Жалақы теориясы:мәні, түрлері, жіктелу ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
І ЖАЛАҚЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ ... ... ... ... .5
1.1 Жалақының экономикалық мәні мен қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Жалақы құрылымы және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
ІІ ЕЛІМІЗДЕГІ ЖАЛАҚЫНЫҢ ДАМУ ДЕҢГЕЙІ ЖӘНЕ ЕҢБЕК РЫНОГЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
2.1 Жалақының еңбек рыногының көрсеткіштермен өзара байланысты
және оның Қазақстандағы жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
2.2 Қазақстандағы еңбек рыногының дамуы және жетілдіру шаралары ... .22
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
Әрбір елдің экономикасы халықтың әлеуметтік жағдайын көтеру үшін тұрақты экономикалық өсуді қажет етеді. Еліміздің рыноктық экономикаға өтуіне байланысты еңбек рыногының қатынастары күрделене түсуде.
Еңбек рыногы экономикасы еңбек рыногы қалай ұйымдастырылғанын, қызметін және оның нәтижесін зерттейтін, жұмыс берушілер мен жұмыс алушылар арасындағы қатынастардың әр түрлі факторлардың әсер етуіне байланысты өзгеруі, жалақы, баға, пайда және мемлекет саясатының әлеуметтік-еңбек қатынастарына тиетін ықпалын зерттейтін ғылыми сала.
Кәсіпорын пайда табу мақсатында әр түрлі өндіріс факторларын қолданады. Солардың ішінде еңбек-өндірістің негізгі факторы, яғни жұмысшы күші жалпы өнімнің көп бөлігін құрайды.
Еңбек, сондай-ақ адамға байланысты юолғандықтан, еңбек рыногы күрделі әлеуметтік-экономикалық рынок деп аталады. Өйткені қазігі заманда адамзат өзінің өмір сүру үшін белгілі бір қызметтер істейді. Біреулерінің жалақысы көп болса, біреулерінікі аз. Ал кейбіреулері мүлдем жұмыссыз.
Рынок процестерін зерттейтін бүгінгі экономикалық теорияда-еңбек күмәнсіз өндіріс факторы, ал жалақы-жұмыскердің еңбегінің бағасы деп саналады.
Еңбек рыногы-бұл тауар болып табылатын еңбек ресурстарының нарығы, бұлардың тепе-теңдік бағасымен саны, оларға сұраныс пен ұсыныстың бір-біріне әсер етуімен сипатталады.
Кәсіпкерлер мен еңбекке қабілетті адамдар рыноктың агенттері, олар еңбек рыногында өзара қатынаста болады. Яғни, шешуді қажет ететін әлеуметтік мәселе болып табылатын халықтың жұмыспен қамтамасыз етілуі, жұмысбастылық, жалақы, жұмыссыздық, еңбек ұйымдары осы еңбек рыногының құрылымдары болып табылады.
Сондықтан мен курстық жұмысымның тақырыбын “Жалақы теориясы:мәні, түрлері, жіктелу ерекшеліктері” деп алдым.
Бұл тақырыптың өзектілігі бүгінде елдің халқының тұрмыс деңгейін сипаттайтын, сол елдің даму нәтижесінің көрсеткіші болып табылатын жалақының деңгейі, яғни оның сатып алу қабілеті болып табылады.
Сонымен қатар, жалақы еңбек рыногының басқа да көрсеткіштері жұмыссыздық, экономикалық активті халық,жұмысбасты халық және экономикалық-әлеуметтік
көрсеткіштер инвестициялық климат пен халықтың тұрмыс деңгейін сипаттайдыжәне оларды реттеудің басты құралы болып табылады. Ал халықтың тұрмыс жағдайы тікелей елдегі еңбекке қабілетті адамдар санына, олардың жұмыспен қамтамасызз етілу деңгейіне, сонымен қатар жалақы және осыларды реттеп отыратын еңбек одақтары мен ұйымдарына, жұмыс берушілерге байланысты.
1. "Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы" : Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 10 желтоқсанындағы заңы // Егемен Қазақстан, 1999 ж., 24 желтоқсан.
2. С.Әкімбеков, А.С.Баймұхаметова, У.А.Жанайдаров / Экономикалық теория. Оқу құралы.-Астана: 2002 - 446 б.
3. Жұмамбаев С.К. Еңбек рыногы экономикасы:Оқу құралы. -Алматы: Қазақ университеті, 2003-171 б.
4.Рынок труда. Учебник / под. ред. пров. В.С.Буланова и пров. Н.А.Волгина. - М.: МГУ, 1996 г.
5. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә.Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы. - Алматы: Экономика, 2003 - 252 бет.
6. Әубәкіров Я.Ә. Экономикалық теория негіздері. Оқулық - Алматы, "Санат", 1998 - 479 бет.
7. Мэнкью Н.Г. Принципі экономикс. С.Пб: Питер Ком, 1999 - 784 с.
8. Журнал // Экономика и права Казахстана, 2007 г. №11,12,13.
9. Қазақстан Республикасының статистика жөніндегі агенттігінің бюллетені. 2006 жылғы Қазақстан Республикасының өңірлері бойынша. - Алматы. 2006 жыл- 6 бет.
10. Статистический ежегодник. Алматы - 2007 год. №5.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
............................................................................
...............................3
І ЖАЛАҚЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ .................5
1.1 Жалақының экономикалық мәні мен
қағидалары.......................................5
1.2 Жалақы құрылымы және ... ... ... ДАМУ ... ЖӘНЕ ... ... еңбек рыногының көрсеткіштермен өзара байланысты
және оның Қазақстандағы
жағдайы.................................................................17
2.2 ... ... ... ... және ... ... елдің экономикасы халықтың әлеуметтік жағдайын көтеру үшін
тұрақты экономикалық ... ... ... ... рыноктық экономикаға
өтуіне байланысты еңбек рыногының қатынастары күрделене түсуде.
Еңбек рыногы экономикасы ... ... ... ... және оның нәтижесін зерттейтін, жұмыс берушілер мен жұмыс алушылар
арасындағы қатынастардың әр түрлі ... әсер ... ... ... ... ... және мемлекет саясатының әлеуметтік-еңбек
қатынастарына тиетін ықпалын зерттейтін ... ... ... табу ... әр ... ... факторларын
қолданады. Солардың ішінде еңбек-өндірістің негізгі ... яғни ... ... ... көп бөлігін құрайды.
Еңбек, сондай-ақ адамға байланысты юолғандықтан, ... ... ... ... деп ... ... ... заманда
адамзат өзінің өмір сүру үшін белгілі бір қызметтер істейді. Біреулерінің
жалақысы көп ... ... аз. Ал ... ... жұмыссыз.
Рынок процестерін зерттейтін бүгінгі экономикалық теорияда-еңбек
күмәнсіз өндіріс факторы, ал ... ... ... ... ... ... болып табылатын еңбек ресурстарының
нарығы, бұлардың тепе-теңдік бағасымен саны, оларға сұраныс пен ұсыныстың
бір-біріне әсер ... ... мен ... ... ... рыноктың агенттері, олар
еңбек рыногында өзара қатынаста болады. Яғни, ... ... ... мәселе болып табылатын халықтың жұмыспен қамтамасыз етілуі,
жұмысбастылық, жалақы, жұмыссыздық, ... ... осы ... рыногының
құрылымдары болып табылады.
Сондықтан мен курстық жұмысымның тақырыбын ... ... ... ... деп ... ... өзектілігі бүгінде елдің халқының тұрмыс деңгейін
сипаттайтын, сол елдің даму ... ... ... ... ... яғни оның ... алу ... болып табылады.
Сонымен қатар, жалақы еңбек рыногының басқа да ... ... ... ... ... және ... инвестициялық климат пен халықтың ... ... ... реттеудің басты құралы болып табылады. Ал ... ... ... ... ... қабілетті адамдар санына, олардың
жұмыспен қамтамасызз етілу деңгейіне, сонымен ... ... және ... отыратын еңбек одақтары мен ұйымдарына, жұмыс берушілерге
байланысты.
Менің бұл ... ... ... мен міндеттерім келесідей:
• Еңбек және еңбек рыногының экономикалық мәнін ашу;
• Жалақының экономикалық мәні мен оның теориялық негізін ашып көрсетті;
• Экономикадағы ... ... мен оның ... атап ... ... және ... және олардың өзара байланысын қарастыруғ,
сонымен қатар еліміздегі жұмысбастылық пен жалақы деңгейін талдау;
• Рыноктық ... ... ... ... және оның
әлеуметтік-экономикалық реттеудегі орнын анықтау;
• Еңбек одақтары және монопсонист фирмалардың ... ... ... ... ... кәсіподақтар және жұмыссыздық, олардың өзара
байланыстары, мәселелерін және шешу жолдарын ұсыну болып табылады.
І ЖАЛАҚЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... ... мәні мен қағидалары
Жалақы-тұтынушылар табысының басым көпшілігін құрайды, ... ... ... ... және олардың бағасына леулі ықпал етеді.
Жалақы деген не, оның ... мен ... не ... тәуелді, жалақыға
бәсекенің жетілген және жетілмеген түрі қалай әсер етеді?
Жалақының мәні. Осы мәселеге ... ... ... ... бар:
1. Жалақы еңбек бағасы, оның дәрежесі мен динамикасы рыноктық
факторлар- сұраныспен және ұсыныспен ... ... ... ... ... ... еңбектің бағасы емес, өйткені
еңбек тауар бола алмайды, жалақы өндіріс жағдайымен де, рыноктық
факторлар сұраныс, ұсыныспен де ... ... ... ... күші ... ... жоғары, бірде төмен
болатындығын көрсетеді.
Экономикалық ... ... ... ... ... мәні және ... немесе дәрежесінде оны белгілейтін факторлар
туралы әр түрлі пікірлер кездеседі.
А.Смит және Д.Рикардо бойынша еңбек ... ... ... ... ... ... Ол ... және оның отбасында қажет өмір сүруге
мүмкіндік беретін, құн түрін алған, өндірістік шығындармен белгіленеді.
А.Смит еңбек пен ... күші ... ... ... емес. Оның пайымдауынша, еңбек табиғи бағасы бар «тауар» деп
саналады. Ал, табиғи баға өндіріс ... ... яғни ... оның отбасының тіршілігіне қажетті құнмен есептеледі. А.Смит «табиғи
жалақы» деп жұмыс күшінің құнын ... ... ... ... ... құн ... анықталады. Осыдан басқа жалақы тарихи
және рухани ... ... ... ... Смит ... ... айырмашылығы болатынын түсіндірді. ... ... ... халық өсімі теориясымен ... ... осы ... ... ... өсуіне сәйкес күнкөріс заттарының ... ... ... ... ... ... бағасы емес, өйткені
еңбек тауар емес, олай болса оның құны да жоқ. Жұмыс күші тауар бола ... ... осы ... ... оның ... ... ... Жұмысшы
жалақы түрінде бүкіл еңбегі үшін емес, тек қажетті еңбек мөлшерінің құнын
алады. Жалақының экономикалық маңызы ... осы ... ... өндірістің
жеке факторының орны толтырылады, ... ... және ... ... ... алуы, еңбекке дайындығы жүзеге
асырылады.
Жалақы еңбек бағасы. Олай болатыны жұмысшы ... өз ... ... алады, жалақы мөлшері еңбектің әрекет ету ... ... ... ... ... жалақысында жекелей
айырмашылық орын алады. Еңбек түгелдей төленген ... ... ... ... ... ... ... жұмыс күші құнының өзгерген
нысаны, шындығында жұмыс күшінің бағасы деп ... ... ... ... ... ... ... деген көзқарас орын алуда.
Самуэлсон мен Нордхаус ... ... ... ... ... ол ... бағасы» - деп жазды. Жаңа классиктер жалақының ... ... ... ... ... пен ұсыныс) деп түсіндірді.
Номиналды және нақты жалақыны ажырата білу ... ... ... ... берілетін жалақы, оны жалдамалы қызметкер күндік, апталық,
айлық еңбегі үшін алады. Нақты жалақы ... ... ... ... ... яғни ... тапқан ақшасына өзі үшін және
отбасы үшін қанша және ... ... ... ... ... ... ... екі нысанда мерзімді және келісімді түрде орын ... ... ... ... ... ... анықталады,
сондықтан ол күндік, апталық және ... ақы ... ... ... ... жалақысы шығарылған өнім санына тәуелді.
Өнеркәсібі дамыған елдерде жалақының негізгі нысандарымен ... ... ... мен қарқындылығын ынталандыру мен жетілдіруге,
олардың творчествалық қабілетін дамытуға бағытталған ... ақы ... да ... ... Осы ... келісімді- прогрессивті,
кесімді көтерме, көп факторлары т.б. жатады. Жалақының мөлшері ... ... өнім ... ... ... жабдықтарды пайдалану
коэффициенті т.б. көрсеткіштеріне тәуелді.
Жалақының дәрежесі мен ... ... әсер ... ... ... ... ... әр қилы мамандықтағы қызметкерлер мен әр қилы
еңбегі жалдамалы қызметкерлердің жалақы мөлшерінде ... ... ... бір кезеңде экономика жағдайына ... да ... ... Өнеркәсібі дамыған елдерде номиналды жалақының өсуі байқалады.
Жалақы өндіріс жағдайы мен ... ... да ... Жалақы
дәрежесіндегі айырмашылық ең ... ... ... ... ... ... жоғары жалақы өндіріс пен еңбек өнімділігі
саласындағы жетістіктерге байланысты, өйткені алдын ала ... ... ... ... ... мен ... ... ететін маңызды
факторларға табиғи ресурстар, қолдағы ... ... ... саны ... ... мен ... дәрежесі, өндіріс пен еңбекті ұйымдастыру
жатады. Осы факторлардың ... ... ... етуі ... ... ... рыноктың бір түрі, онда бәсеке жетілмеген сипатта болады.
Алайда теориялық құбылыстарды «таза» күйінде зерттеуді, ... ... ... дәл ... ... ... мен ... еңбекке деген ұсыныс ерекше әсер
етеді. Жұмыс күшін сату оның ... ... ... ... ... ... күшін сатушылардың арасында өткір бәсеке күресі орын алады.
Жалақының маркстік теориясы оны жұмыс күшінің ... ... ... «еңбек» және «жұмыс» күші дегн түсініктерді бір-бірінен ... ... ... мөлшерінде тек қажетті өнім орын алған. Жұмыс күшінің
құны, оның әдеттегі ... ... ... ... ... ... ... күшіне сұраныс пен ұсыныстың арасына, ... ету ... ... ... ... еңбектің қарқындығына,
еңбектің күрделілігіне тәуелді болды.
М.Туган-Баранновский ұсыеған жалақының әлеуметтік теориясы ... ... ... және жұмысшы табының қоғамдық ... деп ... ... ... мен ... ... ... оған
тікелей кірісудің қажеттігін дәлелдеген. Әлеуметтік күйзелістен аулақ ... ол ... ... ... ... келісімдерді қайта қараудың
орнына, бірте-бірте жалақыны төмендету үшін бағаның ... ... ... ... қатааң саясатын жүргізуді талап етеді.
Рынок процестерін зерттейтін бүгінгі экономикалық теорияда-еңбек
күмәнсіз өндіріс факторы, ал ...... ... ... ... ... ждалпы дәрежесі іс-әрекет түрлеріне байланысты
жіктеліп ... ... ... кең ... әр ... ... ... Осымен қатар еңбек рыногындағы бәсекенің әр түрлі
факторлары, ... ... ... жұмыспен қамту саясаты,
кәсіпкердің ... ... ... ... ... жүйесінің ерекшеліктері әсер етеді.
Жалақының нақты ставкалары рыноктық экономикаға еңбек рыногындағы
сұраныс пен ... ... ... еңбекке сұранысты қалыптастыратын кәсіпорынның максималды
пайдасы еңбектің шекті өнімділігі мен нарықтық жалақының қиылысу ... ... ... ... рыноктық экономикада фирма жұмыс
күшін шекті өнім құны мен ... тең ... ... ... ... барып
кәсіпорынның еңбекке сұранысы ұғымы шығады, оны келесі графиктен көре
аламыз.
Шекті өнім
құны
Нарықтық
жалақы
Еңбеккесұраныс
қисығы
Жұмысшылар саны
Жұмысшылар ... ... ... өнімділігінің құны
Кейбір жағдайлар - өндіріс факторлары мен өнім бағалары сырттан
беріледі; шешім қабылдау бостандығы – қанша адам және ... ...... ... және ... ... қорғайтын басқа
да заңдармен шектеледі. Мысалы, Қазақстандағы еңбек туралы заң жұмыс апта
ұзақтығын 40 сағатпен шектейді.
Жұмыс күші ... ... ... ... ... өзіндегі қызметкерлерді нақтылы қолдана ма, әлде оған қосымша
жұмыс күшін қажет ете ме – бұл ... ... ... ... ... ... кей ... артық қызметкерлерді жұмыстан дереу
босата аламайды. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... бос орындарды қызметкерлермен толтыруы керек.
Нарықта жеке меншік ... саны және ... ... ... ... оның тиімділігі еңбек өнімділігі арқылы
көтерілген сияқты. Демек, ... ... ... ... жеке ... ... ... алуда фирма тек экономикалық тұрғысынан шешеді,
басқаша ... ... бұл ... барынша көп пайда түсіре ала ма деген
критерийді қолданады. Жұмыс барысында біз еңбек нарығы болғандықтан ... ... ... ... ... ... берушілердің берілген уақыт
мерзімінде белгілі жалақы мөлшері үшін жалдайтын ... саны ... ... ... ... ... ... деген сұраныс өндіріс
факторы ретінде ... ... ... келеді: тауарлар өндірерде еңбек
қолдану ... ... ... ... өндіру туралы шешімнің екінші жағы
қолданылатын еңбек көлемі туралы ше шім болады.
Жалақы ... ... ... ... өсе ме, әлде ... – бұл сұраққа жауап беру оңайға түспейді. Кәсіпорын ... - ... ... ... көп пайда түсіру, ол әр түрлі ресурстар, оның
ішінде ең бастысы адам ... ... ... ... моделімізде
негізінен екі факторды ескеретін боламыз – ... пен ... ... ... ... ... ... мен орын тепкеншығындар айырымы болып
келеді. Кез-келген ... ... Dm ... ... мен Sm
нарығы ұсынысының ара-қатынасының тепе-теңдігін анықтайды, айта келсек w*
жалақы ... ... ... 4-ші суреттен көрсек болады.
Аталған рынокта кәсіпорын SL еңбек ... ... ... ... ол w* тең МЕ тұрақты шектік шығындармен кез-
келген еңбек санын ... ... Егер ... ... ... жалақы
төлемдерінің шығындарынан артық болса, онда оған қосымша еңбек санын жалға
алу тиімді болады.
W ... ... W ... ... ... ... алу ... ... ... табыс MRPL
еңбегінің шектік табыстылығы деп аталады. Осы ... MRPк ... ... ... ... ... ... Q= MRPL шектік еңбек өнімі көлемінеде қосымша өнім шығарылуын қамтамасыз
етеді. Егер кәсіпорын өзінің тауарын немесе қызметін саиаиын өнімнің рыногы
бәсекелік ... онда ол ... ... таба ... ... ... баға;
MPL-еңбектің шекті өнімділігі;
MRPL-қосымша табыс.
1.2 Жалақы құрылымы және оның түрлері
Жалақы тұтынушылар табысының басым көпшілігін құрайды, сондықтан
ол тауарлардың сұраныс ... және ... ... ... ... теорияда жалақының екі мағынасы бар. Біріншісінде,
жалақы еңбек ... оның ... мен ... ... ...
сұраныс және ұсыныспен анықталады. ... мәні ... ... күші –
тауардың құнының ақшалай көрінісі, еңбектің бағасы емес,
өйткені ... ... бола ... жалақы өндіріс жағдайымен де,
сұраныс және ұсыныспен де анықталады, олардың ауытқуы жалақының
жұмыс күші құнынан бірде жоғары, бірде төмен болатындығын көрсетеді.
Жалпы ... ... мәні мен ... өте көп болып
табылады. Себебі, жалақы деңгейі арқылы сол елдің халқының тұрмыс деңгейін,
кәсіпорындардың жағдайын, халықтың ... ... ... және ... ... ... ... болады. Сондай-ақ жалақы
ынталандыру, жұмыссыздықты азайту, экономикалық активті халықты ... ... ... өсуі ... ... атқарады.
Жалақы жөніндегі саясат кәсіпорында басқарудың құрамды ... ... және оның ... тиімділігі оған елеулі ... ... ... ... ... ... пайдаланудағы ынталандырудың
маңыздысының бір.
Жалақы бұл – оның еңбегі үшін сапасына, ... және ... өнім ... сәйкес берілетін төлем. Қалыпты ... ... ... ... тең және оның ... түрі болып табылады.
Жұмыс күші құны ... ... ... және оның ... ... ... жәрдемдесетін заттардың жинақ құны. Бұларға
жататындар:
• жұмыскердң қажеттілігін қанағаттандыратын мүлік құны;
• оны мамандыққа ... ... ... оның ... өмір ... ... заттардың құны.
Нақтылы жұмыс күшінің ұүны ажетті өнімкөлемін анықтайды. Оның ... ... құны әр елде әр ... және ол ... ... байланысты
өзгеріп отырады. Еңбек рыногында жұмыскерлердің еңбекақысының өсуі ... ... ... жасайды.
Еліміздегі қоғамда қажетті өнімнің барлығы жүмыскерге жеке
еңбекақы түрінде берілмейді.Қажетті өнімнің бір ... ... ... ... ... есептеп беру арқылы мемлекетке қоғамдық тұтыну қорына
кетеді.
Кәсіпорында ... ... ... және оны ... мына ... ... есепке алу керек:
1. Әділдігі,яғни тек еңбекке тән жалақы;
2. ... ... ... ... және ... ... ... Еңбек сапасына және еңбекке қатынастылығының адалдығы үшін ынталандыру;
4. Зиянды еңбек жағдайның және ауыр дене ... ... ... ... ... қарқыны орта жалақының өрлеу қарқынына
қарағанда озық ... ... ... сай ... ... және мемлекеттік емес кәсіп орындарындағы жалақылардың
айырмашылықтарын келесілерден көруге болады:
1) Мемлекеттік ... ... ... үкімет актілерімен
реттеледі, бірақ ол жалақының минималды деңгейінен кем болмауы ... ... ... жалақы тіркеледі, яғни жалақы тұрақты
болады.
3) ... ... ... орны мен ... ... ... емес кәсіпорындарда олар оның экономикалық жағдайына
қарай анықталады.
Экономикада жалақы- атаулы және ... ... ... ... ... жалақы – бұл қызметкғердің белгілі кезеңдегі істелген
еңбегі үшін ... және ... ... ... – бұл ... мен ... ... ие болуға кететін
атаулы табыс жалаысы; Нақты жалақы – бұл ... ... ... ... ... ... мен ... еңбекақы ... ... ... ақы Жай ... сыйлықақы ... ... ... ... ... кесімді жалақы ... ... ... жалақы ... ...... ... мен ... ақ ... ... және оның берілу мерзіміне байланысты
жалақыны бірнеше түрлері мен нысандары болады. Оны келесі 3 –ші ... ... ... ... екі ... ... Тарифтік, ол жұмыс беруші мен кәсіподақ арасындағы келісім
нәтижесі болып келеді;
• Мерзімнен тыс, ... ... ... және ... ... істегені үшін әр түрлі төлемдер.
Жалақының келісімді ... ... ... ... ынталандырады. Ол өндіріс учаскелерінде қол еңбегінің немесе
машиналы-қол еңбегінің басымдылығы жағдайында қолданылады; дәл осы ... ... ... және оның ... ... және еңбек мөлшерін
белгілеудің негізділігін ескеру қажет.
Еңбекақының келісімді нысаны келесі жағдайларда қолданылады:
... ... ... олардың бригадасының жұмыстарының сандық
көрсеткіштерінің бар болуы;
• Орындалатын жұмыс көлемінің дәлме-дәлесептеу мумкіншілігі;
• Жұмысшының өндіріс немесе ... ... ... Осы ... ... өнім ... ... орындалған
жұмыстың көлемін онан әрі ынталандыру.
• Техникалық негізделген еңбек мөлшерін ... ... ... ... ... ... көтеру және
еңбек тәртібін нығайту ынталандырады. Еңбек мерзімдік ақы төлеу нысаны
қолдану жағдайы келесідей:
Егер де жұмысшы машиналар ... ... ... ... өнім ... ... ... тигізе алмаса;
• Егер де қажетті келісімді бағалауды белгілеу үшін өндірістің сандық
көрсеткіштерінінің жоқ болуы;
• Ақы төлеудің мөлшері дұрыс ... ... ... ... ... үшін ... екі жалақы жүйесі тән: жай
мерзімдік және ... ... ... ... ... ... бір бөлігінде
анықталуы мүмкін. Ол келесідей сипатта болады:
ЕАжм =М* Т
Мұндағы, М-жұмысшының тиісті разрядының сағаттық тарифтік мөлшерлемесі;
Т-өндірісте нақты орындалған ... ... ... ... ... ... жүйесінде мына формула
арқылы анықталуы мүмкін:
ЕАмс= М*Т(1+М+К+П/100)
Мұндағы, М-белгіленген көрсеткіштердің ... ... және ... сай ... ... ... (%);
К- белгіленген көрсеткіштердің артықтығымен орындалғанны және сылықақы
шартына сай пайыздық ... ... ... ... ... ... ... және сыйлықақы
шартының пайызы.
Еңбек нормалары (жұмыс істеу, уақыт, ... ... ... ... ... болып табылады және қызметкер үшін ... ... ... ұйымдастырудың қол жеткен деңгейіне сәйкес
белгіленеді.
Еңбек нормаларын ауыстыруды, енгізуді және қайта қарауды ... ... ... ... ... ... нормаларын орындауы үшін
жұмыс беруші қалыпты еңбек ... ... ... ... ең ... жалақы деген ұғым еңбек ... ... Ол ... ... ... ... ... салалары мен
барлық кәсіпорындардағы еңбекақы базасы болып ... Бұл ... ... де ... Оның ... ... зейнеткерлерге 5500
теңге, ал қызметкерлерге 6200 ... ... ... Ал осы ... ... ... минималды жалақы деңгейі 9200 теңгеге өспек.
ІІ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА ... ДАМУ ... ЖӘНЕ ... ... ... және оның еңбек рыногының көрсеткіштерімен өзара байланысы
және оның Қазақстандағы жағдайы
Жалақы өз ... ... ... ... да элементтерімен тығыз
байланыста болады. Бұл байланыстардың кейбіреуі тікелей байланысты ... ... өсуі мен ... ... ... ... санының өсуі тікелей ... ... Ал ... ... ... ... кері байланыста болады, яғни жалақының
өсуі еңбек рыногында ... ... ... табылатын жұмыссыздықты
азайтады.
Сондай-ақ ел аумағындағы жалақы көлемінің тым ... ... ... ... көзі болып табылатын инвестициялардың құйылуына
кері әсер етсе, ал жалақының өсуі ... ... ... жақсартуына
әкеледі. Бір сөзбен айтқанда жалақының ... орны ... ... ... етіп ... Енді осы ... ... таңдағы Қазақстан
Республикасының әрекет етуіне тоқталып өтсек.
Ұлттық экономикада соңғы ... ... суі ... ... ... ... жұмыссыздықтың азаюы елімізде қызмет
көрсету және өндіріс салалырының дамуы, жалақының өсуі басты себепші ... ... ... ... саны ... ... деңгейін
келесі 3-ші және 4-ші ... ... ... өсуі ... ... ... ... әсер етуде. Онда 1999 жылдан бастап
жалпы жұмыссыздық деңгейінің 13,5 %-дан ... 2006 жылы 7,9 %-ға ... ... 2006 жылы ... адамдар саны 574,7 мың адамды
құрады. ... бұл ... оң ... болып отыр. Оған бағанадағы
жоғарыдағы айтып өткен жағдайлар себепші.
Сурет-4 – 2000-2006 жылдардағы орта айлық жалақы ... ... ... ... 2006 ... ... алты ... 33,2 %
құрап отыр, сондай-ақ ... өсуі де ... ... ... ... жалақының өсуін келесі суреттен көре ... Егер ... ... ... ... ... ... онда елімізде
жалақының өсуімен байланысты жұмыфссыздықтың төмендеп отырғанын көреміз.
Сурет-5 – Қазақстандағы жұмыссыздық деңгейі
Қазақстандағы жалақы жағдайын талдасақ, салалар ... ... ... 2-ші ... ... ... ... сала бойынша номиналды
жалақы,теңгемен
| |1995 |2002 |2003 |2004 |2005 |2006 ... ... |4786 |19683 |23374 |27303 |34500 |45850 ... |7792 |23465 |30647 |43812 |48500 |65870 ... ... |2392 |6896 |7657 |8851 |9630 |11200 ... |7850 |22375 |29017 |41805 |56200 |70100 ... ... |10967 |29324 |46140 |51686 |63700 |75480 ... ... ... ... экономикасында жалпы жалақының
өсуі көрінісімен, оның сала бойынша бөлінуінің арасындағы айымашылық ... ... ... ... ... ең көп ... қаржы саласында
қызмет ететіндер, құрылыс ... ... ... Ал ... жалақының мөлшері әлі күнге дейін өте төмен болып ... ... 2002 жылы ... ... ... ... ауыл
шаруашылығындағымен салыстырсақ 6-7 есе артық болып табылады.
Жалақының айырмашылығы болуы себептері келесілерге байланысты:
• Қызметкерлер ... ... ... ... ... ... иелігі әр түрлі, осыған орай өнімділігі бірдей болмайды;
... ... ... ... ... ... шарттары орындалмайды: жұмыс күшінің жылжымалы
болуына шектеулер болады, еңбек рыногында дискриминация эффекті орын
тебуі мүмкін.
Еңбек рыногындағы басты ... ... ... ... ... ... ... активті немесе
активті емес халық, жұмыссыздық, жалдамалы және меншік секторында ... ... ... еліміздегі соңғы бірнеше жылдағы мәліметтері
бойынша көрінісін келесі суреттерден көре ... – ақ ... ... ... экономикалық активті
халық деген негізгі ұғым қолданылады. Ол дегеніміз ... ... ... келген және еңбекке қабілетті, жұмыс істегісі келетін
адамадар ... ... ... 2000 жылдан бастап экономикалық
активті халықтың саны күннен-күнге өсуде, рған ... ... ... ... ... ... ашылуы, жалақының
жоғарлап, оның тұрақты болуы, халықтың білім және мамандану ... ... ... бет ... және т.б. ... себеп
болып отыр. Экономикалық активті халықтың өсу динамикасын келесі 6-шы
суреттен көруге болады.
Сурет-6 – Экономикалық активті халық
Өткен 2006 жылы ... ... ... 8,2 млн. ... 2005 ... ... 6,4 % ... солардың ішінде жұмыспен
қамтылғандарды 7,4 млн. Адам.
Суреттен көріп отырғанымыздай, елімізде соңғы жылдары жыл санап
өндірістің дамуымен және шаруашылық ... саны ... ... халық өсуде, ал оның есесіне ... ... ... - ... ... ... экономикалық аймақтары бойынша жалақының жалпы
деңгейінің ара ... ... ... көре ... (2007 ... Халықтың тұрмыс деңгейінің жекелеген көрсеткіштері
| ... ... ... ... |
| ... ... |индексі |
| ... ... | ... ... |47221 |114,5 |107,6 ... |38431 |122,2 |114,5 ... |43856 |112,5 |106,2 ... |37057 |110,7 |103,9 ... |68272 |115,6 |111,1 ... ... |41075 |106,8 |100,9 ... |34653 |112,8 |104,1 ... ... |49706 |116,4 |110,7 ... |39942 |110,8 |105,2 ... |37090 |117,4 |112,3 ... |39967 |116,7 |108,5 ... |69841 |117,5 |109,9 ... |43729 |110,4 |104,4 ... ... |111,4 |104,5 ... ... |37367 |110,2 |102,7 ... ... |58014 |121,2 |113,5 ... ... |56714 |116,4 |107,4 ... ... мен ... деңгейі және ... ... ... ... жағдайына келетін болсақ, әрине бұл
әлеуметтік - экономикалық сала ... ... ... басынан кешірген жылдары бұл еңбек рыногы да күрт нашарлап
кетті. Оның келесідей себептерін атап өтуге болады:
1.Еліміз егемендігін алғаннан ... ... ... ... күші ... ... мен эмиграциясы ең күшті әсер берді.
Яғни, елге келушілерге қарағанда, ... ... саны көп ... -ақ ... ... жатқандардың көпшілігі білікті, білімді және
бәсекелестік қабілеті жоғары, еңбекке қабілетті жастағы ... ... ... ... ... ... орны толмайтын
шығын әкелгенін айтуымыз керек.
2. Елдегі экономикалық ... ... ... орындарының
қысқарып, халықтың жұмыссыз қалуына әкеліп соқтырды;
3. Еліміздің экономикасы құлдырауымен ... ... сала ... ... өсімі кемуде, оған бір жағынан өтпелі кезеңде
басты әсер етіп отыр;
4. Фирма мен кәсіп ... ... ... ... ... байланысты, олардың сатуға шығарған өнімдеріне сұраныстың аз
болуы ... ... ... Осының салдары экономикалық активті
халықтың санының азаюына әкелді немесе ... ... ... саны ... осындай келеңсіз жағдайлар орын ... ... ... ... жоғарғы қарқынмен дамуы, стратегиялар мен
реформалардың оң ... ... ... ... ... жүруі,
шағын бизнес саласының дамуы, білім саласына ... ... ... ... оң нәтижелер көріне бастады:
1. Еліміздегі жұмыс күшінің жылдамдығы доғары, Ресеймен ... ... ... ... ... дайындауда жеке меншікті оқу
орындары кәдімгідей ... рөл ... ... ... жыл ішінде экономиканың тұрақты дамуымен байланысты,
фирма мен кәсіпорындардың санының өсуі, ауыл шаруашылында реформалардың
жүргізілуі, ... ... ... көрсету салаларының дамуына
байланысты жұмыссыздық азайып, экономикалық ... ... ... ... ... ... құру және ... қатынастарды
дамыту адамдардың білімін жетілдіруге, еңбек қабілеттілігін арттыруға
ынталандырады. Бұл дегеніміз ... ... ... ... ... ... өсімі 2004 жылдың алғашқы алты айында 13,2% құрап отыр,
сондай-ақ зейнетақының өсуі де көрініс табуда;
4. Елде жалпы экономиканың ... ... ... және ... ... ... жеке меншік кәсіпорындар мен
фирмалардың еңбекке сұранысы өсіп, онда жалпы жұмыс істейтін адамдар
үлесі 70-80% болып отыр.
Кесте 3 - ... сала ... ... жалақы, теңгемен
| |2002 |2003 |2004 |2005 |2006 ... ... |17303 |23221 |27092 |34500 |44850 ... |23812 |28745 |32668 |37550 |50690 ... |6851 |12090 |13976 |19347 |25400 ... |26805 |36500 |39210 |44825 |52975 ... қызметі |41686 |46730 |49270 |54300 |63330 ... ... ... еліміз экономикасында жалпы жалақының
өсуі көрінгенімен, оның сала бойынша бөлінуінің ... ... ... ... Мысалы, бүгінде жалақының ең көп мөлшерін қаржы саласында
қызмет ... ... ... қызметкерлері алуда. Ал ауыл
шаруашылығындағы жалақының мөлшері әлі күнге дейін өте төмен болып отыр.
Кестеден көргеніміздей 2006 жылы ... ... ... ... ... ... 3есе ... болып табылады. Жалақының
айырмашылығы болу себептері келесілерге байланысты:
* Қызметкерлер бір текті емес: олардың білім, шеберлігі, тәжіриебесі,
адам капиталына иелігі әр түрлі, ... орай ... ... ... орындары біртекті болмайды;
* Жетілген бәсекелестік шарттары орындалмайды: жұмыс күшінің жылжымалы
болуына шектеулер ... ... ... ... орын ... мүмкін.
Мысалы, елімізде 2000 жылдан бастап экономикалық активті халықтың
саны күннен -күнге өсуде, оған себепші болып отырған экономиканың тұрақты
болуы, халықтың білім және ... ... ... ... ... алғанымыз және т.б. жағдайлар себеп болып отыр.
Еңбек рыногындағы басты ... ... ... жатқызамыз: жұмысбасты халық, экономикаплық активті немесе
активті емес халық, жұмыссыздық, жалдамалы және жеке ... ... ... жұмысшылар. Олардың еліміздегі соңғы бірнеше жылдағы
мәліметтері бойынша көрінісін келесі суреттерден көре ... ... осы ... ... ... істейтіндер, жалақы
және өнеркәсіптің негізгі капиталына салынған инвестиция арасындағы
байланысты көре аламыз./9/
Бұл ... ... ... ... инвестиция көлемі өте
жоғары болып отыр, ал жұмысшы саны мен жалақының өзгерісі айтарлықтай емес,
өйткені ... ... ... ... құрал -жабдықтарда жаңартуға
жұмсалуда.
Сурет-7 - Өнеркәсіп саласындағы жұмыс күші, жалақы және инвестиция
арасындағы ... ... ... 7,4 млн. адам ... ... ал ... саны 625 мың ... құрап отыр. 2006 жылы
еліміздегі орташа жалақы көлемі 40 000 теңге шамасында болды /11,23б/.
Енді ... ... ... ... ... ... бойынша және жеке кәсппен айналушы жұмысшылардың үлесін көре
аламыз. /9/
Сурет-8 ... ... және жеке ... бар ... ... ... ... еңбек рыногының да
дамитындығын көріп ... ... ... ... ... мәселелерді
шешу үшін келесі мәселелерді шешуі керек:
1. Жекешелендіруді одан әрі дамытып, жеке меншік кәсіпорындарын
және шағын бизнесті дамыту, ... ... ... Елдегі еңбек күші эмиграциясы мен имиграциясын реттеу,оралман
қарындастарымыздың келуіне жағдай жасау, бәсеке қабілеті жоғары мамандардың
сыртқа кетуін азайту, олардың отандық ... ... ... арттыру;
3. Өндіріс және қызмет көрсету салаларының дамуы үшін инвестиция
тарту және ғылыми-техникалық бағдарламаларды іске ... ... ... ... ... ... жақсарту
шараларын іске асыру;
5. Білім беру саласын реформалау, мамандардың бәсеке қабілеттілігін
арттыру, отандық өндірісті қолдау. Қазақстанда жұмыссыздықты есептеумен
статистика бойынша ... ... ... ... ... екі көрсеткіші есептелініп жүр: ол
жұмыссыздықтың ресми және жалпы деңгейі. Соңғы жылдар бойынша жұмыссыздық
деңнейін келесі кестеден көре аламыз.
Жұмыссыздықтың азаюы ... ... ... және ... дамуы, жалақының өсуі басты себепші болып, экономикалық жұмысқа
ынталы адамдар саны ... ... ... ... 4-ші ... аламыз. Онда 1999 жылдан бастап жалпы жұмыссыздық деңгейінің 13,5%
-дан бастап, 2004 жылы 8,3%-ға ... ... ... ... ... ... ... дамыған елдерінің қай-
қайсысын алып қарасақ та олардың экономикасының негізгі бағытының бірі
әлеуметтік салаға бағытталған болып келеді. Өйткені әлеуметтік сала ... ... ... жағдайын, халықтың өмір сүру деңгейін және сол елдің
жалпы экономикасының жағдайын ... ... ... ... ... ... жағдайын
көтеру үшін тұрақты экономикалық өсуді қажет етеді. Еліміздің нарықтық
экономикаға өтуіне байланысты еңбек рыногының ... ... ... ... ... ... ... ең бірінші сол елдің еңбек
рыногына, халықтың ақшалай табыстарына, елдегі экономикалық активті халық
пен жұмыссыздық деңгейіне ... ... ... ... мәні мен ... өте көп ... Себебі, жалақы деңгейі арқылы сол елдің халқының тұрмыс деңгейін,
кәсіпорындардың жағдайын, халықтың менталитетін, ... ... және ... ... ... ... болады. Сондай-ақ жалақы
ынталандыру, жұмыссыздықты азайту, экономикалық активті ... ... ... ... өсуі ... ... атқарады.
Жалақы бұл-жұмыскерге оның еңбегі үшін сапасына, санына және
шығарған қажетті өнімін көлеміне сәйкес берілетін көлем. Қалыпты ... ... ... ... тең және оның ... түрі ... табылады.
Еңбек рыногының құрамдас бөліктері жалақының экономикалық активті
халық, жұмысбастылық, жұмыссыздық, кәсіподақтар өз кезегінде осы еңбек
рыногын ... ... келе олар ... ... ... ... Жалпы
жалақының экономикалық мәні мен қызметтері өте көп болып табылады. Себебі,
жалақы деңгейі арқылы сол елдің ... ... ... ... ... ... ... талғамын, жұмыссыздық және
жұмысбасты халық деңгейін көруге болады. Сондай-ақ ... ... ты ... ... активті халықты көбейту, адамдардың
мамандану дәрежесінің өсуі сияқты қызметтер атқарады.
Еңбек рыногының қалыптасуымен олардың ... ... ... емес ... әсер етуі мүмкін. Бағалы факторларға жалақы мен
сатылатын өнімнің бағасын жаткызсақ, ал ... емес ... ... және ... жағдай, өндірілген өнімге деген сұраныс, әр
түрлі салықтар және елдегі саяси-әлеуметтік жағдайды айтсақ болады. Осы
факторлардың әсерінен еңбек рыногындағы ұсыныс немесе ... ... ... ... ... рыногы жағдайына келетін болсақ,
әрине бұл әлеуметтік-экономикалық сала болғандықтан, еліміздің дағдарысты
басынан кешірген жылдары бұл рынок та ... ... ... ... ... ... ... активті халықтың кемуі. Осы
мәселелерді шешуге және тұрақты экономикалық өсуге қол ... ... әр ... ... жүргізді. Бүгінгі таңда ол реформалар өз жемісін
беріп, елде экономикалық өсу, сондай-ақ өндіріс орындарының көбеюі, сонымен
қатар еңбек ... ... ... келе ... Жұмыссыздық деңгейі
төмендеп, жалақы мөлшері өсуде, әлеуметтік жағдайымыз жақсару ... ... ... ... ... ... соңғы бірнеше
жыл ішінде оң бетбұрыс алды. Рыноктың экономикалық қатынастардың ... ... ... мен ... ... өз ... ... бет
алды.Ендігі жерде еңбек рыногындағы басты мәселе еліміздің тұрақты дамуын
қамтамасыз ету үшін жоғары сапалы бәсеке қабілеті мамандар дайындап, бәсеке
қабілетті өнімдер ... ... ... ... ... еңбек туралы" : Қазақстан
Республикасының 1999 жылғы 10 ... заңы // ... 1999 ж., 24 ... С.Әкімбеков, А.С.Баймұхаметова, У.А.Жанайдаров / Экономикалық
теория. Оқу құралы.-Астана: 2002 - 446 б.
3. Жұмамбаев С.К. Еңбек ... ... ... ... ... 2003-171 ... труда. Учебник / под. ред. пров. В.С.Буланова и пров.
Н.А.Волгина. - М.: МГУ, 1996 г.
5. Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә.Кәсіпорын экономикасы: ... - ... ... 2003 - 252 бет.
6. Әубәкіров Я.Ә. Экономикалық теория негіздері. Оқулық - Алматы,
"Санат", 1998 - 479 ... ... Н.Г. ... ... С.Пб: ... Ком, 1999 - 784 ... Журнал // Экономика и права Казахстана, 2007 г. №11,12,13.
9. ... ... ... ... ... 2006 ... Қазақстан Республикасының өңірлері бойынша. - Алматы.
2006 жыл- 6 бет.
10. Статистический ежегодник. ... - 2007 год. №5.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Енбекти жане жалакыны жоспарлау20 бет
Еңбек нарығының теоретикалық аспектісі29 бет
Еңбектің теориялық аспектілері29 бет
Макроэкономиканың пәні және әдісі3 бет
Бухгалтерлік есептің мәні6 бет
Түркологиялық еңбектерде зат есімнің зерттелуі6 бет
Философияның міндеттері10 бет
1С бухгалтерия бағдарламасының қолданылуымен еңбек көрсеткіштерінің есебі62 бет
KEGO ААҚ персоналының еңбекақысын ұйымдастыру37 бет
«Кит со» ЖШС еңбекақы есептеу және еңбекақының «1С бухгелтерия» жүйесінде жүргізілуі31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь