығының еуропалық стандарттарын қолдануды енгізу.
• Министрлік минералдық-шикізатты ... ... ... ... ... бір ... шешу. Министрліктің қайта
жаңғыртылатын ресурстар мен баламалы энергия көздерін ... де ... ... шаралар қабылдауы қажет деп есептейміз. Бұл энергия
көздерін ... ... ... ... ... енгізу
және  қайта жаңғыртылатын ресурстарды ұтымды пайдалануды ... ... ... ... газды барынша кәдеге жаратуды қамтамасыз ету мәселесі біздің
ойымызша жер қойнауын пайдаланушылардың ... ... бірі ... ... қазір көп мөлшерде газ жағылуда.
• Министрлік ел халқының мұқтажы үшін ілеспе газды барынша пайдалануды
көздеуі тиіс. Мысалы Қызылорда қаласы ... кен ... ... тұрса да, қала газбен қамтамасыз етуден көп тапшылық көріп
отыр.
• Көмірсутек ... ... ... ... кәдеге жарату
мәселесіне қатты көңіл бөлген жөн. Теңіз Шевройл компаниясы қызмет
ететін жерде ... ... ... қатты алаңдаушылық туғызады, ол
ашық күйде сақталуда, ... ... ... ... желге ұшып,
қоршаған орта мен сондағы халықтың тұрған жерлеріне зиянын ... ... ... ... ... ... жыл ... ұлғая түсуі,
шоғырлануы алаңдатуға тиісті. Таяуда ғана ... ... ... ... ... 161-і қауіпті болып отыр. 8
ұңғыманы жою және консервациялау бойынша бюджеттік бағдарлама бар,
оның әкімшісі министрлік ... ... ... ... ... уран ... ... Каспий жағалауында күкірттің миллиондаған
тоннасы жатыр. Мұндай ... ... ... іс ... ... жанармай-энергетика кешенін дамытудағы
алдында тұрған ... ... ... ... нақты секторды дамытуға және ... ... ... Осы ... бойынша талдау жүргізіп,
бірінші кезектегі бірқатар шараларды қабылдау қажет. Жанармай-энергетика
ресурстарын өңдеудің тереңдігі өте ... ... ... ... ... барлығын өзіміздің бизнес қауымдастығымен тығыз бірлестікте ғана
іске асыруға болады.
Екінші. Қазақстандық мамандарды оқыту және ... ... ... Жер ... ... жасалған келісім-шарттарда
қазақстандық мамандарды оқыту көзделген. ҚР Білім және ғылым министрлігімен
бірлесе отырып, қазақстандық кадрларды ... мен ... ... ... ... ... құқықтық базаны жетілдіру. Заңдарды орындау үшін
қажет болатын ... ... база ... база.
Қолданылған әдебиеттер
1 Мұқамбекова.Г. Оңтүстік Қазақстанның жанармай-энергетика кешенінің
келешегі. Ақиқат,-2009 №4-37б.
2 Омаралиев.Т.О. Мұнай мен газ ... ... және ... ... 2004.- ... ... ... Е.В. Мұнай шикізатынан жанармай
өндіру.-М, 2004.
4 ҚР жанармай-энергетикалық балансы ... ... ... О.Т. Страны социализма в международном разделении труда.-
М., 1980.- 125с
6 Қожахмет М. Экономикалық және ... ... ... ... Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50
елдің қатарына кіру ... ... ... 2009, 19 ... ... ... Н. Мировой рынок ... // ... ... ... Р.А. Жаңа ... ... және ... қабілеттілік.
// Егеменді Қазақстан, 2009, 16 қыркүйек.-Б.3.
10 Алшанов Р.А. Казакстан на ... ... ... и их ... ... 2007 – 150с.
11 Суюмбаева С.Т. Социально-экономическая гекография Казахстана в
таблицах и ... ... ... ... Жумасұлтанов Т. Казакстан сегодня: Информационно // ... ... ... Казакстан в глобальной «экономике угля и стали» // ... ... ... У. ... ... ... ... освоения к разработке. // Саясат, 2006.-№1.-С.4.
15 Арыстанбеков К. Экономический рост Казакстана в ... ... // ... правда, 2007, 20 февраля.-С.12.
16 Карпеков Ә, ... М, ... ... ... Бюжеева Б.З. Аймақтануға кіріспе. ... Қаз. ... ... ... ... ... геоэкологиясы. Оқу құралы.
Алматы; Қаз. Университеті, - 2010.-202б.
19 Желтиков В.П. Экономическая география для студентов. 2007.-288
20 ... В.П. ... ... мира; Москва.-2009. 495с.
21 Медеубекова Ж.Т. Полезные ископаемые ...... и ... ... ... ЮКГУ им М. ... 2007.- ... Даринский А.В. Экономическая и социальная география ... и ... ... М, ... 1991.- ... Экономическая и социальная география: ... ... ... Изд. Центр Владос, 2006.-400с
24 Вавилова Е.В. Экономическая география и ... ... ... ... Е.В. Экономическая география ирегоналистика: Учебное
пособие/ М. ... 2002,- ... ... в цифрах 2012: Статистический сборник.- Алматы, 2004.-
216с.
27 Максаковский В.П. Географическая картина мира: В 2-х кн./ ... ... ... В.П. ... ... экономикалық және әлеуметтік
географиясы/ а.: Рауан, 2000.-256с

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Лизинг және әлемдік лизингтік нарықтың қалыптасуы28 бет
Тірі табиғат объектілерінде қордаланған адамдардың қажетіне керекті биологиялық ресурстарға өсімдіктер және жануарлар ресурстары162 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстан туризмінің дамуындағы көліктің маңызы83 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь