Күрделі аталымдардың ғылыми негіздері мен басты ұстанымдары

Қоғам өміріндегі қарым-қатынастың ең басты құралы саналатын тілді халық жоғары бағалап, оның өзгеріс, өрістерін жіті қадағалап отырады. Қоғамның дамуы, өмірдегі өзгерістер, әр түрлі құбылыстардың бәрі де тілден көрініс тауып, аталым ретінде халық қазынасына айналады. Оның басты көрсеткіштерінің бірі – оның сөзжасам, терминдік жүйесі. Тілде жаңа аталым және термин жасау, оның сөздік құрамын, сөзжасамдық, терминдік жүйесін реттеудің негізгі көзі біріншіден, ұлттық тілдің сөздік құрамы, әдеби тілі, лексикалық қабаты болып саналады.
Қазақ тілінде атау, сөз жасау күрделі мәселелердің қатарына жатады. Ол – негізінен тілдегі сөзжасам үдерісінің аясына енетін мәселе. Сөзжасам үдерісінде, оның ішінде күрделі аталым мәселесінде тілшілердің тірек ететін негізгі қазақ тілінің лексикалық қоры, оның негізгі сөздік құрамы. Жаңа аталым сөздік қордағы байырғы сөздердің негізінде, яғни түбірлер негізінде жасалады. Сөзжасам саласында әр түрлі құрылымдық типтер (түбір, туынды түбір, күрделі аталым (сөз), тіркесті атаулар т.б.) молынан кездеседі.
Күрделі аталымның қоғамдық өмірде қолданыс аясы кең. Тіл білімінде тілдік бірлік ретінде танылатын күрделі сөзге тән және оны сөз тіркесінен ажырататын семантикалық тұтастық, морфологиялық тұтастық, синтаксистік тұтастық құрылымдық белгілері алынады.
Түркітануда Ф.А.Ганиевтің «Образования сложных слов в татарском языке» деген еңбегінде татар тілінде сыңарлары бөлек жазылатын күрделі сөздердің құрылымы туралы:
• сыңарлардың атрибутивтік қатынаста келуі;
• сыңарлардың комплетивтік қатынастағы сөзқосымдар.
Ғалым қазіргі татар тілінде күрделі сөздің көбі сыңарлардың атрибутивтік қолданыста келуінен жасалған деген пікір білдіреді. Бұл тәсіл бойынша бірінші сыңар екінші сыңардың атрибуты ретінде қызмет атқарады. Күрделі сөздердің сыңарларының арақатынасы, байланысы жайында жаңа бағытта Б.Қасымның докторлық диссертациясына теориялық негіздерін аталым және уәждеме теориясына негізделген ұстанымдары көрсетілген. Күрделі аталымдардың сыңарлардың мағыналық үйлесімдік сәйкестігі, қарым-қатынастағы мағыналық, семантикалық үйлесімдік т.б. сыңарлардың мағыналық дәрежесіне қатысты шығады. Осыдан барып, күрделі сөздердің сыңарларының уәжділік дәрежесі қалыптасып, жалпы күрделі аталымның біртұтас мағыналық құрылымы қалыптасады:
1. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. –Алматы: Ғылым, 1976-1984 ж.
2. Қазақ тілінің сөздігі. –Алматы, 1999.
3. Орфографиялық сөздік. –Алматы, 2007.-480 б.
        
        Б.Қасым – Абай атындағы ҚазҰПУ,
Мемлекеттік тіл кафедрасының меңгерушісі,
ф.ғ.д., профессор
Күрделі аталымдардың ғылыми негіздері мен басты ұстанымдары
Қоғам өміріндегі қарым-қатынастың ең ... ... ... ... ... ... оның өзгеріс, өрістерін жіті қадағалап отырады. ... ... ... әр түрлі құбылыстардың бәрі де тілден көрініс
тауып, аталым ретінде ... ... ... Оның ... бірі – оның ... терминдік жүйесі. Тілде жаңа аталым
және термин жасау, оның сөздік құрамын, сөзжасамдық, терминдік ... ... көзі ... ... ... ... ... әдеби тілі,
лексикалық қабаты болып саналады.
Қазақ тілінде атау, сөз жасау күрделі ... ... ... Ол
– негізінен тілдегі сөзжасам үдерісінің аясына енетін мәселе. Сөзжасам
үдерісінде, оның ішінде күрделі аталым ... ... ... ... ... тілінің лексикалық қоры, оның негізгі сөздік құрамы. Жаңа
аталым сөздік ... ... ... ... яғни түбірлер негізінде
жасалады. Сөзжасам саласында әр ... ... ... ... ... ... аталым (сөз), тіркесті атаулар т.б.) молынан кездеседі.
Күрделі аталымның ... ... ... аясы кең. Тіл ... ... ретінде танылатын күрделі сөзге тән және оны сөз тіркесінен
ажырататын семантикалық тұтастық, морфологиялық ... ... ... ... ... ... ... сложных слов в татарском языке»
деген еңбегінде татар тілінде ... ... ... күрделі сөздердің
құрылымы туралы:
( сыңарлардың атрибутивтік қатынаста келуі;
( сыңарлардың комплетивтік қатынастағы ... ... ... ... ... ... көбі сыңарлардың
атрибутивтік қолданыста келуінен жасалған ... ... ... Бұл ... ... ... екінші сыңардың атрибуты ретінде ... ... ... сыңарларының арақатынасы, байланысы жайында жаңа бағытта
Б.Қасымның докторлық диссертациясына теориялық негіздерін аталым ... ... ... ... ... Күрделі
аталымдардың сыңарлардың мағыналық үйлесімдік сәйкестігі, қарым-қатынастағы
мағыналық, семантикалық үйлесімдік т.б. ... ... ... ... ... ... күрделі сөздердің сыңарларының уәжділік
дәрежесі қалыптасып, жалпы ... ... ... ... ... атау – ... аталым құралы, тілде туынды лексема ретінде
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... – тілдік қордағы бар байырғы сөздерді, сөзжасамдық құралдарды
қолдану, пайдалану, сол арқылы жаңа атау сөз жасау. Күрделі ... ... ... тыс ұғымдардың зат → таным → ұғым → мазмұн → мағына → белгі →
таңба т.б. ... ... ... ... ... ... ... негізінде жасалған күрделі атауларды даяр ... ... ... ішкі мағыналық құрылымы (ішкі мағыналық құрылым -
внутрення форма слова) – жаңа ... ... ... ... ... шешуге мүмкіндік жасайтын негізгі ... Ол ... ... ... ... ... сыңардың мағынасы жайлы түркологияда толық ... ... жоқ. ... мұны мүлдем айтылмаған деуге болмайды. Әр түрлі ... ... ... ... бар. ... ... ... в
тюркских языках», Ф.А.Ганиевтің ... ... слов в ... ... айтуға болады.
Тіл ғылымында сөзжасамдық зерттеуге және оның қоғам үшін мәнін, маңызын
анықтауда Е.С.Кубрякова, ... ... ... т.б. және қазақ тілі сөзжасамы және терминінің алғашқы
іргетасын, негізін салушылар ... ... ... К.Аханов т.б ғалымдардың еңбектерін атауға болады. ... тіл ... бұл сала ... ... ... ... ... ауқымды лингвистиканың саласына айналды. Осы саланы терең зерттеп, ой-
пікір айтып жүрген тілшілер Н.Оралбай, Ғ.Қалиев, ... ... ... Ш.Құрманбекұлы т.б. сонымен қатар арнайы зерттеп
жүрген жас тілшілерді атауға болады.
Жаңа сөз, ... жаңа ... ... ... оның ... әсіресе
түркі тілдерінде қалыптасқан бірнеше жолын атап ... ... ... ситетикалық тәсіл, аналитикалық тәсіл және калькалау
тәсілі. Бүгінгі күні баспасөз беттерінен көрініс ... ... ... жаңа атауларды айтуға болады. Солардың бірі – ... ... ... ... ... ... ойлар мен ұсыныстар, әркімді
толғандырып жүрген өзекті мәселелер ... ... бірі – ... жазу емлесі әлі күнге дейін дұрыс ... ... ... ... бермейді, бір ізге түспеген (нормаланбаған).
Әлбетте, жазу емлесі барша жұртшылыққа бірдей болғандықтан, оның ереже-
емлесі де ... ... ... ортақ, тұрақты болуы тиіс. Жазу белгілі
жүйеге, тәртіпке бағыну керек. Ол ... ... ... ... Әсіресе, күрделі сөздер мен сөз тіркестері бір ізге түспегендіктен,
бүгінгі баспасөз беттеріндегі, БАҚ, ... ... аяқ алып ... Қалың жұртшылықты толғантып жүрген мәселе де осы күрделі сөздің
төңірегінде. Мысалы, әлем ... ... ... ... ... ... ... номинациялық қызметке жетсе, оларды міндетті
түрде бірге жазу ұстанымдарын ... ... ... ... ... ... ... зубопротезирование, бензозаправка, грузотакси,
цветомузыка, цветопсихолог т.б.
Қазақ тілінде соңғы оншақты жылдың ішінде саяси, әлеуметтік, мәдени
өміріміздегі жаңа ... ... ... ... ... еніп ... сөздер – жазу тәжірибемізде көп қиыншылық тудырып келе жатқаны да
белгілі және өзекті ... ... ... ... ... ... ақорда, атазаң, ататек, ... ... ... ... ... ... әуеайлақ, ұжымшар, мұражай, пікірхат, ғаламшар,
ғарышжай, айыппұл, төлқұжат, жолсерік, ақтаңдақтар, зілзала, ... ... ... жер, ... айлағы, қазылар алқасы, пресс-хатшы,
пресс-брифинг, пресс-конференция, конгресс-холл, астана-холдинг, бизнес-
семинар, көрме-жәрмеңке, КМҚК, ТМД, ААҚ, ... ЖШС, ЖАК, ЭЕМ, ҰҒА, ... ... жаңа мағынада жұмсалатын күрделі сөздер. Бірақ осы сөздердің
жазылуы сөздіктерден бастап, ... ... ... ... ... бірге немесе бөлек жазуға қағида, ережелер баршылық.
Мәселе жазу ережесінде емес, соған сәйкес келетін күрделі сөздерді ... ... ... Ол үшін ... ... ... ... анықтап, сөздік (лексема) дәрежесіне қай уақытта жетеді, соны ... ... ... ... ... Күрделі аталым (сөз) –
дара сөз ... ... ... және ... тілдік қызмет
атқаруымен қатар, бірінші кезекте, тілдік атауыш (номинация) құралы, тілде
туынды лексема ретінде ... ... ... ... ... зат ... бүкіл тілдік деңгейлердің жиынтығынан (ұғым, ... ... ... т.б.) түзіледі. Сөйтіп, кез келген күрделі аталымның қалыптасуы ... ... ... мен түрлі заңдылықтарға байланысты
қалыптасатынын байқауға болады. ... жаңа ... – жаңа ... ... ... ... ... даяр тілдік бірліктер деп
санап, олардың ішкі ... ... ... жаңа ... ... ... Сондықтан сөздік осы олқылықтың орнын толтыру
мақсатында жасалынып отыр. Бұл – күрделі сөздерді жүйелеуге ұмтылыс ... ... ... тілінде соңғы оншақты жылдың ішінде тілімізде жаңа атаулар мен
терминдер қолданыс таба бастады. Олар баспасөзде де, күнделікті ... ... ... ... ... ... осы ... сөздердің қалай жазылуы
мен беретін мағынасына келгенде қиналатыны анық. Оның себебі де ... кез ... ... ... (күрделі аталым) алсаңыз, жазу емлесі әр
түрлі. Сол себепті ... ... бар, ... бар) ... ... жаңа қолданыстағы күрделі зат аталымдарының басын
жинақтап, тұңғыш рет қалың жұртшылыққа ұсынылып отыр. ... бұл ... тілі ... ... ... басшылыққа ала отырып,
жалпы тіл біліміндегі, түркітанудағы ... ... ... ... алдық. Әсіресе ғылым, техника, медицина, мәдениет, өнер, өнеркәсіп,
шаруашылық, тұрмыс, жануарлар, өсімдіктер әлеміне т.б. салаларына қатысты
қалыптасқан ... ... мен ... ... ... ... құрамдық түріне қарай: ... ... ... ... ... қысқарған аталымдардың (сөздердің) түрлері
деп бөлінеді.
Қазақ тіліндегі күрделі аталымдардың сөздігін ... оған ... ... ... ... ... заңдастыру – бүгінгі қазақ
орфографиясындағы басты мақсат. ... ... ... ... ... қайшылықтар, кемшіліктер баршылық. Осы мәселенің басын
ашып, бір ізге ... ... ... және ... қарастырыла
бермек те. Бұл шара – үнемі жүре беретін үрдіс. Сондықтан сол ... ... ... ... ... ... ... біріккен сөз
ретінде бердік. Сөйтіп, өзара қарым-қатынас ... ... ... оны сол ... ... ... адам ... алатын болса, терминдер
белгілі бір кәсіп пен мамандыққа тән ұғымды білдіру үшін ... да, ... ... ... ғана ... ... бөлек жазылатын күрделі аталымдар деп, мысалы:
тоқ шек, ащы ішек, су ... оқ ... бес ... алты атар, бет ашар, боз
қырау, боз торғай, қара ... суық ... ит аяқ, ит жуа, көк ... бау, жел бау, жеті ата, ақ ... ақ берен, ата мекен, ақ сауыт,
кіндік шеше, аса ... ас ... ... қаз, ақ құр т.б. ... ... ... ... сөздер деп берілген. Ал осы бір ұғымды білдіретін
атаулық мәнге ие, ... ... ... бұл ... ... бірге
жазылуға тиіс.
Күрделі зат аталымдарының сыңарларының көбі ... ... ... ... ... ... сыңарлардың бірден алғашында
басқа заттан ажырату ерекшелігін ... ... ... ... келе олар ... айырылып, күрделі сөздің бір
бөлігі ретінде ұғынылатын ... ... Сөз ... мен күрделі
аталымның арасындағы осы ұқсастық жазу емлесіне де өз ... ... Жұма күні ... ... ... ... басылар емес. Ақ қырау
(түс) – қыстың негізігі ... ... ... ... ... ... ... аталымдпардың
бірінші сыңары барлық сөз таптарының болуы мүмкін.
Тип: Зат есім+зат есім: Сужылан, оқжылан, жолаяқ, көзәйнек т.б.
Өсімдіктер: меңдуана, қарақат, ... ... ... ... ... ... т.б.
Туыстық атаулар: кіндіката, қайыната, қайынбике, қайынене,
қайынсіңілі, ... ... ... Сан ... есі: ... алты ... алты арыс, жетіата, жету
ру.
Тип: Сын есім+зат есім: аспабесік, аспашам, Ақ үй, сарымай, ақжацын,
аққұман, ... ... ... ... Киім ... ... ... т.б.
( Өсімдіктер атауы: ақтамақ, ақбаттауық, ақсора, ақселеу.
т.б.
( Жан-жануарлар ... ... ... ... номинациялық атауды түрліше жазу негізгі өлшем еместігі өмір
тәжірибесінде байқалып жүр, бұл жерде ... ... ... бір ... ... Әрине, күрделі сөздерді бөлек жазғанда, ...... ... ... сөз ... ... қалуы. Бұл күрделі
сөздердің сөздік қордан тыс қалуы деген сөз. ... ...... ... бір ... арнасы. Мысалы, қайнаға, қайны деген күрделі зат
аталымдары біріктіріліп, кіріктіріліп жазылатындықтан, жеке ... ... еніп ... Ал, осы ... ... ... қайынжұрт
(біріккен сөз деп берген – Б.Қ.) т.б. тіркес ретінде ... ... ... ... ... ... ... ұяда берілген.
Мұндай мысалдар қай сөздікті алсақ та, баршылық.
Ал, сөзжасамның аналитикалық тәсілі, оның да ... ... мол. Бұл екі ... одан да көп ... ... ... тәсіл. Сонымен бірге ол сөздердің немесе терминдердің тіркесімі
арқылы да ... ... ... үлгілерді жіктеп көрсетуге болады:
біріншіден, термин құрайтын екі сыңардың ... де ... ... ... төл ... болып келуі: көзқарас, үшбұрыш, өнеркәсіп, еңбекақы,
қолтаңба, ... Сол ... төл ... мен ... ... ... үлгіде қарастырылады: киножарнама.
Бұл ретте кейін күрделі термин жасауға ... ... ... қос сөздер
қатары есте болуға тиіс: тәлім-тәрбие, үгіт-насихат, оқу-ағарту сияқтылар
осы ретпен келіп қосылған күрделі ... ... ... да ... ... ... қазақ тілінде ғана емес, басқа тілдерде де тіл дамуының негізінде ... ... ... болған сөзжасам, терминжасамдағы жаңалықтың бірі
саналады. Әр ... ... ... Толық мағыналы екі не үш сөздің басқы буындарын қысқарта біріктіру
арқылы жасалған, сондай-ақ бірінші ... ... ... мен соңғы
сыңардың толық түрінен ... ... ... ... ... ... мен келесі сөздердің басқы әріптерімен
қысқарған терминдер: ҚазҰПУ, ҚазҰУ, ТМД, Қазмұнайгаз.
( Орыс тілінде қалыптасқан, қысқартылып ... ... ... УАЗ, ... тәсілі. Бірі – мағыналық аударма, түбір сөздің негізгі
мағынасын беру, ...... ... ... Бұл ... ... сөзбе-сөз аударылады. Мысалы, бейнежазба (видеозапись), қайта
өркендеу (возраждение), лауазымды адам, сап ... ... ... ... сөз ... ... шектелмейді. Оның сан-
саласы жетіліп, қалыптасып, даму үрдісін ... ... ... ... ... ... даму ... бар. Сондықтан оның жазу
ереже-емлесі де күн тәртібінен түспеуі тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... тілінің сөздігі. –Алматы, 1999.
3. Орфографиялық сөздік. –Алматы, 2007.-480 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғылыми таным3 бет
Turbo Pascal тіліндегі мәліметтердің күрделі типтері50 бет
«Ассемблер-күрделі машиналық тіл»27 бет
Ізгілік.ұтымдылық менеджмент субъектісі қызметінің аналитикалық ұстанымдары5 бет
Автокөліктің күрделі жөндеу әдісін таңдау және негіздеу43 бет
Автомобиль жолдарын табиғаты күрделі ауданда жобалау25 бет
Адам – әлемнен де күрделі6 бет
Алгоритмнің күрделілігін есептеуге қолдалынатын тәсілдер21 бет
Алгоритмнің тиімділігі мен күрделілігі. Тьюринг, Пост абстрактілі машиналарымен жұмыс29 бет
Аналитикалық және күрделі формалы етістікке жалпы сипаттама12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь