Әлихан Бөкейхановтың саяси-әлеуметтік философиясы

Кіріспе 3
I. Ә.Бөкейханов және «Бес арыс» атанған қазақ зиялылары, олардың дүниетанымдық көзкарасының қалыптасуы
1.1 Ә.Бөкейхановтың дүниетанымының қайнар көздері 5
1.2 Ә.Бөкейхановтың философиялық әлеуметтік көзқарасының
қалыптасуына әсер еткен тарихи әлеуметтік орта 20
. Ә.Бөкейхановтың ғасыр басында қазақ
философиясындағы орны және қосқан үлесі
2.1 Ә.Бөкейхановтың «Алаш» бағдарлама жоспарының адам мен
қоғам қатынасы және оның қәзіргі кезеңмен сабақтастығы...28
2.2 Ә.Бөкейхановтың шығармасындағы әлеуметтік
философия 37
Қорытынды 47
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 48
Бітіру жұмысының өзектілігі: Ә. Бөкейхановтың әлеуметттік философиялық көзқарастарының маңыздылығы, сол өз заманында болып жатқан әлеуметтік жағдайды ол өзініңшығармалары арқылы халық құлағына жеткізуге тырысқандығын, қазіргі замандағы бізге оның шығармашылықтары арқылы оның сол кезде туындаған түпкі ойын түсініп, сараптасақ, соның өзі оның философиялық ойларының қайнар көзі деп білер едік.Осы еңбектің бастамасы ретінде зерттеліп отырған жұмысты айтуға болады.Практикалық айналымға түспес бұрын кез-келген дүниеге териялық негіздемеден өтетіні Белгілі.
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхановтың шығармашылығы  ғасырдың 90-шы жылдарының орта тұсында басталып, шамамен ол репрессияға ұшыраған 1937 жылға дейінгі аралықты қамтығаны белгілі. Әрине, 20-30 жылдар Бөкейхановқа творчествалық еңбекпен айналысу үшін қолайлы кезең болды деп айту қиын, дегенмен бұл жылдары да ол өмірінің мазмұнына айналған үйреншікті ғылыми және әдеби тақырыптардан қол үзген емес.Міне осындай айтарлықтай ұзақ және құнарлы творчествалық өмір жолының болуына қарамастан белгілі қайраткердің еңбектері жеке кітап түрінде(бұл арада 20-шы жылдары түрлі тақырыптарға арналған кітапшаларын есепке алмағанда) жарық көрген жоқ.Қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі, Ресей империясы көлемінде қалыптасқан саяси жағдайда қазақ ұлт-азаттық қозғалысы көсемінің еңбектерін бөлек жинақ етіп бастыру, әрине, мүмкін емес нәрсе еді. Ондай мүмкіндік міне енді туып отыр.
Қазақ зиялыларының, қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса ерекше тұлға-Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов. Оның есімі
ұзақжылдар бойы сирек аталып, бууазиялық ұлтшылдықтың синонимі ретінде қаралып келсе,кейінгі ұрпаққа қалдырған орасан мол аманат-мұрасы бір кісінің ғұмырындай уақыт шаң басып жатқандай.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері:
Бітіру жұмысының теориялық және практикалық мәні зерттеудің нәтижелерін қазақ әлеуметтік философиясының тарихы мен саяси қоғамдық ой-санасын теориялық зерттеу оны әрі қарай тереңдете түсу үшін қолдануға болады.
Бітіру жұмысының ғылыми жаңалығы:Ә.Бөкейханов шығармашылығын зерттей отырып, оның өз заманындағы өмірге деген философиялық көзқарасын ашып көрсету. Сол замандағы басқа өзіне тән ойшылдарының ойымен салыстыра отырып, Ә.Бөкейхановтың ой ұшқырлығы мен тереңдігін анық көрсету.
Зерттелу деңгейі:
Бітіру жұмысының құрылымы кіріспеден, екі тараудан, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жалпы «қазақ қоғамы үшін философиялық емес қалыптағы даналық тән»болғанымен де қазақ зиялыларының озық ойлары философиялық тұрғыдан қарай түсуге әбден құқылы. Міне сондықтан да оқырман Ә.Бөкейхановтың еңбектері арқылы ғасыр басындағы қазақ қоғамдық ойының даму деңгейі мен бағыттарымен хабардар болумен бірге, сол ойдың дамуына Бөкейхановтың қосқан үлесі зор.
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Философия және саясаттану факультеті
Философия және әлеуметтік таным методологиясы кафедрасы
Бітіру жұмысы
Әлихан Бөкейхановтың саяси-әлеуметтік философиясы
Орындаған:
4 курс ... ... ... ... ... Ә.Ө.
(қолы,күні)
Қорғауға жіберілді:
Философия және әлеуметтік
таным методологиясы кафедрасы
меңгерушісі: филос.ғ.д., профессор :_____________________Алтаев Ж.А.
(қолы,күні)
Алматы 2008ж
Реферат
Бітіру жұмысы 50 беттен тұрады.Әдебиеттер ... 44 ... ... ... ... ... ... «бес арыстың»ішінде
өзінің ұшқырлығымен өз заманына сай ... ... бірі ... әлеуметтік өмірге философиялық
көзқарасын зерттеу.
1.Ә.Бөкейхановтың ... ... ... аудару;
2. Ә.Бөкейханов шығармашылығының философиялық ... ... ... ... Алаш бағдарлама жоспарының адаммен қоғам қатынасы,
және оның ... ... ... ... ... ... ... жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
Мазмұны
Кіріспе 3
I. Ә.Бөкейханов және «Бес ... ... ... зиялылары, олардың
дүниетанымдық көзкарасының қалыптасуы
1. Ә.Бөкейхановтың дүниетанымының қайнар көздері 5
2. Ә.Бөкейхановтың философиялық әлеуметтік көзқарасының
қалыптасуына әсер еткен тарихи ... орта ... ... ... басында қазақ
философиясындағы орны және қосқан үлесі
1. Ә.Бөкейхановтың «Алаш» бағдарлама жоспарының адам мен
қоғам қатынасы және оның ... ... ... ... ... ... ... 47
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 48
Кіріспе
Бітіру жұмысының өзектілігі: Ә. ... ... ... ... сол өз ... болып жатқан
әлеуметтік жағдайды ол өзініңшығармалары арқылы халық құлағына ... ... ... ... оның ... ... ... кезде туындаған түпкі ойын түсініп, сараптасақ, соның өзі ... ... ... көзі деп ... едік.Осы еңбектің бастамасы
ретінде зерттеліп отырған жұмысты айтуға болады.Практикалық ... ... ... ... териялық негіздемеден өтетіні Белгілі.
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхановтың шығармашылығы ((( ғасырдың ... ... орта ... ... ... ол репрессияға ұшыраған 1937
жылға дейінгі аралықты қамтығаны ... ... 20-30 ... ... ... ... үшін ... кезең болды деп айту қиын,
дегенмен бұл жылдары да ол өмірінің ... ... ... ... ... ... қол ... емес.Міне осындай айтарлықтай ұзақ және
құнарлы творчествалық өмір жолының болуына қарамастан белгілі қайраткердің
еңбектері жеке кітап түрінде(бұл ... 20-шы ... ... тақырыптарға
арналған кітапшаларын есепке алмағанда) жарық көрген жоқ.Қазан төңкерісіне
дейінгі және одан кейінгі, ... ... ... қалыптасқан саяси
жағдайда қазақ ұлт-азаттық қозғалысы көсемінің еңбектерін бөлек жинақ етіп
бастыру, әрине, мүмкін емес нәрсе еді. ... ... міне енді туып ... ... қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса
ерекше тұлға-Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов. Оның ... бойы ... ... ... ... ... ретінде
қаралып келсе,кейінгі ұрпаққа қалдырған орасан мол аманат-мұрасы ... ... ... шаң ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері:
Бітіру жұмысының теориялық және практикалық мәні зерттеудің ... ... ... тарихы мен саяси қоғамдық ой-санасын
теориялық зерттеу оны әрі қарай тереңдете түсу үшін ... ... ... ... ... шығармашылығын
зерттей отырып, оның өз заманындағы өмірге деген философиялық ... ... Сол ... басқа өзіне тән ойшылдарының ойымен салыстыра
отырып, Ә.Бөкейхановтың ой ұшқырлығы мен тереңдігін анық көрсету.
Зерттелу деңгейі:
Бітіру жұмысының ... ... екі ... ... және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жалпы «қазақ қоғамы үшін философиялық емес қалыптағы ... де ... ... озық ... ... қарай түсуге әбден құқылы. Міне ... да ... ... ... ... ... ... қоғамдық
ойының даму деңгейі мен бағыттарымен ... ... ... ... дамуына Бөкейхановтың қосқан үлесі зор.
I. Ә.Бөкейханов және «Бес ... ... ... ... ... көзқарасының қалыптасуы
1. Ә.Бөкейхановтың дүниетанымының қайнар көздері
Әлихан Бөкейханұлы -XX ғ. басындағы қоғамдық ғылымдар ... із ... ... ... ... түрған, ұлттық,
демократиялық козғалыстың көсемі, күрескер, ғалым, ойшыл. Әлихан
Бөкейханүлының қайраткер ретінде калыптасуының екі ... ... айту ... ... Біріншіден, Әлихан еркіндік пен теңдікті жоғары
бағалаған ортада өсті. Оның ... ... ... бай ауыз ... үлы ... жэне ... ... ойлы шығармаларының ықпалы болғандығы сөзсіз. Оның 1907 ж.
тұңғыш рет орыс ... ... ... ... ... ... ал 1909 жылы ұлы ойшылдың шығармаларының
Петерборда жарық көруіне мұрындык болып, өмірінің соңына ... ... ... сүлу жэне ... көптеген ауыз
эдебиеті үлгілерін жинап, зерттеп және ... ... ... деп айту ... ... ... өмір ... отарлық езгіге карсы Кенесары бастаған жалпы ... ... ел ... ... ... ... ерекше
эсері болса керек. Екіншіден, XX ғ. басында озық ойлы Европа мэдениеті
мен ... ... ... ... сиякты ірі кайраткердің
қалыптасуы, эрине, мүмкін емес-тін. Оның өмір ... ... ¥лы ... революциясының жэне орыс азаттық қозғалысы мен
гуманистік әдебиетінің орны ерекше ... 1917 ... ... ... ... қызметінде жүріп жазған мақласында ол: "Бостандық,
теңдік, туыскандық. 18- ші ... бері ... ... жаңа ... майданға салған Франция жұртының саяси ерлері осы үш түрдің бәрі
біздің тарихтан, інжілден, будда окуынан, Лев ... ... ... көзі ашык ... ер ... үш ... адам баласының бақыт, махаббатына жоқ.
Бұл жолдан шьщса жайылған ... ... ... - деп ... ... ... ... кызметке даярлаған түрлі мамандық
иелері арасынан шықкан казак, зиялылары елде жаңа ... жаңа ... ... ... ... ... ұйымдасқан сипат беру жолдарын
қарастырды. Осы бағытта газет шығару, күреске шақыратын кітаптар ... ... ... талаптар қойған петициялар үйымдастыру
сияқты бұрын қазақ тарихында болмаған саяси күрес қүралдарын ... ... ... аз, ... ... күресте жиңаған тәжірибесі мардымсыз
үлттық интеллигенция үшін бүл жеңіл - желпі емес ... ... алып ... ... ... ... ... ол атқарған жүмыстар арасынан мыналарды бөліп айтуға
болар еді. Олар: белгілі Қарқаралы петициясын үйымдастыру жэне ... ... ... ... ... филиалын қү-ру
жолында жасалған эрекет. Сол түста ... ... ... ... ... ... болған бұл оқиғалардың Ә.Бөкейханүлы қызметіне тікелей
қатысы болғандықтан, ... ... жэне ... ... тоқталайық. 1905 жылы маусым айында Қоянды жэрмеңкесінде ... ... онда ... ... ... ... мүддесі есебінде
мынадай талаптар қойылды діни сенімдерді атқаруда, оқу - ағарту жүйесін
үйымдастыруда жергілікті ... ... ... келетін шектеулерді
жою;ауылдарда сабақ орыс тілімен бірге қазак тілінде де ... ашу ... мүң ... талқылауға қажет қүрал - цензурасыз
газет ... және ... ... ... ... ... ... күшейіп, қүнарлы жерлердің қоныстанушыларға өтуіне байланысты
қазақтар орналасқан жерлерді олардың заңды меншігі ... ... ... сот ... іс ... қазақ тілінде де
жүргізу, олардың жүмысында қос тілділікті жолға қою, [2] ... ... ... ... ... ... бұл ... қазақ қоғамының
сол кезендегі әлеуметтдк - саяси деңгейінен туындаған жалпы демократиялық
сипаттағы талаптар болатын. Осы талаптар арқылы ... ... ... ... ... оның ... ... көтеруге септігін
тигізуге талаптанды. Бұл тарихи ... ... ... азаттық
қозғалысы адамның ең қарапайым құктары жолындағы, демократия жолындағы
күрес ... ... ... ... көзі ашық ... ... ... үшін үнемі ізденіс күрес үстінде болды. Оның
алғашқы ізденіс нәтижесінде ... ... - ... ... мешеуліктен алып шығатын жол ... ... ... батыстық нүсқасы, басқаша айтқанда буржуазиялық
қатынастарға жол ашу еді. ... бүл ... ... ... ... болашақта
даладақырғыз арасында қалыптасып келе жатқан екі саяси партия қүрылуы
ықтимал олардың бірі үлттық діни ... ... ... мүсылмандармен біріктіру болмақ. Екіншісі батыстық бағытта...
Алғашқысы үлгі ретінде мүсылман ... ... ... ... - ... мэселен, "Халық еркіндігі" партиясын алуы мүмкін».[3]
1918 жылға дейінгі қазақ ... ... жэне ... ... аса үлкен
роль атқарған "Қазақ" газетін үйымдастыруда жэне оның жалпы үлттық деңгейге
көтерілуінде Әлиханның атқарған еңбегі аса зор "Қазақ" ... ... өз ... ... ... қиын-қыстау, тар заманнан үлтты калай аман
алып шығу жолдарын ... ... - ... үшін ... ... бірі өз елінің қоғамдық тарихи даму
жолына қатсты,соған бара беру болып
табылады. XX ... бас ... ... ... ... ... тарихын өзара талқыға салды.Бүл талдау ұлттық көлемдегі тұңғыш
саналы, мақсатты ... ... жэне жаңа ... келе ... үлттық
сананың түтастыкқа үмтылушылығының көрінісі есебінде жүрді.Халықтың жүріп
өткен жолын, жиған тэжірибесін сарапқа салу үшін коғамдық ... ... ... көз ... ... еді. Бүл ... олар өткен тарихқа
шындық тұрғыдан дэл баға беруге тырысты.
Әлихан үлттық мешеуліктің түп-тамырын халықты ... ... ел ... ... ... : ... хан-ай! Пэлен би-ай!" деп
отырып өкінесіңдер.Бүрынғы хандарың да ,бүрынғы ... де осы ... ... деп ... ... еді. Қазақтың бұрынғы басшыларында , ... ... бүл ... қазақ бұл күйде болар ма еді? Жүрттың берекесі
кетуге түптен себеп ... ... ... ... ... ... айтты. Ағартушының сипаттағы бүл ойын одан эрі жалғастырып :
"Әділдік жоқ ... ... - ... бол ... Байлықты өнермен, шаруамен ,
қызметтен іздемей , жүртты ... ... ... ... ... , қысты
күнгі үңгірде жатып өз аяғын сорған аю мысалында ғой , ... ... ... өз аяғы , - деп" ... Сол ... Қазақстанға
буржуазиялық қатынастар енуі, үлттық буржуазия мен ... ... , ... халықтың ояну жағдайында үлтгық мемлекеттік
бірлік ... күн ... ... ... Осы ... ... ... элементтерінің мемлекет туралы үғым түсінігін , бағыт -
бағдарын Әлихан еңбектері арқылы байкауға болар еді. Әлихан ұлттық ... ... алғы ... үлттық мемлекеттің болуы деп түсінді.Оның түсінігі
бойынша ол мемлекет автономия түрінде ... ... ... ... болу ». Сондай — ақ, бү_л көп үлтты автономия.
Бұл туралы ол былай деп ... ... ... ү_лты бір автономия бола
қалса , іштегі орысты ала кетеміз бе?- деген үміт. Біздің қазақ үлтының
автономиясы енді ... ... ... ... ... ... жерге
байлаулы автономия болмақ . Ішіміздегі орыс мүны ... ... ... ... ... саяси жэне мэдени дамуына қажет қолайлы фактор
болмақ.[6] Мэдени жэне саяси ... ... ... ... негізгі
кедергілер екенін айтып, осы кемшіліктерден ... ... ... ... түзу болатындығын ашық білдірді . Әлиханның өмір жолында 1916
жылдың дүрбелеңі жэне ... қара ... ... ... ... ... ... ерекше орын алады. Майдандағы жүмысқа кдзақ
жастары алынған соң, ... ... бір топ ... ... ... ... аттанып,Батыс Майдан штабы жанындағы Земскі және
қалалық одақтың бүратана бөлімін үйымдастырып, оны ... ... ... ... ... ... майдандағы жігіттерге қажет түрмыстық жағдай
жасау жэне ... ... ... ... еді. Бүл бөлім Қазақстанға
дэрігерлер, фельдшерлер шақырды, қазақ мұғалімдерін ... ... ашу үшін ... ... ... арасында осы мезгілде
"Еркін дала"
ұйымы қүрылды "Қазақ" газеті ... ... мен ... даласын
жалғастырушы көпірге айналды.Жігіттерге қуат берді, саяси танымын өсірді.
Бүл ... ... адам ... бірінші орынға қойғанын, адамды
басты байлық деп ... ... ... осы түстағы қазак
интеллигенттерінің майдандағы жұмысшыларға көрсеткен ... ... ... ... ... ... ... Сол атқарылған
істердің басы-қасында Әлиханның өзі түрды. Майдандағы -жүмысшы жігіттерге
көрсеткен риясыз қызметі үшін ол ... ... , ... ... ... ел арасында мұндай атаққа ие болуы оның ... ... ... ... ... ... ... беттерінде жарияланған мақалаларында эрдайым
адам мэселесін қарастырып, адамның қоғамда тең ... ... ... жалпы адам ретінде тең екеніне басты назар аударды: "Сайлау ... ... ... ... - эр ... кісіге беретін де , кісіден алатын
да хүқық болмақ. Әр кімде депутат болуға да, депутат сайлауға да ... ... ... кезінде тең қүқылы болуын міндетті деп санайды. Өз
заманындағы өзге де зиялылар тэрізді Әлихан да надандық ... ... ... ... ... бар ... ... Ол көптеген мақалаларында
осы күрделі мэселені қалай шешпек керек деп, ойға батады. Әлихан ... ... ... ... өмір сүру ... ... қояды . Көрші
отырған елден кейінде қалмау керектігін баса айтады. Бұл туралы "Торғай
облысының мүжық ... ... " ... ... ... деді ... ... көші жүріп кеткенде жүртта қалып ... ... ... отырып,
бостандық, қү-рдастық,туыскандық шарафатын пайдаланғанда ілгері басқанда,
мүйізге ұрған сиырдай шыр ... ... ... ... ... ... ... қүл қылып безіп, жүрағаттьң обалына Алаштың баласы қалып
жүрме.[8] ... бүл ... ... өзге де ... ... Ел ... ... қажет екенін, бүтіндігі ғана адамды
бостандык теңдікке ... ол ... ... ... ... деген
мақалада Әлихан осылар туралы айта ... " ... ... ... Алаш ... тек ... көрсетуі тиіс дейді. "Мұндай мемлекет басына
күн туғанда біздің алаш баласының ... ісі ... ... ... ... ... ... бүтіндігін ойлаған жергілікті
үкімет кісісіне соғыс туралы болысқан мал беріп, астық ... ... ... , ... ... келе ... . Осыларды адамшылықпен
дүрыстап өткізген" Әлихан эрдайым жалпы қазақтың қамын ойлайды. Ол ... қалу ... ... сол үшін не ... ... ... ... куш салды.
"Саяси хал" деген мақаласында да Әлихан Ресейдегі саяси жағдайға талдау
жасай келіп , "біздің қазақ жері эзір бү_л ... ... аман . ... аман қалар^ма, жоқ па? ", - деп өзінің қорқынышын білдіреді. "Аға -
іні, Алаштың азаматы бірік , бүгінгі үй ара уақ істі ... мына ... бүлт ... ... Алаш ... корғайтын жолға шық, - деп халыкты
татулыққа, бірлікке шақырады.[9] Әлиханның Европамэдениетімен жете ... ... ... ... атты ... ол ... халқын
немістерден үлгі алуға шақыратын тэрізді. Ол немістердің шағын ... ... , ... ... қол ... ... деп ... немістердің өнерлілігін Европаның өзге елдерінен бөліп қарастырады.
"Жер көп азы мәдениет дэрежесіне қарай болады . Өнерсіз , жакиды сабан ... ... ьэм ... ... ғана ... баска қолынан түк келмейтін
орыс мұжығына ер басына жүз 15 ... да аз . Жүрт an , арық , егін - ... жыл ... жү_т, ... ... Міне, жоғарыда жазылған Европа
жұртында, орыстан басқа жүртта ашаршылық та болмайды . ... адам ... ... ... ... қолындағы жаьид, өнеріне жалынады
. Жоғарыда жазылған Европа жұртының ішінде ғұмырын бақыт жолына аударған.
Әсіресе, ... деп ... ... . Оның мүндағы ойы біздің қазақ неміс
сияқты өнер үйренсе , өмір қиыншылығынан зардап ... еді - ау ... ... тағы да ... ... жасауға кіріседі. Оның негізгі алға
койған мақсаты 19 ғасырдың ... ... ... ... ... саясатының объектісіне айналған казақ даласын жан-жақты
зерттеу болатын. Қазақ шаруашылығын ... ... ... есепке алу,
жайлау, қыстау, егіндік-шабындық жерлердің көлемін анықтау, қазақтың жер-
суын, орман-тоғайын, ... ... алу еді. ... ... Семей облысына карасты Павлодар, Карқаралы, Семей үйездері
мен Ақмола облысының Омбы ... ... ... ... ... түрлі деректі материалдарды жинайды. Үйді-үй, кора, ... ... ... ... ... ... кейін, жиналған бай
материалдарды іріктеп, белгілі тартіпке келтіріп ... ... ... ... деген ғылыми есеп ... ... ... ... ... ... ... қыстау-жайлауына ғылыми
сипаттама береді. Жиналған деректерге сүйене отырыгі ол, ... ... ... Омбы ... ... ... ... оны картаға түсіреді. Казақ шаруашы-лығының экономикалық
тиімділігін есептеп шығарады.
Әлихан Бөкейхан ... ... төрт ... ... ... қазақтың жер қоғамдастығы мэселесін де
қарастырған. Халқымыздың эрбір жүз, ... өз ... ... яғни ... ... ... иесі ... белгілі. Міне
осыдан келіп Әлекең казақ коғамының жүздік, рулық қүрылымын терең
зсрттеп, қазақ руларының шежіресін жазады, ол рулардың кең даладағы
мекенін, жерін ... оны ... ... ... ол төрт ... ішкі ... көшіп келген келімсектердің
шаруашылығын зерттеп, олардыц жүргізіп отырған егін ... ... ... Экспедиция қорытындыларына сүйене отырып
орыстың қоныстандыру саясатына табанды түрде қарсы ... ... ... ' жылдар аралығында жалпы
көлемі 13 том болып ... ... ... ... ... ... ... оның ғылыми жұмыстарға жан-жақты
дайындығын, терең білімін жэне ... қаны ... ... ... ... аңғартты. Әлихан ұлттық эдебиетімізді өркендетуде жан-
тәнімен ... ... ... ... ... ... ... надандык қүрсауынан шығарудағы эдебиеттің баға жетпес орнын ол
студенттік күндерінен-ақ түсінген. Сол ... ... ... ... ... мен ... ... басын біріктіруге
үмтылған. Оларды халықка қызмет етуге, халықты "Масадай" шағып «оятуға»,
білім беріп көзін ашуға ... ол ... ... Ахмет, Міржақып,
Шэкерім, Мағжан, Ғүмар, Көкбай, Жүсіпбек, ... ... ... ... ақын-жазушылары мен көрнекті үлт зиялыларын ... ... ... ... ... үлгі ... ... тартады.
Соның ішінде, Әлекеңнің замандасының бірі - Ахмет Байтурсынүлы
"Қазақ" газетінің 1-ші нөмірінде ұлт жэне оның ... ... ... қалай кол жеткізуге болатынын былай келтіреді^"
"Өзімізді жеке ұлт ретінде сақтап қалуымыз үшін бар күш жігерімізді
жұмсап ағартушылыққа жэне жалпы мэдениетке ... ... ал ... ана ... дамыту керек екенін бірінші міңдетіміз деп санау қажет.
Ана тілінде сөйлейтін жэне өз эдебиеті бар халықтың ғана өз ... сүру қүқы бар ... ... ... ... Ахмет өзінің
"Қазақ" газеті бетіндегі мақалаларында балаларды мектеп жэне
медреседе оқыту маңыздылығын көрсете отырып, былай дейді:
"халықты ағарту балаларды ... ... ... және мұны арнайы
білімі бар адамдарға тапсырған жөн, себебі, жеткіншек үрпақтың өз ... ... ... ... ... ... байланысты". Әлиханды өз
халқының тағдыры толғандырды және ағартушылықты қоғамдық өрлеуге ... жолы ... ... жайбарақаттық және халықтың кедейлігінің бірден-бір себебі надандык
деп санай отырып, Әлихан ... пен ... ... ... бақытты
ететін қару деп ойлайды. "Ғылым мен ... ... ... жетілдіре
алады, элемнің өркениетті елдері ғылымның ... ... ... ... ... ... ... біздер де алдыңғы қатарлы Европа елдерін
үлгі түтуымыз керек". Оның бір ... ... ... ағарту, Ресей мен
Европа елдері халықтарының даму деңгейіне жетуге себепші болатынын түсіне
отырып, ... ... ... жаңа ... салуға, білім беру саласына
жэне де орыс мектептерінде оқитын ... ... ... ... шақырды. Қазақ жэне орыс мектептеріндегі оқыту туралы өз ... ... ол ... ... түрде екі жылдық мерзімде қазак
тілінде оқу ... ... ... "бастауыш мектептер саяси уағыздан
аулақ болуы керек, себебі, әрбір халық өз тілі, ... ... ... ... Ал ... қатар
ол орыс тілш оқыту кажеттілігш де атап көрсетті. тек казақ тілшде ғана
емес, сонымен ... орыс ... де оқи және жаза білу ... Сол тұстағы ү-
лт қайраткерлерінің бірі Ахметтің. "Маса" (1911) атты ... өз ... ... сынаған еңбек болды. Халкының тағдыры мазалаған Ахмет ... ... ... ... өз халқын еріншектік, қорқақтық,
жэйбарақаттылыққа кінэлады. Ол өз ... ... ... ... ... ... оятқысы келді. Ол өз ... ... ... ... ... еске ... ... туралы ойлануға
шақырады. Өз халқының тағдырын ойшыл ... жоқ ... ... ... "бірақ қайықтағы адам өз жағдайының қауіпті
екенінен күмэнданбайды" дейді ... ... ... әшкерелеу
Ахмет өлеңдерінің негізгі мазмүнын қүрайды. Қазақ қоғамындағы элеуметтік
кемшіліктерді ашуға Ахметтің "Қырық мысал" атты ... ... ... аудармалар берілген. Крылов мысалдарының тәрбиелік мэнін түсіне
отырып, Ахмет мысал сюжеттерін қазақы шындық пен ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы өмір шарттарынан
туындаған идеялармен, ойлармен толықты.
Өркөкіректік, парақорлық, өзімшілдік т.б. кемшіліктерді ... ... өз ... ... қулылуға, әрдайым еңбектенуге, өркениетгі
қоғамға жету максатында бірігуге шақырды. Қазақтардың өмірі мен ... ... ... теңеді және олар қоршаған әлемге жайбарақат ... өзге ... алға ... ... айтады. Әлихан өзен тэрізді
тынбастан еңбек етуге, мэңгілік қозғалыста болуға және алдыңғы қатарлы
елдердің даму ... ... ... Мысалдар қазақ халқының тағдыры мен
болашағына терең түрткі болады. Ояныңдар, айналаға караңдар, ойланыңдар.
Әйтпесе, ... ... ... деп ... ол Ахметтің мна өлеңі
соның мсалы болаалады. "Қара ... ... ... ол ойын ... ... ақыл-кеңес береді".
"Мысалы қазақ дала, басқа—теңіз
Даланы шама келсе шегертіңіз:
Мү_ң десең, мұқтаж ... ... ... пе мұны ... ... мен қой" ... мысалда зорлық пен әділетсіздікті
шеней келіп, былай түйіндейді: "Күнэлі біреуі ... ... ... осы ... ... ... ... киік ьәм түлкі" атты мысалда ойшыл опасыздықты эшкерелейді.
"Кімге таза жолдас табу ... дос ... мал мен ... ... ... сақтан,
Басыңда, сірэ, Ахмет, болса миың". Ойшылдық Крылов аудармаларына
өзім ... ... ... ... ашык білдіретін
түстарын сөз қылғанда, "Малшы мен маса" атты ... ... ... ... ... ... жаткан,
Жыланды пәле делік аңдып баққан.
Пэленің түрін көрген мен Сарымаса,
Халыкты оянсын деп сөзбен баккан.
Ойлаймын осы сөзде жетеді ... ... жүрт ... ... ... ... ... тайға таңба басқандай ... ... ... ... ... солардьң мэңгілік
символы ретінде санада орнығып қалған неше түрлі жан—жануарлардың бейнелері
бар.Әлихан оларды өз ... ... ... ... ... XX ғ. ... қазак интеллигенциясының көрнекті
өкілі, халық бостандығы үшін ... ... ... ... ... ... үйқыдан оянуға, артта қалғандығын сезінуге шақырды. Бүл
туралы "Оян ... атты ... ... ... та ... ... қоғамдағы адам мэселесіне ашық тоқталады. "Бақытсыз
Жамал" атты түңғыш қазақ романында ол ... ... ... тағдыры
туралы мэселе көтереді . Бүл түңғыш роман туралы М.Абсеметов былай деді.
бүл ірі ... ... ауыр ... ... ... өркендеуі , оның
өзіндік санасы өсуінің алғашқы жаршысы болды, ... ... ... ... ... ... анық теріске шығарды! Романда үлт-
азаттық қозғалыс тудырған ... ... ... ... ... жалпы халықтың надандық және қараңғылықтан арылу ретінде жэне тең
-қүқығы жоқ қазақ ... ... ... адам ... үшін ... еді. Бүл ... қалың малға зат ретінде сатылған, жапа шеккен
қазақ эйелінің ... ... . ... ... ... ... ... шынайы
түрмысын, қоғамның күрделі мэселелерін суреттейді. Жамал бар күшімен білім
алуға үмтылады, бастауыш ... ... оны ... ... Бірақ,
Жамалдың өмірде жолы ... ... ... сай ... қүрбаны
болады.Міржақып казақ қызының қоғамдық жүйеге қарсылығын өз тағдырына өзі
билік еткісі келгенін ... ... . ... кыздың ата-аналарын ,
қоғамды қатал сынайды. Роман үлкен беделге ие болды .Міржақып пен ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сананы қалыптастыруда мәдениет пен ағартушылық ошағы-газет пен
журналдың ерекше орын алатынын жақсы ... . ... пен ... ... ... өте кең, олар XX ғ. ... қазақ қоғамының
өмірін толық қамтыды. Ағартушыларды қазақ тілі мен ... ... ... , олар ... ... жағдайына , жаңа мектептер
жэне даланың сот органдарының жүмысына тоқталды, халықаралық ... ... өмір ... ... патшалықРесей саясатынан жапа шегуші
қазақтар туралы ... ... . ... ... бойынша,казак қоғамын
өзгертүұшш7^дамдардың санасын өзгерту ... ... ... ... дүниетанымдық позициясыб бүл адам болмысының элемі мен
табиғаттың заттық әлемінің шынайы өмір сүруін мойындау, ... ... ... ... ... көруімен шыққан нәрсе Өзін қоршап түрған
табиғат ьэм тұрмысты сезуі, көруі, ... ... ... ... ... ... сөз ... сөйлесіп, жазу болып қағаз бетіне түседі.
Осындай пайда болатын ... ... өлең , ... , ... ... ойын ... , ол ... табиғат пен өмір бейнесін
көрсетуге, өз сезімін оқырманға сол күйінде жеткізуге арналған . Өз ... жэне оны ... ... мен ақылына жеткізуде жазушының ана
тілін қолдана білуі негізгі орында түрады. Тек туған, ана тілі ғана адамды
сол ... ... ете ... Ана тілін жоғалтқан адам өз ұлтына жат
көрінеді. ... ... ... азатшыл, еркін ойлы . Әлихан өз
заманындағы адамдардың қиын ... ... ... сол бір тығырықтан
шығаратын жол іздейді "Оян қазақ" жинағы сол кезге мсал болады сол ... ... ... ... аш, оян, ... ... қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап , хал харап боп,
Қазағым, енді жату жарамасты [ 14]
Жинақтың қара сөзбен жазылған қысқаша ... ... ... ... ... бір ... түкпірінде ұйықтап, ұмыт қалған секілді болып
түрғанын өкінішпен айта келіп, осы ... жата ... ... ... ... ... да ауыр ... ұшырауы мүмкін деген ойды
аңғартады . Мұндай қиын жағдайға ұрынбау ... оның ... екі ... ... ... ... жеттігрек меңгеріп, дінді тереңірек тану,
сөйтіп, надан көпшіліктің көзі мен көңілін қатар ашу. Бұл- ана дүниелік
ахиреттің қамы . ... , мына ... ... қажет нэрселердің
бэріне қол жеткізіп, жерімізді, малымызды сақтау үшін, басқалардан қорлық
көрмес үшін,орысша оқып, өнерлі болу. Міне, осы ой, ... ... ... ... халі деп аталатын алғашқы өлеңмен бастап ,
жинактың ақыр аяғына дейін негізгі аркау етіп алынады да, үнемі қайталанып,
пысыкталып отырады.
Адасып қараңғыда сорлы ... ... ... күн ьэм шықпай, түр таң атпай.
Міржақып аныктауындағы халықтың ... ... ... бас көтерген
эрбір азаматқа қойылар талап та ... осы желі де ... ... несі ... ... ... ... беріп, халыкка жақпай.
Міржақыптың философиясы жөне элеуметтік концепсиясы нақты әлеуметтік-саяси
мэселелерді шешудің ... ... ... ... ... мәселелер ол кезеңде өте көп болды . Осылардың ең бастысы ретінде
ол Ресейге ... ... мен ... ... қарым-қатынасы
мэселесін қарастырды.
Әлихан Бөкейханов сол туған халқының сана- сезімі мен ... ... жаңа ... жаңа ... ... сай ... үшін
жан - жақты ізденістер жүргізе бастады. Ағартушылық философиясының
идеяларын терең игеріп қана қоймай, оны жүзеге ... ... ... ... ... эсер ... сана-сезімді жетілдірудің ең
қолайлы күралы эдебиет болғандықтан, қазақ даласындағы ғасырлар
бойы ... ... пен ... өнер мен ... ... ... ... аркылы берілгендіктен, Әлихан өзелінің
болашағы үшін күресті әдебиеттен бастады. Әлиханның қоғам өміріндегі
қызметінің қай саласын, қай бағытын алмасақ та ... ... ... ... жан ... оның сенмдікті түсінуі, философтардын
негізгі ойлау тірегі болған ... ... пен ... ... ... өткенӘлихан алға қойған
мақсаттарының ең бастысы осы адамға арналады. Адамды тэрбиелеу, оны
қоршап түрған дүниенің заңдылықтарын білуге , өмір сүріп ... ... ... ... ... ... шақыру тәрізді игі мақсаттарға
үмтылады,сол үшін күресті. Әлиханның арнайы жазған философиялық
шығармалары жоқ. Бірақ оның жазған шғармаларын, мақалаларын қарасақ ,
онда көтерген мәселелері, оның ... ... мен ... ... ... ... ... тұрған философия деуге болады.
Ағартушылықты өз үраны кылып алғанӘлихан жаңа рухта жас ұрпақ
тәрбиелеу, адамгершілік , жақсы ... ... ... тек ... іске асырып коймай ,тұрғыда терең зерттеген Әлихан жан-
жақты прозашы, драматург, аудармашы,
публицист. Біздің зерттеп отырғанымыз адам ... ... ... ... жазған еңбектерін талқылап , оның дүниеге көзкарасының
ағартушылық ойлау жүйесін айқындай түсеміз. ... ... ... Абайды ең үлкен, ең негізгі үстаз-деп ... ... ... ... ... ... пайдаланып отырған. Адам және
адамгершілік мәселесін философиялық дэрежеде жан-жақты шешкен Абай ... ... Ал ... болса Абай көзқарастарын түгелімен қабылдап, оны
эрі қарай дамыта түсті. Адам мэселесінің өзгеге ... ... ... оқу-білім, тәрбиеге келіп тіреледі. Ал осылардың мәні ... ... пен ... деп ... Өз ... жүрдай мәдениетін ойшыл былай көрсетеді: "Бұрын адам хайуан
қалпында жүргенде тамаққа ... ... ... ... , бүл ... , ... болған адам да сол халден ұзақ шыға алмай ... ... ... ... ... жемісін зорлық, зомбылык,
қиянат, озбырлыққа жүмсап отыр".[15] Әлихан ғылым мен білімді үйренбейінше
козғалыстың қиындығын жете түсінеді жэне мүның қазақ елін ояту үшін ... ... баса ... ... ... мәдениет аралығында бүларға адамдық
мэн-маңыз беретін, дүрыс бағыт беретін тәрбие ... ... ... тәрбие
беруді өзінің кэсіби ... деп ... ... шығармаларында көп көңіл бөліп, ... де, ... жэне ... туындыларында да оларды
негізгі арқау етті. " Ғылым білімді үлғайтады, ғылымсыз білім тым құрғақ ,
білімді орнына жүмсау керек . ... ... ... не Ол тэрбие".[15]
Әлихан өзінің мамандығы-ағарту ісі арқылы халықты өнер білім ісіне салуды
мақсат тұтқан. Ол қазақ халқының надандықтан шығуының ... ... ... өнер ... ... деп түсінді. Осы мақсатта ол педагогика мен
психология саласында жемісті еңбек етіп, оқулықтар жазды. Олар ... 1926 ж. ... 1927) "Жан ... ... ... 1929ж,) ... комплекстік жүйесінің әдістері"
(Қызылорда, 1929ж.)[16] - Әлиханның педагогикалық көзқарастары адамға,
оны тэрбиелеу мүмкіндігіне ... ... ... ... ... ... Әлихан адамның хайуаннан айырмашылығы
жайында әңгіме қозғай отырып , адам еркіндігі үнамсыз мінез-қүлықтарының
барлығы тэрбиенің кемдігінен деп ... тағы бір ... ... үлы ... ... ... элемінде айрықша із
калдырған,өзіндік үлкен ... ... ... ... ... жолы өлең ... ... аманат етіп
қалдырған ... ... ... ... ... ... шынайы бағасын береді. киын қыстау ... ... ... XX ... бас ... ... оқиғалардын бэріне Мағжан
куә. Олардың ... ақын ой ... ... ақын ... ... қазақ тарихындағы бір жағынан , ояну , екінші жағынан ... ... , ... дәуірімен тура келеді. О л кез ... ... сәті , ... ... ... ... ... жағынан да, саяси көзқарасы жағынан да мәдениет және
оқу -ағарту қайраткері сан ... ... ... ... ... түсінігінде
айқын бір- ак мәселе болды, ол бостандыққа, ... ... , ... мен бақыты үшін күресу. Үлттық отарлау және әлеуметтік
қанаушылыктағы ... ... ... ... алып шығу , ... ... басқан халден жарыққа калай бастау керек ... ... анық ... күңгірт, буалдыр уағыздарды ұстағандарда болды.
Сондыктанда , осындай ортадан кейін ... ... ... ... ... ... жағынан жетілуі- оңай шаруа болған ... өз ... ... ... ... ... қым-
киғаш, карама- қайшылығы мол дәуір жайын корсете алды. ... «Жер ... ... ... т.б. ... ... әлеуметтік, рухани жайларды анық байқауға болады. Шығыс пен
батыс ... акын ... мол орын ... ... ол өзі ... ... шығысты пір тұтады, оған сенеді және үміт артады . Соғыс, тажал,
жан мен дене ... ... ... қара ... боп, қара түтін жүргізген
батыс кесапатынан сактандырады. Ақын бостандық шығыстан келеді деп, ... ... ... , ... тор ... қолды байлаған шынжырды күл
талкан етіп үзеді деп сендіреді. Ол "Пайғамбар" деген өлеңінде былай дейді:
"Күнбатысты қараңғылық қаптаған,
Күні батып, жаңа таңы ... жүр ... ... ... ... таптаған...
Қайғыланба соқыр сорлы шекке зар, / Мен- Күн үлы , көзімде
Күн нүры бар,
Мен келемін, Мен келемін, Мен келемін,
Күннен ... ... ... ... ... "Күн ұлы", "Күннен туған" деген сөздерге көңіл аударайық. Мағжан түн
мен күнді диалектикалық бірлікте қарастырады Бірінсіз бірі жоқ ... сол ... ... ... , ... , қайғы , түнек символы түннен
күнге , жарыққа, жылуға, отқа жету деген ойы ... ... ... ... ... ұстанған бағыт-бағдары туралы Жүсіпбек Аймауытов
"Мағжанның ақындығы туралы" деген Ташкенттегі қазақ студенттеріне оқыған
баяндамасында әділ бағасын береді[20]. Онда ... ... "Бір ... ... ... ру ... бағынған, тапка, жікке бөлінбеген қазак
ішінде туы'п өскен болса , ... ... ... ... ... тәрбиеленсе, үшінші-патша саясаты шымбайға батып,
отаршылдық зардабы қазақтың ұлтшылдық сезімін ... ... үлы ... орыс зиялыларының қаймағы бүқарашыл, ... ... ... ... бесінші - Батыстың , калаберсе орыс ... ... ... сабақ алса , енді Мағжан қай пікірдегі ақын болып ... Сөз жоқ, ... ... ... санашыл, дарашыл ақын болып шығу
керек. Олай болып шықпауы мүмкін ... ... ... ... ... ... ... өткен тарих жолына баса ... бөле ... ... ... ... ... туындыларын тарихи жағдайлар хақында
тоқтаса, енді бірде ежелгі, ескі мекенге үйлеспей ... ... ... көз ... ... Темір сынды каьарлы түлғалар
атамекен иесі эрі қорғаушылары ... ... ... Бөгенбай, Ағыбай,
Кенесары, т.б. тізбектеліп өтеді. ... ... ... ... бэрі де үмыт ... ... ... , надандық тамырын
тереңге жайып кетё ме деп қорқады. Өмірдің
көптеген келеңсіз жақтарын ... , ... ... ... , ... , ... білетін ақын , әрдайым тарихқа айрықша ден ... ... ... бақытқа жетер жолы тек үлттық тэуелсіздікке , өз тағдырын
өзі шешетін жағдайға жету деп ... . Оның ... ... ... ... келе ... себебі осыдан.
"Күңіреніп ойлағанда Алаш жайын,
Жанымды орай берді улы уайым
Кеудеме күннің нүры толғандай боп,
Жырлаймын алты алаштың Абылайын"
Сол кезде қазақ ішінде халықтың ... ашып , ... ... ... ... ... ... күшті болатын. Мағжан ел басындағы
ауыртпалықты солар жеңілдете алады. Олардың сөздері мен
шақырулары ... ... ... көпшіліктің санасына жетеді деп
есептейді де,былай дейді: "Ардақты ер, ү^ытылмас еткен ... ... ... алаш жинап есін.
Көксеген көп заманнан тілегіңді
Жарыққа шығаруға жұмсар күшін"
Оқу-өнерден кешігіп қалған қазақ елінің ... ... ... кейде тіпті ашындырады. "Шолпан" жинағына басылған өлеңінде
ол:
Ойламай біздің қазақ текке жатыр,
Бір іске жанаса ал май ... ... көз ... ... ... ... түрсақ текке жатыр, - дейді.
Оның акын болып қалыптасуына өмірдегі өзгешіліктер, ... ... эсер ... ... «Мен кім» ... өлеңінен біраз
нэрсені аңғаруға болады:
Жалынмын мен, келме жақын, жанарсың,
Түлпармын мен, шаңыма ермей қаларсың.
Күл болсын көк, ... ... ... ... ... қана ... өлмеймін,меніңкі де өлмейді,
Надан адам өлім жоғын білмейді,
Өзім-патша, өзім-қазы, өзім-би,
Қандай ессіз не қылдық деп тергейді 7/21/
Бұл шумақтардан Мағжанның өз күшіне , өз ... , өмір ... ... ... . Ақын сөзі ащы ... айнасы болып отырған . Асыл
сөздерінің қадірменді иесі бар екенін ол кэміл үққан. Ол-парасат ... ... ... ... елі еді . ... бар ... , өнерін , білгенін сол
туған халқына , еліне арнаған "Жан сөзі" деген өлеңінде:
Қазақ елі бір ауыз сөзім ... ... ... , әділ ... ... ... қой, ... маған, -
деуінін де төркіні сонда . Мағжан - өз тегін де, жерін де ардақтаумен өткен
, өмірдегі азаматтық орнын ... ... . "Мен ... , ... ... деген жолды философиялык мағынада алсақ, ақын өлеңі мен дана ... емес . ... ... " ... өлеңінде:
"Не көрсем де - алаш үшін көргенім,
Маған атақ - үлтым үшін өлгенім.
Мен ... де алаш ... ... ... ... ... - деп , ... халқы үшін өзін
күрбан етуге даяр ... , ал ... ... - ... ... ... өз
бетінше өмір сүруі екенін айқындайды. Мағжан халық туралы , ... ... ... елдің өмірі туралы тақырыпта ойын дамытып өрбітеді . Әлеуметтік
мэселелерге Абайдай терең бармағымен , өмір ... ... , ... . ... адам ... оның жайы, күйі туралы ой-пікірлері
көптеген өлеңдерінен ... ... ... ... адам
тіршілігі мен оның рухы , ой-сезімі қатар ... Адам - ... ... ... табиғат объектісі.
Жақсылық пен жамандық , әділдік пен әділетсіздік , оқу-ағарту , ... ... , ... ... ... үғым ... Мағжан тыс қалмайды .
Арнайы тақырып етіп алмаса да қай өлеңіне үңілсек те , өнер ... ... , ... ... ... мол табылады:
"Көп өтпей жыл,
Тек жүрмей біл.
Ілгергі күнді сағалап
Үйрен білім ... өс ... ... ... туа біткен ерекшелігі өнер-білімге, ғылымға ... ... ... ... адам ғана таза ... жете ... деп көктен жүлдыз қолын серме,
Қарманған қарап қалмас деген рас.
Тоқталмай істей білсең батып терге,
Жасынан оқу оқып, өнер қуған
Жан жетпес көңілі ... ... Ал енді "Осы ... ... ... ... ... , бара жатқанын , сөз үғар ашына
бейнелейді:
"Ойламай отқа ... ... ... ... ... ... жүрген жанбыз.
Көрінбес көзге түртпес қараңғыда, ,
Япырмай, қалдық па рас, тіпті тақсыз?"
Мағжан өлеңдерін талдағанда, ... ... ... оны ... ... екенін анықтап алу қажет. Мағжан поэзиясынан өмірді
біртұтас қүбылыс , ... ... алып ... сол ұ_лы ... бір ... бөлшегі ретінде қабылдайтын акын екенін көреміз.
Табиғатсыз , жаратылыссыз адам жоқ , оларсыз оның күні - қараң. Ал адам ... ... ... келеді , үстем болғысы келеді деген.
Ал, Әкейхан Бөкейхановта сол ... деп, ... ... деп ... бірі еді. Ол өз ... құбылыстың мэнін кең көлемде
,жалпыға бірдей қалыпта тани білуде , ақын ең алдымен ненің ... ... ... , әрдайым жалпы адамзатқа тэн эуенге бой ұрады.
Қандай да бір ойшыл, ұлы дарындарға ортақ ... - тек өзі өмір ... ... дөп ... тани біліп қана қоймай , болашақты да тура болжай
білетін уақытпен , ... ... ... ... әлеуметтік философиялық көзкарасының қалыптасуына эсер
еткен тарихи элеуметтік орта.
Әлихан Бөкейхан тарихшы-ғалым. 1877 жылы Дала өлкесінің білім ордасы,
мәдени-ағарту орталығы ... Омбы ... ... ... қоғамы өзінің Батыс-Сібір белімінің, есігін айқара ашады. Маңына
орыс пен қазақтың алдыңғы қатарлы зиялыларын, ғылыммен өнер ... бүл ... ... ... ... ... ... ісінде, қазақ
өлкесін жан-жақты зерттеу жолында алдыңғы ... ... 1894 жылы ... бітіріп Омбыға қайта оралған Әлихан осы қоғамның қызметіне қызу
араласады.
Алғашқы күндерінен-ақ белсенділігімен ... ... 1896 жылы ... ... ... ... кабылданады да, ал 1901 жылы
бөлімнің ... ... мүше ... ... ... қатар, ол
жағрафия қоғамы Батыс-Сібір ... ... ... ... ... айта кеткен жөн. Өзі сол ... ... жэне ... қатар Семейдің статистика комитетіне мүше болады Әлихан
Бөкейхан ... ... ... кіндік қаны тамған қазак
даласының тарихын көп ... ... ... ... жазып
қалдырған елеулі мүралары — ... ... ... края ... его усоехи» , «Киргизы» атты монографиялары. Бірінші үжымдық
монография 1903 жылы ... ... ... ... ... атты ... ... «Киргазский край» деген ХҮІІ томына
еніп, Санкт-Петербордан жарық кореді [22]. Шығармада Казақ өлкесінің ... қола ... ... ... халықтары олардың мэдени, саяси-
элеуметтік жетістіктері кең ... ... ... сондай-ақ, Дала
өлкесінің соңғы ғасырлардағы өмір-тарихың сипаттайды, патша үкіметінің
жүргізіп ... ... ... да ... ... ... «Киргизы»
(«Казақтар») атты еңбегі алғаш рет «Формы национального ... ... ... атты ... 1910 жылы ... шығады. Әлекең бүл еңбегінде қазақ ... ... ... етіп сипаттай алған. Қазақ халқының ... ... ... ... кең ... ... ағылғаи
келімсектермен арадағы қарым-қатынасын, күресін, ұлт-азаттық күресінің
бағытын, мақсат-мүддесін ашып ... ... ... ... көкейкесті мэселелері — тіл, сөз бостандығы, дін маселесі ... ... ... ... болуының тарихи кезеңдерін, даму
зандылықтарын да ... ... ... ... Кіші ... ... Орта
жүз бен ¥лы жүз хандыктарыньң Ресейдің қол астына енуінің себеп-
салдарына көп көңіл бөдгені ... ... оның эр ... ... Батыс-Сібір бөліміне қараған Семейлік бөлімшесінің басылымдарында
жарияланған «Из переписки (писем) киргизских ханов, султанов и пр. ... ... хана ... Киргизской орды Букея и его потомков» жэне «Из
бумаг султана Большой ... орды Скжа ... атты ... куэ бола ... 20 ... басындағы казақтың үлт-
азаттық қозғалысының көсемі — Әлихан ... ... ... ... де тыс ... Кене ... ... алғаш рет жоғарыда аталған «Исторические
судьбы Киргазского края...» атты еңбегінде қысқаша ғана тоқталып ... ... ол ... ... ... ... қарсы қарулы
көтеріліске шыққан Кенесары хан Қасымүлының түпкі ... ... ... ... ашып жаза ... ... ... Әлекең бұл тақырыпқа Кекес өкіметі орнағаннан кейін, 1923 жылы
Ташкентте басылып шыкқан «Материалы к истории султана Кенесары Касымова»
атты ... ... ... ... ... көрген, 30-жылдары оның
пэтерінде жиі болып, К. 'Е. ... ... ... ... ... деген азаматтың айтуынша елге ... ... ... жиі сөз ... ... ... өзі
бастаған үлт-азаттық қозғалысьшда Кенесары мен ... ... ... да, ... ... ...... бір
жағынан, үлгі болса, екінші жағынан, жеңіліске үшырауы үлкен сабақ болғаны
хақ. Кенесары-Наурызбай қозғалысының бүкіл ... ... ... ... көтерілістің жеңіліске үшырауы оны теңдікке, үлттық
тэуелсіздікке ... ...... ... ... ... итермеледі.
Қуатты Ресей империясьшың отаршылдык саясатына қарсы ашық карулы
көтерілістің элі де ... ... ... ол ... ... пен ... ... төте жолы деп Әлйхан өркениетті елдердің
мэдениетінен үлгі алу, ... ... ... мэдениетін өркендету, өнер-
білімінкөтеру, үлттық сана-сезімін оятуды үлт-азаттық қозғалыстың ... ... етіп ... Оның 1916 ... ... ... ... шығуының негізгі себептері де міне осында жатыр.
¥лт-азаттық қозғалыстың көсемі ретінде қарсы болғанмен, тарихшы-ғалым
Әлихан халқының 1916 ... ... ... ... зор ... ... алмады. 1926 жылы ол орыстың тарихшысы, профессор Шестаковпен бірігіп,
көтерілістің 10-жылдық ... ... ... атты ... ... ... ... көтерілісінің Ресей империясы кол ... ... ... ... халықтардың да бас көтеруіне үлкен себеп
болғандығына ... ... ... 1917 жылы ... тактан
қүлатудағы ойнаған елеулі рөлін айтады.Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... емес,
отаршылдарға қарсы үлт-азаттық бағытын атап көрсетеді. Қарусыз бейбіт
халықты ... ... ... ... ... малын айдап экеткен патша эскерінщ қиянаттық іс-әрекеттерш
сынайды. Әлекең ... ... ... мен ... ... ... әдет-ғүрпын, сенім-нанымын, өнерін зерттеп,
жазып, айтарлықтай мүра ... Ол ... ... ... ... зерттеген, казакгың шежіресін жазған түңғыш ғалымдардың бірі.
Мэселен, онық Павлодар мен Карқаралы үйездерін мекендеген қазақтардың және
төре мен ... ... ... Ф. А. ... экспедициясы
«Материалдарының» {1903 жыл) жэне (1905 жыл) томдарында жариялаған. Ал ... мен Ш. ... ... ... ... кеш
жарық көрген[24].
Әлекеңніқ этнография саласына қатынасты жазған «Аңқау елге ... ... «О ... поминках» атты екі тілде қатар жарияланған
мақаласы назар аударарлық. «Би ьэм ... атты ... ... ... ... ... ... Сөзінде Әлихан Орыстың жағрафия
қоғамының Батыс-Сібір бөлімі мүшесі ... ... ... ... ... түрмыс-салты, өнері жайында
баяндамалар жасап, дэрістер оқып түрған. Сондай-ақ, ол орыстын Г. ... ... ... ... ... ... ... қүрал-
саймандарын жинасып, Том қаласында қазақтың өлкетану музейін ашуға қол үшын
берген...
Әлихан Бекейхан - - қазақтың түңғыш ... ... ... бар. ... ... ... Ф.А. ... (Лейпциг) пен орыс И. А. Ефрон (С.-
Петербор) секілді баспашылардың ... ... ... ... ... ... Казақ өлкесін танушы галым Әлекең осы «сөздікті»
эзірлеуге ат ... ... ... немесе бөлімді Әлекең жазды деп
кесіп айтуға 'орын жоқ. ... де, ... ... қазақтың тарихы,
казақтың хандықтары, мысалга Бөкей ордасы жайында (8 том, 447-452 ... ... ... ... жэне тагы ... ... ... күмэн- тудырмайды. Энциклопедиялык сөздікті баспага
дайындаган қызметкерлердің тізімінде Әлиханныц аты-жөні 4 томнан 21 ... ... ... Ә. Н. ... ... ... ... бірі —
көркем әдебиетке де көп ... ... ... ... замангы агылшын
зерттеущілерінің пікірінше ол 20 ... ... ... эдебиеті мен
баспасөзін дамытуда жетекші рөл атқарған». Ғалымымыздың сарқылмас казынасы
— ауыз ... ... ... оларды жіктеп, өңдеп бастыру, әдебиеттану,
көркем аударма - - Әлекеңнің , ... ... ... ... ... ... үлт болып өркениетті ел қатарлы өмір сүруі ... ... ... ... ... ... тудыру керек, қазақтың
үлттык, ... ... ... керек. Өз эдебиетін қалыптастыруда
табысқа жеткен халық қана азат өмір сүре алады», — деп ... ... ... ... ... ... ... мэдениетін
көтеруде, ой-санасын оятуда; ... ... ... ... баға ... ... ол ... күндерінен-ақ • түсінген. Сол
мақсаттай
заманындағы казактың алдыңғы қатардағы зиялылары мен ... ... ... ... ... ... ... етуге, халықты «Масадай»
шағып «оятуға», білім беріп көзін ашуға шақырады.Сөйтіп ол ... ... ... ... Мағжан, Ғұмар, Көкбай, Жүсіпбек, Халел, Жиьаншы,
Мұхамеджан сынды ақын-жазушылары мен көрнекті зиялыларын жинайды. ... ... ... ... үлгі ... ... тартады. «Ә.
Бөкейхан фольклоршы болды. Ол қазақ эпосы мен ... ... ... тұңғыш ғалым еді» — деп жазады Оксфорд ... ... ауыз ... ... үлгі ... ұлттық эдебиеттің
өніп-өркендеуі мүмкің емес деп түсінген. Машьүр-Жүсіп Көпеев, Әбубэкір
Диваев, Г. Н. ... А. ... ... ауыз ... ... көп күш ... Ауыз ... мүраларын жинауды ол Ф. А. Щербина
экспедициясы кұрамында ел аралап жүрген күндері бастаса керек. Күні ... өзі ... ... ... ... ... өңдеп, ғылыми
түсініктерін жазып бастырған бірнеше ... ... Атап ... ... жазып алған «Қозы Көрпеш-Баяы», «Ер Тарғын» жырының Марабай
ақыннан жазып алынған нүсқасы, А. ... ... ... ... мен ... ... өзі дайындаған, қазақтың 4 ғасырдан бергі
«Жиырма үш ... жэне «Ер ... ... Жоғарыда берілген үзіндіде
айтылғандай, Әлекең халық ауыз эдебиеті шығармаларын жинаумен қатар, оларды
жан-жақты ... ... ... Оның осы ... ... еңбектерінің
мані жайында Сорбонна (Франция) университетінің ғалымдары былайдеп жазады:
«Оның «Қыр бал асы» ... ... ... ... ... ... тамаша
зерттеулері отандастарының сана-сезімін оятуда зор маңызы болды». Әлихан
Бөкейханның түңғыш ... ... по ... ... ... ... ... Ташкентте Түркістан генералгубернаторлығы жанынан шығып
түрған Түркістан уалаяты» («Туркестанские ведомости») газетінің 1899 ... 20 ... жэне 3 ... ... ... ... Зерттеуіне ол
қазақтың жалпы ауыз әдебиеті шығармаларына шолу ... ... ... ... «Памятники народного творчества киргиз разнообразны по
содержанию и ... и ... по ... Они ... собраны, частью
остаются еще незаписанными. Во главе их стоят эпические и лирические песни.
Эта богатая ... ... ... ... ... ... от
предков к потомкам через певцов-баянов, называемых ... ... ... ... ... ... ... поэзии
составляет лиризм...». ... ... ... ... ... тарихта орны болғандығын, ... ... ... бойы ... жыршыдан жыршыға көшіп сақталып
келуіне байланысты, жырларға ... ... өзі өмір ... ... ... көркемдік айырмашылықтарын,
өмірге деген өзіндік көзқарасын, өзшщ ... ... ... ... түпнүсқадан едэуір өзгешеліктермен
жеткендігіне назар аударады: «... каждая, эпическая даже, песня носит ... ... ... ... ... с его ... ... и с его стремлениями и идеалами и, вместе с тем, ... это ... ... ... Әрі ... ... ... ежелгі нүскаларуның мазмүнына, көркемдік
ерекшеліктеріне көңіл аударып «...былины более древнего происхождения
отличаются и большей содержательностью и ... ... ... ... ... бага береді. Әлиханнъң халық ауыз
эдебиеті туындыларына жоғарыда берген гылыми ... ... ... ... гылымында қағида болып қалыптасып
кеткендігі айқын. «Қобыланды» жырына жекетоқталып, ондағы
кейіпкер ... ... ... ... ... ... ... туралы өз кезегімен ой-пікірін айтады. Әрқайсысының жырдагы
суреттелетін ... ... ... ... ойлайтын
рөлін талдап, жіктеп ашады. Діни нанымга еуропалық
көзқараспен караған Әлихан ... ... ... ... ... дәуірдің бетпе-бет соқтыгысқан түсында, ягни қазақ халқының
табигаттың дүлей күштеріне, төрт тулік малга табынган дэуірінен
(язычество) ислам дініне біртіндеп көше ... ... ... ... Алгашқы дәуір өкілдері —^Көклән кемпір мен оның қызы
Сұртқаның іс-эрекеттерінің,шаригат заңдарының әйелге деген қатыгездігін
өз басы көріп ... ... пен ... ... үлкен айырмашылықты шеберлікпен сипаттайды. Алғашқы
дәуірдің салт-дәстүрімен тэрбиеленген Куртқаның әрекеттерін де
қаншалықты даналық, көрермендік және айтарлықтай еркіндік байқалса,
бас каьарман - - ... ... ... бой ... ... ислам
билеп-төстеген дэуіріндегі соншалықты еріксіздігін, дарменсіздігін,
бейшара халін көрсете отырып, оны қатты сынға ала-ды, Бүл жана қалыптасып
келе ... ... ... үшін, жалпы қазақ эдебиеті үшінтың мэселе
еді. Әдеби шығармалардағы эйел ... эйел ... ... ... ... де, ... да мезгілмезгіл ... ... ... ... ... «Қызды малға сату» секілді
мақалалары мен «Батыр ... ... ... ... сыни ... ... ... соңғы еңбегінде ол Бекеттің «қатынының» іс-эрекетін былайдеп мақтан
етіп жа-зады: «Бекет батырдың қатыны ... ... ... қуып ... ... ... ... кашып елге қайтады. Орыс жүртьшда айдалған байына
ерген қатын көп ... Екі ... ... ... ... Трубецкаяға орыстың ақыны Некрасов шығарған өлең бар: ... ... ... ... ... ... ерлерін куып барған.
Бекеттің жырына Караганда біздің ... ... де ... ... ... ... ... бүгінге ... ... ... эр ... ... ... үлкенді-кішілі 10-нан аса зерттеулері табылып
отыр. Жоғарыда үзінді келтірілген екі мақалаға қоса ... ... ... дастанын ғасыр басында Махмүтсүлтан Түлкбаевтың
дайындауымен шыккан «Қара қыпшақ Қобыланды батыр» ... тағы ... Ә. ... ... ... ... жырын қарастырған
фольклорлық сыни еңбектері мен «Қазак» газетініц беттерінен әр ... ... ... «Ән, өлең ьэм оның ... , ... деген не?»
жэне тағы басқа мақалаларын атауға бола-ды. Әлекең ... 1915 ... ... ... көрген «Роман бэйгесі» атты мақаласыида «Міржақып романы
«Бакытсыз Жамал» кішкентай ғана кітап. Мен мұны ... сын ... ... ... Екі жұма отырдым. Бу_л менің бұрын кылмаған ісім еді. ... ... ... сын ... ... ба, оны ... ... — деп жазады. ... ... не?» ... ... ... отырса керек. Бұдан біз Әлекеңнің
халық ауыз эдебиеті туындыларына ғана емес, өз ... ... ... ... ... Бөқейхан: тұңғыш абайтанушы. Абай Кұнанбайұлының
шығармашылығын жаңа заманның тынысы, лебі деп ... ... ... ... жаңа ... ... ... деп багалады ол. Сондықтан
да Абайдың қалдырган мүрасьш жинап халқына тезірек танытуға, ... ... ... мен ... орыс ... алғаш рет паш еткен
де Әлихан болатын. 1906 ... 9 ... ... ... ... ... ... Әлиханның портфелінен Абай Кунанбайүлы
өлендері мен қара сөздерінің колжазбасы ... ... ... ... күні жазған арызында ол өлең қолжазбаларымың кұны «5000 сом»
болатындығын жэне оны сақтауға шаралар жасауьш өтінген...
Абайдың ... «как это ... его ... предстаалял надюжинную
силу и составляет гордость казахского народа. Еще не было казахского поэта,
так возвысившего духовное творчество ... как ... ... его стихи,
посвященные четырем временам года (весна, лето, осень и ... ... ... знаменитым поэтам Европы», — деп алғаш рет ... ... ... ... ... ... 1 жыл толуы қарсаңына оның өмірі мен
шығармашылық жолын ... ... ... ... ... ... арада 90 жылдай уақыт өтсе де ... ... ... жоқ. Бұл ... 1905-1907 жылдар аралығында үщ басылымнан кезек-
кезек жарық ... ... ... ... қатар, Абайдың өлеңдері мен
накыл сездерін жинақтауға ат салысады. Жоғарыда аталған ... ... ол ... ... мен қара ... тұқғыш жинағын
редакциялап, жинактың 1909 жылы Ресей астанасы — Санкт-Петербордан ... кол ... ... ... ... ... ... ұрпаққа
қалдырған эдеби мүрасыньщ ең көлемдісі — көркем ... ... ... ... ... Л. Н. ... А. П.
Чехов, В. Г. Короленко, Д. М. ... ... ... катар,
Еуропаның өркени-етті елдерінің қаламгерлері, мысалға Ги де Мопассан
әкгімелері, ... ... ... ... ... халықтарының эдеби
шығармалары және Антика дэуірінің эдеби ... ... ... ... ... эрқилы — қысқа-қысқа мысал (Толстой мен Эзоп
шығармалары, эйгімелер, ... ... ... ... ... ... мен ғылымның сан салаларын қамтитын мектеп оқулықтарының аудармалары
тағы бар. ... Т. ... ... ... ... (көлемі 102 бет),
К. Фламмарионның «Астрономия әліп-биі» (225 бет), Д. Гравенің «Дүниенің
құрылысы» (101 бет) жане тағы ... ... ... ... ... ... 20-30 жылдар аралығында, яғни 1922 жылдан
1927 жылға дейін КСРО Халықтарының Ор-талык баспасындағы Қазақ секциясының
әдеби ... ... ... етіп ... ... аударғаны байкалады. Оған
дәлел ретінде аударма-лардың жарыққа шығу мерзімін атаса да болады: ... ... 1923 ... ... ... келесі жылы
басылған. «Кавказ тұтқыны», «Жеті қарақшы», «Жұмыртқадай бидай» (Л. ... 1925 ... ... жеті ... ... 1925; ... ... «Дүниелік құрылысы» - - 1926 жылы; В. Г. Коро-ленконың «Баймакан».
«Өзі» эңгімелері - - 1927 жылы жарық ... ... да ... аудармалары,
мысалға Л. Толстойдың «Сураткафе-ханасы» («Дін таласы»), «Серуен жасап
зерттеу әдісі», «Бір адамға ... жер ... ... ... алдырған
анасы», «Симонның акесі» мен «Ақсақ кемпірі»; А. П. Чеховтың «Хаме-леоны»;
В. Г. ... ... Д. М. ... ... ханымы»; К.
Фламмарионнық «Канды жауыны»; Н. Маркестің «Қырым сөздері», ... ... ... аудармалары төңкеріске дейінгі «Дала уалаятының
газеті», «Казақ» газеттерінен бастап, Кеңес дәуіріндегі «Темірқазық», ... ... ... ... ... «Еңбекші казақ», «Ақжол», «Жас
қайрад1», «Жас қазақ» жэне тағы басқа көптеген мерзімді ... ... ... Әлихян Бөкейхан қазак жэне орыс жерінде ... ... Оның ... ... ... ... ... «Сибирские
вопросы», «Биржевые ведомости», «Новая жизнь» секілді газет-журналдарынан
бастап, патша үкіметінің ... ... ... ... жүріп Омбы, Самара, Орынбор, Семей, Мэскеу сияқты қалалардың
мерзімді басылым-дарынан жиі көрініп ... ... ... ... жылы «Дала уалаяты газетіиен» көрінеді. Кейін келе татардың «Фікір»,
«Уақыт»; казақтың «Серке», ... ... мен ... ... оның мақалаларын үшырастыруға болатын-ды. Халықтың сана-сезімі
мен үлттық мэдениетін көтерудегі баспасөздің орасан зор ... ... ... Бөкейхан, қазақтың түңғыш басылымы «Дала уалаятының газеті»
жабылып калған соң, қазақ тілінде газет ... ... жан ... жылы ... ... ... «жергілікті жэне қалалық қоғам
қайраткерлері» съезіне .5 миллионға жуық, қазақ ... ... өкіл ... съездің Романов үйінде өткен
мэжілісінде жасаған баяндамасын-да ол былай ... «У нас ... ... с ... ... нас тоже ... ... Вот уже 13
месяцев, например, не могу добиться от цен-зуры разрешения на ... ... 46-ти ... И. ... ... ... ... бывшие ротмистры) не допускают при рассмотрении дел
казахского языка» деген[26].
Сонымен, Бөкейхановтың ... - ... ... сол ... ... ... өз ... тигізіп қана крймай,
сол тарихи жағдайлармен өзінше бір үйлесін тапқаны анық.
II. Ә.Бөкейхановтың ХХ-ғасыр басында ... орны жэне ... ... ... ... ... ... адам
мен қоғам катынасы және оның кэзіргі кезеңмен
сабақтастығы
Тарих сахнасына Алашорда — Халық Кенесі ... алып ... ... ... ... үлттык интеллигенция түрды. Олардың ортақ түсінігі
бойынша отарлык езгі мен феодалдық мешеулік жағдайында аяқ асты ... ... ... ... елін ... ... елдер қатарына алып шыға
алатын жалқы жол - - үлттық мемлекеттік құрылымның болуы еді ... ... ... басшылары осындай батыл корытындыға келе отырып,
кателесті ме?
1917 жылы 5— 13 желтоксан аралығыңда ... ... ... ... ... съезі Алаш автономиясы деп аталатын ¥лттық мемлекет,
қүрылғаңдығын ... оның ... ... ... ... ... алып
жаткан Ресей империясы көлемінде бү_л аса зор ... ... ... ... қоғамы үшін оның тарихи маңызы ерекше еді. Өйткені мүның ... ... XVIII ... ... өз ... мен ... ... орыс
империясына карсы жүргізген азапты күресінің корытындысы болатын.
Жетпіс жылдан ... ... ... ... ... ... көрсетіп
бергендей, қазақ коғам кайраткерлері тэуелсіз дербес мемлекет құру жолын
таңдай отырып, кателескен жок еді. ... ... мен ... ... ... ... ... табиғи талаптары мен мүддесін қорғайтын саяси
институттарға сүраныс калыптаспақ. Ал, осы негізде пайда ... ... ... ... үлттық-мұраттарға қол жеткізуді көздейтін шараларды іске
асыруы да табиғи нэрсе. ... ... ... ... ... ... осылай болған. Осы тұрғыдан алғанда, әрине, ... ... ... ... туған болатын. Бірақ қазақ үлт-азаттық қозғалысы
кайраткерлерінің бүл эрекеті ескі Рссейдің тұтастығын ... ақ ... ... ... да, жаңа ... ... ... де үнай қоймады. Егер алғашқылары" Алаш қайраткерлерне ... өз ... өмір сүре ... ... халыктың ат төбелшідей
сеператистік пиғылдағы өкілдеріндей қарап, аяқтарынан шалса, соңғылары
саяси сауатсыз, аңқау елді ... ... ... ертіп, ал оның көзі ашық
көш бастаушыларын ... ... ... ... ... халықты оларға қарсы койып, артынан буларды ... ... ... ... ... ... түптеп келгеңде үлы державалық, империялық мақсатты
көздеген бұл екі ... жүйе де ... ... ... ... да, ... шет ... бүл ойға қозғау салушылардың
есімін атауға да тыйым салынды. Міне ... ... біз ... ... ... үлт-азаттық қозғалысы қайраткерлерінің өмір жолымен, олардың
артында ... ... ... ... ... келдік.
Халқымыздың өз еркіндігі үшін күрес ... ... ... ... із
қалдырған сондай қайраткерлердің бірі — Әлихан Нұрмүхамедүлы Бөкейханов.
«Көп езгілерден кейін мен ... Алаш ... ... кірістім. Мен мүны
июльдегі жалпы қазак сьезіне айтқан едім[27]».
Хатта айтылған пікірлердің бэрі дерлік со л ... осы ... ... Алаш ... ... ... келтірілді. Жобаның УШ-
ші "Жүмысшылар" атты тарауында "Алаш партиясы жұмысшылар турасында социал-
демократтардын меньшевик тобының ... ... деп ... ... ... да көрсетілгендей, социалистермен
бүрыннан байланысы бар Ә. Бөкейхановтың революциялық өрлеу барысында кейбір
нэселелер ... ... ... ... да ... ... кезегінде Бөкейханов үшін кадет партиясынан шығып, Алаш партиясын
қүру мемлекеттік суверенитетке жету жасалған ... ... ... еді. ... , одан ... ... де мұндай мақсаттың іске қажетті шарттар
түзілмеген балса, ... ... ... ... жағдай оған
мүмкіншілік туғызды. Бекейхановтың саяси өмірбаянында 1916 жылдың жэне
майданындағы қара ... ... ... ... ... ... ерекше
орын ала 1916 ж. оқиғасына байланысты ғылыми әдебиетте болашак Алаш
партиясының ... ... ... интел-лигенттерін "сатқындық" рөлі
тур'алы пікір қалыптасқан. Бұл тұжырымды мэселеге ... ... ... ... ... ... деп айту ... Өйткені зерттеушілер "Қазақ"
газетінде жарияланған екі-үш материал төңірегінде ғана сөз қозғап келді. Ал
осы ... ... ... ... мен архивтік документтер назардан
тыс қалып қойды. Мэселен, эскерге адам беру мэселесін ... 1915 ... ... № 166, 168, 177 ж. б.), ... ... ... ... пікір-
сайыс түгызып, елдің ортақ пікірін ... ... ... ... "қазактан осы соғыс үстінде солдат алынбау; солдат алудан ... ... үшін ... ... ... алынатын болғанда, жаяу солдат
болмай, атты эскер болу, қазақ-орыспен жер-су ьәм ... ... ... ... Дума мен ... ... жеткізу үшін
арнайы өкілдік даярлаңды. Ол туралы газет 1916 жылғы 5 саныңда ... ьәм ... ... атты ... "Бүл тілектерге ие болып,
жалпы жұрт қара көрсетіп, қам қылғандығы бөлінбейді: тағдырға ... ... түрі бар. ... туралы қазақ халкының пікірін, тілегін
хукіметке, думаға жеткізу үшін, олармен сөйлесіп ... ... эр ... эр өкіл ... тиіс еді. Бү_л істі ... ... күту,
қашардын аузына қарағандай болатын болған
соң,ашылуға карсы Самарадан Әлихан ... эрі ... ... ... ... 3-ші ... Петроградка жүріп кетті[28]" деп
Олар аттана салысымен губерниялық жандарм бастығы ... ... ... ... ... Ваше ... ... моменты мусульманскога населения Оренбургской губерния вырожают
недовольство мусульманской фракцией Государственной Думы ... ... ... не ... для ... почему когда председатель
мусульманской фракцией Тевкелев прислал сюда Байтурсунову и ... с ... ... в ... для участия в совместных
совещаниях, то оба они откликнулись на это ... и ... ... туда 4-го сего февраля",— деп керсетіп, сдан ары "Байтүрсынов ... ... ... и ... ... ... о ... для
киргиз отдельного Муфтия; об отбывании ... ... ... при ... условии назначения их в конные полки, а ... об ... ... ... и выражения протеста против
наплыва переселенцов[29] ,— деп жазған ... үш ... ... бұл ... ... мүсылман
функциясында жэне Согыс министр! қабылдауында болғанымен, барған
негізгі жүмысы ... ... ... ... ... бұл тарихи
факті қазак коғамының Мемлекеттік Дума мен мемлекеттік басқару
аппаратында оның үлттық талап-тілегін ... ... ... бірі Самарада айдауда, бірі бар болғаны коғамдық қаржыға
шығатын газеттің редакторы, ресми билік тарапынан жандармдық бақылауда
жүрген азаматтардың өз ... ел ... ... алып ... ... жарлыкка мүмкін болғанынша ықпал ету үшін жасалған
ерлік эрекеті ... ... ... ... ... ... ... кезеңде Ә. Бөкейханов бастаған ... ... ... ... яғни кеңес билігіне карсы күресіп, ... мен ... ... ... ерді. Қазақ коғамынан шыққан
коммунистерді олім жазасына кесу туралы ... қол қою оның ... ... ... ... өзінен-өзі түсінікті. Ә. Бекейханов пен
оның серіктері большевиктер партиясы ұсынған жос-парды казак коғамын үлкен
апатқа ұрындыруы ... ... ... ... ал казак
коммунистерін орталық биліктің крл шоқпары ретінде айыптады.
Бү_рын-соңды қүжаттармен мүкият ... ... Ә, ... ... ... таза ... анғару қиынға түспейді. 1919 жэне 1920
жылдары В. И. ... ... ... ... Алаш ... ... ... кейінгі уақытта да Ә. Бөкейханов ... ... ... ... ... ... ... араласкан емес. 1919 жылы Алашорда ыдырағанын кейінгі ... ... ... ... ... Кеңес билігіне қарсы
белгілі бір үйымға бірігу, үйымдасқан күрес ... ... ... ... үлтшылдық кызмет туралы ешкіммен де пікір
алысқаным жок үлтшылмен үлтшылдык ... тек ... және ... ... ... ... бірақ олармен де үлтшылдар тактикасы жөнінде
сөйлескенім жоқ, ал, олармен бүл тақырыпқа байланысты сөйлесе калған күнде
тағдырымызга налып, ... ... ... ... тұсында да Әлихан
Нүрмүхамедулы туған елі үшін белсенді қызметтен бас тартқан ... ... ... ... жоғары билік революцияға дейінгі қазақ
интеллигенциясына, оның белгілі лидері Ә.Бокейхановқа сенімсіздік ... ... ... ... салып, шектеп, отырдым. Соған
карамастан ол 1932—1927 ... ... КСРО ... ... баспасында
эдеби кызметкер болып жүріп, өз елінің рухани өсуіне елеулі үлес коса
білді. Осы ... оның ... ... ... кітаптар, аудармалар,
түрлі тақырыптарға жазылған макалалар соның айғағы. 1927 жылы 1-қазанда
"штаттың ... ... ал шын ... ... ... ... нүскауы бойынша кызметтен босатылған Әлихан
Нүрмүхамедүлына берілген мінездемеде ... ... ... ... ... ғылыми жэне эдеби кызметі кезінде азамат Ә.Бекейханов,
қазақтардың тілін, шаруалығын жэне ... өте ... ... ... жүктелген міндсгтерге үлкен адамгершілікпен қәрайтындығын танытты.
1925 жылы Қазакстандағы ... ... ... ... ... ... жер ... кайтадан шиеленісе бастайды. Оған
себепші болған бүл мэселені шешуде бірінші ... ескі ... ... көп ... шеккен қазақ бүкарасының мүддесін есепке алудың орнына,
орталық биліктің қолдауына сүйене отырып ... жаңа ... ... жаңа ... ... ... еді.
Біздің пікірімізше, ғасырлар бойы өз шешімін таппай келген жер мәселесі
Қазақстанда революциядан кейінгі алғашқы ... ... ... ... ... мумкін еді. Мэселең, кезінде патша ... ... ... ... ... өз иелеріне қайтару, ішкі ... ... ... шек кою т. с. с. Осы ... мойындай отырып 5-
өлкелік партия конференциясы (1925 ж., ... жер ... ... ... ... орналастыру саласында ең алдымен байырға халы к.
эсіресе ... ... ... жөнінде міндет койылатын болсын",
деп көрсетті. Бүған ... ... ... ... бергендей, патша
экімшілігі қазақ даласына жазалау отрядын шығарып, көтерілген карусыз
халықты аяусыз ... ... ... ... бэрін біле тұра халыкты патша
жарлығына бағынбауға шақыру елді ... адам ... ... итеріп салумен тең еді. Міне осындай жағдайда А. Байтүрсынов,
Ә. ... жэне М. ... қол ... белгілі ашық хат жарияланды.
Уақиғалар ағымы Ә. Бөкейханов пен А. Байтүрсынов бастаған ... ... ... ... көрсетіп берді[30].
Көтеріліс аяусыз басылып, майдандағы' жұмысқа қазақ жастары
алысқаным жок ... ... ... тек Байтүрсынов және Дулаторпен
ғана жақын сырласуым мүмкін, бірақ олармен де ... ... ... жоқ, ал, ... бүл ... байланысты сөйлесе калған күнде
тағдырымызга налып, оқсумек болдық. Кенес билігі тұсында да ... ... елі үшін ... ... бас ... ... Өкінішке
орай, Сталин басқарған жоғары ... ... ... қазақ
интеллигенциясына, оның белгілі лидері Ә.Бокейхановқа сенімсіздік танытты.
Қоғамдық қызметін ... ... ... ... ... ... ол 1932—1927 жылдары Москвада КСРО халыктары орталык баспасында
эдеби кызметкер болып жүріп, өз елінің рухани ... ... үлес ... Осы ... оның ... ... көптеген кітаптар, аудармалар,
түрлі тақырыптарға жазылған макалалар соның айғағы. 1927 жылы ... ... ... ал шын ... ... ... қызметкерлердің нүскауы бойынша кызметтен босатылған Әлихан
Нүрмүхамедүлына берілген мінездемеде ... ... ... ... ... ... жэне ... кызметі кезінде азамат Ә.Бекейханов,
қазақтардың тілін, шаруалығын жэне ... өте ... ... ... ... ... ... адамгершілікпен қәрайтындығын танытты.
1925 жылы Қазакстандағы саяси биліккке ... ... ... ... жер мэселесі кайтадан шиеленісе бастайды. ... ... бүл ... ... ... ... ескі ... билік
түсында көп зардап шеккен қазақ бүкарасының мүддесін ... ... ... биліктің қолдауына сүйене отырып отарлаудың жаңа ... ... жаңа ... өктем саясаты еді.
Біздің пікірімізше, ғасырлар бойы өз шешімін таппай келген жер мәселесі
Қазақстанда революциядан кейінгі алғашқы кезеңде үлттық ... ... ... ... еді. ... ... ... өкіметі күштеп тартып
алған қүнарлы жердерді өз ... ... ішкі ... ... ... шек кою т. с. с. Осы ... мойындай отырып 5-
өлкелік партия конференциясы (1925 ж., ... жер ... ... ... "Жерге орналастыру саласында ең алдымен байырға халы к.
эсіресе олардың отырықшыланып жатқандары жөнінде ... ... ... ... ... ... кейіңгі оқиғалар көрсетіп бергендей, патша
экімшілігі қазақ даласына жазалау отрядын шығарып, ... ... ... ... даярланып жатты. Соның бэрін біле тұра ... ... ... шақыру елді үлкен адам шығынына, шаруашылық
бүліншілігіне итеріп ... тең еді. Міне ... ... А. ... Бөкейханов жэне М. Дулатов қол койған белгілі ашық хат ... ... Ә. ... пен А. ... ... ... үстанған
бағыты дұрыс болғандығын көрсетіп берді[30].
Көтеріліс аяусыз басылып, ... ... ... ... кетеріңде, жыртык башмақ та киіп кете алмайсың. Бала шаға деп, ... кой. ... ... ... ... несібесі бар. Екіншіден,
"Әкенің малы, балаға мал болмайды[31], деген данагөй атам-қазактан калған
үлағатты сөзі тағы бар. ... ... ... ... ... ... етіп ... Міне, нағыз дүние мен байлық -осы!
Сондықтан да, ит ... ... ... ... орнына қарғаны
сайратпай, кыран орнына, ... мен қара ... ... ... ... ... нағыз Арыстарды таңдай білу керек. Алла тағала, ... тола ... етіп ... ... жебірлер мен асап қойғыш,
иісалмастардың кесірінен халық ... ... ... ... ... ... ... мен жүмыссыздардың жағдайлары катты
нашарлауда. Мүнай өнімдерінің бағасының көтерілуінен кейін, қымбатшылық пен
инфляция күннен күнге белең ... ... одан ары ... ... ... әрі сорлауда. Орта Азияның басқа елдерімен. ... ... ... ... басындағы кейбір пысакайлардың
салыстыруы мүлдем дүрыс емес, бүл жұртты нағыз алдау. Оян, оян гагы да ... ... ... күрделі де катал емес ағымы Алаш партиясының
саяси күреске ... ... ... кеткен саяси күшке ... бере ... ... ... соғысы тұсында мү-ндай
міндеттерді тек Алашорда атанған үкімет қана ... ... ... ... бірге жасап келе жатқан осы карапайым шындық жалпы
казак ... ... ... Алаш ... ... аяқ асты ... Біз бүл ... Алаш интеллигенциясының қолынан шықкан басылымдар мен
еңбектердегГ элеуметтік, экономикалық жэне саяси ... ... рас. ... ... біз сырт көзге, басқа мэдениет өкіліне ... ... ... өмір ... баса ... ... ... айткымыз
келеді. Қазан революциясы карсаңындағы және одан кейінгі ... ... ... ... дэл жэне терең бейнелеген М. Дулатов, О. Қарашев,
С. Торайғыров, М.Жүмабаев жэне басқа ... ... ... ... ... Омар ... ерте ... таңнан корқам, Жауынсыз, күр
желдеткен шаңнан қорқам, Тай тудьг, мезгіл жетті ... ... ... ... ... ... жарлы-
байды, күрып үжмақ, Теп-тегіс жүртқа жетксн тойдан ... ... ... ... ... идеологтар айтқандай,
"социалистік революцияның салтанатты шеруін қабылдай ... ... л ык ... ... жаткан жоқ, Ахмет Байтүрсынов дэл
басып көрсеткендей, бүлыңғыр ... ... гөрі ... ... ... ... каупі жатты. '
алынғаннан соң Ә. Бөкейханов бастаған бір топ қазақ интеллигенттері ... ... ... ... ... ... жүргізілген
келіссөздерден соң, Минск! барып Батые Майдан штабы жанындағы земскі ... ... ... ... ... оны ... Бөкейханов өз мойнына алады Бөлімнің міндеті майдандағы жігіттерге
кажет түрмыстык жағдай жасау жэне басқа ... ... ... еді.
Бұратана бөлімі Қазақстаннан дэрігерлер, фельдшерлер ... ... ... ... сауатын ашу үшін кружоктар ұйымдастырды.
Олардын арасында осы мезгілде "Еркін дала" үйымы күрылды. "Қазак" ... ... мен ... ... ... ... айналды,
жігіттерге қуат берді, саяси танымын ... Осы ... ... ... ... ... ағартушылык (дэрігерлік
және басқа азаматтық) қызметі ұлттық интеллигенция тарихының жарқын
беттерде жатады.
Сол ... ... ... ... ... өзі тұрды.
Майдандағы жүмысшы жігіттерге көрсеткен риясыз ... үшін ол ... ... ... ... Ә. ... басқа қазақ
интеллигекттері сияқты Акпан революция кұлшыныспен карсы алып ... ... ... ... теңдігіне қол жеткізетін сэт туғанын түсіңді.
Кешегі откен Алаштың Ұлылары „Ахмет Байтұрсынов, Әлихан
Бөкейханов, Міржақып Дулатовтар да "Оян Қазақ"- деп жар салып ... ... ... ...... дос, ... онда дүние бос", - деген
өсиетнамасының маңыздылығы элі күнге дейін жойылған жоқ. Қазаққа
біріншіден, ауызбіршілік, ынтымақ керек. Екіншіден, мемлекетімізді,
тілімізді, озык ... ... ... керек. Үшіншіден, біз
өзіміздің конститутциялық азаматтық қүқтарымыз: қорғаныс, ... ... ... мен ... ... ... ... жағдайлармен бірге көптеген қүқықтарымызды жоғарғы билікке
тапсырдык па, онда сол заңдылыктардың іс жүзіне асырылуын қадағалап,
талап етіп отыруымыз керек. ... ... ... сөз бар, ... - емшек бермейді деген. Анау жоқ, мынау жок деп жылай бермей,
биліктен ... ете білу ... ... ... ... ... ... шағым айтып, бишаралықпен, шарасыздық пен әлсіздік танытып жүрген
"Ақ жол" партиясының өкілдеріне оның бишара басшысы ... ... ... талап қоя білу қажет. Бүлар, халықты дым білмес
тобырға санап жүр. Біздің төлеген салығымыздың ... нан ... бүл ... ... ... биліктегілер жэне Нүрсүлтан! Тағдыр сендерге, 300 жыл құлдықтан кейін,
Тәуелсіздікті баянды ... ... оның ... ... қызмет жасауды бүйыртқан екен, дүниеқоңыздық пен параға ... тура ... ... ... ... ... ба, онда би алаңындағыдай
тайраңдамай жөніңді тап! Шыдамдылық жақсы касиет, бірақ өмір қысқа, қас
қаққанша, ... де ... ... асқан бай болсаң да, бүл
Сөйтіп, қазақ тіліндегі қүжаттарға менсінбей ... ... ... ... ... ... өз кезегінде теориялық деңгейі
төмен таяз еңбектердін, ... ... ... ... қана қойған жок,
сонымен бірге түрлі элеуметік, жалған интернационалдық үрандарды жамылған,
ал іс жүзінде үлыдержавалық ... ... ... өмірге
келуіне жол ашты. Тарих ғылымында қалыптаскан осындай ... ... ... ... мүддесіне қарсы шыккан, тар буржуазиялық-
үлтшылдық мақсаттарды көздеген" Алашорда үкіметі тур алы аңыз ... ... ... ... еді: Бүл ... қандай тарихи жағдайда өмірге келіп
еді жэне қандай мақсаттар үшін күресті?
Хар таптық партиялық принципгтен қаруланған кеңестік ... ... ... ... ең ... ... кеңес өкіметі мен большевиктер партиясы қызметіне карсы
бағытталған эрекетімен байланыстырды. Ал, мемлекеттік ... ... ... ... ... кызмет нэтижесінде ғана емес; сонымен бірге отарлық
езгіге қарсы күрес жағдайында жалпы ... ... ... ... ... бір ... ... үлттық бірлік түтастықка, жалпы үлттық
мүддеге қызмет етуі ... ... ... ... алынбады, бүл —
біріншіден. Екіншіден, Алашорда үкіметінін өмірге келуіне тікелей .себепші
болған жағдай уақытша ... ... да шет ... Қазақстанда да
ең өзекті үлттық мәселелерді шеше алмаған элжуаз, тұраксыз саяси билікке
айналуы, оның арты ... ... ... ... ... пен
зомбылыққа ұласуы еді, Казақстанда жер мэселесінің шешілмеуідоныстанушылар
легінің толастамауы, атты ... ... ... ... пен ... ... халық үстінен жүргізген озбырлығының өрши түсуі соның
айғағы болатын.
Бір жағынан үлттық еркіндік үшін күрес жаңа ... ... ... өз
бостандығы жолында шешуші майданға шығуға даярлығы анық байқалса, екінші
жағынан, керісінше, отаршыл ... ... ... ... мен оның ... ... ... қайтқан солдаттар) ұлт-азаттық
қозғалысты басып-жаншуга бейімділік танытты. Елдегі осындай ... ... ... ... ... 249-шы ... ... мағынадағы жеделхатты
жариялады: "...Пішкектегі қазак қырғыз, сарт халықтарыньң тынышы кетіп түр.
Солдаттары, солдат катындары, тағы да кім ... ... де ... үрлап, талап, ұрып-соғып қатты жәбі беріп түр. Тендік заман ... те, ... ... есі ... ... ... түр. Елдің түрлі
аудардарындағы осы ... ... ... беретін материалда "Қазақ",
"Сарыарка", "Бірлік туы" және басқа басылымдарда жарык ... ... ... пен орыс ... ара ... ... ... уақытша үкімет жергілікті қоғамдьгқ үйымдар мен билік
орыңдарының талабы бойынша 1917 жылы ... ... ... ... ... болды[33].
Қазак қоғамы үшін, әсіресе "кімде-кім бізді қолдамаса ол — жау" ... ... ... атты ... ... күш еді. Ол жөнінде сол кездегі
тарихи оқиғалардың куэгері Асфендияр Кен: ... ... в ... землями казаков, настроенных контрревслю-диокно, не могла ... ... ... себя ... для такого нейтралитета ей нужно иметь ... ... ... ... с Киргизией считались как с ... деп ... ... ... ел ... ... ... санасында ұлттык
мемлекет туралы мэселенің пайда болуы толык негізді болатын. Тура осы ойды
білдіре отырып, ... ... Л 917 ... 26 ... ... санында
жарияланған "Ел қоргау" деген бас ... "Ел ... екі ... қүқын корғау бар, мал-мүлкін, жер-суын қорғау бар. Қазақ ... ... ... ел ... дау ... ... қүкығын қорғайтын
билері болған елге тиер жау болса, халықтың мал-мүлкін, жерсуын қорғайтын
батырларына ерген ... ... ... қол ... ... қолтығына
тығылып, паналағанынан кейін біздің қүқық мал-мүлік, ... өзі ... ... батып тие алған ... ... ... ... ... қорғама деп айтатын Россия пана болып
қорғарлық - россия да ... өз ... өзін ... өлмес қамыңды істе деп
отырғанымыздың мэні осы Россияға паналамаған ... ... ... өлер ... яки өлмес қамыңды істер ме ... ... ... ... ... шақ міне ... деп ... империя көлемін қамтыған саяси ... ... ... ... ... қазақ елі, оқығандары өзара кеңесіп, кезек
күттірмейтін үлттық мэселелерге байланысты бір түжырымға келу үшін ... ... ... ... ... ... оны ... ісін бес адамнан
түрған комиссия өз мойнына алады. Олар Әлихан ... ... ... ... Сағындық Досжанов, Елдес Омаров болатын.
Комиссия "Қазак" газеті арқылы казақ жэне ... ... ... ... ... ... ... 1917 жылғы 14 қарашадағы санында жарық көрген бүл ... ... ... ... ... ... байланысты 5 желтоқсанда Орынбор
қаласында "казақ-қырғыз ... бас ... бір ... ... өткізіп онда
"анархиядан" өзін қорғау үшін қазақ-қырғыз айрықша милиция жасау" ... Ал ... 26 ... ... санында бүған қосымша съезде негізгі
мэселе ретінде ¥лт Кеңесін қүру туралы мэселені қара ... іс ... ... саяси билікті қолына алатын мемлекеттік кү-рылым
туралы мэселені ашық қойған болатын. "Қазақ" аталған материалдарда үлттық
іске мен ... ... ... ... дэлелдеп қойған жоқ, сонымен
бірге оларды үйымдастырудың ... ... да ... ... ... ... партиясы программасының жобасын жасаушылардың кеуде
түсында Әлихан Бөкейхан тұр. Бүл ... ... ... ... ... көре жүріп, ғасырлар бойы мойымай, бостандық,
эділет, туысқандық үшін ... ... ... асылдарын қүрбан етіп, ата
даналығы, ер қайраты, оқыган ... ... үлт ... ... салт-санамен, озық елдер тэжірибесін үластыра отырып
жасаған ... ... адам ... ... қалыбы жөніндегі мақсат-
арманының жобасы еді. Билік ... ... ... келген, миллиондаған
адамдардың қанын судай ағызған азамат соғысына алып ... ... ... ... ... Бөкейхан қабылдамайтынын ашық жазады. Ал заман
эбден бұзыльп, Ресейдің өзі дай-дай болған шақта: Қазак ... ... ... ... шешуі қиын бір жүмбақ бар. Орал, Торғай, Ақмола,
Семейде көп мүжық бізбен қоныстас, бүл ... ... ... ... ... аралас казақты тастап, ылғи қазақ болып ... ... ... ... ... бүл жерден көшіріп аламыз десек, бүл қазақ ата-
қонысынан көшпес, көшсе, ақылсыздық болады, қазақ ... ең ... ... аралас отырған жер. Түбінде қазақ үлты бір автономия бола қалса,
іштегі орысты ала кетеміз бе ... ... ... ... 1917, № 251) ... Әлихаи Бөкейхан көрегендігіне таң қалмасқа болмайды.
2.2. Ә.Бөкейхановтың шығармасындағы әлеуметтік
философия
20 ғасырдағы қазақтың ең эйгілі мемлекет ... ... ... ... ... ... ... серкесі Әлихан
Бөкейханов, замандастары Ахмет Байтүрсынұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы, Міржақып
Дулатүлы, Сұлтанмахмұт Торайғырұлы, Мағжан Жүмабайұлы зор қүрметпен ... ... ... оның ... орнын дэл бағалағанмен, кейінгі 50—60 жылда
бүл қасиетті есімді қазақ санасынан жою үшін жасалмаған қиянат бар ма? ... ... ... Анық ... енді ... ¥лы ... шықты («Казақстан» баспасы, 1994), өмірбаяны жазылды, қоғамдық-
элеуметтік қызметіне баға берілді. Біз енді Әлихан Бөкейханның ... ... ... ... оның басты арналарына назар аударамыз.
Әлиханның Абайды, оның айналасын, шығармаларын өте ... ... ... анық ... өзі ... болмағанмен деректерге, мәліметтерге, түжырымдарға, ой-
пікірге аса бай еңбек. Тобықты руының ... ... ... ... ... экесі Күнанбайдан тартып, бабалары Әскенбай,
Ырғызбай, нағашылары Каракесек Бошаннан шыққан Бертіс би, Шаншардың эйгілі
қулары ... ... ... ... ... ... жазыла-жазыла қожа-
молдалардан да ұят болды — енді өлмесе болмас» ... ... ... ... ... ... Риза медресесінде 4 жыл, орысша 3 ... ... ... ... ... ... өз бетімен ізденіп
араб, парсы тілдерін үйрсніп, ислам, шығыс байлығын игеріп, орыс ... ... ... ... Тургенев, Достоевский, Белинский,
Салтыков-Щедрин, Крылов, Толстой, ... ... ... ... ... ... ... «Тэжірибелер», Льюистің
«Позитивті философия», Дреспердің «Европаның акыл-ой ... ... ... биік мэдениет деңгейіне көтерілгенін ... ... ... еткен, эртүрлі кітаптар оқуына жөн сілтеген Грос,
Михаэлис секілді саяси қуғындағы адамдар есімі ... ... ... ... күресі, ел арасындағы даңқы,
бірте-бірте ақындыққа мүлде ден ... ... ... сарындар,
Пушкиннің «Евгений Онегин», Лермонтовтың «Ой», «Қанжар», «Желкен», «Дүға»,
Крыловтың мысалдары секілді туындыларын қазақшаға аударуы, ... ... ... ... ... ...... түгел сөз болған.
Балаларына білім беруді ... ... ... үлы Әбдірахманды Петербургта
оқытуы, ол ... ... ... Мағауияның өлімі, тіршіліктік көп
күресінің қажытып, ақыры ... опат ... айта ... Әлихан Бөкейхан Абай шығармалары Европаның
ең атақты ақындарына абырой даңқ эперер еді деген байлам жасайды.
Әлихан Бөкейханның ... ... ... ... ... жеке
кітаптарға арналып жазылған, бірқыдыру мақала, рецензиялар бар. ... ... ... ... ... ... қазақ ьәм хандар
шежіресі» («Қазақ» газеті, 1913, № 12) кітабы сөз болады. Шежіре неше бет,
бағасы қанша, қашан ... ... ... ... шықпағандығы, тарихи
мәнділігі айтылады да, кейбір нақты мэселелер ... ... ... ... ... бір ... христиан дінінде болғандығы, кіреш таңбаны
зиратқа, малға басу себептері көрсетіледі. Шэкерім деректеріне қоса Әлихан
«Адамзат тарихы» кітабынан, Н.Н. ... ... ... ... қосымша дэйектер келтіреді. Қырғыздардың мөлшермен 1200
жыл шамасында Сібірден Алатауға коныс аудару себептеріне назар аударылады.
Абақан Аша, Қырғыз, Том, Енесай ... ... мэн ... ұраны — қалмақтар Ахмет ханды Алаша деп атағаннан ... ... ... орай ... ... ... ... қолданып, неміс сөзін орыстар
қалай шығарғанын айта келіп, бүл мэселені терең зерттеуді, Найман, ... ... ... Қаракеңгір бойындағы Алаша, Жошы ... ... ескі ... көне заманда туған көшпелілер
өмірінен хабар беретін ... ... биге ... ... ... деген толғаудан берілген үзінділер арқылы да Әлихан өз пікірлерін
дэлелдей түседі. Автор ... ... ... ... ... қай
беттен алғанын нақты көрсетеді. Жэне бір сын ... ... тағы ... ... ... («Казақ» газеті, 1915, № 121). Бүл жолы 1912
жылы басылған «Қалқаман-Мамыр» ... ... ... ... ... Абайдың ағасы Қүдайбердінің баласы екендігін, Абайдың көзі
тірісінде көлеңкеде ... Иван ... ... орыс ... ... қазақта жоқ екен» деген сөздерін келтіріп, «Мүсылманшылық», «Қазақ
айнасы», «Жолсыз жаза» ... ... ... ... қояр ... үлы
жазушылар Абай, Пушкин, Лермонтов, Шекспир, Толстой ... ... ... дэл берген туындылар қатарында «Патша Борис Годунов»,
«Копес Калашников туралы жыр» ... ... ... ... ... «Қалқаман-Мамырға» ойысады. Шэкерім дастанын сол өлшеммен қарауға
талап жасайды, «Белинский сөзге ақын ... ойға ақын еді» деп те ... ... да ... ... ... іс ... терең көрсетсін деген
шарт айтылады. Осы биік түрғысынан Шэкерім ... ... ... ... ... ... ... екі-ақ көпір бар: бірі — өлім, бірі — ... ... ... осы ретте поэманың мықтылығы мен олқылығы қай ... ... ... ... ... Мамыр, Көкенай мінез-
эрекеттеріндегі сенімді-сенімсіз жэйттерді көрсетеді. Әдеби шарттылық ... ... ... мінезі дүрыс көрсетілген кезде туған өлеңдерді сыншы
дэл тауып, дұрыс ... ... ... ... ... та-лаптары, махаббат бұйрығы —
осылардың поэмадағы көрінісі деген сауалдарға Әлихан толымды жауап береді.
Негізінен шығарманы ... ... ... ... да тап ... ... соңында оқырман жайына ауысып, кітаптың таралуына мэн ... ... ... ... ... ... ... секілді жаңа
емлемен басу жақсы екендігін көрсетеді. Әлихан қаламынан шыққан ең ... ... ... ...... Кобыланды» деп аталады[34].
Бүл — шағын 8 бап, бөлімшеден ... ... ... ... ... ... эйгілі халық жыры туралы жүп-жұмыр зерттеу, бірінші
бөлімшеде «Қарақыпшақ Қобыланды» жырының мазмүны қысқаша ғана ... ... мен ... ... бір перзентке зар болып,
эулиеге ат айтып, қорасанға қой айтып, құдайдан бала сұрап, эулиеге ... аян ... ... ай, он күннен соң, алпыстағы Аналықтың бір үл,
бір қыз тапқаны, олардың аттары Қобыланды, Қарлыға ... ... ... ... ... ... кемпірмен кездесуі, жүз қүлаш
биіктен теңге атып түсіріп, Құртқа қызға үйленуі, қалмақ ... ... ... қолға түсуі, қүлылуы, Алшағырмен қақтығыс, ақырғы
жеңісі, мүратқа ... ... ... ғана ... ... ерекше мэн берілген мэселе — жырдағы Кобыландыньң өмірде болған,
болмағандығы, мұндағы ... ... баян ... ... ... ... жэне сэйкес еместігі. Сол үшін автор Шәкерім, Шоқан,
белгілі башқүрт ғалымы Ахмет Заки ... ... ... ... ... жасап, мойындалған дэлді фактілерді келтіре отырып, Шыңғыс ... үлы Жошы ... ... ... хан ... ... Ақсак Темір
соғыстарын айта келіп, сол дэуірдегі Қобыланды батыр эрекеті 14 ғасыр
ортасына ... ... ... ... биі ... ... үшін Ақжол
аталуы, Әбілхайыр ханның қазасы болуы, оның күндестікпен өлтірілуі, осы
орайда ... ... ... ... ... ... Қобыланды
қызылбас та емсс, қалмақ та емес, қазақтардың ішінде күрескен ... ... Бүл 15 ... ... ... ... хан да Жошы нэсілінен. Ол
шамасы 1300 жылдары өмір ... ... ... 1332 жылы ... ... Кобыланды осы 1347 жылы ода болған. Қазан ханмен соғысуы мүмкін
деген түжырым жасалады. Зерттеуші ... ... Ала ... түп-
түқиянына зер салып, Өзбек хан Орақ батыр, ... ... ... ... дэуірлеріне де көңіл бөледі. Шоқан өш алған «Манас» ... асы» ... ... мен Көбікті хан арасынан байланыс іздейді.
Расында да ... ... ... боз ат, ... ... ... ... Қарлығаш. Осындай сан-алуан деректерді келтіре отырып ... ... ... жыры бір оқиғаның көрінісі, бір ... ... ... ақын ... ... ... ... қоспалармен жаңғыртып
жасаған көркем шығарма, деген байлам жасайды. Жырды халықтың тұрмыс-салтын,
тіршілік болмысын
көрсететін рухани мэдениет ескерткіші ретінде ... ... ... ... ... ... ... шығармаларына кейінгі дэуірлер
эсерінен қосылған жағдай ларды өте дэл, нақты көрсетіп, кей ... ... ... ... кеткендігін үлт кемшілік, халық мұрасының
қадірін түсіру деп ат ... ... ... ... шбар ... ... алып ойнауын, Тайбурылатына жемге қызыл дэрі қосып
жегізуін, Қобыландың ашытып бал ішуін зерттеуші ... ... ... ... екендігін ажыратып, сол сияқты солдат,
сухар, медаль, шай, аі-І тыатар, сағаъ секілді сөздерде Қобылаіда
заманының шындығын бере алмайтынын дәлірек көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ешбір пайдасы жоқ өлеңдсрді элгі «Салсал», «Зарқүм» дағы қүл жэнс
надан ақындар қосқан деп ашынады. ... ... ескі ... ... ... ... ... Бөкейхан дэл тауып,
жіті көрсетіп, ерекше ... ... ...... ... ғылыми еңбектерін қазақ жэне орыс
тілдерінде қатар жазған ... ... әрі ... ... ... де, ... тілінде жазып қалдырған туындылары саны жағынан да, жалпы көлемі
жағынан да басымдырақ. Оның ... ең ... де аса ... ... ... да орыс ... жарияланған. Біз қайраткердің орыс тіліндегі
дүниелерінің тіл, стильдік ерекшеліктері мен ... ... ... ... үсынғанды жөн көрдік. Оның ана тіліндегі жазған
көсемсөздік еңбектері, эдеби-сын мақалалары орыс тіліндегі осы тақылеттес
шығармаларына қарағанда шағындау жэне ... ... көре ... ... ... ... уалаяты», «Уақыт», «Айқап», «Қазақстан», «Казақ»,
«Сары-арқа», сияқты ... ... ... «Жаңа мектеп»,
«Темірқазық», «Әйел теңдігі», «Жас қазақ», ... ... «Жас ... ... «Бостандық туы», «Теңдік», «Кедей съезі», ... «Ақ жол» ... ... ... жарияланып түрған.
Әлихан Бөкейханның қазақ ... ... ... ... ... ... бүркеншек аттар бізді мүраға аса тыңғылықты
қарауға мәжбүр ... Біз оның ... ... қолданған «А.Б.»,
«Туземец», «Киргиз», «Киргиз-степняк», немесе қысқаша «К. ... жэне «V» ... ... ... ана тіліндегі көсемсөз-
мақалаларында пайдаланған «Қыр баласы», ... ... Әли хан), ... «Ғ.Б.»-деген бүркеншек есімдерін білетінбіз. Ізденіс үстінде оның тағы
басқа эдеби жасырын аттары барлығы анықталды.
Әлиханүлы Бөкейхан мен 1973 жылы ... ... ... жэнс ... ...... тақырыпта кандидат-тық
диссертация қорғаған экономист Мұхамбетқали Жақсалиевтің айтуына ... ... ... ... ... ... орыс
газеттеріне «Н.Ш.» деген бүркеншек есімдермен мақала ... ... деп қол ... ... эзірше «Жас азамат» газеті
бетінен ғана табылды. Ол мақала «Саяси эңгіме» деген ... ... жылы 8 ... күнгі 22 санында жарық көрген. Соңғы күндері «Қазақ»
бетінде оқта-текте үшырасып қалатын «Арыс үлы» ... ат ... ... ... ... ... 1991 жылы ... көрген «Міржақып Дулатов.
шығармалары» атты кітаптың түсініктерін ... ... ... осы ... ешбір дэлел келтірмей Ахмет Байтү-рсынүлының бүркеншек есімі деген
пікір айтқанды. Біз бүл ... Ә.Н. ... ... ... «Арыс
үлының» «Казақ» газетінің 1914 жылғы 48 нөмірінде жарияланған «Ән, өлең ... ... атты жэне сол ... 67 ... ... көрген «Роман деген не?»
деген тақырыптағы мақалаларын енгізіп отырмыз. Мақаланың Ахаңдікі
еместігіне бір ғана ... ... ... «Арыс үының» «Роман деген не?»
мақаласында «роман» деп қарастырылған ... ... ... ... жылы ... «Әдебиет танытқыш» атты кітабында романға жатқызбайды:
«¥лы ... ... ... шығарма элі жоқ. ... ... ... ұлы ... деп ат қойса да, ересі мен ... ... ол да үлы ... ... үзақ ... жақын . «Арыс үлының»
роман ретінде қарастырып ... ... ... ... ... үзак ... деп ... Ал Әлихан Бэкейхан «Қазак» бетінде
жарияланған «Роман бэйгесі» атты мақаласында ... ... ... ... ғана кітап деген. Мен мүны «Казақ»-қа сын жазбақ болып
қолға алып ... Екі жұма ... Бул ... бүрын қылмаған ісім еді. Содан
ба, жоқ, сын өнері менде жоқтықтан ба, оны ... ... деп ... ... ... ... артына қалдырған шығармашылық мұрасының ... — орыс ... ... ... ... сипаттағы
ғылыми еңбектері. Бұлардың өз кезінде ең ... ... ... ... сол ... ілтипат, қүрметті ғана емес, туындылардың сапасын
мойындауды көрсетсе керек. Ғалымның негізгі, басты еңбектері қазақ халқының
тарихына, экономикасына, мәдениетіне, ... ... ... ... ... ... ... жерлерінің отарлану тағдырына
арналған. Бул ... мың сан ... ... ... ... адам ... эртүрлі қайнарлардан алынған үзінділер, қысқасы,
ұшан-теңіз материал бар.
Осылардың арасында «Қазақ өлкесінің ... ... жэне ... ... ... ... края и ... его успехи» 1903)
зерттеуінің маңызы айрықша зор.Мүнда қазақ ... ... ... ... ... ... ру-тайпалардың, елдер мен үлыстардың қалдырган
заттық ... ... ... ... жан-жақты сөз болады. Автор
Геродоттав тартып, қытай, үйғыр ... ... ... ... сүйене отырып, қазақ жерін жайлағап, басып өткен
халыктардың тарихи іздеріне шолу жасай ... көне ғүн, ... ... керей, алшын тағдырларын сөз етіп, моңғол, қалмақ шапқыншылықтары
дэуіріне ойысып, қазақ ... ... ... орыс ... ... тэптіштей түсіндіреді. Қазақ
этнонимінің қалай шыққандығы жөніндегі аңызды келтіріп, «кьірғыз» деген
орыстар таңған, қате атау екенін ... ... ... хан, үлы жүз, орта жүз, кіші жүз ұғымдарына анықтама
беріледі. ... ... ... ... ... Абылай, Кенесары
хандардың дэуірі, олардың ел аралық эрекеттері сипатталады. Әсіресе кең сөз
болатын мэселе — қазақ— ... ...... ...... қарым-
қатынастары. Атышулы Ақтабан шұбырындының себептері, қазақтардың бір
бөлігіищ орыс қолтығына кіру ... ... ... Бүл ... Бэкейхан тарихи оқиғаларды объективті түрде бағалайтыи сарабдал
оқымысты екендігін көрсетеді.
Кейін сан-саққа жүгіртіліп,науқандық саясат ағымымен бірде олай, ... ... ... саудагершіліктің көленкесі де жок. Үлкен
шайқастар, ірі окиғалар қашан, қай ... ... дэл ... қазақ даласына қоныстануы екі жолмен ... ... ... — қуғын-сүргін көргендердің, кашқындардың,діни
кудалауға түскендердің келуі. Бүл, эрине, жіңішке, болымсыз жол. ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген отарлау.
Осы арнада жасалған қиянат, қорлық, зорлықтың боямасыз шындығы бар. ... ... ... орыс ... ... ... ... Жайық бойын басып
алуы, олардың соңынан ... ... ... ... шүрайлы жерлерден зорлап ығыстырылып, ақыры қү_мға, шөлейтке
шегінуі, қамал қалалардың салынуы, ... ... ... ... де-ректермен, цифрлармен, статистикалық мэліметтермен ғылыми стильмен
баяндалады. Бүл ретте патша өкіметі ресми түрде орыс отаршыларына қандай
жағдай ... ... ... жерден айрылды, қарулы казактардың озбырлығы,
ге-нерал-губернатордын қарақшылық қимылдары далді ... ... жер ... ерік ... салық төлеттірмеген, ақшалай
көмек жасалған. Сөйтіп бірте-бірте шұрайлы, қара топырақты өлкелер, орманды-
тоғайлы атыраптар, өзенді-көлді ... ... ... түскен.
Мэселен, 1860—1875 жылдар арасында ... ... ... 30 ... 150 жаны ... ... бір он жыл салғаннан кейін
олар 2.140 ... ... жан саны 12.000 ... ... Казақстанды
аз уақыттың ішінде отарлап, тартып басып алған орыстардың бірден қазақ
мэдениетін өркендетіп ... ... ... өздерінің де жетісіп
кетпегенін автор көптеген мэліметтермен ... ... ... ... шенеунік, болар-болмас оқу орындары. Патша өкіметі ... ... ... ... ... ... ашып береді.Алғашқы
оқу орындары, олардағы оқушы саны туралы ... ... бар. ... ... қазір Қазақстанның солтүстік территорияларына көз
алартып, олар ежелден казактардың, мүжықтардың жері еді ... ... ... тағы ... сандырағына бірден-бір берілетін тарихи жауап болып табылады.
Өйткені қазақ ғалымы кешегі патша заманының өзінде, орыс тілінде ... ... ... орыс ... ... жерін қалай басты, қалай
коныстанды, қалай зорлык жасады деген ... ... ... ... ... ... етіп ... экономикалық
деректермен, цифрлармен, фактылармен көрсетіп берген[37]. Халқымыздың
тарихы, әлеуметтік қүрылымы, ... ... ... ... ... ... ... деңгейі туралы пікір-байламдарын Әлихан
Бөкейхан «Казақтар» («Кир-газы», 1910) ... орыс ... ... ... ... ... ... түркі тек-теске жатқанмен
қазақ бір халық, қырғыз екінші халық екені тағы да айқын айтылады. ... бүл ... ... ... ... ... ескеру
кажет,Абайдың «Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы» деп ... ... ... ... ... ... ... қысқа талдап,
шығарманың көркемдік, элеуметтік мэнін ашады, ... ... ... ... газеті, 4.11. 926) мэн береді. Мұндай
кенеулі шағын рецензия ... ... ... Вс. ... ... ... ... кітабына арналған материалдарды да
жатқызуға болады. Әлихан Бөкейханнын, ... ... ... өз ... ең ... элем ... ... тудырған
еңбектердің биік өресімен деңгейлес. Жазушылар Радищев, Новиков, Пушкин,
Лермонтов, Салтыков-Щедрин, Достоевский, ... ... ... ... Короленко, ғалымдар Белинский, Дарвин, Уэлс, ... ... ... ... эскер басылары Шыңғысхан, Ақсақ Темір, Наполеон,
Абылайхан, пайғамбарлар Ғайса, Мүхамед есімдері. ... ... ... ... Франция, Туркия, қалалар Петроград, Мэскеу,
Лондон, Париж, Берлин, Стамбул, Минск, Самара, Уфа, ... ... ... жиі ... отырады. Қазақ, орыс, француз мақал-мэтелдерін,
эйгілі адамдардың өлеңдерін қолданады.Бүкіл ... ... ... халқының
азаттығына арнаған Әлихан Бөкейхан барлық қажыр-қайратын, білім, ... ... ... кезіндегі қыспақ-қанау, отаршылдық-зорлык кезінде
қалам күшімен жазылған еңбектерінде қалың қазақтың өз ішіндегі ... ... ... ... ... тақылеттес кесапаттарды мінеп
сынай отырып, ел тағдыры үшін ең басты нэрсе, негізгі байлық, тіршілік көзі
— жерге ... ... ... ... осы бағытта жұмыс жасайды, ғылыми
зерттеулер, мақалалар жазады.Ал ... ... ... ... ... 1917 ... ақпан революциясынан кейін патша үкіметі қүлаған соң,
енді қазақтың өз тізгінін өзі ... ел болу ... ... ... ... күрестер арпасын өзгертіп, топ болып, тұтас күш болып,
үйымдасып қимылдау мақсатында анық бағдарламасы бар үлттық партия қүру, ... ... үшін ... ... ... ... үлттық мемлекет
қүру арманын орындайды. Осыңдай жағдайларға байланысты Әлихан ... ... ... ... ... ... қат-қабат
эволюцияны көруге болады. Әлихан Бөкейхан талантының сан-алуан қырлары оның
тэжірибеге, планеталарға арналған ... ... өз ... ... ... естеліктерінен, достарына жазған ... ... ... ... ... ... ... көрініп жатады.
Бүгінгі танда Бөкейхан еңбектері түгел жиналып біткен жоқ. Олар ... ... ... ... басқа да қалаларда шықкан
мерзімді баспасөз беттерінде, түрлі архив қойнауларында ... ... ... ... бір іс болса, Әлиханның тарих, этнография, статистика,
экономика, саясат, ... ... ... ... зерттеу,
диссертациялар, монографиялар жазу екінші іс екені хақ.
Сонымен қатар,ХХ ғасырдың басында озық ойлы Европа ... ... ... ... сияқты ірі қайраткердің қалыптасуы,
әрине, мүмкін ... Оның өмір ... ... ... ¥лы ... жэне орыс азаттық қозгалысы мен гуманистік эдебиетінің орны
ерекше болды. 1917 жылдың жазында Уақытша. өкіметтің комиссары қызметінде
жүріп ... ... ол: ... ... ... 18-ші ғасырдан
бері жарыкқа шыкқан таза пікір. Мү-ны ... ... ... ... ерлері. Осы үш түрдің бэрі біздің тарихтан, інжілден, будда оқуынан,
Лев Николаевич Толстой философиясынан табылады, көзі ашық ... ... Бүл үш ... бөлек адам баласының бақыт, махаббатына жол ... ... шыға ... ... ... ... — деп ... '
XIX ғасырдың соңында Ресей империясында саясаттан тыс қалған түпкірді
табу киын ... еді. Ә. ... сол ... ғасырдың 80-ші жылдары
империяның шығыстағы ірі ... ... бірі Омбы ... ... оқыды. Бірақ оның шын мэніндегі үлкен саясаттың не
екендігін түсінген ... ... ... орман-техникалық
институтында оқып жүрген жылдарына түс келеді. Мұнда ол студенттік қызу
айтыстарға қатынасып, XX ғ. ... ... ... ... ... ... тиімді болатындығы туралы қайшылықты пікірлер кақтығысына куэ
болды, Өз ойын да шыңдай түсті. Ә.Бөкейхановтың бүл ... ... ... ... "...В ... ... лесного института
примыкал к крайней левой. Во время ... ... о ... ... ... тезисы экономического материализма"-деп жазды.
Ә. Бокейханов ... ... ... ішкі ... ... жағдайын зерттеу үшін үйымдастырылған Половцев ... үшін 1895 ... ... Омбыга келіп, экспедия жүмысына рұксат
берілмеген соң сонда қалып қояды. Омбыдағы орман ... ... ... оқытушы болып орналасқан ол, тура осы мезгілде
социалистік бағыттағы ... ... ... ... ... түрде
араласа бастайды.
"Степной край" газетін бүл кезде шығарушы қызметкерлер негізінен
түрлі ... ... ... ... Ол ... ... ... де
сонысымен айырмаланды. Ә. Бокейханов Севастьянов, Соколов ... ... ... ... ... ... редакция алқасы
қүрамына енді. Оның осы кезендегі көзқарасынан жақсы хабардар ескі досы,
проф. С. П. Швецов ... деп ... ... ... ... ... ... направления, в составе "Степного Края", как
думает т. Виноградов, не было. А. Н. Букейхан, ... он ... ... ... собою марксистское направление в газете и ... ... ... его ... Я бы ... даже — ... Не ... было то обстоятельство, что Якубович — Мельшин и Гоц ... ... ... примкнуть к " Степному Краю", ... ... ... в ... и ... не с кем ... а ... ним. Со своими единомышленниками — народниками им не нужно было никаких
предварительных переговоров, так как и без пе-реговоров все было ... ...... ... ... им ... социалистической мысли —
марксизма: здесь нужна была ясность и полная договоренность в отношениях"
[38] .
1896 жылы ... ... ... ... Семей жэне Торғай
облыстарындагы жер жагдайын зерттеп, ... ... орыс ... ... қоныс аударуына қажет гылыми негіз жасап беруге тиіс болган
Ф. А. Щербина бастаган экспедиция ... Ә. ... ... ... мүдделілік танытқандардың бірі болды. Оның ойы бойынша
бүл жүмыс сол тарихи кезеңде қазақ жүрты үшін ең зэру ... ... ... қатынастарын тереңірек түсініп, белгілі бір тұжырымдарга келуге жағдай
жасауға тиіс еді.
Экспедиция алдына мыйадай міндеттер койылды: 1. ... ... ... ... ... көз ... Қазактарды
ауылдык қауымға бөліп, оларды шаруашылық жүйе бойынша жіктеу; 3. Сол ... ... төрт ... ... ... ... ... 4. Әр
түліктің керекті жайылым мөлшерін яки жер нормасын анықтау; З.Этникалық
жағынан, жағрапиялық ерекшелігі мен ... даму ... ... ... ... 1896 жэне 1903 ... ... қамтыган Щербина
экспедициясы шын мэнінде қыруар шаруа бітіріп, аталған облыстарда он ... ... ... ... 13 ... ... ... зерттеу
еңбегін бастырып шығарды.Экспедиция жұмысына қатынасу барысында Ә.
Бөкейханов ... ... ... ... ... көздеген мақсатын
бүрын өзі байқай бермеген жаңа қырынан көрді жэне орталық ... ... ірі ... іске асыруға даярлық жасап жатқанын байкады.
Белгілі бір жүйеге түскен, үлыдержевалық ... ... ... өзі, ... Дума жэне басқа өкімет орындары тұрды, ... іс ... ... ... жағдайда патша өкіметі-нің отарлау саясатымен күрес
жүргізу де жеңіл-желпі іс емес-тін. ... ... ... ... ... ... санарлық қазақ қоғамы үшін бүл ауырдың ауыры еді.
Студенттік жылдары жэне ... ... ... ... ... түрған Ә. Бөкейхановтың, саяси штатформасының біртіндеп өзгеріске
үшырау себептерін, мейлінше, осы ... ... ... болатын
сиякты.Баскаша айтқанда,қазақ даласын ашықтан-ашық отарлау ... ... ... ... ... пәрменді күрес жүргізу үшін, эуелі бүкіл
казақ жүртының ... ... ... ... жасап, сонымен бірге
орыс коғамының ішінде ресми ... ... ... ... саяси
күштердің колдауына сүйену керек еді. Ал мүндай сипаттағы ... ... ... ... ... ... ... жүртын таптық негізде
бөлшектейтін, екіншіден, Ресей жағдайының ашық, ресми саяси ... ... ... ... ... болды.
Қалай болғанда да, Ә. ... ... ... ... кейінгі кезеңде үлкен өзгерістерге ұшырағандығы
анық. Дегенмен, Бөкейханов сияқты ... ... ... ... жаңа ... ... ... орыс революциясы ерекше ықпал
етті.Ізгі ... ... ... ... иелері арасынан шықкан қазақ
зиялылары елде жаңа ... жаңа ... ала ... ... қозғалысқа
саналылык, үйымдасқан сипат беру жолдарын қарастырды.Осы бағытта „ ... ... ... ... ... ... , көкейкесті қоғамдық-
саяси талаптар койған петиция үйымдастыру сияқты бүрын қазақ ... ... ... ... ... бастады. Сан жағынан элеуметтік-саяси
күресте жинаған тэжірибесі мардымсыз үлттық интеллигенция үшін бүл ... ... іс ... алып кету оңайға түспегеңдігі анық.Осы тартыс
кезенде ол атқарган жүмыстар арасынан мыналарды айтуға ... еді. ... ... ... ... жэне өлкеде ... ... ... ... ... ... жо-лында
жасалған эрекет. Сол түста жалпы қазақ коғамынын саяси өмірінде ... ... бүл ... Ә. ... қызметіне тікелей катынасы
болғандыктан, олардың тарихи жэне коғамдық-элеуметтік астары мен Әлекңнің
философиялық толғауларының маңызы өте ... ... ... ... "бес ... ... алаштың үлы
үлдарының бірі Ә.Бөкейхановтың өмірге деген философиялық-элеуметтік
көзқарасы ... ... ... оның ішінде ... оның орны жэне ... ... зор, ... ... шексіз. ¥лт
азаттығы жолындағы қажымас ... ... ... публицист
Ә.Бөкейханның өмірі мен шығармашылығы ғана емес қазақ халқына деп ... ... де қүн ... ... ғалым Мәмбет Қойгелдиев, «Жас қазақ» газетіне (22.12.2006,№51
(103)) берген сү-қбатында ... ... ... ... ... Ә. Бөкейхановсыз елестету мүмкін емес. Ол-қазақтың ... ... ... ... ... мен ... айқындап,
зиялылардың алдындағы міндеттерді белгілеп берген үлы тұлға».
Елбасы Нүрсүлтан Назарбаев Әбішүлының ... ... ... Алаш ... ... еңбектерін саралай келіп «¥лт азаттық
қозғалысының басшылары Ә. Бөкейханов (оқымысты ғалым, Ресей ... ... ... ... ... I жэне II мемлекеттік
Думаның депутаты), ... ... заң ... өз ... ... шет тілін білген, сөйтіп 24 жасында
жоғары білімі жөнінде екі дипломға ие ... ... ... жас Олар өз
қызметінің басты мүрат қазақ халқының ұлттық төлтумалығын сақтау, ... оның ... ... ... ... үлттық сапасын шыңдау деп
санаған» деген пікір түйеді.
¥лтын қаншалықты сүйіп^ ... ... ... ... ... ... Ә. ... жағымсыз мағанасында үлтшыл болған адам емес. ... ... ... көз ... өткен кез келген пенде баласы
біледі. Мысалы, Ә. Бөкейхан «Алаш үлына» ... ... 1917 ... ... ... кейінгі саяси жағдайларды саралай
келіп: «Біз қазіргі эділ үкімет, азат ... бір ... бір ... жаны ... ... жанымыз ашымайтын еді, қабырғамыз
қайыспайтын еді, енді орыс ... ... ... тең болған соң
жақсылығына сүйсінеміз, жамандығына күйінеміз.Тілек бір болған соң, ... бір ... ... бір ... ... ... деп жазды. Осының
өзінен Әлекңнің әлеуметтік өмірге философиялық түрғыдан сарпылмас сараптама
бергені көрінбей ме?!
Біз арқа сүйеп үйренген батыстық ... ... еш кем ... өз ... сай, ... ... ... сіңісті,
пайымдауларымызға пара—пар келетін зиялы қауым өкілдерінің озық ойларын
жоғары ... ... ... үрпаққа өсиет етіп, үлгі ретінде қалдыру
қай—қайсымыздың да үлттық міндетіміз болмақ.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Қанды ғасырдың» қыран ұлы Ә.бөкейханов15 бет
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Ә. Бөкейхановтың саяси көзқарастарындағы жер мәселесі7 бет
Әлихан Бөкейханов – публицист4 бет
Әлихан Бөкейхановтың өмірі мен саяси қызметі20 бет
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан туралы4 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы4 бет
ХХ ғасырдың ұлы жаршысы - Әлихан Бөкейханов49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь