Сақ тайпаларының орналасуы

Кіріспе
1. САҚ ТАЙПАЛАРЫНЫҢ ОРНАЛАСУЫ ЖӘНЕ ОҒАН БАЙЛАНЫСТЫ КӨЗҚАРАСТАР
1.1 «Сақ» атауының шығуына байланысты пікірталастар.
1.2. Сақ тайпаларының орналасуы.
1.3. Сақ қоғамының саяси . әлеуметтік жағдайы
2. САҚТАРДЫҢ КӨРШІ МЕМЛЕКЕТТЕРМЕН ҚАРЫМ . ҚАТЫНАСЫ
2.1. Сақ.парсы қатынастары: себебі, барысы, салдары
2.2. Сақтардың грек.парсы соғыстарына қатысуы
2.3. Сақтардың көрші мемлекеттермен мәдени байланысы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
Қосымшалар
Кез келген бір елдің ежелгі дәуіріне көз жүгіртер болсақ, олардың әрқайсысының өзіндік қайталанбас құндылықтары бар екендігі белгілі. Мәселен, Мысыр елі өзінің әйгілі пирамидаларымен мақтанса, Италия мен Греция көне өркениеттерін үлгі тұтады, Ирак пен Сирия тәрізді елдер өздерінің Қосөзендік мәдениетімен масаттанады. Көршілес Қытай сан мыңжылдық салт-дәстүрімен ерекшеленсе, біз, қазақ халқы, кезінде бүкіл әлемді ат дүбірімен үркітіп, Еуразиялық кеңістікте ат тұяғы жеткен жерді өз иелігі деп санайтын, «ұлы көшпелілік өркениетті» қалыптастырған өзіміздің ата-бабаларымызбен мақтанамыз. Олар өздерінің жауынгерлік қасиеттерінің арқасында ежелгі деректерді бәрінен де орын алды десе де болады. Қазақ даласының ежелгі көшпенділері әлемдік өркениет тұрғысында өздерінің өшпес іздерін қалдырды деп айтуға тұратындай. Айталық, көшпелілер жылқыны қолға үйретті, зергерлік тұрғысынан келгенде тендесі жоқ «аң бейнелі стилді» қалыптастырды, батыс пен шығысты байланыстыратын «Ұлы Жібек жолын» сыйлады, қайталанбас қорғандар архитектурасын қалдырды.
Қазақстан жерін мекендеген сақ, ғұн, үйсін, қаңлы, т.б. тайпалық бірлестіктер өз заманына сай тарихи оқиғаларға белсене араласты олардың кей бірі көршілес елдерды саяси жағдайын өзгертуге септіктерін тигізіп отырды. Жоғарыды аталған тайпалардың ішінде сақ тайпалық одағы біздің тарихымызда сан қыр жағынан танылды. Олардын мәдениеті, таризхы, әдет-ғұрпы, қоғамдық құрылыстары сол кездің өзінде-ақ көп деген авторлардың енбектеріне арқау болды міне осы замандағы зерттеушілердің мәліметтері негізінде сақтардың халықаралық қатынастардағы рөліне назар аударып көрейік.
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан тарихындағы сақ заманы әлемдік тарихқа қосылған мол мұра екендігін жоғарыда атап өттік. Осы дәуірдің тарихын зерттей отырып, бірщама кейінгі кезендердегі тарихи мәселелрді талдауға, әрі оларға қатысты обьективті тарихи көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік аламыз. Сақ тайпалары сол заманда-ақ көршілес елдермен саяси және мәдени байланысиарға түсіп, өз дәуірлерінін деректерінде есімдерін қалдырып кетті. Кейінгі зерттеушілердің енбектерінде сақтардың көршілес елдермен байланыстары аталғанда, олардың соғыстарына мән беріліп саяси қатынастардың барысы мен мәні, қорытындысы жөнінде нақты дәлелдер айтыла қойған жоқ.
Дүниежүзілік тарихқа көз салсақ ежелгі дәуірдегі халықтар мен елдердің даму деңгейі біркелкі болмағанын көремыз. Мәселе, бұл кезен Еуропа тарихы үшін парсы-грек қатынастарының сипатымен ерекшеленді. Ал, отандық тарихымызда бұл кезендегі даму басқаша сипат алды. Ұлан-байтақ аумақты алып жатқан сақ тайпалық бірлестігі отырықщы көрші елдермен тығыз саяси- экономикалық, сондай-ақ, мәдени байланыстар орната бастады. Сақтардың тарихында тек саяси-экономикалық ғана емес, мәдени дамудың жана кезені басталды\. Жалпы сол кезендегі көшпенділер құрған мемлекеттердің немесе тайпалардың аты өзгеріп отырғанымен негізгі мазмұны, яғни, саяси, экономикалық, әскери құрылымы, әсіресе, этникалық құрамымен мәдени дәстүрлік құндылықтары онша өзгеріске түсе қойған жоқ. Бұлай дегеніміз көшпелілерді мәдениетімен рухани дүниесінде айтарлықтай өзгеру, даму болған жоқ дегендік емес. Тарихшы және археолог ғалымдарымыздығ «Дала өркениеті» деп атаған көшпелілер мәдениеті өзінің мәдени дәстүрлерінін тарихи тамырларын сақтай отырып, көрші халықтарды мәдени жетістіктерін шығармашылықпен игерді.
1. Григорьев В.В. Оскифском народе саках. / /Евразийский народ саки. А.,2006.
2. Струве В.В. Поход Дария I на саков-массагетов.//Известия АНСССР, серии истории и философии, 1946, №3.
3. Толстов С.П. Древний Хорезм. По следам древнехорезмийской цивилизации. М-Л.,1948.
4. Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. М., 1962.
5. Дандамаев М.А. Поход Дария против скифского племени тиграхауда. //Краткие сообщения института народов Азии. 1963, вып.,61.
6. Пьянков И.В. К вопросу о маршруте Кира II на массагетов //Вестник Древней Истории, 1964, №3.
7. Литвинский Б.А. Древние кочевники «крыши мира». М., 1972.
8. Акишев К.А. Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней реки Или. А., 1963.
9. Акишев А.К. Искусство и мифология саков. А., 1984.
10. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерктер). А., 1994.
11. Кляшторный С.Г. Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех тысячилетии. А, 1998.
12. Қазақстан тарихы. I том. А., 1996.
13. Қадырбаев А.Ш. Сакский воин - символ духа предков. А., 1998.
14. Аманжолов К. Қазақстанның әскери тарихы. А., 1999.
15. Учебно-методический практикум по истории Казахстана. А., 2002.
16. Геродот. История в 9-ти книгах. М., 2009
17. Страбон. География. В 17-ти книгах. Л., 1964.
18. Древние авторы о Средней Азии. Ташкент, 1940.
19. Арриан. Поход Александра. М-Л., 1962.
20. Раевский С.Д. Очерки идеологии скифо-сакских племен. М., 1977.
21. Пьянков И.В. Саки. //ИАН Таджикской ССР, ООН, 1968, №3 (53).
22. Погребова М.Н. Раевский Д.С. Ранние скифы и Древний Восток. М., 1992.
23. Литвинский Б.А. Пьянков И.В. Военное дело у народов Средней Азии.//ВДИ, 1966, №3.
24. Абаев В.И. Осетинский язык и фольклор. М-Л., 1949.
25. Тревер К.В. Памятники греко-бактрийского искусства. М-Л., 1940.
26. Бернштам А.Н. Древняя Фергана.// ВДИ, 1949, №1.
27. Гулямов Я.Г. История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент, 1957.
28. Струве В.В. Этюды по истории Северного Причерноморья, Кавказа и Средней Азии. М., 1968.
29. Бэйхай Су. Сақтар мәдениеті сақтар және қазақтар.//Қазақ әдебиеті. 2001, №1.
30. Дандамаев М.А. Иран при первых Ахеменидах. М., 1963.
31. Дьяконов М.М. Очерки истории древнего Ирана. М., 1961.
32. Дандамаев М.А. Политическая история Ахеменидского Ирана. М.,1985.
33. Дьяконов И.М. История Мидии от древнейших времен до IY вв до н.э. M-JI.,1956.
34. Граков Б.Н. Скифы. М., 1971
35. Латышева В.В. Известия древних писателей греческих и латинских о Скифии и Кавказе.//ВДИ, 1947,№17
36. Ковалевская В.Б. Конь и всадник. М.1977.
37. 3аднепровский Ю.А. Взаимодействие кочевников и древних цивилизации и этническая история Средней АзииУ/Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизации. А., 1989.
38. Мартынов И.А. О степной скотоводческой цивилизации I тыс. До н.э.// Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизации. А., 1989.
39. Дандамаев М.А. Политическая история Ахеменидского Ирана. М.,1985
40. Струве В.В. Датировка Бехистунской надписи. //ВДИ, 1952, №1.
41. Салгарин К. Сақтар әлеміне саяхат немесе тарихқа жаңа көзқарас. // Егемен Қазақстан. 1998, 13 каңтар.
42. Полиен. Политические хитрости.// Древние авторы о Средней Азии. Ташкент, 1940.
43. Ставиский Б.Я. Средняя Азия и Иран.//История Иранского государства и культуры. М., 1971.
44. Гаибов В.А. Кошеленко Г.А. Кочевники Средней Азии в эпоху Александра Македонского.//ВДИ, 2005, №1.
45. Арриан. Анабасис Александра. //Древние авторы оСредней Азии. Ташкент, 1940.
46. Курции Руф.// Древние авторы о Средней Азии. Ташкент, 1940.
47. Вайнберг В.И. Ставиский Б .Я. История и культура Средней Азии в древности. М., 1992.
48. Авеста. Избранные гимны. Душанбе, 1990.
49. Руденко С.И.Культура населения горного Алтая в скифское время. М-Л.,1953.
50.Арриан. Поход Александра. Перевод с древнегреческого М.Е. Сергеенко. М-Л., 1962.
51. К.Аманжолов, А.Тасболатов. Қазақстанның әскери тарихы. –А., 1999.
52. Қазақстан тарихы, 5 томдық. 1 том. –А., 1996.
53. Ноянов Е.Н., Сақ, ғұн тайпаларының соғыс жүргізу әдісінің ерекшеліктері. //ҚазМУ Хабаршысы, тарих сериясы №1 (60).- Алматы 2011.
        
        Кіріспе
Кез келген бір елдің ежелгі дәуіріне көз жүгіртер болсақ,
олардың әрқайсысының өзіндік қайталанбас құндылықтары бар екендігі белгілі.
Мәселен, ... елі ... ... ... ... ... ... көне өркениеттерін үлгі тұтады, Ирак пен Сирия тәрізді елдер
өздерінің ... ... ... ... ... сан мыңжылдық
салт-дәстүрімен ерекшеленсе, біз, қазақ халқы, кезінде бүкіл әлемді ... ... ... кеңістікте ат тұяғы жеткен жерді өз иелігі
деп санайтын, «ұлы көшпелілік өркениетті» ... ... ... ... Олар ... ... қасиеттерінің
арқасында ежелгі деректерді бәрінен де орын алды десе де ... ... ... ... ... ... тұрғысында өздерінің өшпес
іздерін қалдырды деп айтуға тұратындай. Айталық, ... ... ... ... ... ... ... жоқ «аң бейнелі ... ... пен ... ... «Ұлы Жібек жолын» сыйлады,
қайталанбас қорғандар архитектурасын қалдырды.
Қазақстан жерін мекендеген сақ, ғұн, үйсін, қаңлы, т.б. ... өз ... сай ... ... ... ... ... кей
бірі көршілес елдерды саяси жағдайын өзгертуге ... ... ... ... тайпалардың ішінде сақ тайпалық одағы біздің тарихымызда
сан қыр жағынан танылды. ... ... ... ... ... сол кездің өзінде-ақ көп деген авторлардың енбектеріне ... міне осы ... ... ... негізінде сақтардың
халықаралық қатынастардағы рөліне назар ... ... ... ... тарихындағы сақ заманы
әлемдік тарихқа қосылған мол мұра екендігін жоғарыда атап ... ... ... ... ... ... кейінгі кезендердегі тарихи
мәселелрді талдауға, әрі оларға қатысты обьективті ... ... ... аламыз. Сақ тайпалары сол ... ... ... және мәдени байланысиарға түсіп, өз ... ... ... кетті. Кейінгі зерттеушілердің енбектерінде
сақтардың көршілес елдермен ... ... ... ... ... ... ... барысы мен мәні, қорытындысы жөнінде нақты
дәлелдер айтыла қойған жоқ.
Дүниежүзілік тарихқа көз салсақ ежелгі дәуірдегі халықтар мен
елдердің даму ... ... ... көремыз. Мәселе, бұл кезен Еуропа
тарихы үшін парсы-грек қатынастарының сипатымен ... Ал, ... бұл ... даму басқаша сипат алды. Ұлан-байтақ аумақты алып
жатқан сақ ... ... ... ... елдермен тығыз саяси-
экономикалық, сондай-ақ, мәдени байланыстар орната бастады. Сақтардың
тарихында тек ... ғана ... ... дамудың жана кезені
басталды\. Жалпы сол кезендегі көшпенділер құрған ... ... аты ... ... ... ... ... саяси,
экономикалық, әскери құрылымы, әсіресе, ... ... ... құндылықтары онша өзгеріске түсе қойған жоқ. ... ... ... рухани дүниесінде айтарлықтай өзгеру, даму болған
жоқ дегендік емес. Тарихшы және ... ... ... өркениеті»
деп атаған көшпелілер мәдениеті өзінің мәдени ... ... ... ... ... ... ... жетістіктерін
шығармашылықпен игерді.
Отандық тарихымызда өзіндік сипат алған сақ кезенін көршілес
елдердің көне ... ... ... көп мәселенің бет-пердесін
анықтауда үлес қосары анық. Мемлекет болып ... ... ... ... түбінде саяси, мәдени немесе экономикалық қатынастарға
түсетіндігі ... ... осы ... ... ... ... саяси-экономикалық байланыстарынын тарихын ғана баяндаумен
шектелмей, керісінше сол ... ... ... ... ... ен ... өзектілік болып табылады.
Бітіру жұмысының хронологиялық шеңбері. Жұмыс ... VII – ... ... ... ... шығып, Еуразия кенестігнде көшпелі
мәдениет ... ... ... ... көрші мемлекеттер мен
қарым -қатынасына ... ... ... әр түрлі авторлардын деректері
мен кейінгі зерттеулердің негізінде, сақ тайпаларынын сол кездегі ... ... ... және ежелгі гректермен саяси-мәдени
байланыстары қарастырылады.
Мәселенің зерттелу деңгейі. ... ... ... ... біз сол ... ... юөлек
қарастырылып отырған тақырыпқа тікелей қатысты зерттеулерге жүгінеміз. Ал
ол зерттеулерді бз хронологиялық шенбер бойынша ... ... ... ... және тәуелсіз Қазақстан уақытындағы деп 3 кезенге
бөлеміз.
Қарастырылып отырған тақырыпқа ... ... ... қалам тартқан зенрттеушілер енбектері ішіндегі ен құндысы ... «О ... ... ... атты монографиясы [1]. Зерттеушінін
сақтайпаларына қатысты ... ... ... ... енбек өзінін құндылығын жоймайды. В.В. Григорьев алғашқылардын
бірі болып сақ этнониміне талдау жасап, грек ... ... ... ... қоныстану ариялын айқындауға тырысады. Оның бұл ... ... ... зерттеулеріне таптырмас олжаға айналды.
Қазан төнкерісінен кейін сақ дәуірі зерттеудін жана кезені
басталды. ... ... көп ... ... қазбалар
жүргізіліп, олар жазба деректермен салыстырылып ғылыми айналымға көп деген
жана көзқарастар келді. ... ... сақ ... ... жарық көргені соншалықты, оларды санамалауды өзі бір бітіру
жұмысынын көлеміне асып кетері ... ... да біз ... ... ... ... ... қатысты енбектерге шолу
жасаймыз.Кеңес заманында сақтардың көрші мемлекеттермен ... ... ... ... ... ... ... тақырыпқа қатысты зерттеудің қатарына академик
В.В.Струвеннің көлемді еңбегін алуға болады[2]. Ғалым ... ... ... ... ... Дарий I қарым-қатынасына арнаған.Автор
Бехистун жазбасына сүйеніп сақ-парсы соғыстарының барысын және ... ... ... Алайда В.В.Струве Дарийдің сақтарға жасаған
жорығының уақытын, Бехистун жазбасын ... ... ... бір ... ... өз ... ... парсы
мемлекетімен байланысқа баруларының себептерін анықтауға тырысқан[3,4].
Біз қарастырып отырған мәселенің ... ... ... ... ... ... ... септігін тигізді[5]. Ирантанушы ғалым
өзінің бұл ... ... ... ... байланысты мәтіндерге
талдау жасап,өзінің жоғары деңгейдегі тіл маманы екендігін көрсете білген.
Шығыстанушы ғалым В.В.Бартольдтың пікірі бойынша, арийлердің
жаңа ... ...... Вайж», «Ариран» деп аталынып, кейіннен
"Персия» атауын "Иран" атауы ... ... ... ... ... ... кітабынде Амудария мен Сырдария өзендері
аралығын мекендеген көшпелі тайпалар «турлар» деп беріледі. "Тур" ... ... ... ат ... ... ... ... ұғымды
білдіреді.
И.В.Пьянковтың мақаласында Кир II сақ тайпасы массагеттерге жасаған
жорығының бағыты ... өте ... ... ... ... талдай отырып,парсы әскері мен сақтардың қақтығыстары өткен
жерлерді ... ... ... ... массагет тайпасының
орналасуын анықтау үшін де ... ие ... ... ... тарихымен белсенді ... ... [7] ... еңбегі біздің қарастырып отырған мәселелер
бойынша көптеген тұңғиықтарды айқындауға көмегін ... ... әр ... ... ... ... ... талдаудан өткізіп
барып жариялағандығы көрініп тұр. Ғалымның «сақ» атауының пайда ... ... ... ... тың ... және сақ ... ... дайындаған кестесі бүгінгі күнге дейін ғылыми құндылығын жойған
жоқ.
Бітіру жұмысындағы кейбір мәселелер ... ... ... ... табады. Мәселен, К.Акишев пен Г.Кушаевтің ... ... ... ... ... ежелгі көшпелілердің болмысы
барынша үлгілі сипатталған [8]. Олардың бұл ... ... ... ... бірі ... ... ... кейін қазақ ғалымы
К.Ақышевтің сақ тайпаларына байланысты кеңес одағының азулы зерттеушілері
мойындаған еңбектері жарық ... өз ... ... кейін, тарих ғылымына жаңаша
бетбұрыс жасалды. Мәселен, арнайы «тарих ... ... ... ... кеңестік бұғаудың ықпалымен емес,ұлттық-патриоттық тұрғыда
жазыла басталды. Бұрын белгісіз болған ... ... ... түгенделу үстінде. Тәуелсіздік алысымен қазақстандық
ғалымдар қазақ тарихын ұлттық идеяға сай ... ... ... ... ... ... біз ... отырған мәселелер арнайы
зерттелмесе де,бірен-саран пікірлер айтылды.
Егеменді Қазақстанның тарих ғылмында жазылған ... ... ... ... очерктері» болып табылады [10]. Мұнда бүкіл қазақ
тарихының келесі мәселелері әрине қарастырыла қоймады, бірақ біздің ... ... ... ... ... ... ... қатысты мәселелер белгілі ғалымдар
С.Г.Кляшторный мен Т.И.Сұлтановтың біріккен құнды еңбектерінде [12]. және
қазақ ... ... ... ... ... көрген
«Қазақстан тарихы» Академиялық баспасында өте жақсы ашылған.
Зерттеуіміздің негізі болып табылатын сақтардың көрші елдермен ... ... пен ... ... ауыз ... ... қамтылған.Аталмыш авторлардың
зерттеулері ... ... ... және ... ... ... ... болып табылады деуге болады.
Зерттеу жұмысымыздың тарихнамалық негізін қорытындылай келгенде
аталмыш тақырыпты толығымен ашуға көмектесетін еңбектің әлі ... ... ... ... ... деректердің аздығы және осы
аз деректердің түпнұсқасымен жұмыс ... ... ... көреміз.
Дипломдық жұмыстың деректік негізі. Қазақстан тарихындағы б.з.б. VII
–IV ғасырлар аралығы ерте темір дәуірі кезеңі деп ... Бұл ... ... ... көне ... грек, латын тілдерінде жазылған
шығармалар және ... ... ... ... көне иран ... ... VII ... шығыста ірі-ірі төрт мемлекет тұрды. Олар: Мидия
(Иран үстірті), Лидия (Кіші Азия), ... ... мен ... өзен аралығы)
және Египет. Б.з.б. 558 жылы парсы тайпаларының ... ... ... салушы Кир билікке келеді. Ахменид әулетінен ... Кир, ... ... ... және т.б. ... басқарды. Бұл патшалардың
тапсырмасымен тасқа ... ... ... ... ... ... келіп
жетті. Олардың қатарында І Дарийдің «Бехистун», «Нахши Рустем», Ксеркстің
"антидэвтік» тас жазбалары бар. Парсы ... I ... ... 552-486 ... ... ... атын қалдыру мақсатында биік жерде орналасқан қара
жартасқа өзінің өмірінде атқарған істерін жазу және ... ... Бұл ... «Бехистун» атымен белгілі[15]. Тақырыптың деректік
қорын ежелгі грек авторларының шығармалары мен ... ... ... ... ... жазбалар құрайды. Осы деректердің ішінде
уақытының ертерегімен және мәліметінің түп нұсқалығымен ... ... Бұл ... ... патшасы Дарий I бұйрығымен б.з.д. 518 ... ... ... бес ... тұрады. Соңғы бесінші бағанасында
парсы империясындағы сатраптардың аттары берілген. Деректің құндылығы ... сөзі ... сақ ... ... ... ... ... ғасырда Бехистун жазбаларының оқыла бастауымен ғалымдардың
белгісіз «сақ» тайпасына деген қызығушылығы пайда болып, сақтанудың ... ... Осы ... ... көптеген ғалымдардың зерттеулеріне
арқау болып, бірталай пікірталастар туғызды. Деректе тек қана ... ... мен ... ... қатысты мәліметтер ғана емес, сонымен
қатар сақтардың антропологиялық сипатын анықтауға ... ... Олай ... ... ... ... I тұтқындаған сақ патшасы
Скунха және парсы сарайына ... ... ... ... ... ... жазбасында Сырдарияның төменгі ағысы
бойы мен Арал теңізінің солтүстік-шығысын мекендеген тайпаларды "дахтар"
деп ... ... ... ... ... Персепольде I
Дарийдің осы аттас жазбасы сақталған. Жазбада тақта отырған парсы патшасына
сыйлықтар әкеліп ... ... ... сақтар бейнеленген. Бұл ... ... ... ... киім ... мен ... ... алуға болады.
Ерте темір дәуірі тайпалары жайлы жазылған жазба ... ... ... негізінде жазылған көне ирандық зороастризм
дінінің қасиетті кітабы - ... атап ... жөн. Бұл ... ... жер-су атаулары, тайпалар ... ... ... II
мыңжылдықтың аяғында бүгінгі Иран және Үндістанның ... ... ... ... ... ... ... ғылымда арийлер мекендеген
жеріне байланысты бірнеше пікір қалыптасқан. Олардың ... ... ... жерін Еуропамен, енді ... ... ... ... ... ... ... ғалымы
С.Г.Кляшторный «Қазақстанның үш мың жылдық жылнамасы» еңбегінде «ариилердің
әуелде мекендеген жері бүгінгі батыс Қазақстан аумағы» деп ... ... ... теңізі – Ворукаше, Арал теңізі – Чайчаста, Еділ өзені –
Рангха, ...... ...... ... ... берілген деген
пікір білдіреді (11,24). Зороастризм дінінің қасиетті ... ... ... діни ... ... ... ... болады.
Көне грек, латын тіліндегі деректерге ... ... ... ... [17], ... пен ... Ктесийдің "Скифия" шығармалары жатады. Скифтер жайлы жазған
авторлардың алғашқыларының бірі – Гомер (б.з.б.VII ғ.) болып табылады. ... ... ... бөлігінде мекендейтін тайпаларды "бие ... ... ... т.б. ... еңбектері қолданылады. Полиен Дарий
I мен сақтардың соғысы кезіндегі қарапайым жылқышы ... ... ... ... ... ұрпақтарына үлгі етіп қалдырады [18].
Қарастырып отырған кезеңге қатысты деректердің ... ... ... ... шығармасы мол мәліметтерімен ерекшеленеді. Алайда,
кітапта сақ тайпаларының орналасуы, ... мен ... ... ... ... мәліметтер бергенімен, тарихшы ретінде бұл мағлұматтарға аса
сақтықпен ... ... ... ... ... сақтар мекендеген жерінде
болған емес және олар туралы тек ... ... ... өзінің
шығармасын б.з.б. 430-420 жж. жазған. Шығарма тоғыз кітаптан тұрады. Соның
бірінші-Клио және төртінші-Мельпомена ... ... ... тайпалардың атаулары, олардың шығу ... ... ... ... тұрмысы, діни наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптары жайлы
жазылған.
Қазақстан жерінде мекендеген ерте ... ... ... ... ... грек географы Страбон (б.з.б. 64-30 жж.) да ... ... 17 ... "География" деп аталады. Осы шығарманың тоғызыншы
және ... ... ... мен Орта Азия және осы ... ... ... жазылған. Біздің заманымыздың I-II ғасырларында жазылған
Птолемейдің "География" шығармасында да құнды ... бар. ... мен Орта Азия ... ... тау ... өзендер мен
көлдердің географиялық координаттары көрсетілген.
Археологиялық деректер. Сақтардың көрші ... ... ... үшін ... ... ... пайдаланылды. Сақ
тайпаларына қатысты археологиялық ескерткіштер Қазақстанның ... ... ... Сақ ... ... ... ... Жетісу және Орталық Қазақстан, Оңтүстік және Шығыс ... ... және ... ... жиі ... ... ғалымдар
тұрақтар мен қорғандарда қазба жұмыстарын жүргізіп, ... діни ... мен ... тұрмысы мен шаруашылығына қатысты мол
мәліметтер алды.
Жетісу жерінен табылған археологиялық ескерткіштер қатарына ... ... ... ... төбе" қорымы, Боралдай қорымы және т.б.
кіреді. Бесшатыр ... Іле ... оң ... ... ... Қорымның басты ерекшелігі 31 обаның шоғырланып орналасуында.
Бесшатырлық ... ... ... ... ... есте
қалдыруға тырысқанын көрсетеді. Обалардың көлемі көсемнің құдіреті мен
байлығына сай келіп, келер ... ... ... пен ... ... тиіс болды.
"Есік" қорғаны – ... ... 50 ... ... осы ... өзеннің сол жақ жағалауында ... ... ... ... ... солтүстікке дейін 3 шақырымға созылған.
Қорым қырық бес қорғаннан тұрады. "Есік қорғаны» атымен әлемге ... 1969 жылы ... Сол жылы ... ... салдары көктемгі сел
тасқындарының болуына әкеп ... ... ... ... ... ... ... жаңа құрылыс салу барысында әлемге "Есік"
қорымына кіретін қорғанның біріне қазба ... ... ... жұмысын
жүргізген археологтар қорғанның бүйірінде орналасқан бес қатар бөренеден
тұрғызылған қосымша ... ... ... ... "алтын адам" осы
қабірден ... еді. Сол ... әлем ... туғызған "алтын
адам" 17-18 жасар ханзада деп жарияланды. Қорғанның ішіне үңілсек қабірдің
оңтүстік және батыс ... 26 қыш ... ... көруге болады.
«Таңбалы тас» ескерткішінде қола және ерте темір дәуірінде
салынған бейнелер бар. ... ... - сол ... өмір ... ... ... олардың тұрмыс-тіршілігі, дүние танымы
туралы білуге болады.
«Боралдай» қорымы Алматы қаласының шетінендегі Үлкен ... ... ... Боралдай кентіне дейін созылып жатыр.
Қорымда жалпы саны- 63 оба бар. ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы осындай «қасиетті жерлерге»
құрбандық ... ... етіп ... және ... ... тән ... ескерткіш -
Тасмола мәдениеті деп аталады. Бұл ... ... өзге ... ... бар. ... Бесшатыр қорымында ағаш бөренеден
жасалған обаның ішінде адам жерленіп, сыртынан тас ... ... ... ... ... ... болуында. Мәйіт негізгі
обада жерленіп, сыртына топырақ үйіндісі төгіледі. Ал қосымша қорғандарда
құрбандыққа ... ... ... ... ... және қыш ... ... мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты
ежелгі тарихымыздың қалыптасуында елеулі қызмет атқарған сақ ... ... ... ... ашып ... Және де ... кеңестік және отандық тарихнамада зерттелуінің негізгі
бағыттарын қарастыра отырып, ... ... ... ... ... ... жасау.
Анықталған мақсатқа байланысты алдымызға мынадай міндеттер
қойдық;
-«сақ» атауының шығу тегі мен ... ... жүйе ... ... одағындағы тайпаларға сипаттама беру және әр түрлі
деректермен зерттеулер негізінде оладың ... ... ... қатынастардың қалыптасуы мен барысын талдау;
-Ескендір Зұлқарнайынның сақтармен болған қақтығыстарын қорытындылау;
-сақтардың көрші халықтармен көрші ... ... ... ... ретінде сақ тайпаларының көрші мемлекеттерімен
саяси-мәдени байланыстары алынды.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... тілдік, хронологиялық, ұлттық, мемлекеттік шектеулердің болмауында;
мәселенің жаңа методологиялық тұрғыда ... ... ... аударылуында; сақ ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері мен дәстүрлері ұлттық-мәдени тарихымыздың қалыптасуымен тығыз
байланыстылығы туралы методологиялық принципті ... ... ... ... көрші халықтармен саяси –мәдени байланыстары ... ... жаңа ... түсірілген;
-сақтардың көршілес мемлекеттермен қарым-қатынастарын зерттеудің
жетістіктері мен кемшіліктері нақты түгенделді.
Ғылыми-практикалық құндылығы. Жұмыс сақтардың көрші ... ... ... ... отырып, тәуелсіз Қазақстанның тарихи
дәстүрлерін берік ұстанған бейбіт ... ... ... ... ... ... мәдениетіміздің дәстүрлері мен
сабақтастығы туралы ғылыми ... ... ... ... ... мемлекетіміздің жарқын тарихи үрдістері ... ... ... ... құрылымы.
Зерттеу жұмысы кіріспе, екі ... ... ... ... ... тұрады.
1. САҚ ТАЙПАЛАРЫНЫҢ ОРНАЛАСУЫ ЖӘНЕ ОҒАН БАЙЛАНЫСТЫ КӨЗҚАРАСТАР
1.1 «Сақ» атауының шығуына байланысты пікірталастар.
Парсылардың ... ... II, ... патшасы Кройсоспен б.з.б. 558—29
жж. соғысқанда, сақалармен одақтасқан. Кейін ... ... ... ... өзіне бағындаруды ұйғарды. Құрыш сөйтіп, Сақа жеріне
басып кірді. Алайда ... ... ... ... кезде, сақа
жауынгерлері тұтқиылдан бас ... ... та, ... де ... туралы аңыз осы кезде шықты. Бұл аңыз расқа тән — Құрыш ... ... ... ... ... ... кері ... Сына
жазуы мәтіндерінің кейбір этнонимдері грек деректемелеріндегі ... ... ... ... Геродоттың өз айтуы ... ... ... ... округіне кірген (Геродот, Ш, 92)
ортокарибантийлері тиграхауда-сактарға, амюргийлік сақтар — хаумаварга-
сақтарға ... VIII, 64), ал ...... және Ксеркс жазбасына
сәйкес келеді. Басқа да грек авторларының ... ... ... ... «азиялық скифтер» деген терминді қоса отырып, сактарды скифтер ... Бұл атау грек ... ... ... ... Қара ... еңірі
мен Алдыңғы Азияның көшпелі скиф тайпаларына қарап ... ... ... ахеменидтік сьша жазуларыңда кездеспейгін басқа атаулар да
бар, олар: массагеттер, савроматтар (кейінгі ... ... ... ... пасиандар, сакараулдар ... ... жэне ... ... ... ... мен Орта
Азияның осы замангы картасына орналастыру туралы мәселе әлі ... жоқ. ... арғы ... сақтарды оқшаулап бөлуде таяу уақытқа
дейін екі көзқарас болып келді. Бірінші ... (В.В. ... ... Арал ... ... ... және Әмудария мен Сырдария
өзендерінің төменгі бойларына орналастыру керек еді. Мәселені бұлайша коюға
I Дарийдің сақтарға ... ... ... жолы туралы әңгімелейтін
Бехистун жазбасынын бесінші ... ... ... қайта құруды ұсыну
негіз болды. Бехистуннан алынған мәтінінін қалпына келтірілген болігін, ал
одан кейін Накши-Рустем және ... ... ... ... ... ... — парадрайа-сактардың және «Соғдының ар
жағындағы» сақтардың массагетгерге, дайларға, каспилерге сәйкестігі ... ... ... ... ... айтады, оған карағанда парадрайа-
сақтар деп Оңтүстік Ресей және онымен ... ... ... ... скифтерді түсіну кажет болады. Бехистун жазбасын жаңадан зерттеу
және аудару Бехистун жазбасының V ... ... ... ... әкеп ... ... уақытта парадрайа-сақтарды Қара теңіздің
солтүстік төңірегіне орналасты деу дұрысырақ деп саналады. Орта Азия ... ... ... екі тобы (хаумаварга мен ... ... ... ... ... болған. Кир мен Дарий жорықтар жасаған
тиграхауда-сақтар ... ... мен ... ... ... ... Скунха деп аталатын ... ... ... ... ... ... бірге Дарийдің бұйрығы ... ... ... жердегі жартасқа қашап салынған. Ежелгі Шығыстың ең
көне және аса маңызды саяси кұжаттарының бірі деп ... ... ... ... сақ ... ... алумен байланысты оқиғаларға
арналған V ... ... ... ... патша былай дейді: содан кейін мен ... ... ... бөрік киетін сақтар шайқасқа шықты. Мен теңізге жеттім де,
бүкіл ... арғы ... ... ... мен ... бір бөлігін
ойсырата талқандадым да, екінші бөлігін тұтқынға алдым... Скунха деген
көсемін қолға ... ... ... Сол ... мен өз дегеніммен екінші
біреуін (олардың) көсемі қылып ... ... ... ел ... ... мәтін шошақ бөрік киетін тиграхауда-сақтар туралы ақпарат беретін,
сақталып қалған бірден-бір жазбаша құжат ... ... Онда ... жері басталатын бір судың бар екендігі де айтылады. Сақтар ... ... ... патшалары Дарий мен одан бұрынғы II ... ... ... ... қатарына жатады. Осы оқиғалар туралы
егжей-тегжейлі әңгімелейтін Геродот массагеттер ... ... ... ... ... ... арғы жағындағы күннің шығу бағыты
бойынша орналастырады (Геродот, I, 201, 204). II Кир мен ... ... ... ... ... Дарий өзінің ізашарының жүрген жолын
кайталай отырып, сақтармен Әмударияның арғы ... Арал ... ... деп санайды, екінші біреулер II Кир массагеттермен Үзбой ... ... ... ... ... ... батыс саласы) шайқасты,
ал Дарий сақтар жеріне Әмударияның орта тұсынан өтті деп санайды. Бір нәрсе
айқын: пікірлердің қайшылықтарына ... екі ... ... ... ... ... бұлардың жері Геродоттың
ортокарибантийлерініңнемесе Бехистун ... ... ... ... ... ... ... деп топшылау керек. Географиялық
жағынан алғанда, бұл — Каспийдің шығыс төңірегі мен ... ... ... қоса алғандағы Арал өңірінің аймағы. Массагет одағы, ... тер, ... ... ... ... да ... ... Шашты, Тянь-Шаньді және Жетісуды мекендеген
деген пікір де бар. Страбонның айтуы бойынша, массагеттерден солтүстікке
таман, ... ... ... XI, 9,2) жерлерде дай ... ... арғы ... олар Александр Македонскийдің
замандастарына да мәлім болды. Антик авторлар ... ... ... ... ... жерлерде орналастырады.
«Дах» атауы неғұрлым ертеректегі деректемелер- «Авеста» мен Ксеркстің
«дэвтер» ... ... да ... ... бәрі ... ... ... солтүстігіне таман аймақты мекендегенін, ... ... ... ... Б. з. б. III ... орта
шенінде дайлар тарих ересінде массагетгердің орнын алып, Каспий маңының
оңтүстік-шығысынан, Парфия шекарасынан ... ... Осы ... бері
«көптеген скифтер, Каспий теңізінен бастап, дайлар деп аталады» (Страбон,
XI, ... І ... ... ... ... ... одақтар
тарих сахнасына көтерілді.Олардың саяси-мәдени және экономикалық дәуірлеуі
ғылымда «ерте темір дәуірі» немесе «ежелгі ... ... ... ... Ол ... одақтардың ішіндегі ең ежелгісі және
кең ... ... сақ ... ... ... ... ... пікірлері бойынша сақтар андрон
мәдениетінің тікелей ... ... ... ... және ... зерттеулер дәлелдеп отыр
[8.121-136].
Жалпы ... біз ... ... бірі ... сақтар жөнінде әлі күнге ... ... ... ... ... ... «сақ» атауы жөнінде, сақтар бірлестігіндегі
тайпалар жайында, сақтардың орналасуы мен ... ... ... ... ... айналым ... біз бұл ... ... ... ... ... ... жасалмады деуден мүлде аулақпыз. ... ... ... мен ... мәліметтер негізінде тұжырымдамалар жасалуда,
және де жалғаса бермек. Осы күнге дейін ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған сақ мәселелерінің ішіндегі
ең күрделісі де, қызықтысы « сақ» ... ... ... ... ... төңірегіндегі пікірлер ежелгі заманда-ақ қалыптаса
бастады десе де болады. Оны сақ атауының ... ... ... кездесуі
және осы турасында сол кездегі ғалымдардың айтқан көзқарастары дәлелдей
түседі. Жалпы ... ... өзі ... ... пікірінше
б.з.д.641-640 жылдары ассирия анналдарында ұшырасады. Онда сақ ... ... ... жөнінде баяндалады. Бұл жағдай ... ... ... ... ... ... этнонимінің
болғандығын көрсетеді [20,143] Одан кейінгі мәліметтерді ... ... ... ... сақтар дегеніміз ... ... ... ... деп ... ... Плиний де қайталап, парсылар
скифтерді жалпылама сақтар деп ... ... өз ... ... үнді жазбаларында «сақ» сөзі үнді тілінің негізінде ... ... ... ... ... сәйкестендірілген [7,157].
Диодор былай деп жазды: «Скифтер тайпасы көп ... өсті ... ... тұлғалары болды. Сол тұлғалардың есімдерімен кейіннен
сақ, ... ... т.б., ... ... ... ... Автордың
мәліметіне қарағанда «сақ» сөзі белгілі бір тайпаның атауы емес, ... адам ... ... ... жетелейді. Бірақ, әрине біз
аталған автордың ойын қолдай салудан алақпыз, қайткенде де оны ... ... ... ... ... ... ... грек салты «қалқанмен»
байланыстырады. Бұның түсіндірмесін ... ... ... ... ... ... ... тапқандықтан оларды осылайша атады» [23,43].
Мәліметке қарағанда «сақ» атауы олардың кәсібіне байланысты ... ... ... ... бір қадам жақындай қоюы күмәнді. Әйтсе де, ғылыми
іздеңісті қажет етпегендігі анық.
Ғалымдардың бір тобы ... ... ... ... ... Сақ тайпасына өзінің көлемді зерттеуін арнаған орыс
шығыстанушы ғалымы В.В.Григорьев «сақ» сөзінің түп тамырын ... ... ... ... ... «ит» ... ... тырысады [1,37].
Ғалымның сөзіне сүйенсек «сақ» парсыша немесе славянша баламасы
«ит» ... ... ... ... атауы «иттер» дегенде саяды.
Парсылар сақтарды, «сақа», оларды «ит» деп қорлаған деп ... ... ... дұрыстығына көшпелілерде өздерін «ит» деп атау дәстүрінің
ежелден барлығын, оның тіпті де ... атау ... ... түрік
халқының бір бөлігінің қазірде «ноғай» деп атайтындығын, ал ... ... сөзі ... «ит» ... ... ... дәлел етеді.
Алайда, атақты ғалымның бұл пайымдауымен де келісу қиын
сияқты.
Себебі, пікірімізді оның ... ... ... ... ... ... ... «нохой» сөзінен емес, Алтын Ордасының әйгілі бегілер бегі
Ноғай ... ... ... ... орай ... ... тұп төркіні,
тіпті, моңғолдың сол «нохойынан» деген ... ... де ол ... халақтық
түсінікте ит емес, кісі аты.
Біздің түсінігімізде сақ-бүкіл «азиялық скифтерге» көне
парсылардың ... ... ... ... ... ... бөлу ... грек тарихшысы Страбон оларды «азиялық скифтер» деп атайды. Рим
жазушысы ... ... де ... ... ерекшелеудің Геродотта бар екендігі де ... ... ерте ... бар, көне ... үшін ... ... ... орныққан атау. Сондықтан В.В.Григорьевтің осы ... ... жаңа ... ... өзгеріске ұшырап «сек» аталуы деуі көңілге
қонбайды.
Оның үстіне көне парсыша ит деген ұғымды «спако» ... сөз ... ... ... ... ... ... қалаған атақты Кир патшаның
асыраған өгей шешесі, бақташы Митридаттың әйелі Спаконың атын ... деп ... ... ... ... осы ұстанымда қатып қалған тәрізді.
В.В.Григорьев «сақ» атауының ежелгі парсы тіліндегі «ит» ... ... ... ... ... ... халқы деп есептейді. Бұған
байланысты ғалмының өзіндік ойы толғамы болған шығар, ... ... ... ... және ... ... деп баса атап өту орынсыз. Қалай
дегенде В.В. Григорьевтің ... ... ... ... ... ... ... одан ары дамытқан еді. Олардың қатарында Ван
Виндекс 1949 жылы Х. Шелдтің зерттеулеріне ... ... сөзі ... және ... ... «ит» ... ... келеді [7,157].
1951 жылы француз ғалымы О. ... ... ... ... ... ... ... сын айтты. Ол көптеген
лингвистикалық талдаулар жасап, «сақ» сөзі итті ... ... ... ... ... ежелгі иран тілі контекстінде қарастырып,
оның аудармасы «жүру», «жүргізу», «ағу» дегенді білдіретіндігін айқындады.
Осылардың ... ... ... ... ... «жылдам»,
«көшпелі» ұғымындарына келеді деп, өз пікірін ұсынады [7,157].
Осыған қарамастан ... ... ... жануарлар
әлемімен байланыстыру азая қоймады. Мәселен, В.И. Абаев «сақ» ... ... Оған ... ғалымдар иран немесе тәжік тілдеріне
сүйенсе, ол осетин тіліне негіз артып, «сақ» сөзінің баламасы бұғы дегенді
алдыға тартты. ... ... ол бұғы ... ... болғандығымен
айшиқтайды [24,37-49].
Келесі бір зерттеуші Г. Бэйли 1958 жылы «сақ» ... «ит» ... ... ... келмейді, бұл үлкен қателік деген
пікір ... ... қоса ... О. Жемераньидің «жүргізуші»,
«қозғалышу» деген көзқарастарын қолдамады [7,158].
Бұлардан басқа «сақ» ... ... ... ... К. ... ... ... Оның пікірінше «сақ» атауы бір халықты
білдіретін сөз емес, діни лақаб есім. К. ... ... ... ... ... өзге діндегі көршілерін осылай,
яғни ... деп ... ... зерттеушінің пікірінше сақтар парсыларға
жабайы көрінген, өзге бір ... ... ... соған байланысты сақ атауын
иеленген. Сақтар ұстанған дін қандай ... ... К. ... ... ұшқындары деп жауап береді [1,37-38]. Мұның да тарихи ... ... ... ... ... К. Риттердің бұл тұжырымдамасы
кейінгі зерттеушілердің еңбектерінде ... ... ... өзі ... аңғартатындай.
Сақ этнонимінің этимологиясы жөнінде өз пікірін білдірген
ғалым Б.А. ... ... ... ... ... ... білдіретін «саг»
сөзімен шықты дейтін пікірімен де келісе қою қиын. Себебі, сақ этнонимі тек
осетиндердің арғы тегі ... ғана тән ... ... көшпелілердің
белгілі бір бөлігіне, яғни тұтас сақ тайпалық бірлестігіне берілген атау.
Ендеше, көне ... ... ... теріскей шығысындағы тайпалық
одақтардың бірінде бар ... ... ... ала ... оны ... ... етіп ... ешқандай қисынға келмейтін секілді. Ол үшін белгілі бір
себеп болуы ... Оның ... ... ... ... ... заманда аландар
савроматтар (сарматтар) құрамында жүргенін де ұмытуға болмас.
Сондықтан да Б.А. Калоевтің «сақ» этнонимін ... ... ... ... ... ... ... дейтін пікірін де бар болғаны
сөз ұқсастығын негізге алғанна туған пайымдаулардың бірі деп ... ... ... ... сөз ұқсастығын алдану ... үшін ... ... бар ... ... мысалды, басқаны қойғанда, осы сақ атауына
байланысты ғалымдар болжамынан да келтіруге болады. ... ... үш ... бірі - ... ... мәнін түсіндірген
зерттеушілердің біразының осындағы «тигр» сөзін қазіргі Ирак жеріндегі екі
өзеннің бірінің атауы – ... ... ... ... негізі
болмаса да Каспий теңізінің шығысын мекендеген тайпаларды « көшіріп»
апарып, сонау ... ... Тигр ... ... ... белгілі. Кезінде Роулинсон « сака – таграхауданы» - « ... ... ... ... ... ал Бенфен – « Тигр өзенінің
суын ішуші сақтар», яғни « Тигр ... ... ... деп дәлелдеген.
Алайда мұның бәрі сөз ұқсастығына алдану еді. ... « сака ... ... ... ... ... ... – «шошақбөрікті
сақтар» болатын.
Жалпы ... ... ... ... аталған
зерттеушілердің пікірлері негізінде мынадай қорытындылар жасауға ... ... ... ... өз ... ... ғалымдардың тұжырымдарына
қарағанда, бүгінге дейін ... ... ... ... ... дұрыс
нұсқасына жақындау пікір айтыла қоймаған тәрізді.
Әр зерттеуші, әртүрлі деректер тұрғысынан « сақ» ... ... сан – ... жүргітеді. Біздіңше, « сақ» атауының түсінігін
ежелгі көшпелілердің тұрмыс – тіршілігін, кәсібін, орналасқан жерін ... ... ... мемлекеттемен қарым қатынасн анықтау арқылы, себебі
« сақ» сөзі тайпалық атау ретінде ең ... ... ... ... ... ... ... енгізілген, сақтардың
ұрпақтары деп саналатын халықтардың болмысын зерттеу арқылы қарастыру кезек
күттірмейтін мәселе сияқты. Ал, сақ ... ... ... ... сақтары, т.б. сақтардың этимологиясы жөнінде сақтардың
топтасуына байланысты қарастырған кезде тоқталып өтетін боламыз.
Сақ бірлестіктері туралы мәліметтер кездесетін негізгі ... ... ... ... 1) ... ... ... (гректер) — Геродот
(б.з.б. 5 ғ.), Ксенофонт ... 6 — 5 ... ... ... 2 ғ.), ... ... 2) ахемен әулетінен (көне парсы) қалған сына жазулар
(Бехистун сына жазуы, т.б.). Ішінара Қытай ... де ... ... ... ... ... “сақтар” және олардың түрлі
тайпаларының атауларына ... ... ... ... ... толық, неғұрлым көлемді сипаттамалар жоқ.
Парсы жазбалары тұрақты түрде “сақ” атауын қолданса, грек ... ... ... скифтері” деп атайды. С. Қара т. бен ... ... Төм. ... ... Кир мен ... І уақытындағы
парсылардың, Геродот, Александар Македонский ... ... ... Олар көне ... ... ... жасап, б.з.б. 6 —
5 ғ-ларда парсылардың Ахемен әулеті билеген мемлекеті құрамына ... ... үш ... тобы ... ... ... парсы деректері
бойынша) кеңінен қолданылады. Бұлар: хаумаварга ... ... ... ... ... ... тиграхауда сақтары (шошақ бөрікті
сақтар), тиай-парадрайа сақтары ... арғы ... ... ... екеуін Геродот амюргилер және ортокарибантилер деп атаған. Көптеген
ғалымдар Жетісуды, Қазақстанның оңт. өлкелерін, Солт. Қырғызстан мен ... ... ... сақтары мекендеген, сондай-ақ олардың қатарына
Алтай тайпалары да кірген деп ... Көне грек ... ... ... да сақ ... мекендеген орындары жайлы болжамдар
жасалуда. Мыс., аргиппей, ... ... ... ... ... ... өлкелерді, ал аримаспы ... ... ... деп ... Бір айта ... ... мәліметтердің көлемі мен
сапасына байланысты, көне жазба деректерде кездесетін сол дәуірдегі түрлі
тайпалық атауларды ... ... ... өте күрделі мәселелерге
жатады. Көбіне сақ бірлестіктері сияқты шартты атаулар кеңінен қолданылады
да, екінші сатыдағы нақты өлкелік ... ... ... ... ... ... Бехистун сына жазуында бейнеленген С-дың
тиграхауда бірлестігіне жататыны, парсылардың ең ... осы ... ... ... ... кеңінен орныққан. Жартастағы бейнелер
парсыларға тәуелді С-дың сыйлықтар әкеліп тұрғанын көрсетеді, ал ... осы ... ... сақтардың” патшасы Скунханың өзі болуы мүмкін.
Қазіргі тарих ғылымында ... ... ... ... әлі толық анықталмаған, бірақ ... ... ... ... ... ... жалпы алғанда, бұл жорықтардың сәтсіз
аяқталғаны тарихи шындық деп есептеледі. Тарихи зерттеулерге қарағанда, ... ... ... ... ... Лидия патшасы Крезбен соғысқан. Одақты
өзі бұзған Кир бұдан соң, б.з.б. 6 ғ-дың басында ... ... ... және ... бөріктілердің” табан тірескен қарсылығына тап
болған. Дала жағдайында жауды ... ... ... тап ... ... ... ... Кир әскері түгелдей талқандалады, оның
өзі де қаза табады. Осы оқиға туралы баяндаған Геродот Ұлы Далада ... ... ... сақ патшайымы Томирис жайлы атақты аңызды келтірген.
Көнеден жеткен әфсана бойынша, қан майданда ержүрек ... ... ... ... шайқастан соң қан толтырылған торсыққа Кирдің басын
салып, “сен осы қанды аңсап ... ... іш ... ... ... Бұдан кейін
Дарий І-нің де б.з.б. 518 ж. ... ... ... ... ... алмағаны белгілі. Осы жорық кезінде әдейі парсылар ... ... ... сусыз шөл далаға ертіп апарған сақ ... ... ... грек ... ... жазып қалдырған. Орта Азия мен Қазақстан жерін
жаулап алуға келген А.Македонский әскерімен аяусыз күрес жүргізген ... ... ... Көне ... жазба
деректерінде сақ тайпалары негізінен мал ш-н өркендеткен, жақсы қаруланған,
ержүрек дала тұрғындары ретінде ... ... ... ... ... ... соғысқа тым бейімділігі, әсіресе атты әскерлерінің
теңдессіз ... ... ... ... ... ... ... толыға түсті. Бүгінгі күнде С-дың түрлі ескерткіштері ... ... ... ... ғұрпына, өнеріне байланысты ... ... Сақ ... ... тайпаларының топтасу мәселесі сақтану тұрғысынан келгенде ең
күрделі тақырыптардың бірі ... ... Оның ... ... ... одағы құрамындағы тайпаларды әртүрлі атауы, орналасқан жерлері мен
кәсіптеріне байланысты түрлі мәліметтер беруі ... ... ... белгілі. Сақ тайпалардың орналасу мәселесіне көңіл бөлмес бұрын,
алдымен сақ ... ... ... ... алу ... ... үшін ежелгі Рим ғалымы Плинийдің «Естественная история» атты еңбегінен
үзінді келтірейік: «Яксарттың арғы жағында скиф ... ... ... ... сақтар деп атаса, ежелгі жазушылар – аромилер деп атаған.
Скиф халқының саны таусылмайды, оларды ... ... ... ... ең ... ... ... массагеттер, дай,
исседондар, астақтар, румниктер, ... ... ... ... [15,22]. ... ... ... тайпалардың
ішінде бізге таныстары сақтар, массагеттер, дайлар, исседодар және
аримасплар. ... ... ... құрамына кіргізеді. Біз жоғарыда
гректер барлық тайпаларды скифтер деп ... ... ал ... керісінше бәрін сақ атауымен атайды.
Ежелгі парсы жазбаларында сақ тайпаларының мынадай атаулары
кездеседі: сақтар, ... ... ... ... парадарая
сақтары, дайлар [7,158].
Ғылымда осы аталған тайпаларды қоныстандыру жөніндегі айтыс
– тартыстардың ұзақ тарихы бар.
Бехистун жазбаларының ... ... ... ... сіңірген
Г. Раулинсон 1849 жылы Бехустин жазбаларына қатысты ... ... онда ... ... екі бет арнаған. Ол жоғарыда ... ... ... ... сақ тайпалық одағының батыс бөлігі
деп санап, оларды Тигр өзені ... ... Бұл ... ... атауындағы «тигра» сөзінің атақты Тигр өзенімен құсастығын негізге
алды. Алайда бұл пікір тым асығыс жасалғандықтан шындыққа ... ... ... ... ... қай аймақта болғандығы
ғалымдар арасында өзінше тартыс ... ... ... ... сөздің парсы тіліндегі мағынасы «шошақ бөріткі» дегенді білдіреді.
Бұл жөнінде Бехистун жазбасында мынадай ... бар: ... ... мен ... ... бөрік киген сақтарға қарсы бағыттадым...» [15,25]. Көріп
отырғанымыздай парсылар бұрын көршілерін жалпы сақтар деген ... ... ... ... ... ... орналасқан жерлері мен кәсіптеріне
байланысты жіктей бастаған ... Осы ... ... ... ... ... пікір жоқ. Әрбір зерттеуші өзіндік ... ... ... ... мына тобы ... ... мен Е.Хесфельд [7,159], К.В Тревер [25,45-48], И.И.Копылов ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстігінде,Ташкент оазисінде орналастырады.
Ғалымдардың келесі тобы А.Херманн [7,159], С.Толстов ... ... ... Я. ... [27,95], М.А. ... [5,180-182]
тиграхауда сақтарының топтасқан жерлерін Сырдария мен Амударияның бойлары
және Арал теңізінің маңы деп көрсетті. ... ... ... ... ... [7,161] ... ғалымдары тиграхауда сақтарын мүлдем ары
Каспий теңізін маңына топтастырды.
Біздің ойымызша ... ... ... ... ... Жетісуға дейінгі территориялық-аймақ болған ... сақ ... ... ... ... топтасқан, сол себепті де Жетісу
сақтар үшін ... ... ... есептелуі де мүмкін. Кензінде сақтар
парсылармен соғысқанда, ... ... қала ... айтып, олар үшін
ата-баба моласы қымбат деп атап өткен болатын. Сондықтанда сақтар жауларын
Жетісу жерінде емес, одан ... ... ... ... ... мүмкін.
Тиграхауда сақтарының орналасуы анықтаудағы тәрізді,
хаумаварга сақтарының мекендеген жерлерін анықтау өте күрделі ... ... ... ... ... ... «хаома» сусынын ішетіндер
деп түсіндіріледі. Хаома ... ... ... оның ... ... ... [11,37]. Ал ... өсімдігінің өте жақсы өсетін
жері Памир-Алай тауыл-қыраты. Осыған сүйенген С.Г.Кляшторный мен ... ... ... мекені Шығыс Түркістан мен Ферғана өңірі деп
баса атап өтеді [17,38]. ... ... ... ... И. Копылов, Я. Гулямов, М. Грязнов сынды зерттеушілер өз
еңбектерінде ... ... ... ... ... ... барысында
туады дегендей, жоғарыда аталған ғалымдармен келіспеушілер де болғандығы
мәлім.
Мәселен, Г. Роулинсон, А. Олмстед сынды ... ... ... ... ... Үндістанның территориясы деп
көрсетеді [1,159-161]. Белгілі археолог С.Толстов ... ... ... топтастырады [3,243]. Бұл жерде айта кететін жәйт,
Геродот осы ... ... ... ... сақтармен
сәйкестендіреді. Бұл пікірді зерттеуші Б.Литвинский де ... ... ... ... ... ... деген пікір айтады [1,164].
Страбонның деректері Үндістан ... ... ... ... ... ... кездеседі. Диодор Сицилискийдің мәліметтері
Страбонның жазбалары растайды [1,164].
Келтірілген деректердің көпшілігі ... ... ... ... ... ... Осыған қарап хаумаварга
сақтары ... ... ... ... ... пікір қалыптасқан. 1862
жылы Геродоттың жазбаларын аударған ағылшын ғалымы Г.Раулинсон хаумаварга
сақтары ... үнді ... ... ... деген мағынаны беруі мүмкін
деп топшалаған. Осыған қарағанда сақтардың кейбір тайпалары, ... ... ... ... ... ... ... сақтар
Үндістан мен Ахеменид заманынан бері көрші болып келген деп санайды.
Жоғарыда ... ... ... ... хаумаварга
сақтарының басым бөлігі Үндістан мен ... ... ... ... ... ... профессоры Су
Бэйхай сақтардың орналасуын былай көрсетеді: біріншісі хаумауарга сақтары,
бұлар Ферғана ойпаты мен ... ... ... ... , ... яғни ... сақтар, олар Қырғызстан мен Қазақстанның
Далалық аймақтарын, Памир үстірті мен ... ... тура ... Шань, Алтай таулары, Ташкен, Талас, Шу, Іле және Балхаш көлінің шығыс
жағын ... ... ... ... ... ... арғы ... сақтар, бұлар Әмударияның терістігін, ... ... ... ... мекендеген [29,8-9].
ХҮ сатрапия құрамында көрсетілген каспиилерді В.В. Струве
Каспии теңізінің шығыс ... ... Және олар өз ... ... алды ... Алайда әлімдік тәжрибеде жер немесе су атымен
халық аттары аталмағаны белгілі. Керісінше ел немесе ... ... ... өз ... ... ... ... каспилер Кашмирде орналасуы
мүмкін деген тұжырымға ... ... ... бір ... ... ... арғы ... сақтар»
дегеніміз кімдер? Бехистун жазбасындағы «Соғдының арғы ... ... ... туыдырды. Академик В.В. ... ... ... ... арғы ... ... деп ... өзінің
империясының үлкендігін, оның бір ... ... арғы ... ... ... Және осы ... ... парсылардың көзімен қарайтын болсақ, онда бұл сақтар Соғдының
солтүстік- шығысында ... ... Яғни ... ... ... қоныстануының бастапқы шекарасы. Бұдан шығатын қорытынды
парсылар «соғдының арғы ... ... деп ... ... ... ... сақтарды атаған.
Сақ тайпалар одағына кіретін келесі бір ... ... ... бұл ... ... әрі ... болған [14,205]. Олардың
негізігі топтасқан жері Каспий теңізі мен Амударияның аралығы болған. В.
Тарн Геродот пен ... ... ... массагет тайпаларының
бірлестігі бес тайпадан құралған деген пікір айтады (7,81). Олар мыналар:
дербик, ... ... ... және ... ... ішінде хорасмилер
басқарушы рөл атқарған. С. Толстовтың дәлелдеуінше масагет одағына мыналар
енген: хорасми, апасиактар («су сақтары» ... ... ... мен ... ... ... тохарлар (Қуандария бойы),
дербиктер (Амударияның орта ағысы, ... ... ... орта ... ... ... Ташкентке дейінгі аралық), аттасилер [3,104].
Дайлар ең алғашқы рет Авестада аталады, ал ... олар ... ... ең бір ... ... ... ... ата қоңыстары Танаистың (Сырдарияның) арғы жағында және Арал
маңында еді ... ... ІІІ ... ... дайлар да аталады.
Атақты Гавгамелла түбіндегі шайқасында дайлар Александрдың ең ... ... ... ... ... бойынша «дайлардың өздері де,
олардың аттары да сауытпен қорғалған» болатын. «Танаистың арғы жағындағы»
дайлар ... ... ІІІ ... ... де ... Сатрапы Бесс Александрмен күресі кезінде жақын арады
оған көмекке дайлар келеді деп ... ... ... дайлар Александар
Макендонскимен оның Индияға жорығына қатысқан. Дайлар гректермен ... ... не ... ... ... қосылған.
Бұл жерде дайлардың өздері мен аттарын қорғаған сауытқа назар
аудару керек. ... ... жүз жыл ... ... ... айтады [161,215].
Мұны тек жазба деректер ғана емес архелогиялық материалдар да
дәлелдейді.50-жылдары С.П.Толстов басқарған Хорезм ... ... ... ... Шырық рабатты қазаған б.з.д. ІҮ ғасырға
жататын қорғаннан ... ... ... ... ... ... ... Геродот
оларды алтын мен мыс бастан асып жатыр дейді. Ал дайлар туралы Арриан ... да, ... де ... ... деп, ... ... ... мықты жасағын құраған дейді. Ежелгі грек ... екі ... ... ... ... мен ... ... орналасқанын
білмеді.
Уақыт өте, б.з.д. ІІІ ғасырға таман «дай» ... ... ... ығыстырады.
Көптеген ғалымдар исседон ... Орал маңы ... ... ... ... ... ... салттарсымен өте ұқсаса. Қазақстандағы сақ ескерткіштерінің
үлкен маманы К.А.Ақышев Орталық Қазақстандағы «Тасмола мәдениеті» ... ерте ... ... ... ... мәдениеті қалыптасып болған
орталық қазақстандық исседондардың Оңтүстік Қазақстандағы сақ мәдениетінің
гүлденуін ... «сақ ... ... болған орталық қазақстандық
исседондардың Оңтүстік Қазақстан мен Қырғыстанға жылжуынан» деп ...... ... ... ... орналасуын
қорытындыласақ: тиграхауда сақтары ... ... ... мен ... ... орталық Қазақстанды, дайлар Амударияның
төменгі ағысын, хаумаваргалар ... ... ... ... ... ... еді- ... сұрақ осы кезге
дейін ғалымдар таласын тудырумен келеді.
Жазба деректерге өздерінің дәулетіне , шұғылданатын ... ... ... ... адамдардың қандай тобы ... ... өте ... Рим ... Квинт Курций руф сақтары тәңір егіншілерге –
соқа мен ... ...... мен оқ, ... ... ... сияқты
сиқырлы сыйлықтар берген деген аңызды қайталап ... ... сақ ... ... үш тобы ... ... жасай аламыз: олар – жауынгерлер; абыздар жігі – олардың танымал
белгісі құрбан ... пен ... бас киім ... ... ... жігі яғни ... жегетін екі өгізі барлар жігі. Аты аталған
осы жіктердің әрқайсысының өзіне тән дәстүрлі түсі болған. Жауынгерлерге ... және ... ... – ақ, қауымшылдарға – сары мен көк түстер
таңдалып беріледі.
Көсемдер мен патшалардың тұлғаларына айырқша тоқталып өту
керек. Бәрінен де ... сақ ... ... әскери жіктердің
өкілдері болған. Гректер оларды басилевс – патша деп атаған. ... ... ... ... ... ... Патша садағын баласына ... ... ... сол ... де ... мен ... ... пен жебелерін бірге қойған. Садақты мейлінше ... ... тән ... ... ... деп ... ... сақтардың әр
жауынгері , патша болсын ... ... ... ататын мерген болған.
Мереке мейрам атаулының бәрінде де садақ атып, нысанаға дәл
тигізе білуде сынап көру ... ... ... , ... дәстүр
бойынша садақшылардың ең мергені әлгідей мейрам ... ел- ... ... алуы ... ... есептелеген.
Сонымен бірге патша көктемдегі жер жырту басталарда бірінші
борозданы тартқан , ... ... ол әрі ... ұстазы саналған, бұл
оның халықпен тығыз байланысын көрсетіп отырған.
1.3. Сақ қоғамының саяси – ... ... өмір ... ру - ... ішінде аты - жөні жақсы
сақталған тайпалардың бірі – сақтар археологиялық ... және ... ... ... VII – IV ғғ. Сақ ... Орта Азия және
Қазақстан жерін мекендеген. Парсы жазба деректері ... Орта Азия ... ... ... көшпелі тайпаларды жалпы сақтар деп
атаса, ал гректің атақты тарихшысы Геродот сақтарды «азиялық ... ... Олай ... да жөні бар. Қара ... солтүстік далалы
аудандарында тұратын скифтер мен сақ тайпаларының өмір тіршілігі ... ... Ал ... ... тек ... ... шаруашылықтарының көпшілік жағы ұқсас болған. Сонымен қатар сақ
тайпалары Еділ өзенінің ... ... ... ... ... ... тайпаларымен бір мезгілде өмір сүрген. Парсы жазба
деректері бойынша сақ ... үш ... ... бөлінеді:
1. Тиграхауда сақтары – ол шошақ қалпақ киген сақтар.
2. Хаомаварга сақтары – жүзім / хаом – жүзімнен /сусын қайнатушылар.
3. ... ...... ар ... ... деген ұғымды
білдірген. Сақ тайпаларының маманы ғалым Қ.Ақышев ... көп ... ... ... еңбектеріне сүйене отырып, жазба деректердің,
археологиялық ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан және Жетісу жерінде
тиграхауда сақтары өмір сүрген. Оған ... бір ... Есік ... ... ... адамның басындағы сәукеленің биіктігі – 70 см.
Сақтардың шошақ ... ... ... және бір ... Бехистун
жартасындағы және Персеполдағы ... ... ... ... Иран
патшасына салық төлеуге барған сақтардың бас ... ... да ... ... ... Жетісу және Оңтүстік Қазақстандағы сақ
тайпаларының шын мәнінде ...... ... ... күмән
келтірмейді. Ал теңіздің ар жағындағы сақтарға арал ... ... ... ... ... ... өмір сүрген сақ
тайпаларын ... ... ... ... ... ... аргиппейлер,
исседондар т.б. деп те атайды [52, 43] Хаомаварга сақтары Орта ... ... ... өзінен-өзі белгілі. Өйткені, онда жүзім өсіріліп,
оның суынан ... ... ерте орта ... ... де белгілі
болған. Сақ тайпаларында көпке ... ... ел ... ... ... ... жағдайда болған. Мәселен, сақ көсемдерінің бірі –
тамаша сұлу, әрі жігерлі елге ... ... ... ... ел ... ... және жорықтарға тікелей өзі қатысқан. Көне ... ... ... мен хорезмдіктердің теріскей жағын
«желдей жүйрік атты турлар» мекендеген. Парсы деректерінде турлар – ... ... бұл ... ... деген сөз, ал грек авторларының
туындыларында олар скифтер деген ... ... бұл ... ... ... ... айтылып кеткен. Б.з. І ғ. Көне рим ... ... ... ... көне аты) арғы ... ... ... Скиф халықтарының саны хисапсыз көп... Олардың ішіндегі
ел – жұртқа әйгілі болғандары ... ... ... исседондар...
аримаспылар» - деп жазады. Біздерге жеткен ... ... ... ... болған, олар жылқы, мүйізді ірі қараны, ұсақ малдарды
өсірген, ... ат ... ... ... құралайды көзінен
ататын садақшы – мергендер болған.
Гректер мен парсылар скифтер мен сақтар атын ... ... ... туыс ... ... көп одақтарын айтса керек. Олардың ішіндегі
ең көбі массагеттер болған. Басқа бір ... ... әр ... ... ... қуалай сақтар қоныс тепкен» - сияқты мәліметті
келтіреді ... ой – ... ... ... ... сол ... ... аристейлер, мүмкін, аргиппейлер де кірген
болуы тиіс. ... ...... Орал ... ... ... бірі деп ... Олардың теріскейінде қоныс –
өрісін «әр түрлі ағаштар өсетін қалың орман қаптаған» ... ал ... әрі ... ... ... ... – фиссагеттер мен киркилер
жайлап қыстаған. «Асқаралы таулар етегін» мекендеген ... ... ... ... ... тірлік кешкен тәрізді: Грифтердің (бүркіт
басты қанатты арыстан – ежелгі аңыздағы аң) ... ... ... атты сақ ... ... ... ... алтын кендері сонда
болған [19,45]. М.Қ.Қадырбаев исседондарды Орталық Қазақстан кеңістігіне
орналастырады. Сақтар ... ... ... еді – ... ... ... ... ғалымдар таласын тудырумен келеді. Жазба деректерде өздерінің
дәулетіне, шұғылданатын іс – әрекетіне, рөліне ... ... ... қандай тобы кіргені туралы мәліметтер өте аз. Тек рим ... ... Руф қана ... тәңір егіншілерге – соқа мен қамыт,
жауынгерлерге – сүңгі мен оқ, ...... ... сыйлықтар берілген
дегенді айтады.
Осыған сүйеніп, сақ қоңамында халықтың үш тобы болған деп болжам жасай
аламыз: олар – ... ... ... үнді – ... ... ... ... абыздар жігі – олардың танымал белгісі құрбан
табақ пен айрықша бас киім болған; қауымшыл сақтар ... жігі ... ... екі ... ... ... Аты ... осы жіктердің
әрқайсысының өзіне тән дәстүрлі түсі болған. ...... ...... абыздарға – ақ, қауымшыларға – сары мен көк түстер ... ... мен ... ... ... ... өтуңмңз
керек. Бәрінен де бұрын сақ ... ... ... ... ... ... оларды басилевс – патша деп атаған.Жауынгерлер мен
патшалардың белгісі ... ... ... ... ... ... әрі
мұрагеріне тапсырып отырған, сол себепті жауынгерлер мен патшалар зиратына
садақ пен ... ... ... ... ... ... ату патшаларға тән
қасиет болған. Мереке – ... ... ... де ... ... ... тигізе білуді сынап көру тегіннен тегіс өткізілмеген. Ежелгі дәстүр
бой ынша садақшылардың ең мергені әлгідей мейрам ... ел - ... ... ... бірге патша көктемгі жер жырту басталарда бірінші борозданы
тартқан, дәстүр бойынша ол әрі қойшының тәрбиеші ... ... бұл ... ... ... ... отырған. Патша жауынгерлер жігінің
жатуының үстіне ол тағы құдайлардың қалаулысы, көк пен жер ер ... ... ... ... бақ – ... көзі болған. Халық дәулеті
оның дене күшімен рухани – қуат жігеріне ... ... Ол ... ... ... деп ... Сақ қоғамының жіктерге не топтарға
бөлінгенін археологиялық ... ... ... Бұл ең ... сақ
обаларының, олардың көлемінің әр түрлілігі мен көзге түседі. Оған ... Бес ... ... алып ... ... ... ... зор
обалардың – көсемдердік, орташа обалардың – жауынгердікі, уақ обалардың –
қауымнфң қатардағы мүшелерінікі екендігі бірден көзге ... Скиф – ... өмір ... ... көне ... ... мен
археологиялық матералдарға назар аударсақ, рулық қоғамның ыдырауы ... ... ... Сол ... В.В. ... ... түркі тілдес
тайпалардың қалыптаса бастаған шағы ... ... ... ... Көк ... Арал ... ... және шығыс – ... ... оң жақ ... ... Ерте ... ... деп аталған. Дайлар немесе дахилар тайпасы ... ... ... ... орын ... Каспилер тайпасы Каспий
теңізінің шығыс ... ... ... Алтай тауларының солтүстік
шекараларынан бастап Тянь – Шань тауларын басып өтіп, ... ... ... ... ... ... ... және Шу өзенінің
аяғына дейінгі, батыста Талас ... ... ... ... ... Іле мен Шу ... өн бойын, оның шығыс
дағындағылары Тарбағатай тауына дейін созылған ... ... ... иссендондардың солтүстік және шығыс – ... ... ... ... дейінгі жерлерде тұрған. Сарматтар мен
савроматтар ... ... ... терістігінде, шығыс еді өзеніне
дейінгі, ... ... ... ... ... ... тұрғаны
белгілі. Геродот берген деректермен ... ... ... сүйенген біраз ғалымдар сақтар – скифтерді Қара ...... ... ... Дунайдың сағасына дейін, төменгі Буг пен
Днепрден Азов теңізіне дейінгі ... ... енді ... ... ... ... шығысқа қарайғы кең алқапты мекендейді дейді.
Ғалымдардың айтуына қарағанда, ...... ... ... ... ... өтіп, одан терістік Кавказға келген. Содан қазіргі ... ... асуы ... Әзірбайжан жеріне өткен. /24/ Страбон сақтар мен
масагеттер туралы: «Бұрын Қара ... ... ... жағасында
тұратын халықтар – гипербойерлер, сарматтар, аримаспылар, ал ... арғы ... ...... мен ... деп ... тек ... ғана құдай деп санады, оған құрбандыққа жылқы шалды.
Жазықта тұрса да олар ... ... ... ... скифтер
сияқты мал бағып, балық аулап тіршілік етті. Бұл халықтардың тұрмыс ... ...... ... ... ... турашыл – уәдесінен айнымайды
және ат құлағында ойнаған қайсар халықтар болды ... Осы ұлан – ... ... «Хан ... сақтардың мекені болған тағы бір ... Ол – ... ... «Хан ... ... өңір баянының бірінші
бөлімінде» былай делінген: «Шидшиұн мемлекеті ... ... ... ... әдет – ... киім ... ... келеді. Жайылым мен
суат құалап, көшіп жүреді. Олардың тегі – ежелгі сақтар». Осы кітапта «Жиу
әнду мемлекеті ... киім ... ... ... ... ... мен ... көшіп жүреді. Жері Памир үстіртінде иек ... ... Тегі ... Тағы да осы кітаптың «Батыс өңір ... ... ... ... жыужылар Іле өзені алқабынан қуып шыққаннан кейін ... ... ... ... өтіп ... деп ... Ең
өкініштісі, өз алдарына жеке мемлекет болған осы екі тайпа аталған жерлерді
қашаннан бері ... ... бұл ... ... оңтүстікке көшіп
келгеннен кейін, хан патшалығының алғашқы ... ... ме, ... ... ... қоныстанып келе жатқан байырғы тұрғындар ма, ол жағы ... ашып ... ... ... ... ... оқылуы – сақ.
Бұл байырғы замандағы парсы жазбаларында кездесетін “сакамен” ұқсас. Ежелгі
заман сақтарының Шанжиаң ... ... ... ... ең ... “Хан кітабынан” кездеседі. Бірақ онда сақтар туралы
қысқа жазылған. ... ... ... ... ... материалдар
негізінен “Батыс өңір баяны” және “Жақ Үиән мен Ли Гуаңли өмір ... Осы ... ... ... ... ... “У – ... ... шығыста сиуңнулармен, батыс – солтүстікте Каң жүйлермен,
батыста ... ... ... ... ... Бұл ... сақтардың мекені еді. Үлкен жыу-жылар батысқа қоныс аударып, онда
сақтарды талқандап, мекенінен қуып шықты. ... ... ... Шиуәндудан (Памирден) асып кетті. Сөйтіп үлкен жыу-жылар сақтардың
жеріне ірге тепті.” “Шидшүн мемлекеті (Іркештам) ... ... әдет ... киім – ... у – ... ... ... шұрайлысын, судың
тұнығын қуып, көшіп жүреді. Бұлардың тегі – сәйлер ... ... ... үлкен жыу – жыларды талқадағаннан ... олар ... онда ... ... Ал ... ... оңтүстіктегі
Кашмир мемлекетін бағындырды.” “Хан кітабындағы” сақтарға қатысты жазылған
осы деректерден мынандай екі ... ... ... болады. Соның
бірінші – сақтардың Шинжиаңда негізгі өмір сүрген өңірлері – хан ... у – сұн, ... ... қатарлары мемлекеттердің қоныстары мен
өңірлері екендігі. Хан патшалығынан бұрын ... ... ... ... ... Іле өзенінің алқабынан Тәңір тауына, ... ... ... ... ... ... ... жатқанын
көреміз. Екіншісі – б.ж.с.д ІІІ ... ... ... жыу – жылардың
батысқа көшіп, Іле өзені алабына баруынан бұрын бұл ... ... ... Бұл кезеңде сақтар таптық қоғамға көшіп, өз
мемлекетін құрған, оның ең ... ... ... деп ... парсының сына жазуы ойылған ... ... ... көп ... Оларды тиграхауда, хаумаварга, парадарая сақалары деп
үшке бөлген, олар әр түрлі өңірлерде тұрады. Тиграхауда – ... ... ... бөрік киген сақтар. Олар Қара теңіздің ... ... ... ... мен Қазақстанның оңтүстік бөлігін,
Памир, Алтай тауларының солтүстігін, Тәңір ... және ... ... Шу мен Талас өзендері алқабын мекендеген. Хаумаварга сақтар
дегені өзендерінің табылған ... ... ала ... ... олардың
мекені Ферғана ойпаты, Памир және Алтай таулары.
Парадарая – сақтары теңіздің (үлкен өзенінің) арғы жағындағы
сақтар, ... ... ... ... жағы, Қара теңіз бен Арал
теңізінің маңайы болған. Парсы ескерткіштеріндегі ойматас пен ... ... ... ... ... бірнеше нақтылы мәселеге айырықша
тоқталамыз: бірінші, Страбон кезінде былай деп айтқан болатын: Сыр өзенінің
шығыс солтүстігінде бір ... ... ... деп ... ... ... оны ... кітабындағы” баяндалған Іле аймағындағы сақтармен
ұқсас деп қарады. ... ... ... табынатын өсімдік жапырағын ала
жүретін” сақтар мен Лоб – нұр ... ... ... ... ... ... ... ұқсас. Бұл әсте кездейсоқ ұқсастық болмаса
керек. Оның үстіне, бұл ежелгі Лоб – нұр ... ...... мүмкіні екендігінің тамаша түсіндірмесі ... ... ... ... ... ... ... төбелі киіз бөрік киетін
салты да осы мәселені бір қырынан дәлелдей алады. “Хан кітабы. Батыс ... ... ... яғни ... дәуіріндегі парсының Дарий І
патшасының (б.ж.с.д. 521-486 жж.). ... ... ... сақтар негізінен Asii, Casiani, Tochar және Sacarauli сынды төрт
тайпаны, немесе ұлысты ... ... ... ... VII ... ... Asii сияқты тайпалар Іле, Шу өзендерінің алқабында болғаны
айтылады. Сол ... грек ... ... ... орта ... ... көрген-білгендерінен жазған “Жалғыз көзді” атты дастанында оларды
“Иссадон” деп атаған. Иссадон әйгілі Asii– дің ... ... ... Бұл Assii ... ... одақ ... ... және оған Assii
тайпасының негіз болғанын ... ... VI ... 20 ... ... ... ... Assii секілді тайпалар ... ... ірге ... ... осы ... сол жақ ... ... қуып шығады. Содан кейін парсылар оларды “Сака” деп атайды.
Шамамен б.ж.с.д. 177-176 ... ... ... ... ... ... ... сақтар Іле,Шу өзендері алқабынан кетуге мәжбүр
болып, бір бөлігі Оңтүстікке қарай ауып, ... ... ... ... ... ... ойпатының жасыл алаптарына барады. Тарым
ойпатындағы сақтарды Памирден көшіп келді деуіміз тек оның ... ... ... Іс ... оның ... ... күрделі болса керек. Мәселен
сақтардың бір бөлігі Памир аумағынан Үндіге келіп, одан соң ... ... ... деп қарамай болмас. «Батыс өңір ... ... ... ... атты ... мемлекетті осынау Үндіден солтүстікке
оралған сақтардың құруы әбден мүмкін. Бұдан басқа «күрлі елінің» ... жи ... билу ... ... Чи ... да хиндудің өзгеше
аудармасы болар. Жоғарыда айтылғандай, бұл екеуін де сақтар құрған. «Хан
кітабы батыс өңір ... ... ... ... ... ... деп ... Бұл, жоғарыда айтылғандай, уақыт жағынан
б.ж.с.д. 129 жылмен шектеледі. Сондай – ақ ең ... ... ... қарата айтылады. Осыдан келіп ... ... ... бір
бөлігінің Индияға барғанын да теріске шығаруға болмайды. Б.ж.с.д. 140
жылдың шамасында ... топ – ... ... ... ... ... ... Ферғанаға, бір бұтағы Бактрияға жетеді. Осы уақытта сақтардың
тағы бір ... ... ... Арал ... ... ... теңізінің
жағалауына дейін барады. «Тарихи жазба Ферғана баянында» осы бұтақтың
сақтарының «Иән цәй» деп ... ал ... ... ... ... «қаң жуй» деп ... Сақтар үлкен жыу – жылардан жеңіліп,
өз мекендерін тастап шыққаннан ... ... ... асып ... сол ... ... сақ тайпаларынан: Caratae, Comari, Comediae,
Massagetae, Grynaci қатарлылар бар деп жазылған. Бұдан ... ... төрт ... ... ... тағы да ... ... руларға
бөлінгенін және олардың өз аттары болғандығын біле аламыз.
Мұның ... Comari ... Comediae ... ... ... өңір ... кездесетін Чемо, шими, шиуми, хымо, гумо, чеми
секілділермен аттас немесе төркіндес. ... ... ... өңір ... хан ... ... өңір ... деген трихи кітаптардың дерегі бойынша,
чеми-чышының бір тайпасы. Осыдан ой түйсек, олардың сақтармен қатынасы ... ... Одан ... ... ... ... ... деп атаған болатын. Бірақ біздіңше бұл екеуінің шыққан ... ... ... ... ... ... де олардың «Хан кітабы
Батыс өңір баянында» кездесетін сақтар мен ... ... ... айырмашылығы белгілі. /34/ Бұл арада Птолемейдің жазып отырған
Массагеттері біз сөз етіп ... ... ... ... ... ... Өйткені, Массагеттерден бұрын Исседондар яғни Assii қатарлы ұлыстар
Сырдарияның оңтүстігіне ... ... ... ... аймағындағы Массагеттер
Тарым ойпатына келген болуы мүмкін. «Хан кітабы Батыс өңір ... ... ... ... ... ... ... қысқартылып
аударылуы. Бұдан басқа «Өзендерге түсіндірме.
2. САҚТАРДЫҢ КӨРШІ МЕМЛЕКЕТТЕРМЕН ҚАРЫМ – ҚАТЫНАСЫ
2.1. ... ... ... ... ... ... ... себептерін анықтамас
бұрын, алдымен Прасы мемлекетінің ... ... ... баяндап өтелік.
Оның біз талдап отырған мәселені нақтылау үшін ... ... ... ... ... ... өте аз ... б.з.д. ІХ ғасырда аталады. Бұл уақытта көшпелі ... ... ... ... ... ... ... аударады. Осы кездің өзінде
парсылар тайпалық одаққа бірігіп, Ахемендік әулетінің басқаруында болған
тәрізді [30,102]. ... ... Кир І, Кир ІІ ... ... 639 ... ... ... Кир ІІ «Манифесіне» қарағанда,оның
ата- бабалары Аншанның ... ... 558 ж. ... Кир ІІ ... ... ... ж. Кир Мидияны жаулап ... ... ... ... ... бірге парсылар мидиялықтардың мемлекеттік басқару жүйесі
мен ... ... Сол ... де ... ... ... ... деп атаған [30,105].
Мидияны жаулап алғаннан кейін Кир ... ... 546 ж. Кир ... мен ... ... қарамастан Лидияны
жаулап алады. Сонымен бірге Кир 545 пен 539 жылдар ... ... ... ... ... ... империясының құрамына
қосады.Осылайша Кир маңайындағы елдерді бағындырғанна ... ... ... да, ... 539 ж. Вавилон Кирдің алдында тізе бүгеді.
Сол ... ... ... ... ... шоғырландырған
Кир ендігі жерде өз империясының құрамына Египетті қосқысы келеді. ... ... ... өз ... ... - ... ... ету үшін Орталық азиядағы сақтарды тыныштандырмақшы болды. ... ... ... ... ... ... себептеріне қатысты басқа да
пікірлер бар. Ендігі жерде сол ... ... ... шығыс тарихында Кир ІІ көшпелі сақ ... ... ... ... ... шығыс бөлігі көршілес көшпелі
тайпалардың жиі шабуылдарынан зардап шегіп, сондықтан Кир ... ең ... аман сау ... ... ... деп түсіндіріледі. Өйткені
массагеттердің бұл шабуылдары Ахемен империясының тұрғындары, отырықшы иран
халқына зиян ... ... ... сақтармен қақтығысқа баруын бір ауыз сөзбен жеткізе салу
қиын. Кирдің бұл іс-әрекетін бірнеше нұсқалар арқылы түсіндіруге ... ... ... алу ... ... ... шектелмеді. Ол талантты қолбасшы және ақылды билеуші ретінде өте бай,
ондай алыс жорыққа аттану үшін өз ... ... ... тұрақтылық болуы
керектігін Кир жақсы түсінді. Өзінің ... ... ... өте ... ... Кир елін ... алыс ... аттана алмады. Сондықтан Кир
Мысырға аттанбас бұрын кқршілілес орналасқан жауынгер сақтарды алдымен
бағындыруды дұрыс ... ... ... жадында Орта Азиядан қоныс аударған
көшпелі тайпалардың Алдыңғы ... ... ... ... сақталған.
Геродоттың мәліметтеріне сүйсенсек, б.з.д. ҮІІ-ҮІ ғасырлар ... ... ... ... ол жерде 28 жыл бойы билік құрған [33,205]. Олардың
бір бөлігінің ... ... ... ... да ... ... Ал енді Кирдің
сақтарға қарсы жорығы 100 жыл бұрынғы көшпелілерге отырықшылардың ... ... ... ... ... ... екі себеп сол кезде
парсы империясының сақтарға жасаған жорығының әділдігін ... ... ... ғана еді. Тереңдеп үңілсек, парсылардың жаулап алуға
деген сақтарға ... жеке бас ... бола ... ... ... ... парсы-сақ соғысының басталуына сақтар емес, ... ... деп ... жөн. Алдымен сақ тайпаларын жаулап алу парсы
империясына қандай артықшылықтар ... ... ... сол ... бір ... ие ... ... немесе экономикалық
дамуымен ерекшелену байқала қоймайтын еді. ... ... ... өз ... ... Kирдің бүкіл «әлемді бағындырамын» деген
логикасының бір ... ... сақ ... сол ... халықтардан үлкен
артықшылығы болды. Ол – көшпелілердің әскери өнерінің ... жоқ ... ... еді.. Сақ ... өз ... ... ... қайсарлық пен әскери шеберліктің үлгісіне ... ... ... ... ... тамсану ауыз толтырып
айтарлықтай. Мәселен, ... ... ... ... ... жеріне
басып кірген жаудың ешқайсысы қашып құтыла алмайды. Егер олар ашық ... ... ... ... қуып жете де ... ... оларда қала да,
бекініс те жоқ. Алайда олар өз баспаналарын өздерімен бірге ала жүреді, ... ... да ат ... садақты жақсы ататын мергендер. Азықты олар
жерден ... мал ... ... Осындай жағдайда олар қалай жеңімпаз
болмасын», –деген жолдар кездестіреміз. Геродот мидиялықтардың садақ ... ... ... ... ... ... ... соғыс
өнерін ескеріп, Мидия патшасы Киаксар өз елінде ... ... ... ... жауынгерлік тұрғыдағы мықтылығы мен ұлылығы туралы
мәлімет Інжілде де да ... Скиф (сақ) ... ... өлтіргеннен кейін
оның қанын ішеді. Содан кейін өзі өлтірген жауларының басын ... ... ... ... ... жауынгер ғана соғыстан түскен пайдадан
үлес алады. Ежелгі грек ... ... ... осы ... туралы:
«Согдиананың арғы жағында, Яксарттың (Сырдария) жағалауында сақтар ... Олар ... ... оғын ... ... ең шебер мергендер»,
–деп көрсетеді. Сақтардың ... ... ... деректердегі
мәліметтердің көптігі бұл мағлұматтардың жалған еместігін айғақтайды. Кир
сақ жауынгерлерінің батылдығы мен ... ... ... ... ... Ол ... парсы әскерінің қатарында жаугершілігімен аттары әлемге
әйгілі сақ ... ... онда ... империясының атақ даңқы мен күш
қуаты жер жаратындығын білген. Сондықтан да осы ... ... ... өз
жағына тартудың амалы қарастыра бастаған.
Әрине, сол кезеңде Кир ... ... ... да ... ... ... ... кеңістік, еркіндік болып саналатын көшпелі
халықтарды бағындыру оңай еместігін жақсы түсінген. Өзін ... ... ... ол, ... ... ретінде қабылдамай қоюы ... ... да ... ... ... келісе қоюы қиын ... да Кир ... өз ... ... ... ретінде ұстау оларды
тек күшпен бағындыру арқылы іске асады деп ... ... ... ... Египет шекарасына дейін
жетеді. Олардан сол заманғы халықтарының қорыққанын Тауратта жазылған мына
жолдардан көре аламыз. ... елі, мен ... ... ... ... ... олардың тілдерін, сөздерін түсінбейтін боласыңдар.
Олардың барлығы ержүрек, сендердің малдарын мен ... ... ... ... [35,273-274]. Бұл мәлімет ... сол ... үрей ... ... ... ... отырықшы елдердің
тұрмысына үйренісе алмай 28 жылдан кейін ... ... ... ... ... ... ... қалуы да әбден мүмкін. Міне, Кирдың сақтарға
қарсы жорығы 100 жыл бұрынғы еселерінің кетуін жауап ... ... ... екі ... сол ... парсы империясының
сақтарға жасаған жорығының әділдігін дәлелдеу үшін пайдаланылған ... ... ... парсырлардың сақтары жаулап алуға деген ешқандай
жеке бастарының мүдделері ... ... ... ... ... бұрын қалыптасқан тұжырымдарға жаңаша қарау үрдісі құлаш ... ... ... – сақ ... ... ... емес, парсылар түрткі
болды деп, ойымызды дәлелдеуге тырысайық.
Алдымен сақ тайпаларын жаулап алу парсы империясы үшін ... ... ... ... сол ... ... ... ие
болды. Ол, мүмкін, территориялық орналасуын немесе экономикалық дамуымен
ерекшеленген шығар. Әрине, сақтар иеленген ... ... ... тар ... еді. ... әлемді бағындырам деген билеушінің ... екі ... ... ... ойы ... деп айта ... сақ ... сол замандағы халықтардан үлкен
артықшылығы болды. Бұл артышылық көшпелі өмірдің ... ... Ол ... ... өнерінің теңдесі жоқ жоғары дәрежеге
көтерілуі. Сақ ... өз ... ... пен ержүректіліктің,
қайсарлық пен әскери шеберліктің үлгісіне айналға. Деректерде сақтардың
әскери ... ... ауыз ... ... ... Мәселен, сақтар
жөнінде Геродоттың еңбегіне мынадай жолдар кездестіреміз: «Олардың жеріне
басып кірген жаудың ешқайсысы қашып құтыла ... Егер олар ашық ... ... ... оларды қуып жете де алмайды, себебі оларда қала да,
бекініс те жоқ. Алайда олар өз ... ... ... ала жүреді, әрі
олардың барлығы да ат үстіне садақты жақсы ... ... ... ... ... мал өсіруден табады. Осындай жағдайда олар қалай жеңімпаз
болмасын» [16,46]. ... өз ... ... ... ату ... үйренгендігін жазады. Және де сақтардың ықпалымен Мидия патшасы
Киаскар Мидия тарихындағы тұңғыш тұрақты әскер құрады. Сақтардың жауынгерік
тұрғыдағы ... мен ... ... да ... ... ... ... жауын өлтіргеннен кейін оның қанын ішеді. ... ... ... ... ... ... әкеп ... Жауының басын әкелеген
жауынгер ғана соғыстан соғыстан түскен пайдадан үлес алатын еді [16,64].
Ежелгі грек ... ... ... ... ... ... арғы жағында, Яксартты (Сырдария) сақтар өмір сүреді. Олар
әлемдегі, ... ... ... ... ең шебер мергендер. Сақатардың
соғыс өнерін ... ... ... ... ... ... ... айғақтайды. Кир сақ жауынгерлерінің
батылдығы мен әскери өнері жөнінде жақсы ... ... ... ... ... ... әлемге әйгілі сақ жауынгерлері болса, онда
парсы империясының атақ- ... мен күш – ... жер ... ... ... осы ... ... халықты өз жағына тартудың
амалы қарастырыла бастайды.
Әрине, сол кезеңде Кир қанша ... ... да ... ... ... ал бүкіл байлығы ... ... ... көшпелі халықтарды бағындыру оңай еместігін жақсы түсінген. ... ... деп ... ол, ... одақтас ретінде қабылдамауы
мүмкін еді. Сақтардың да бекерден парсылардың одақтасына айналуы екіталай
еді. Сондықтан да сақтарды өз ... ... ... ... ... ... арқылы іске асады деп те есептеуі ықтимал.
Сақ-парсы ... ... ... ... болсақ:
ежелден бері отырықшы өркениеттермен көшпелі өркениеттер бір-бірімен өте
тығыз ... ... Бұл ... ең ... ... сипатталған. Б.з.д. ҮІ ғасырда көшпелі сақ тайпаларының отырықшы
көршілері Бактрия, Соғдиана, т.б. Парсы ... ... ... ... өзі ... қақтығысына алып келген алғышарттардың бірі
болуы мүмкін [37,257-263;38 285-292].
Кир соғыс ... ... сақ ... Томириске елшілік
аттандырады: «Кир Томириске құда түсіп, оны өзінің ... етіп ... ... ... оған ... ... түсіп тұрғандығын байқайды да,
елшілікті құр қол қайтарады. Мұндай құдалықтантүк ... ... ... ... ... ... өтетін көпірлер мен жауынгерлер
тұрақтатын ... сала ... ... ... өзі Кирдің сақ
тайпаларын өзінің қатарына қосып тынбайтындығын байқатады. Ол Сырдарияның
жағалауына Куриштиш ... ... ... Ал сақ ... ... осы ... тоқтатуды бұйырады.
Осылайша, екі жақтың да соғысудан басқа амалдары қалмайды. Геродоттың
дерегіне қарағанда, Томирис Кирге мынадай ұсыныс ... ... сен ... ... келсе, өзеннен бері өт, мен болсам үш ... ... ... ал ... , өз ... ... ... онда мен өзеннен
өтемін, сен үш күндік жерге ары жылжисың» [16,12]. ... оы ... ... әскери кеңес шақырып, не істеу керектігі ... ... ... де ... ... ... сақтарды өз жерінде
қабылдауды жөн көреді. Бірақ, осы кеңеске ... ... ... Крез
олардың бұл шешімдерін қолдамайтындығын айтып, өзінің ... ... сен ... өз ... ... ... жеңіліп қалатын жағдай
болса, онда сен жеріңнен ғана емес, еліңнен де ... ... ... ... сені ... ... ... тоқталмайды, одан әрі жылжып, бүкіл
еліңді ... ... ... ... өз ... ... ... үшін және сенің даңқты есіміңе керіу әсері бар. ... ... ... ... оны өзіннің бергі бетінде қабылдады ... ... ... Ал егер сен ... ... ерінде өткізсең , ол ... ... ... ... Олай дейтінім, сен Томиристің әскерін ашық айқаста
жеңсең, бүкіл сақ жері ... қол ... ... Ал ... ... қол
жеткізу үшін сен өзіннің ар жағына өтіп, қосыңды құр да, ... ... әр ... ... ... және де ... мөлшерде шарап қалдырып,
әскеріңнің ең әлсізін осы қоста орнықтар да, өзің кейін шегін. Егер ... ... ... талғандағаннан кейін тойлауға кіріседі, сонда
біз үшін бүкіл ... ... ... ... ... ... қалған тұста, Кир алғашқы
жоспарынан бас тартып, Крездің ұсынған жоспарын орындауға ... арғы ... ... ... ... құрады да, онда әскерінің әлсіздерін
қалдырады. Сақтардың бір тобы қоста ... ... ... ... ... ... ... де, шарап ішіп ұйықтап қалады. Осыны ... ... ... ... ... ... ... тұтқынға алады. Сол
тұтқындардың ішінде Томиристің ұлы Спаргафис те болады. Мұны ... ... елші ... Ол ... ашық шайқаста емес, тек айламен
ұлын жеңгендігін айыптап, тұтқындарды босатуын талап етеді.Және ... ... ... ... ... Егер сен бұны ... қанға тойымсыз болсаң да, мен сені қанға тойдырамын дейді.
Кир болса, бұл сөздерге ешқандай мән бермейді.Томиристің ұлы
Спаргафис болса, ... ... ... не ... түсінеді. Ол Кирден
қолын босатуды сұрайды. Қолы босасымен Спаргапис өз-өзін өлтіреді, ... ... ... ... ... ашық айқасқа шығады. Бұл
шайқас сол кезеңдегі ең қатыгез ұрыстардың бірі болып есептелген. Шайқасқа
шыққан екі жақ алдымен ... ... ... ... ... ... семсерлесуге кіріскен. Айта кетерлік бір ... ... ... ... ... ... онда шайқастың осы бөлігінен кейін-ақ
парсылардың әскерлерінің қатары біршама сиреп, ... рухы ... ... қандай екендігін сездіргені әбден мүмкін. Міне ... ... ... ... ... ... әлемді билеуге
ұмтылуымен өзіне көр қаза бастаған Парсы ... ... ... Кир ІІ қаза ... Патшасынан айрылған парсылар шегінуге
кіріседі. Томирис шайқас даласындағы өліктер арасынан ... ... ... да, оның ... қан толтырылған қапқа салады. Сақтардың ... ... ... олар ... ... құрметпен Персопольге
аттандырып, парсылардың өз ... ... ... ... ... ... жасаған жорығының бағыты жөнінде
көптеген пікірлер бар [52,45]. Ендігі жерде соларға тоқталып ... ... ... ... ... ... әлі нақтылған жоқ. Деректер ... ... ... бере ... Қай ... ... та, Кир ... арасын бөліп тұрған бір өзеннің бар екендігі ... бір тобы бұл ... ... ... бір тобы ... ... [5,8]. ... екеуінің келіспейтін бір мәселесі А. Герман сол
кезеңдегі Әмударияны Каспидің бір ... деп ... В. ... ол ... деп ... Егер ... ... өзені Амудария болса, ол жөнінде
Геродотта бар. ... ... ... ... үшін ... оның қарсыласы
қай тайпа болғандығын анықтау керек ... ... ... ... ... ... аталса, Страбон оларды сақтар деп, Курций Руф
абийлер деп атаған. Тағы бір деректерде олар ... деп ... ... ... әртүрлі деректерді саралай келе Кирмен соғысқан ... ... ... ... бәрі бip ... деп ... және оларды
Сырдарияның жағалауына орналастырады. Кирдің сақ тайпасы ... үшін қай ... өтті ... ... ... жауап айтатын болсақ,
қолымызда бар деректер мен зерттеулерді салыстыра талдай келіп, мынадай ой
түйдік. Парсы әскерінің Окс яғни ... ... ... ... ... онда ... осы ... біздің заманымызға дейінгі уақытта
ағып тұрған Узбой сағасы арқылы өттi деп пайымдаймыз. Узбой сол ... ... ... ... ... мен ... сақ тайпаларының соғыстарының
бірінші кезеңінің корытындысының тарихи ... өте зор. ... ... ... яғни жаулаушылардың тегеурініне төтеп берген тұңғыш ел.
Жеңілмейтін ... ... ... көшпелілерден жеңілуі» әлемді
таңғалдырды. Ахемендік державасының «суйегіне таңба басылды».
Кирдің өлімінен кейін таққа оның ... ... ... ... ... сыртқы саясаты ары карай жалғасын табады. ... ... ... елі парсыларға бағынады. Бірақ көп ұзамай сарай төңкерісі орын
алып, билік басына Кирдің туысы, яғни Ахемендік әулеттен ... ... ... ... де Парсы империясының сыртқы саясатта ұстанған бағытын
толығымен құптап, ары ... ... (39, 323). Жаңа ... таққа
отырысымен мемлекетте көтерілістер орын алады. Бұл ... ... ... ... билік басындағы алғашкы жылдары көтеріліс
ошақтарын басумен өтеді. Кирдің үлкен жеңілісі ... ... ... ... ... басшылығына Дарий I келді. Ол да Кир ... ... ие ... ... ... бағынбаған халықты өзі үшін
үлкен реніш санады. Ал сақ ... ... ... ... бағынбаған
еді. Дарий де Кир тәріздес Греңияға соғыс ... ... ... тынымсыз
көршілерін тыныштандырмақшы болды. Сонымен қатар алдыңғы соғыстар жөнінде
хабардар сақтарды әскери одақтас еткісі келді.
Дарий ... ... ... жылы ... ... жорықка
аттанады. Парсылардың сақтардан кек алу ceбептері енді заңды болды ... ... Алып ... тізе ... де, ... ... бермеген елдің жер бетінде болуының өзі империяның тыныш ұйқысына
маза бермеді. Дарий жоғарыда аталып өткен себептерді сылтауратып және ... ... үшін кек ... ... ұстап көшпелі сақ тайпаларына жорығын
бастайды.
Дарийдің сақтарға ... ... ... ... беретін бірден-бір
дерек көзі болып табылатын Бехистун ... Y ... ... ... кейін мен әскеріммен шошақ бөрік киетін сақтар еліне аттандым.
Өзенге келгеннен ... одан ... ... ... мен ... ойсырата
жеңдім. Олардың Скунх деген кесемін маған алып келді. Сол кезде мен ... ... ... бойынша, баска біреуін қойдым. Осыдан кейін ел
менің қол астыма өтті» [40,177-180].
Бехистун жазбасындағы оқғаны біз не ... ... не ... ежелгі грек тарихшыларының еңбектерінен кездестіре алмаймыз.
Ежелгі грек авторы Полиеннің шығармасындағы әңгімеге қарағанда, сақтар
өз әскерлерін үш топқа ... ... ... ... ... ... ... киіп алып, екінші әскерді де жеңіске ұшыратады.
Ал үшінші әскер Дарий әскері қуып жеткен тұста карсылықсыз ... ... бұл ... де келіспеушілік тудыратын тұстары бар. Жақсы
қаруланған, жер бедерін мықты ... ... ... ойнайтын сақтарды
осылайша оңай жеңе салу мүмкін емес жағдай тәрізді. Полиеннің бұл жорық
жөнінде ... ... да өте ... ... жорыққа аттанған тұста, сақ
патшалары Сақесфар, Омар және ... не ... ... жөнінде кеңес
өткізеді. Осы жерде айта кететін мәселе ... ... ... ... ... ұқсастығы. Кир тұсында массагеттерді ержүректілікпен
басқарған Тұмар патшаның айналдырған 10-12 ... ... ... ... ары ... ... ғажап емес.
Скифтер өзара кеңес құрады. Ашық ұрыста әскерінің саны көп
Дарийге ... тұра ... ... ... ... ... ... гелон,
будин, сармат тайпаларына елшілер ... ... ... ... ... скифтерге қол ұшын беруге талпына қоймайды. «Егерде сендер
бұрын парсыларға тиіспеген болсаңдар, біз сіздерді ... ... ма ... ... бізбен ақылдаспай парсы жеріне жорық жасадыңдар. Парсылар осы
әрекеттері үшін ... ... ... Сол ... ... ... келіп
ұрынбаса, біз қарсылық көрсетпейміз» деген жауаппен кейбіртайпалардың
көсемдері соғысудан бас ... Ал ... ... ... ... ... соғысуға шешім шығарады. «Соғысамыз» деген тайпалар «қалыс
қаламыз» деген тайпалардың жері арқылы шегінуге шешім ... Ол ... ала ... мен ... ... мүліктері және малдарын қоса елдің
ішкері жағына көшіре бастайды. Әскердің өзі үш бөлікке ... ... бір ... ... ... ұстай отырып, жаудың іс-
әрекеттерін бақылап отыратын жоспар құрады. Жол бойы су ... ... азық ... ... ... ... парсы әскерін елдің ішіне
тереңдей кіргізу – скиф әскерінің негізгі жоспары болады.
Скифтер ... ... өз ... ... ... ... үшін,
өздерінің малдарының бір бөлігін малшыларымен қоса қалдырып ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарап, мақтан
тұтады. Алайда елдің ішіне ішкерілеп кірген сайын Дарий да ... ... ... ... әскерлері парсылардың алдынан да
артынан да белгілі бір қашықтықты сақтай ... ... ... ... ... әскері парсылардың атты әскерлерін жаяу әскерлерінің
жанына дейін тықсыра қуған ... ... ... ... көбіне
түнгі мезгілдерде жүргізіліп отырады. Скифтердің парсылармен ... ... тағы бір ... болды. Шабуыл барысында парсылар
әскеріндегі есектер мен қашарлардың ақырған даусынан ... ... кері ... мәжбүр болып отырған. Кейіннен скифтердің аттары бұл
дауысқа да көндіге бастайды.
Патшалардың ... ... ... ... ... жиналғандар
жөпелдемеде шешімді ештеңе айта алмай тұйыққа тірелгендей ... ... ... ... ... «адамдарымызды қан майданда емес, аярлық
алдаумен кырғынға ұшыратқан парсыларға біз де өз ... ... ... ... ... деп, өз ойын ... салады. Ол бұл icтi
атқарады, ал сақ патшалары бұл іске ... ... оның ... ... ... өмір сүруін қамтамасыз етуі керек болды. Кеңес алқасы
келісіп, келісімдерін береді [41,5].
Өз ... өзі ... ... ... ... ... ұшырып, аяушылық
сезімін туғызатындай күйге жеткізген. Шырақ күншілік жерден ... ... ... ... тұла ... сау тамтық жері жоқ,
қызыл қанға бөккен, көзі кіртиіп, жақ жүні үрпиіп, еріні ... ... ... ... тәлтіректеп келе жаткан адамды көргенде
парсылардың қайран қалып, таңданбасқа шарасы жоқ еді. ... ... ... Өз ... аяусыз жаралап, көрген адамның ... ... ... ... күйге жеткізген. Өзінің арғы атасының
парсы екендігін, тайпаластарының оған ... ... ... ... ... ... ... беретін жолды көрсетіп бере ... ... ... күн бойы сусыз, шөл далада ... ... ... ... елін жаулауға келген парсы әскерлерініңде ... Бұл аңыз ... ... беріліп келсе, тек
б.з.д. ІІ ... өмір ... ... ... түсіруімен ғана бізге дейін
жеткен. Бұл әңгіменің аңыз ... ... ... ... еш күмән
тудырмайды.
Шырақ алдын-ала құрған жоспары бойынша қинала отырып, ... ... ... ... ... келе ... ... тұтқындықтан құтылып,
соларға косылу үшін тун жамылып қашамын деп, қолға түсіп, осындай күйге
ұшырағанын, ... ... ... ... қашып шығып, осы араға өліп-талып
зорға жеткенін айтып, мұңын шағады. Жалынып, өзінің сақтарға ... ... ... ... Өліп ... бұл ... ... де жанын
аямайтындығын, тұтқында болып, сақтардың жылқысын ... ... ... ... түгел біліп алғанын да ебін тауып ескертіп өтеді.
Шырақ сөзінің күмәнсіз шындық екенін оның ... ... ... өзі-ақ куәлік бepiп тұрғандай еді. Басы Дарий болып, парсылар
Шырақтың ... ... ... одан ... қазір қайда екенін сұрайды. «Мен
қашатын ... - ... ... ... ... ... ... жайын ортаға
салып, - сақтар бүкіл әскерін алысқа, басқа жерге әкетуді ұйғарды. Мен ... ... ... Егер ... тура жолмен төте тартсаңыздар, ол араға
олардан әлдеқайда бұрын баруларыңызға болады. Сонда ... ... ... ... ... сақ ... тасадан шығып, ... ... ауға ... ... оңай ... аласыздар. Ол үшін
жолға жетерлік жеті күндік асу ... ... ... кету ... күтіммен тез айықкан Шырақ парсының қалың әскерін бастап
сақтардың даласына ... ... орай ... өзі ... ... арқасында Кирдің әскерін ... ... ... ... ... күтпеген жерден алдынан шығып, қырғын таптыратынына,
сөйтіп ... ... ... ... ... берік сенген Дарий оның соңынан
еріп, жетекшіл ... ... ... жеті күн де ... ... ... аяқ басады. Азық
бітіп, су таусылады. Бірақ алдыдан тірі жан ... ... ... ... барады» деген суы шалқар, шөбі шүйгін жер де ... ... ... да шеті мен шегі жоқ, сағымға оранған меңіреу ... мен ... ... ... ... ... ... осынау
бетпақдалаға Шырақтың өздерін әдейі алдап әкелгеніне, жауға ... ... ... қара ... ... ... өзі мұңға айналғанына көзі
жете бастайды.
Дарий әскерінің бас қолбасшысы Шырақтан «не мақсатпен сен осындай ... ... ... құсы жоқ, ... аңы жоқ шөл ... ... оның ... қырғынға ұшыратпаксың? Енді бізге алға да, артқа да жол жоқ ... ... ... - дейді даусынан шаттық лебі ескен Шырақ аш қырандай саң
етіп. «Жеңіске жетті деген осы! ... ... ... касіреттің
қара бұлтын кері серпіп, сендерді қаталама шөл мен қалжыраған ... әкеп ... Енді ... ... да ... ажал!...»
Өзегін тілген өкінішті ызадан қаны қайнап, басына шапқан Ранасбат
Шырақтың сөзін одан әрі ... ... ... ... ... ерік беріп,
оның басын өз қолымен шауып түседі [42,36].
Әрине бұл аңыз ұрпақтан ұрпаққа ауызша береліп, тек б.з.д. II ... ... ... хатка түсіруімен бізге дейін жетеді. Бұл ... ... ... ... жатқаны күмән тудырмайды. Әр аңыз-әңгіме
белгілі бір оқиғаға негізделіп жазылады емеспе.
Жорықтың бас-аяғы ... ... ... скиф ... ... неге үнемі қаша бересің. Егер сен өзіңнің күшті ... ... ... ... ... түс. ... сезінсең қашуды доғарып,
өзіңнің қамқоршыңа жерің мен суыңды сыйға тартып келісімге ... ... елші ... ... ... скиф патшасы Иданфирс «Мен бұрын да, қазір ... ... бас ... ... ... ... ... шайқасқа
түспеу себебім,менің елімде сен қиратып кететін қалалар немесе ... ... ... ... егіс ... жоқ. Егер де сен шын мәнінде
менімен ... ... ... ... қорымдарын тауып, тиісіп
көрші. Біздің сол қорымдар үшін ... ... ... ... ... тәубеңе келмей, біз сенімен шайқасқа түспейміз.
Мен сені өзімнің ... ... ... алмаймын. Жер мен суға
арналған сыйдың орнына сенің құрметіне лайық сый жібердім. Ал сен ... ... ... ... үшін әлі сазайыңды тартасың», – деген жауап
қайтарады.
Скиф патшасы сый ... құс, ... ... мен бес ... ... ... ... мұның мәнісін сұрағанда, ол «парсылар
ақылды болса жұмбақтың мәнін өздері шешетінін, ... тек ... ...... жандайшап кеңесшілері «тышқан жерде мекендейді,
көлбақа суды мекендейді, құс жылдамдығы жағынан ... ... ... ... ал ... ... ... қойып бағынғандығын білдіреді»
десе, Гобрий ... ... ... ... ... құс болып ұшып
кетпесеңдер, тышқан болып індеріңе ... ... көл бақа ... ... ... мына жебелерден мерт боласыңдар» [16,301] деген болжам
жасайды.
Сыйларын жібергеннен ... скиф ... ... ... ... ... Бір ... скифтердің сапынан жауынгерлердің
қиқуы, артынша бірнеше салт ... бір ... ... ... ... не болғанын сұрастырғанда мына жайтты анықтайды. Скиф
жауынгерлері тұрған ... қоян ... ... ... оны ... ... қозып, артынан шапқылағаны анықталады. Осыдан кейін
парсы патшасы кеңес құрып, қол ... ... ... ... ... ... о ... скифтердің сыйлары жайлы дұрыс болжам
айтқан болатын. Мен біздің жағдайдың қандай екенін енді ... ... ... ... аман-есен елге оралудың жолын іздеген жөн», – деген
сөздер айтады.
Дарий патша кеңесшісі Гобрийдің кеңесімен түн ішінде ... ... өз ... ... ... қоса түнде жанған ошақтардың
қасына қалдырып, өздері «скифтердің ту ... ... ... ... ұрыс ... тастап қашуға мәжбүр болады. Скифтер болған жайтты
кеш түсініп, парсылардың ... ... ... ... ... ... құтылып кетеді.
Ендігі жерде Полиеннің мәліметі мен Бехистун жазбасындағы оқиғаларды
талдап көрейік. Дарийдің тасқа қашатқан жазбасы ... ... ... ... ... бағындырады. Ал Полиеннің мәліметі бойынша Дарий
тек айламен ... бір ... ғана ... әзер ... сақ ... ... Екі ... келіспеушілігінің себебі неде?
Ол үшін сақ-парсы соғысынан кейін екі ел арасындағы қарым- қатынастың
даму сипатын анықтайық. ... ... ... ... ... ... қатысып отырғаны белгілі. Орта Азияның ... ... ... ... ... Антик авторлары соғдылықтардың,
хорезмдіктердің, сақтардың империяның Греңияға ... ... ... ... Мысырдың оңтүстігіндегі Әлафантан аралындағы табылған
мұрағат ... ... ... ... ... ... Даргман қызмет өтегендігі жайында айтылады. Сақ жауынгерлерінің
мүсіндерінің табылуы сақ атты әскерінің ... пен ... ... ... ... дәлелдейді. Сақтар өз отандарынан шеткері
жатқан парсы империясының гарнизондарының құрамдарында болған ... ... ... ... ... ... мәліметтер
жетерлік.
Ал, грек-парсы соғыстарына сақтардың қатысуы ... ... ... ... ... парсы әскерінің қатарында
ерлік көрсеткенін жасыра алмайсың. Дарий III мен Александр Македонскийдің
арасындағы соғыста сақ ... ... ... жіберіп отырған.
Және деректерде баса ... ... ... парсыларға бағынышты ел
сияқты емес, ... ... ... ... Яғни ... ... IY
ғасырда ешкімге тәуелді болмаған. Олай десек, онда олар II ғасыр бұрын да
өз тәуелсіздігін сақтай алды ... ... ... ... ... Бехистун
жазбасының субъективтілік жағына назар аударайық. Белгілі болғандай ... ... ... «кун мен айға ... ... тәріздес, теңдесі
жоқ билеушісі» Дарий I жаздырды. Жазбаның мақсаты Дарийдің ерліктері мен
әрекеттерінің ... ... ... ... ... үлгі етіп ... бip ... Парсы империясының күш-қуатын әлемге таныту. Әрине, бұл
жазбаның, негізіне империяның «атасы» ... ... ... iзiн
жасыруы жату да ғажап емес. Енді жоғарыда қойылған сұраққа ... ... ... рет «жабайы, көшпелі тайпаларды» жеңе алмады деген
атақ империяның атын ... ... еді. ... деректердегі
келіспеушіліктерді біз былай түсіндіріп көрейік.
Полиен бойынша парсы әскері үш ... ... сақ ... ... талқандап, тұтқынға алады. Мүмкін Бехистун жазбасындағы ... ... ... ... ... тек осы бip топ ... ... ... ... қалған негізгі бөлігін бағындыра
алмағаны Дарийге өте ауыр соққы болды. ... ... ... ... ол ... жеңудің басқа жолдарын iздеген шығар. Бұл жол қандай жағдайда да
болашақ ұрпаққа ... ... ... көшпелілерден жеңілісін жасыру. Ал
тасқа өшпейтіндей ғылып ... ... ... ... ... ... айтсақ, Бехистун жазбасы XIX ғасырға дейін өз бойында
жинаған мәліметтерін сақтаған.
Ұлы ... ... ... ... тарихи маңызына тоқталсақ, бұл
жорықтың қорытындысы Кирдің массагеттерге ... ... ... жок ... ... Екі ... да тарих үшін маңызы олардың
кеөпелі сақ ... ... ... айдағанына жургізе» алмауы.
Бірақ осы соғыстардың ... ... ... жаңа ... ... жерде сақтар парсылармен әскери одакка барып, ... ... ... құрамына жіберіп отырған. Туылған сәтінен
бастап тек соғыс өнеріне дағдылана бастаған ... енді ... ... тек ... ... емес, жалдамалы әскер ретінде басқа
бағытта жұмсап отырды.
Дарий Сырдарияның арғыжағын мекендеген ... ... ... ... ... сақтардың бip бөлігін бағындырғандығы туралы
ғана мәлімет бар. Ал калған ірі бөлігі әлі де болса дербес ... ... ... ... өткен жорығының сәтті болмағанынан, Дарий оларды
тұтқиылдан ... ... ... ... Оның мәні Қара теңізінің
солтүстік жағалауы арқылы Каспий теңізін айналып өтіп, сақтарды ... ... ... ойлауы ыктимал. Ол үшін Қара теңіз жағалауындағы
скифтерді бағындыру ... ... Осы ... ... б.з.д. IY ғасырдың
алғашқы ширегінде, б.з.д. 513-512 жылдары аттанады.
Геродоттың жазбаларына қарағанда скифтер Дарийдің әскерінен шегініп,
оны ... ... ... ... [16,87]. ... алыс ... қуып тастаған Дарий I жеткен жеріне аралары 60 шақырымдай ... ... Бұл ... ... ... үшін ... ... тәрізді.
Яғни, осы арқылы негізгі күштермен оларды талқандамақ болған сиякты. Бірақ
Дарий және оның кеңесшілері екі нәрсеге мән ... ... ... ... ... жергілікті жерді дұрыс білмейді. Ал шексіз
кеңістікте бip тайпаны ... ... ... емес еді. ... ... болды, бұл олардың жылдам қозғалатынын білдіреді. Бұдан ... ... ... нәтижесіз еді.
Парсылар бекіністер салып жатқан тұста ол скифтер оларды айналып өтіп,
өздерінің мекендеріне қайтып оралады. Мұнымен қоса олар ... ... ... ашық далада қуудан әбден шаршаған ... ... ... хат ... Онда былай деп жазылған еді: «Сендер ашық
айқасқа шығыңдар, ал егер ... ... деп ... ... ... жер мен суларыңды беріңдер» [16,128]. Сақ-скиф тайпаларының басшысы
Дарийдің ... ... ... ... «біз не ушін ... де білмейміз, өйткені бізде тұрғылықты қала мен ... ... ... біз жер ... ... сақтарда ата-баба молалары бар,
егер де парсылар сол молалардың ... ... ... ... ... ... хатынан кейін скиф патшалары оның көкіректігіне ыза болып,
жауды толық талқандау керек деген ... ... ... скифтер
парсыларды өз елдерінің шексіз кеңістігіне амалдап кіргізіп, қиындықпен
қинап өлтіргілері келеді. Скифтер ... ... ... ... ... мал қалдырып кетіп отырды. Осы ... ... ... ... ... ... Олар Дарийді қиын жағдайға душар етті.
Өзінің қамсыздандыру қосындарынан алыстап кеткен парсы билеушісі ... ... Осы ... скиф ... құс, тышқан, бақа және бес жебе
беріп, өз елшілерін Дарийге жібереді. Дарий ... ... ... маған
бағынды деп жорамалдайды. Ал Дарийдің қол ... ... бұл ... ... ... деп ... Шындығына келгенде, бұл
сыйлықтардың мәні мынада еді: «сендер, парсылар, құс болып ... ... де, ... ... ... ... де ... бақа сияқты суға
суңгіп кетсеңдер де ... бес ... ... ... ... бергеннен кейін скифтер негізгі ... ... ... тұста қызық жағдай болады. Скифтердің арасынан
қоян жүгіріп өтеді. Скиф ... ... ... ... ... ... кірісіп кетеді. Мұны байқап тұрған Дарий ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерінен
олардың Дарийді қарсылас деп бағаламағандығын анық байқауға ... ... ... қоян ... ... деп ... Дарий үшін үлкен
соққы болғандығы анық. Жалпы бұл жорықтан ... ... ... де аман ... ... ... ... қатысуы
Ахемендік патшалардың грек мемлекеттерімен б.з.д. V ... ... ... ... парсы империясының әскери күш қуатының ... ... Жиі ... ... ... б.з.д. IV ғасырдың өзінде
мемлекеттің әлсіреуіне, елдің шеткері аймақтарында бас ... ... ... ... ... тәсілдері өзгеріп, олар қолға
түспейтін жерлерге тығылып ... ... ... негізгі жерлерге
қамалдар салып, онда үлкен гарнизондар ... ... өнер ... ... ... ... ... болды: мысалы, Маргиана қаласы
маңында алты «қалалық» ... ... ... ... ... төртеуі шығысқа қаратылды, бip-бipiнe көмектесу үшін олар ... ... ... ... жеке ... салу үшін ... қаланы күшейтіп, үлкен гарнизон
ұстау тиімді болып шықты. Қазіргі қазақтар, өзбектер және тәжіктердің арғы
аталарының Спитамен сияқты талантты көсем ... ... ... Бактрия мен Соғдиананы бағындыру үшін көп уақыт жұмсауға
мәжбүр етті. Тек б.з.д. 327 жылы ... ... ... ... ... ... ... сақтардың қатысуы көңіл
аударарлықтай. Сақтар әлем тарихында үлкен орын алатын Марафон, ... ... ... ... ... ... арадағы
шайқастарға қатысқан. Олар ... ... ... ... ... биік ... көрсетіп отырған. Сақ жауынгерлері парсы
империясының аумағында барлық ... ... ... әскери қызмет
атқарған.Тіпті Вавилон мемлекетінде сақ ... жер ... ... ІІІ мен Ескендір Зұлқарнайынның арасындағы соғыста сақ тайпалары
парсыларға әскерлерін жіберіп отырған. Ескендірдің б.з.б. 331-327 жж. Орта
Азияға жорығы ... ... ... ... ... ... Курций Руф,
Флавий Арриан және Страбондар жазған. Деректерде баса айтылатын жәйт,
сақтардың ... ... ел ... ... ... ... көмек
көрсеткені.
Алғаш рет Орта Азия көшпелілері б.з.б 331 жылы Гавгамела түбінде
болған шайқаста ... ... ... Ескендір Зұлқарнайын бастаған
македондықтарға қарсы шайқасқа түскен [2,28]. Гавгамела түбіндегі ... ... ... ІІІ ... ... ... болған.
Ол жайлы антик тарихшы Клитарх «соғыс әрекетін алдымен ... ... ... ... ... ... екі мың ... және бір мың
адамдық скифтің атты әскерімен Ескендір Зұлқарнайын әскерінің сол ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге Дарийдің
жауынгерлері жауын өздерінің қарсыластарын қашуға ... ... ... бір ... ... ... «Ескендір өзінің қыспаққа
ұшыраған әскеріне Менид бастаған әскерін көмекке жіберді. Бұл әскер ... ... ... мәжбүр болды» деп көрсетеді. Осы жерде
көшпелілердің қару-жарағы жайлы ... ... (сақ) ... де, астындағы жылқылары да сауыт киінген еді» деп суреттеп жазады.
Алғашқы екі жорық сәтсіз аяқталғаннан ... ... ... жаяу ... оң ... ... ... Әскерлерінен жырақталып қалған
парсы патшасы ІІІ Даридің қорғансыз қалғанын пайдаланып, жеңілудің сәл-ақ
алдында тұрған Ескендір Зұлқарнайынның ... ... ... ... жасауы
ғана патшаның бас сауғалап қашуына әкеліп соғады. Көшпелілердің көмегімен
жеңіске жетудің жолында тұрған парсы әскері ... ... ... ... ... ... ... алды. Арриан мен Курций Руфтың ... ... ... мен ... ... ... жарым жыл ішінде македондықтар парсы флотын талқандап, Эгей мен
Жерорта теңізіне орнығып, парсылардың саяси экономикалық ... ... ... ... Осы уақыт ішінде македон жауынгерлері сегіз мың
шақырымнан ... ... ... өтті. Парсы патшалығы ... ... ... ... ету үшін ... ... және Хорезмді бағындыруға тура келді. Бұл далаларда көшпелі ... ... ... ... мен ... аса ... сауда
жолында тұрды. Шығысқа үстемдік ету үшін ... ... осы ... македондықтардың тағы да үш жарым жыл уақыт соғысуын қажет етті.
Б.з.д. 330 жылы көктемде ... ... ... ... ... 15 күн ішінде мың шақырым жерді басып өтті де, Дарийдің ... ... ... ... атты ... мен жеңіл қаруланған жаяу әскері
парсы әскерлерін қудалауды жалғастырды.
Дарий ІІІ Бактрия сатрапы Бесстің қолынан ... қаза ... ... ... ... ... ... Бесстің
көтерілісшілерінің құрамы Азияға қашқан парсылардан, ... ... Және ... ... ... оған ... ... одақтастары сақтар
көмекке келуі керек еді. Алайда сақтар сол күйі ... ... біз ... Парсы империясымен одақтас болғандығын
жаңа одақ туралы ұсыныс ... Сол ... ... ... ... ... ... таппады. Бұның тағы бір себебі дәл сол кезде
македондықтар ... ... ... әлі де ... ... ... [44,118-125].
Бесстің қарсылығы ұзаққа созылмайды. Оны ... ... ... беріп, гректерге қарсы өзі бас көтереді. Спитамен
б.з.б 329-327 жылдар аралығында жаулап алушыларға қарсы күрес ... ... ... ... дай, ... ... қолдауымен
орын алды. Көшпелілер мен отырықшы халықтардан құралған көтерілісшілер
өздерінің әскери артықшылықтарын пайдаланып, ... рет ... ... ... ... жеңіліске ұшыраған ... ... ... қазақ даласына қашуға ... ... ... ... ... ... ... сауда жолдарына да ие
болды. Олардың ... ... арғы ... ... сақ жеріне
ентелей енуінен ештеңе де шықпады[50,130]. ... ... ... Танайс өзені(Сырдария) Александра Асхата қаласын
салғызды. Алайда бұл жағдай көшпелілерге ... К. Руф атты ... ... ... Скиф патшасы «Танайстан бері өтсең ... ... ... Сен ... ... ... қуып ... Сен біздің елге тиіскеннен дос таппайсың, өзіңе жау табасын.
Анығын өзің білерсің» деген екен. Ал ... атты ... ... ... арғы ... орналасқан скиф мемлекетінің патшасының ойы бойынша
бұл қала оның мойнына ілген қыл арқан секілді еді. Сол ... ... ... ... қаланы бұзуға тапсырма береді. Бұл жорық скифтер
үшін еш нәтижесіз аяқталған шара ... ... ... ... ... ... бойынша «Ескендірдің скиф(сақ) жеріне тереңдеп кірмеуі
көшпелілерді емес, макдондықтардың аман қалуына мүмкіндік ... ... шығу үшін ... ... қажет еді. Елдің ішкері жағына кіргеннен
кейін, көшпелілер партизандық соғыс арқылы македондықтарды сусыз, ... ақыр ... ... өздерінің де көзін жоятын еді».
Сақтар кейіннен Александр Македонский армиясында ... ... ... ... ... ... ... бағалады. Мысалы,
Александр Македонский жағында ... атты ... ... ... ... ... ... болғанындай, Александрдың бойшаң
жауынгерлерінің өзі сақ жауынгерлерінің иығына әрең ... ... ең ... өңірлерінде де қызмет етеді. Олар ... ... ... Бұл ... сақ атты ... ... ... Кархемыштың маңында парсы гарнизонынан шыққан сақ жауынгерлерінің
қабірлері табылып отыр. Сақтар сонымен ... ... ... ... ... Олардың ерлігі аңызға айналған. Ал Платей ... ... ... ... атты ... болды. Сақ жауынгерлерінің қолдан
жасалған жебелері бүкіл Алдыңғы Азиы мен Грецияда ұшырасады.
Бiздiң еліміз ... ... ... ... ... ... ... парсылармен соғысудан гөрі анағұрлым
көп күш жұмсауды талап етті. Бірақ солай бола ... ... ... ... ... ... сауда жолдарына орнығып қалды. Олардың бұл ... ... ... ... жергілікті ақсүйектердің сатқындығы және
Спитамен армиясына одақтас болған тайпалардың көмегінің ... ... ... ... аса зор шығынға ұшырады. Александрдың өзi
де бірнеше рет жараланды.
Б.з.б. 327 жылы Ескендір ... ... алу ... ... ... гректермен одақтаса отырып, бұл жорыққа да ... ... ... өнерін жоғары бағалады. Гидаспе маңындағы
шайқаста көшпелілер ... ... ... ... ... ... ... Бұл жорыққа көшпелі тайпалардың ішінен дайлар мен
скифтер ғана қатысқан еді. ... ... оқ бойы алда келе ... ... әскер бірінші болып ұрысқа кірісіп, даңқты қолбасшының жеңіске
жетуіне барынша мүмкіндік жасаған.
Ежелден ... ... ... ... алғаш жылқыны
қолға үйретіп, темірден қару ... қана ... ... ... ... Сақ ... ... жетістіктері – атты әскердің және жетілген,
ықшам қаруларды пайдаланудың нәтижесінде, соғысу әдістерінің басқалардан
ерекшелігінен ... ... ... Сақтардың көрші мемлекеттермен мәдени байланысы
Жазба деректерден сақтардың зороастризмге қатысы жөнінде ... ... ... ... V ... ... ... тиграхауда
сақтарына қарсы жасаған жорығы туралы баяндап, мынадай мәлімет береді: «Бұл
сақтар өте ... және ... ... ... Мен Ахура Маздаға
сыйындым. Ахура Мазданың рахымымен мен ... өз ... ... осы ... ... ... айтылғанда да сақталады. Бір қарағанда бұл
үзінді бізге айдан анық мағлұмат бepiп, ... ... ... етпейтін
сияқты. Алайда бұл жазбаның мәтінін түгелдей зерттеу бірқатар ғалымдарды
басқа ойға әкелді. Жазбаның ... да ... ... ... ... ... көтерілістер туралы айтылып, бірақ олардың діні туралы
тіс жармайды. Және де ... ... ... ... ... ... қай дінді ұстанатыны жайлы ещқандай қосымша мәлімет
келтірілмейді. М.А. ... ... ... ... I ... ... діни саясаты толығымен саяси жағдайға бағынып, ... ... ... Бұл ойды ары ... В.А. Лившиц дамытып,
Бехистун жазбасындағы келтірілген үзіндіге сүйене отырып, «жекелеген елдер
мен тайпаларға Ахура Мазданы ... ... айып ... Ахемендік
билеушілер оларды жаулап алуға немесе басып жаныштауға ... ... ... ... ... ... ... діні жөніндегі Бехистун жазбасындағы
мәліметке ... ... ... ... ... ... ... «антидэвтік жазбасынан» да ешқандай жауап ала алмаймыз
[7,134-137], алайда кей ... ... ... ... көшпелі тайпаның қиратқаны жөніндегі мәліметті ... ... ... діні ... үшін ... ... ие ... сол
замандағы зороастризм дінінің негізін берік ұстамады деген айып та рас.
Өйткені сақтар бұл ... сол ... ... ұзақ ... ... кейбір жақтарын ғана қабылдаған.
Зороастризмнің қасиетті кітабы Авестада сақ тайпалары бірнеше атпен
белгілі. Солардың ішіндегі кең ... - тур. ... ең ... - ... Зороастрдың ілімін қабылдаған турлар туралы айтылады. Осы
мәліметке сенетін болсақ, Зороастрдың өмір суру ... бір ... ... YI ... ... арасында оның ілімін колдайтындары
болған болуы мүмкін. ... және ... ... ... ... ... сүйене отырып, В.И. Абаев «зороастризм
скифтермен ... ... ... және олардың қатысымен дүниеге келген»
деп ой тұжырымдайды.
Авестаның ең ерте ... ... ... ... ... -
Арианам Вайджа аталады. Арианам Вайжа екі ірі және терең өзендері бар кең
аумақты ел. Бұл екі өзен - ... мен ... ... мен Ушидарна деген
таулары бар. ... ... ... ... көлі орналасқан. Ворукаша
көлінің жағасы тек арийлердікі емес. Мұнда Ардви Сураға табынып, ... ... ... ... өмір сүреді.
Арийлер жеріндегі тағы бір көңіл аударарлық жер - Чайчаста көлі. ... ... ... ... елін ... ... кұрбандық шалған
[48,32].
Енді осы аталған жер ... ... ... ... жағдаймен
салыстырайық. Арийлер жерінде маңызға ие eкi үлкен, қасиетті ... Осы ... мен ... арийлердің құдайлары мен қаһармандары
ғана емес, олардың жаулары турлар да қурбандық шалған. Екі өзен де ... ... ... ... мен ... ... ... бipeyi Ворукаша
келіне құяды. Ардви мен Датьяның бастау алатын Хукарья тауы ... ... ... Құдай ана Ардви Сура Анахиттың өзені Ардви
ғалымдардың ... ... ... ол ... заманымызға дейін өзінің Узбой
сағасы арқылы Каспий теңізіне құйған. Яғни бұл ... ... көлі ... ... Ал ... ... ... Чайчаста болжам бойынша Арал
теңізі. Памир-Алай және Тянь-Шань таулары Хукарья тауына ... ... мен ... ... сонымен, Амударья және ... ... ... ... діні ... ... пайда болды деген
болжамды алсақ, онда сақтар бұл діннің таралған аумағының тура іргесінде
көшіп ... ... ... ... ... ... ол
зороастризм ілімінің кейбір негіздерінің сақтар арасында таралуына ... бола ... ... ... тайпасының діні туралы қалдырған
мәліметі бойынша олар құдайлардың арасынан тек ... ғана ... ... атты шалады. Бұл құрбандықтың мәні ... ең ... ... сай. ... ... сақтарда аттың ерекше ... ... бұл ... ... ... археологиялық және
этнографиялық мағлұматтармен толықтырылып ... ... күн ... ... ... ... объектілері күн мен от болып
табылады. Геродот сақ патшасы Томиристің аузына: «массагеттердің тәңірі
күнмен ант ... ... сөз ... ... Кұн ... Ахура Мазда болуы
шарт емес. Тек екі құдайдың да 6ip ... ие ... ... ғасырлық
үрдістің нәтижесі болуы мумкін. Көшпенділер үшін барлық ... ... ... ғаламшарлар, сияқты күннің де маңызы зор болған.
Сақтар зороастризмнің өз ... ... сай ... ғана ... ... мемлекеттермен мәдени байланыстарын ... ... да ... ... ие. ... ... ... археологиялық экспедиңияның қорытындылары ішінде
біздің тақырыбымызға керекті мағлұматтарды алып ... [49,342- ... ... ... көрші мемлекеттермен тікелей жанасатын
сақтардың ескерткіштері емес, Қазақстанның қиыр ... ... алып ... ... ... бар. Егер біз шалғайда
жатқан сақ тайпаларының Алдыңғы Және Орта Азиямен мәдени ... ... ... ... онда іргесінде тұрған сақ тайпаларының
олармен мұндай ... ... ... ... түсетіні анық -
Сондықтан Алтайды мекендеген «аримаспа» сақтарының көрші ... ... ... ... ... тырысайық.
Біздің қарастыратын мәселеге арқау болатын б.з.д. Y-IY ... ... ... ... Осы ... корғандарынан ғылымды
қызықтырған кілемдердің қазылып алынуы айтарлықтай жаңалық болды. Бұл
кілемдердің ... және ... ... ... ... ... туа ... де кілемдердегі суреттер композиңиясы сақтардың дәстурлі «аң стилінен»
де біршама ерекшеленді. ... ... ... ... ... ... үңілу
барысында көп нәрсенің беті ашыла бастады. Алдымен осы кілемнің ... ... ... YII-YI ғасырларда мұндай кілемдерді тоқу
технологиясы Алдыңғы Азияда, ... ... ... ... ... тек сон да ... ... Бұдан шығатын қорытынды парсы кілемдері
Алтай тауын мекендеген сақтарға ... ... ... кілемдер оларға
айырбас, сауда арқылы, соғыс олжасы ретінде баруы ықтимал. ... ... ... ... ... ... ... алыстағы (парсылар үшін
жердің түбі) елге жетуінде. Бұл жерде кілемдер тек мысал ... ... ... ... жетпеген, бірақ сол кездегі байланыстардың ... ... да ... ... айғақ.
Халықтар арасында мәдени байланыстардың орнауы саясаттан, ... ... бip ... ... ... ... Ол үрдіске ешқандай күш
кедергі келтіре алмайды. Әр елмен тайпаның өзіндік әдет-ғұрпы мен салт-
санасы ... ... ұзақ ... бойы ... өмір ... ... ... ұшырап отырады. Мәдени байланыстар негізінде ... ... ... ... сақтардың тарихын зерттеу, біздің отандық тарихнамадағы келелі
мәселелердің басын ашуда үлкен септігін тигізері анық. ... сақ ... ... ... ... ... көшпелілерінің болмысына, тұрмыс-
тіршілігі мен әдет-ғұрпына елеулі әсерін тигізді.
Соның ішінде сақтардың ... ... ... ... ... сақ ... мен ... ел қорғаудағы қызметі ұрпақты
тәрбиелеуде мәні зор.
Жоғарыда біз сақ ... ... әр ... қарастыруға үлкен мән
бердік. Алдымен «сақ» атауының төркіні жөнінде айтылған көптеген ... асап ... ... ... көпшілігі «сақ» сөзінің
мағынасын өздеріне ыңғайлы етіп түсіндіруге тырысқан. Мәселен, ғалымдардың
кейбірі бұл ... ... ... ... енді бірі ... діни ... іздейді. «Сақ» атауын жан-жануарлар әлемінен іздеу кей
жағдайда қызығушылық тудырады. Зерттеушілердің жоғарыда айтқан пікрлерінше
«сақ» атауын ... ... ... діни ... мен ... Бұл арада Ресей территориясында өмір сүретін «саха» ... ... ... ... ... ... бұғы шаруашылығы. Сондықтан да
«сақ» сөзі атауын тайпаның айналысатын немесе ерекше бip ... да ... ... ... ... дегенде де бугінгі күнше
дейін «сақ» атауының төңірегіндегі ... әлі ... ... жазу ... ... бұл әлі де ... ізденісті қажет ететін
мәселе екендігін мойындауымыз ... ... ... ... ... мен ... ... де өзіндік маңызы зор. Көптеген деректерге көз жугіртсек ... ... ... әр ... ... ... да, ... мәселесі
бойынша бір ауданнан табылады. Мұның өзі сол заманның өзінде-ақ сақтардың
әркім әртүрлі атағандығының тағы бір ... ... ... ... Сырдариямен, енді бірі Арал маңы және Амудариямен,
тағы біреулері Ферғана, ... ... ... ... ... тұжырымдарын бір арнаға жуйелесек, сақ тайпаларының мекені
Орта Азия екенддігі күмән тудырмайды.
Сақтардың көрші халықтармен байланысы ежелгі грек ... ... ... ... ... ... ... Македонскиймен
болған ұрыстары, одақ жасасуы, олардың саяси аренада белсенді қызмет
атқарғандығын ... ... ... ... Кир II ... ... қаза ... көп нәрсені аңғартады. Дарийдің сақтармен шайқасы
деректерде әртүрлі бағаланады. Кейбір грек ... ... ... ... ... деп баса ... парсы деректері, соның ішінде
Дарийдің тапсырмасымен жазылған Бехистун жазбасы сақтардың парсы патшасына
бас игеңдігі жөнінде мағлумат береді.
Бехистун жазбасында ... I ... ... ... ... асыра сілтеп жіберген ... Олай ... сақ ... ... ... ел ... емес, керісінше тең
одақтастар ретінде орнатты. Александр Македонский де сақтардың ... ... ... ... ... айтылғандардың негізінде қорытынды жасайтын болса, сақ
тайпалары халық аралық қатынастарда белсенді болды. Парсы патшаларының ... ... ... ... ... ... Көршілес елдердің көпшілігі
сақтармен соғысқанша, одақтасы болуды дұрыс деп ... Сақ ... ... ... ... ... олардың Қазақстан
территориясының басым бөлігінде орналасқанын байқадық. Мұны тек жазба
деректер емес, ... ... ... ... ... сақ
тайпалары тарихын зерттеу қазақ халқының түп-тамырының негізін ашудағы
өзекті мәселелердің бipi болып табылады.
ПАЙДАЛАНҒАН ... МЕН ... ... В.В. Оскифском народе саках. / /Евразийский народ саки. А.,2006.
Струве В.В. Поход Дария I на ... ... ... и ... 1946, ... С.П. ... ... По следам древнехорезмийской цивилизации. М-
Л.,1948.
Толстов С.П. По ... ... Окса и ... М., ... М.А. Поход Дария против скифского племени тиграхауда. //Краткие
сообщения института народов ... 1963, ... И.В. К ... о ... Кира II на массагетов //Вестник ... 1964, ... Б.А. ... ... ... ... М., 1972.
Акишев К.А. Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней реки Или. А., 1963.
Акишев А.К. Искусство и ... ... А., ... тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерктер). А., 1994.
Кляшторный С.Г. Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех ... ... ... I том. А., ... А.Ш. ... воин - символ духа предков. А., 1998.
Аманжолов К. Қазақстанның әскери тарихы. А., 1999.
Учебно-методический практикум по истории Казахстана. А., 2002.
Геродот. История в 9-ти ... М., ... ... В 17-ти ... Л., ... ... о ... Азии. Ташкент, 1940.
Арриан. Поход Александра. М-Л., 1962.
Раевский С.Д. Очерки идеологии скифо-сакских племен. М., 1977.
Пьянков И.В. ... //ИАН ... ССР, ООН, 1968, №3 ... М.Н. Раевский Д.С. Ранние скифы и Древний Восток. М., 1992.
Литвинский Б.А. Пьянков И.В. Военное дело у ... ... ... ... В.И. Осетинский язык и фольклор. М-Л., 1949.
Тревер К.В. Памятники греко-бактрийского ... М-Л., ... А.Н. ... ... ВДИ, 1949, ... Я.Г. ... ... Хорезма с древнейших времен до наших дней.
Ташкент, 1957.
Струве В.В. ... по ... ... ... ... и ... М., 1968.
Бэйхай Су. Сақтар мәдениеті сақтар және қазақтар.//Қазақ ... ... М.А. Иран при ... ... М., ... М.М. ... истории древнего Ирана. М., 1961.
Дандамаев М.А. Политическая история Ахеменидского Ирана. М.,1985.
Дьяконов И.М. История Мидии от древнейших времен до IY вв до н.э. ... Б.Н. ... М., ... В.В. Известия древних писателей греческих и латинских о ... ... ... В.Б. Конь и всадник. М.1977.
3аднепровский Ю.А. Взаимодействие кочевников и ... ... ... ... ... ... кочевых культур и древних
цивилизации. А., 1989.
Мартынов И.А. О степной скотоводческой ... I тыс. До ... ... культур и древних цивилизации. А., 1989.
Дандамаев М.А. Политическая история Ахеменидского Ирана. М.,1985
Струве В.В. Датировка Бехистунской надписи. //ВДИ, 1952, №1.
Салгарин К. ... ... ... ... ... жаңа көзқарас. // Егемен
Қазақстан. 1998, 13 каңтар.
Полиен. Политические хитрости.// Древние авторы о ... ... ... Б.Я. ... Азия и ... ... ... и
культуры. М., 1971.
Гаибов В.А. Кошеленко Г.А. Кочевники Средней Азии в ... ... 2005, ... ... ... ... авторы оСредней Азии. Ташкент, 1940.
Курции Руф.// Древние авторы о ... ... ... ... В.И. ... Б .Я. ... и культура Средней Азии в древности.
М., 1992.
Авеста. Избранные гимны. Душанбе, ... ... ... ... ... в ... ... М-Л.,1953.
50.Арриан. Поход Александра. Перевод с древнегреческого М.Е.
Сергеенко. М-Л., 1962.
51. К.Аманжолов, ... ... ... ... ... ... ... 5 томдық. 1 том. –А., 1996.
53. Ноянов Е.Н., Сақ, ғұн ... ... ... ... //ҚазМУ Хабаршысы, тарих сериясы №1 (60).- Алматы 2011.
Қосымшалар
№ 1
№2

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сақтардың көрші мемлекеттермен қарым-қатынасы34 бет
Адам сырт келбеті туралы криминалистикалық ілім5 бет
Аймақ – экономикалық шаруашылық жүргізу объектісі ретінде8 бет
Биологиялық активті нүктелер17 бет
Криминалистикалық габитология түсінігі мен мазмұны10 бет
Суқұбыры (канализация) торабының құрылысы10 бет
Халықтың орналасуы. Урбандалу11 бет
Қалалардың орналасу факторы27 бет
Қондырғыда энергияның таралуын бақылау жүйесі3 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық факторлары20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь