Әлихан Бөкейхановтың саяси-әлеуметтік философиясы


Кіріспе 3
I. Ә.Бөкейханов және «Бес арыс» атанған қазақ зиялылары, олардың дүниетанымдық көзкарасының қалыптасуы
1.1 Ә.Бөкейхановтың дүниетанымының қайнар көздері 5
1.2 Ә.Бөкейхановтың философиялық әлеуметтік көзқарасының
қалыптасуына әсер еткен тарихи әлеуметтік орта 20
. Ә.Бөкейхановтың ғасыр басында қазақ
философиясындағы орны және қосқан үлесі
2.1 Ә.Бөкейхановтың «Алаш» бағдарлама жоспарының адам мен
қоғам қатынасы және оның қәзіргі кезеңмен сабақтастығы...28
2.2 Ә.Бөкейхановтың шығармасындағы әлеуметтік
философия 37
Қорытынды 47
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 48
Бітіру жұмысының өзектілігі: Ә. Бөкейхановтың әлеуметттік философиялық көзқарастарының маңыздылығы, сол өз заманында болып жатқан әлеуметтік жағдайды ол өзініңшығармалары арқылы халық құлағына жеткізуге тырысқандығын, қазіргі замандағы бізге оның шығармашылықтары арқылы оның сол кезде туындаған түпкі ойын түсініп, сараптасақ, соның өзі оның философиялық ойларының қайнар көзі деп білер едік.Осы еңбектің бастамасы ретінде зерттеліп отырған жұмысты айтуға болады.Практикалық айналымға түспес бұрын кез-келген дүниеге териялық негіздемеден өтетіні Белгілі.
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхановтың шығармашылығы  ғасырдың 90-шы жылдарының орта тұсында басталып, шамамен ол репрессияға ұшыраған 1937 жылға дейінгі аралықты қамтығаны белгілі. Әрине, 20-30 жылдар Бөкейхановқа творчествалық еңбекпен айналысу үшін қолайлы кезең болды деп айту қиын, дегенмен бұл жылдары да ол өмірінің мазмұнына айналған үйреншікті ғылыми және әдеби тақырыптардан қол үзген емес.Міне осындай айтарлықтай ұзақ және құнарлы творчествалық өмір жолының болуына қарамастан белгілі қайраткердің еңбектері жеке кітап түрінде(бұл арада 20-шы жылдары түрлі тақырыптарға арналған кітапшаларын есепке алмағанда) жарық көрген жоқ.Қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі, Ресей империясы көлемінде қалыптасқан саяси жағдайда қазақ ұлт-азаттық қозғалысы көсемінің еңбектерін бөлек жинақ етіп бастыру, әрине, мүмкін емес нәрсе еді. Ондай мүмкіндік міне енді туып отыр.
Қазақ зиялыларының, қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса ерекше тұлға-Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов. Оның есімі
ұзақжылдар бойы сирек аталып, бууазиялық ұлтшылдықтың синонимі ретінде қаралып келсе,кейінгі ұрпаққа қалдырған орасан мол аманат-мұрасы бір кісінің ғұмырындай уақыт шаң басып жатқандай.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері:
Бітіру жұмысының теориялық және практикалық мәні зерттеудің нәтижелерін қазақ әлеуметтік философиясының тарихы мен саяси қоғамдық ой-санасын теориялық зерттеу оны әрі қарай тереңдете түсу үшін қолдануға болады.
Бітіру жұмысының ғылыми жаңалығы:Ә.Бөкейханов шығармашылығын зерттей отырып, оның өз заманындағы өмірге деген философиялық көзқарасын ашып көрсету. Сол замандағы басқа өзіне тән ойшылдарының ойымен салыстыра отырып, Ә.Бөкейхановтың ой ұшқырлығы мен тереңдігін анық көрсету.
Зерттелу деңгейі:
Бітіру жұмысының құрылымы кіріспеден, екі тараудан, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жалпы «қазақ қоғамы үшін философиялық емес қалыптағы даналық тән»болғанымен де қазақ зиялыларының озық ойлары философиялық тұрғыдан қарай түсуге әбден құқылы. Міне сондықтан да оқырман Ә.Бөкейхановтың еңбектері арқылы ғасыр басындағы қазақ қоғамдық ойының даму деңгейі мен бағыттарымен хабардар болумен бірге, сол ойдың дамуына Бөкейхановтың қосқан үлесі зор.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті

Философия және саясаттану факультеті

Философия және әлеуметтік таным методологиясы кафедрасы

Бітіру жұмысы

Әлихан Бөкейхановтың саяси-әлеуметтік философиясы

Орындаған:
4 курс студенті___________________________ ___________Тулегенова Г.Б.

(қолы,күні)
Ғылыми жетекші:
филос.ғ.д.,профессор_______________ ____________________Алтаев Ж.А.

(қолы,күні)
Рецензент:
филос.ғ.д,профессор________________ ___________________Мырзалы С.К.

(қолы,күні)
Нормабақылаушы:____________________ _______________Өмірбекова Ә.Ө.

(қолы,күні)
Қорғауға жіберілді:
Философия және әлеуметтік
таным методологиясы кафедрасы
меңгерушісі: филос.ғ.д., профессор :_____________________Алтаев Ж.А.
(қолы,күні)

Алматы 2008ж

Реферат

Бітіру жұмысы 50 беттен тұрады.Әдебиеттер тізімінде 44 атаулы еңбек
қарастырылған.
Зерттеу мақсаты:
20ғасыр басында Қазақстандағы ойшыл-ағартушылар бес арыстыңішінде
өзінің ұшқырлығымен өз заманына сай шындықты шыңғыртаайтқан
зиялыларымыздың бірі Ә.Бөкейхановтың әлеуметтік өмірге философиялық
көзқарасын зерттеу.
1.Ә.Бөкейхановтың демократиялық көзқарастарына назар аудару;
2. Ә.Бөкейханов шығармашылығының философиялық мағынасын толығымен
ашып көрсету;
3. Ә.Бөкейханов Алаш бағдарлама жоспарының адаммен қоғам қатынасы,
және оның қазіргі кезеңмен сабақтастығын зерттеу;
Зерттеу пәні:
Жұмыс құрылымы: Бітіру жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.

Мазмұны
Кіріспе 3

I. Ә.Бөкейханов және Бес арыс атанған қазақ зиялылары, олардың
дүниетанымдық көзкарасының қалыптасуы

1. Ә.Бөкейхановтың дүниетанымының қайнар көздері 5
2. Ә.Бөкейхановтың философиялық әлеуметтік көзқарасының
қалыптасуына әсер еткен тарихи әлеуметтік орта 20

((. Ә.Бөкейхановтың ғасыр басында қазақ
философиясындағы орны және қосқан үлесі

1. Ә.Бөкейхановтың Алаш бағдарлама жоспарының адам мен
қоғам қатынасы және оның қәзіргі кезеңмен сабақтастығы...28
2. Ә.Бөкейхановтың шығармасындағы әлеуметтік
философия 37

Қорытынды 47

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 48

Кіріспе

Бітіру жұмысының өзектілігі: Ә. Бөкейхановтың әлеуметттік
философиялық көзқарастарының маңыздылығы, сол өз заманында болып жатқан
әлеуметтік жағдайды ол өзініңшығармалары арқылы халық құлағына жеткізуге
тырысқандығын, қазіргі замандағы бізге оның шығармашылықтары арқылы оның
сол кезде туындаған түпкі ойын түсініп, сараптасақ, соның өзі оның
философиялық ойларының қайнар көзі деп білер едік.Осы еңбектің бастамасы
ретінде зерттеліп отырған жұмысты айтуға болады.Практикалық айналымға
түспес бұрын кез-келген дүниеге териялық негіздемеден өтетіні Белгілі.
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхановтың шығармашылығы ((( ғасырдың 90-
шы жылдарының орта тұсында басталып, шамамен ол репрессияға ұшыраған 1937
жылға дейінгі аралықты қамтығаны белгілі. Әрине, 20-30 жылдар Бөкейхановқа
творчествалық еңбекпен айналысу үшін қолайлы кезең болды деп айту қиын,
дегенмен бұл жылдары да ол өмірінің мазмұнына айналған үйреншікті ғылыми
және әдеби тақырыптардан қол үзген емес.Міне осындай айтарлықтай ұзақ және
құнарлы творчествалық өмір жолының болуына қарамастан белгілі қайраткердің
еңбектері жеке кітап түрінде(бұл арада 20-шы жылдары түрлі тақырыптарға
арналған кітапшаларын есепке алмағанда) жарық көрген жоқ.Қазан төңкерісіне
дейінгі және одан кейінгі, Ресей империясы көлемінде қалыптасқан саяси
жағдайда қазақ ұлт-азаттық қозғалысы көсемінің еңбектерін бөлек жинақ етіп
бастыру, әрине, мүмкін емес нәрсе еді. Ондай мүмкіндік міне енді туып отыр.
Қазақ зиялыларының, қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса
ерекше тұлға-Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов. Оның есімі
ұзақжылдар бойы сирек аталып, бууазиялық ұлтшылдықтың синонимі ретінде
қаралып келсе,кейінгі ұрпаққа қалдырған орасан мол аманат-мұрасы бір
кісінің ғұмырындай уақыт шаң басып жатқандай.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері:
Бітіру жұмысының теориялық және практикалық мәні зерттеудің нәтижелерін
қазақ әлеуметтік философиясының тарихы мен саяси қоғамдық ой-санасын
теориялық зерттеу оны әрі қарай тереңдете түсу үшін қолдануға болады.
Бітіру жұмысының ғылыми жаңалығы:Ә.Бөкейханов шығармашылығын
зерттей отырып, оның өз заманындағы өмірге деген философиялық көзқарасын
ашып көрсету. Сол замандағы басқа өзіне тән ойшылдарының ойымен салыстыра
отырып, Ә.Бөкейхановтың ой ұшқырлығы мен тереңдігін анық көрсету.
Зерттелу деңгейі:
Бітіру жұмысының құрылымы кіріспеден, екі тараудан, қорытынды және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жалпы қазақ қоғамы үшін философиялық емес қалыптағы даналық
тәнболғанымен де қазақ зиялыларының озық ойлары философиялық
тұрғыдан қарай түсуге әбден құқылы. Міне сондықтан да оқырман
Ә.Бөкейхановтың еңбектері арқылы ғасыр басындағы қазақ қоғамдық
ойының даму деңгейі мен бағыттарымен хабардар болумен бірге, сол
ойдың дамуына Бөкейхановтың қосқан үлесі зор.

I. Ә.Бөкейханов және Бес арыс атанған қазақ зиялылары, олардың
дүниетанымдық көзқарасының қалыптасуы

1. Ә.Бөкейхановтың дүниетанымының қайнар көздері
Әлихан Бөкейханұлы -XX ғ. басындағы қоғамдық ғылымдар дамуында
терең із калдырған, пролетариат диктатурасына карсы түрған, ұлттық,
демократиялық козғалыстың көсемі, күрескер, ғалым, ойшыл. Әлихан
Бөкейханүлының қайраткер ретінде калыптасуының екі рухани негіздерін
бөліп айту артық емес. Біріншіден, Әлихан еркіндік пен теңдікті жоғары
бағалаған ортада өсті. Оның қоғамдық көзқарасының қалыптасуына
халықтың бай ауыз эдебиетінің, үлы Абайдың жэне басқа ақын-жыраулардың
терең ойлы шығармаларының ықпалы болғандығы сөзсіз. Оның 1907 ж.
тұңғыш рет орыс оқырмандарын Абайдың творчествосымен таныстыруды
көздеген материал жариялап, ал 1909 жылы ұлы ойшылдың шығармаларының
Петерборда жарық көруіне мұрындык болып, өмірінің соңына дейін
Қобыланды, Ерсайын, Қозы-Көрпеш-Баян сүлу жэне баска көптеген ауыз
эдебиеті үлгілерін жинап, зерттеп және насихаттап өтуін,эрине
кездейсоқ жағдай деп айту қиын. Болашақ кайраткердің өмір жолының
қалыптасуына отарлық езгіге карсы Кенесары бастаған жалпы ұлттық
көтеріліс туралы ел арасындағы эңгіме, аңыздардың айтарлықтай ерекше
эсері болса керек. Екіншіден, XX ғ. басында озық ойлы Европа мэдениеті
мен дәстүрінің ықпалынсыз Әлихан Бөкейханұлы сиякты ірі кайраткердің
қалыптасуы, эрине, мүмкін емес-тін. Оның өмір жолын айқындауда,
әсіресе, ¥лы Француз революциясының жэне орыс азаттық қозғалысы мен
гуманистік әдебиетінің орны ерекше болды 1917 жылдың жазында Уақытша
Өкіметтің комиссары қызметінде жүріп жазған мақласында ол: "Бостандық,
теңдік, туыскандық. 18- ші ғасырдан бері жарыққа шыққан жаңа пікір.
Мұны майданға салған Франция жұртының саяси ерлері осы үш түрдің бәрі
біздің тарихтан, інжілден, будда окуынан, Лев Николаевич Толстой
философиясынан табылады, көзі ашык талапты ер іздесе.Бүл үш үраннан
бөлек адам баласының бақыт, махаббатына жоқ.
Бұл жолдан шьщса жайылған хайуандыққа қайтқан болады," - деп жазды.[1]
Патшалық отарлау аппараты өзіне кызметке даярлаған түрлі мамандық
иелері арасынан шықкан казак, зиялылары елде жаңа сипат, жаңа өрлеу түтана
бастаған үлттық қозғалысқа саналылық, ұйымдасқан сипат беру жолдарын
қарастырды. Осы бағытта газет шығару, күреске шақыратын кітаптар бастырып
тарату, көкейкесті қоғамдық-саяси талаптар қойған петициялар үйымдастыру
сияқты бұрын қазақ тарихында болмаған саяси күрес қүралдарын игере бастады.
Сол жағынан аз, әлеуметтік саяси күресте жиңаған тәжірибесі мардымсыз
үлттық интеллигенция үшін бүл жеңіл - желпі емес істерді көтеріп алып кету
оңайға түспегендігі анық.
Осы тарихи кезеңде ол атқарған жүмыстар арасынан мыналарды бөліп айтуға
болар еді. Олар: белгілі Қарқаралы петициясын үйымдастыру жэне өлкеде
Россиялык Конституциялық демократиялық партияның жергілікті филиалын қү-ру
жолында жасалған эрекет. Сол түста жалпы қазақ қоғамының саяси өмірінде
жаңалык есебінде болған бұл оқиғалардың Ә.Бөкейханүлы қызметіне тікелей
қатысы болғандықтан, олардың тарихи жэне қоғамдық-элеуметтік астарына
қысқаша тоқталайық. 1905 жылы маусым айында Қоянды жэрмеңкесінде жазылған
Қарқаралы петициясында онда қазақ қоғамының негізгі үлттык мүддесі есебінде
мынадай талаптар қойылды діни сенімдерді атқаруда, оқу - ағарту жүйесін
үйымдастыруда жергілікті халықтың еркіне қайшы келетін шектеулерді
жою;ауылдарда сабақ орыс тілімен бірге қазак тілінде де жүргізілетін
мектептер ашу халқының мүң -мүқтажын талқылауға қажет қүрал - цензурасыз
газет шығаруға және баспахана ашуға рүксат беру. жаппай қоныстану
қарқынының күшейіп, қүнарлы жерлердің қоныстанушыларға өтуіне байланысты
қазақтар орналасқан жерлерді олардың заңды меншігі екендігін мойындау,
мемлекеттік аппаратта, сот орындарында іс қағаздарын қазақ тілінде де
жүргізу, олардың жүмысында қос тілділікті жолға қою, [2] т.с.с. Патша
экімшілігі алдында петиция түрінде қойылған бұл талаптар қазақ қоғамының
сол кезендегі әлеуметтдк - саяси деңгейінен туындаған жалпы демократиялық
сипаттағы талаптар болатын. Осы талаптар арқылы Әлихан қазақ қоғамындағы
адамның мэртебесін көтеруге, оның рухани байлығын көтеруге септігін
тигізуге талаптанды. Бұл тарихи кезеңдегі қазақ қоғамындағы азаттық
қозғалысы адамның ең қарапайым құктары жолындағы, демократия жолындағы
күрес еді.Әлихан қазақ халкын саналы көзі ашық окыған азаматтар қатарына
косу үшін үнемі ізденіс күрес үстінде болды. Оның
алғашқы ізденіс нәтижесінде жасаған түжырымы - қазак
қоғамын ортағасырлык мешеуліктен алып шығатын жол Ресей арқылы
жеткен дамудың батыстық нүсқасы, басқаша айтқанда буржуазиялық
қатынастарға жол ашу еді. Әлихан бүл туралы былай деді: "Таяу болашақта
даладақырғыз арасында қалыптасып келе жатқан екі саяси партия қүрылуы
ықтимал олардың бірі үлттық діни атанып, мақсаты қазақтарды
басқа мүсылмандармен біріктіру болмақ. Екіншісі батыстық бағытта...
Алғашқысы үлгі ретінде мүсылман татар партияларын алса, соңғысы - орыс
оппозициялық, мэселен, "Халық еркіндігі" партиясын алуы мүмкін.[3]
1918 жылға дейінгі қазақ қоғамының саяси жэне рухани өмірінде аса үлкен
роль атқарған "Қазақ" газетін үйымдастыруда жэне оның жалпы үлттық деңгейге
көтерілуінде Әлиханның атқарған еңбегі аса зор "Қазақ" газетінің бетінде
Әлихан өз үлтының жоғын жоқтады, қиын-қыстау, тар заманнан үлтты калай аман
алып шығу жолдарын қарастырды.Кез-келген ұлттык - демократиялық
интеллигенция үшін өзекті мэселелердің бірі өз елінің қоғамдық тарихи даму
жолына қатсты,соған бара беру болып
табылады. XX ғасырдың бас кезінде үлттық интеллигенцияның алғашқы буыны
қазақ тарихын өзара талқыға салды.Бүл талдау ұлттық көлемдегі тұңғыш
саналы, мақсатты талдау болатын жэне жаңа қалыптасып келе жатқан үлттық
сананың түтастыкқа үмтылушылығының көрінісі есебінде жүрді.Халықтың жүріп
өткен жолын, жиған тэжірибесін сарапқа салу үшін коғамдық мешеуліктің себеп
- салдарына көз жеткізу керек еді. Бүл ретте олар өткен тарихқа
шындық тұрғыдан дэл баға беруге тырысты.
Әлихан үлттық мешеуліктің түп-тамырын халықты илеушілердің надандығы
мен ел бірлігінің жоқтығынан көріп : "Пәлен хан-ай! Пэлен би-ай!" деп
отырып өкінесіңдер.Бүрынғы хандарың да ,бүрынғы билерің де осы күнгі атка
міндім деп жүрген өздеріндей еді. Қазақтың бұрынғы басшыларында , эділдік
береке болса, бүл күнде қазақ бұл күйде болар ма еді? Жүрттың берекесі
кетуге түптен себеп болатын нэрсе қазақта бірліктің жоқтығы,[4] -деп
шындықты айтты. Ағартушының сипаттағы бүл ойын одан эрі жалғастырып :
"Әділдік жоқ жүртта береке - бірлік бол майды. Байлықты өнермен, шаруамен ,
қызметтен іздемей , жүртты тонап, момынды жылатып іздеген мырзалар , қысты
күнгі үңгірде жатып өз аяғын сорған аю мысалында ғой , қанша қомағайланса
да сорғаны өз аяғы , - деп" аяктайды.[5] Сол кезеңдегі Қазақстанға
буржуазиялық қатынастар енуі, үлттық буржуазия мен интеллигенцияның
қалыптаса бастауы , жалпы халықтың ояну жағдайында үлтгық мемлекеттік
бірлік мәселесі күн тэртібіне кайтадан қойылды. Осы тарихи кезеңдегі
қоғамның прогресті элементтерінің мемлекет туралы үғым түсінігін , бағыт -
бағдарын Әлихан еңбектері арқылы байкауға болар еді. Әлихан ұлттық еркіндік
пен дамудың алғы шарты үлттық мемлекеттің болуы деп түсінді.Оның түсінігі
бойынша ол мемлекет автономия түрінде болмақ. "Автономия болу-өз алды
мемлекет болу . Сондай — ақ, бү_л көп үлтты автономия.
Бұл туралы ол былай деп жазды: "Түбінде қазақ ү_лты бір автономия бола
қалса , іштегі орысты ала кетеміз бе?- деген үміт. Біздің қазақ үлтының
автономиясы енді түрмыс халде туысқан автономиясы болмақ емес, жерге
байлаулы автономия болмақ . Ішіміздегі орыс мүны мақүлдайтын көрінеді" Көп
үлттылық елдің экономикалық, саяси жэне мэдени дамуына қажет қолайлы фактор
болмақ.[6] Мэдени жэне саяси мешеулік үлттық мемлекет құрудағы негізгі
кедергілер екенін айтып, осы кемшіліктерден қүлыла келіп, саяси дербес
мемлекет түзу болатындығын ашық білдірді . Әлиханның өмір жолында 1916
жылдың дүрбелеңі жэне майдандағы қара жүмысқа алынған қазақ жастарына
көрсеткен азаматтық қызметі ерекше орын алады. Майдандағы жүмысқа кдзақ
жастары алынған соң, Әлихан бастаған бір топ қазақ интеллигенттері өз
еріктерімен майданға аттанып,Батыс Майдан штабы жанындағы Земскі және
қалалық одақтың бүратана бөлімін үйымдастырып, оны басқаруды Әлихан өз
мойнына алды. Бөлімнің міндеті майдандағы жігіттерге қажет түрмыстық жағдай
жасау жэне басқа түрлі көмектер көрсету еді. Бүл бөлім Қазақстанға
дэрігерлер, фельдшерлер шақырды, қазақ мұғалімдерін тартып жігіттердің
сауатын ашу үшін кружоктар ұйымдастырды. Олардың арасында осы мезгілде
"Еркін дала"
ұйымы қүрылды "Қазақ" газеті майдандагы жігіттер мен қазақ даласын
жалғастырушы көпірге айналды.Жігіттерге қуат берді, саяси танымын өсірді.
Бүл Әлиханның коғамдағы адам мэселесін бірінші орынға қойғанын, адамды
басты байлық деп санағанын көрсетеді. Жалпы осы түстағы қазак
интеллигенттерінің майдандағы жұмысшыларға көрсеткен ағартушылық қызметі
үлттық интеллигенция тарихының жарқын беттеріне жатады. Сол атқарылған
істердің басы-қасында Әлиханның өзі түрды. Майдандағы -жүмысшы жігіттерге
көрсеткен риясыз қызметі үшін ол қүрметке бөленді , Алаштың Әлиханы
атанды. Әлиханның ел арасында мұндай атаққа ие болуы оның үлкен
адамгершілік іс-эрекеттерінің айқын жемісі болатын.
Әлихан "Қазақ" газеті беттерінде жарияланған мақалаларында эрдайым
адам мэселесін қарастырып, адамның қоғамда тең күқылы болуына, барлық
үлттар жалпы адам ретінде тең екеніне басты назар аударды: "Сайлау хүқы"
деген мақаласында былай деді, - эр кімде кісіге беретін де , кісіден алатын
да хүқық болмақ. Әр кімде депутат болуға да, депутат сайлауға да болады.[7]
деп, адамдардың сайлау кезінде тең қүқылы болуын міндетті деп санайды. Өз
заманындағы өзге де зиялылар тэрізді Әлихан да надандық қүрсауында қалып,
ұйқыда жатқан халқын оятпакка бар күшін салады. Ол көптеген мақалаларында
осы күрделі мэселені қалай шешпек керек деп, ойға батады. Әлихан қазақтың
төмен деңгейіне орыстың мұжықтарының өмір сүру деңгейін қарсы қояды . Көрші
отырған елден кейінде қалмау керектігін баса айтады. Бұл туралы "Торғай
облысының мүжық қазағының съезі " деген мақалада былай деді "Қазақ-ау"!
Оян! Мү_жық көші жүріп кеткенде жүртта қалып жүрме! Мүжық көрші отырып,
бостандық, қү-рдастық,туыскандық шарафатын пайдаланғанда ілгері басқанда,
мүйізге ұрған сиырдай шыр айналып, кейін қайтып, көрші жүртқа балаңды
жалшы, малшы қүл қылып безіп, жүрағаттьң обалына Алаштың баласы қалып
жүрме.[8] Сондай-ақ бүл идеяны Әлихан өзге де мақалаларында бекітіп
отырады. Ел арасында бірліктің қажет екенін, бүтіндігі ғана адамды
бостандык теңдікке жеткізетінін ол нықтап айтты. "Мемлекет халі" деген
мақалада Әлихан осылар туралы айта отырып " Ресейдегі соғыс, төңкеріс
кезінде Алаш баласы тек бірлік көрсетуі тиіс дейді. "Мұндай мемлекет басына
күн туғанда біздің алаш баласының қылатын ісі бірлік қылып, бостандық,
теңдік, туысқандықты пайдаланған жұрттың бүтіндігін ойлаған жергілікті
үкімет кісісіне соғыс туралы болысқан мал беріп, астық беріп, пішен беріп,
земства , Учредительное собрание келе жатыр . Осыларды адамшылықпен
дүрыстап өткізген" Әлихан эрдайым жалпы қазақтың қамын ойлайды. Ол ұлтты
қорғап қалу жайын қарастырып, сол үшін не қылмақ керек деген мэселені
шешуге куш салды.
"Саяси хал" деген мақаласында да Әлихан Ресейдегі саяси жағдайға талдау
жасай келіп , "біздің қазақ жері эзір бү_л Россия ылаңынан аман . Алаштың
баласы аман қалар^ма, жоқ па? ", - деп өзінің қорқынышын білдіреді. "Аға -
іні, Алаштың азаматы бірік , бүгінгі үй ара уақ істі таста, мына караңғы
қара бүлт Россия ылаңынан Алаш басын корғайтын жолға шық, - деп халыкты
татулыққа, бірлікке шақырады.[9] Әлиханның Европамэдениетімен жете таныс
болғандығы анық. "Неміс мәдениеті" атты мақаласында ол казак халқын
немістерден үлгі алуға шақыратын тэрізді. Ол немістердің шағын аумақты
қоныстана отырып , үлкен өсімге қол жеткізгенін шеберлік деп көрсетеді.
Әлихан немістердің өнерлілігін Европаның өзге елдерінен бөліп қарастырады.
"Жер көп азы мәдениет дэрежесіне қарай болады . Өнерсіз , жакиды сабан біз
сияқты жұртқа ьэм жалғыз бидай ғана салғаннан баска қолынан түк келмейтін
орыс мұжығына ер басына жүз 15 десятка да аз . Жүрт an , арық , егін - шөп
бір жыл шықпаса жү_т, ашаршылык келеді. Міне, жоғарыда жазылған Европа
жұртында, орыстан басқа жүртта ашаршылық та болмайды . Мүнда адам қол
жетпес -қүдайдың жаңбырына жалынбайды,өз қолындағы жаьид, өнеріне жалынады
. Жоғарыда жазылған Европа жұртының ішінде ғұмырын бақыт жолына аударған.
Әсіресе, неміс деп жазды Әлихан . Оның мүндағы ойы біздің қазақ неміс
сияқты өнер үйренсе , өмір қиыншылығынан зардап шекпес еді - ау дегенге
саяды .
Ол тағы да көпдеген экспедиция жасауға кіріседі. Оның негізгі алға
койған мақсаты 19 ғасырдың 90-ыншы жылдарынан бастап Ресей үкіметінің
коныстандыру саясатының объектісіне айналған казақ даласын жан-жақты
зерттеу болатын. Қазақ шаруашылығын үйді-үй, кора-кора басымен есепке алу,
жайлау, қыстау, егіндік-шабындық жерлердің көлемін анықтау, қазақтың жер-
суын, орман-тоғайын, йен-даласын есепке алу еді. Әлихан Щербина
эксиедиңивсының Семей облысына карасты Павлодар, Карқаралы, Семей үйездері
мен Ақмола облысының Омбы үйезінде жүргізілген жүмыстарға түгелдей
қатынасып, алуан түрлі деректі материалдарды жинайды. Үйді-үй, кора, мал
санын есспке алады. Экспедиция жұмыстары біткеннен кейін, жиналған бай
материалдарды іріктеп, белгілі тартіпке келтіріп өндеп, ғыльми қорытындысын
жазысады. Кажетті деген ғылыми есеп кестелерін жасайды, жер-судың
карталарын сызады. Казақтың шаруашылығына, егіндік, қыстау-жайлауына ғылыми
сипаттама береді. Жиналған деректерге сүйене отырыгі ол, сондай-ақ,
Павлодар, Қарқаралы, Семей, Омбы үйездсріндегі "байырғы тарихи аудандарын"
анықтап, оны картаға түсіреді. Казақ шаруашы-лығының экономикалық
тиімділігін есептеп шығарады.
Әлихан Бөкейхан жоғарыда аталған төрт үйезде жиналған
материалдар негізінде қазақтың жер қоғамдастығы мэселесін де
қарастырған. Халқымыздың эрбір жүз, руының өз мекені, қыстау-жайлауы,
өзен-суы, яғни эрбір жер-судың түрақты иесі болғандығы белгілі. Міне
осыдан келіп Әлекең казақ коғамының жүздік, рулық қүрылымын терең
зсрттеп, қазақ руларының шежіресін жазады, ол рулардың кең даладағы
мекенін, жерін белгілеп, оны картаға түсіреді. Сондай-ақ, ол төрт үйезге
Ресейдің ішкі гүбернелерінен көшіп келген келімсектердің
шаруашылығын зерттеп, олардыц жүргізіп отырған егін шаруашылығының
тиімсіздігіне назар аударады. Экспедиция қорытындыларына сүйене отырып
орыстың қоныстандыру саясатына табанды түрде қарсы түрады. Экспедициянын
корытындылары 1903-1905 ' жылдар аралығында жалпы
көлемі 13 том болып жарыкка шықты.[10] Әлексінің "Шербина
экспедициясы" катарындағы атқарған жүмысы оның ғылыми жұмыстарға жан-жақты
дайындығын, терең білімін жэне кіндік қаны тамған туған жеріне деген
сүйіспеншілігін аңғартты. Әлихан ұлттық эдебиетімізді өркендетуде жан-
тәнімен еңбек етеді. Халықтың мэдениетін көтеруде, ой-санасын оятуда,
халықты надандык қүрсауынан шығарудағы эдебиеттің баға жетпес орнын ол
студенттік күндерінен-ақ түсінген. Сол мақсаттай заманындағы қазақтың
алдыңғы қатардағы зиялылары мен әдебиет өкілдерінің басын біріктіруге
үмтылған. Оларды халықка қызмет етуге, халықты "Масадай" шағып оятуға,
білім беріп көзін ашуға шақырада.Сөйтіп ол өзінің маңына Ахмет, Міржақып,
Шэкерім, Мағжан, Ғүмар, Көкбай, Жүсіпбек, Халел, Жиьаншы, Мүхамеджан жэне
тағыбасқа ақын-жазушылары мен көрнекті үлт зиялыларын жинайды. Әдебиет
өкілдерін өркениетті елдердің эдебиетінен үлгі алуға үйренуге тартады.
Соның ішінде, Әлекеңнің замандасының бірі - Ахмет Байтурсынүлы
"Қазақ" газетінің 1-ші нөмірінде ұлт жэне оның рухани байлығының
сақталып калуына қалай кол жеткізуге болатынын былай келтіреді^"
"Өзімізді жеке ұлт ретінде сақтап қалуымыз үшін бар күш жігерімізді
жұмсап ағартушылыққа жэне жалпы мэдениетке ұмтылуымыз қажет, ал ол
үшін ана әдебиетті дамыту керек екенін бірінші міңдетіміз деп санау қажет.
Ана тілінде сөйлейтін жэне өз эдебиеті бар халықтың ғана өз бетінше
өмір сүру қүқы бар екенін естен шығ^армау керек".[11] Ахмет өзінің
"Қазақ" газеті бетіндегі мақалаларында балаларды мектеп жэне
медреседе оқыту маңыздылығын көрсете отырып, былай дейді:
"халықты ағарту балаларды мектепте оқытудан басталады және мұны арнайы
білімі бар адамдарға тапсырған жөн, себебі, жеткіншек үрпақтың өз халқының
өткегіі туралы білуімен үлттың болашағы тікелей байланысты". Әлиханды өз
халқының тағдыры толғандырды және ағартушылықты қоғамдық өрлеуге жетудің
бірден-бір жолы ретінде қарастырды.
Саяси жайбарақаттық және халықтың кедейлігінің бірден-бір себебі надандык
деп санай отырып, Әлихан ағартушылык пен шынайы білім халықты бақытты
ететін қару деп ойлайды. "Ғылым мен білім біздің өмірімізді жетілдіре
алады, элемнің өркениетті елдері ғылымның дамуын эрдайым колдайды және
материалдық жағынан көмек береді, біздер де алдыңғы қатарлы Европа елдерін
үлгі түтуымыз керек". Оның бір мақаласында қалың бұқараны ағарту, Ресей мен
Европа елдері халықтарының даму деңгейіне жетуге себепші болатынын түсіне
отырып, ойшыл ауқатты адамдарды жаңа мектеп салуға, білім беру саласына
жэне де орыс мектептерінде оқитын кедей балаларға материалдық жағынан
көмектесуге шақырды. Қазақ жэне орыс мектептеріндегі оқыту туралы өз ойын
білдіре отырып, ол балалардың міндетті түрде екі жылдық мерзімде қазак
тілінде оқу керектігін былай жеткізді: "бастауыш мектептер саяси уағыздан
аулақ болуы керек, себебі, әрбір халық өз тілі, діні, жазуын иемденуге хұқы
бар".[12] Ал сонымен қатар
ол орыс тілш оқыту кажеттілігш де атап көрсетті. тек казақ тілшде ғана
емес, сонымен қатар орыс тілінде де оқи және жаза білу керек. Сол тұстағы ү-
лт қайраткерлерінің бірі Ахметтің. "Маса" (1911) атты кітабы өз дэуірін
ашық, айқын сынаған еңбек болды. Халкының тағдыры мазалаған Ахмет кедейлік
пен бақытсыздық себептерін іздеді, өз халқын еріншектік, қорқақтық,
жэйбарақаттылыққа кінэлады. Ол өз сөзін масаның ызыңына теңеп, халықты
тәтті у_йқыдан оятқысы келді. Ол өз замандастарын бұрынғы ата-баба
батырлығын, ақылдылығын, бірлігін еске алып, болашақ туралы ойлануға
шақырады. Өз халқының тағдырын ойшыл ескегі жоқ қайықтағы адамның
тағдырымен салыстырады, "бірақ қайықтағы адам өз жағдайының қауіпті
екенінен күмэнданбайды" дейді Ахмет. Молдалььсынду, шенқүмарлықты әшкерелеу
Ахмет өлеңдерінің негізгі мазмүнын қүрайды. Қазақ қоғамындағы элеуметтік
кемшіліктерді ашуға Ахметтің "Қырық мысал" атты еңбегі арналған. Мұнда
Крыловтан аудармалар берілген. Крылов мысалдарының тәрбиелік мэнін түсіне
отырып, Ахмет мысал сюжеттерін қазақы шындық пен тікелей байланыстырған.
Крылов мысалдары еркін нэтижеде аудару қазақ қоғамындағы өмір шарттарынан
туындаған идеялармен, ойлармен толықты.
Өркөкіректік, парақорлық, өзімшілдік т.б. кемшіліктерді сынай отырып,
Әлихан өз халқын надандықтан қулылуға, әрдайым еңбектенуге, өркениетгі
қоғамға жету максатында бірігуге шақырды. Қазақтардың өмірі мен жұмысын
жылжымайтын көлшік сумен теңеді және олар қоршаған әлемге жайбарақат қарап
жатқанда өзге халықтардың алға дамып кеткенін айтады. Әлихан өзен тэрізді
тынбастан еңбек етуге, мэңгілік қозғалыста болуға және алдыңғы қатарлы
елдердің даму деңгейіне жетуге окытады. Мысалдар қазақ халқының тағдыры мен
болашағына терең түрткі болады. Ояныңдар, айналаға караңдар, ойланыңдар.
Әйтпесе, жайбарақаттық сендерді құртады" деп ескертті ол Ахметтің мна өлеңі
соның мсалы болаалады. "Қара бұлт" деген мысалда ол ойын жүйелеп, дәлелдеп,
халқына ақыл-кеңес береді".
"Мысалы қазақ дала, басқа—теңіз
Даланы шама келсе шегертіңіз:
Мү_ң десең, мұқтаж десең қазақта көп,
Емес пе мұны ойламақ міндетіңіз"
Қарашекпен мен қой" деген мысалда зорлық пен әділетсіздікті
шеней келіп, былай түйіндейді: "Күнэлі біреуі ойдан, біреу тілден,
Ахмет, осы айтқаның жетер, токта".
Ал "Арыстан, киік ьәм түлкі" атты мысалда ойшыл опасыздықты эшкерелейді.
"Кімге таза жолдас табу қиын,
Көбіне дос етеді мал мен бұйым.
Досыңнан, дұшпаныңнан бірдей сақтан,
Басыңда, сірэ, Ахмет, болса миың". Ойшылдық Крылов аудармаларына
өзім тікелей араластырьп, программалық ой-ниетін ашык білдіретін
түстарын сөз қылғанда, "Малшы мен маса" атты мысалға ерекше тоқталуымыз
керек. "Мысалы, қазақ-малшы үйықтап жаткан,
Жыланды пәле делік аңдып баққан.
Пэленің түрін көрген мен Сарымаса,
Халыкты оянсын деп сөзбен баккан.
Ойлаймын осы сөзде жетеді деп.
¥йқысы ашылмаған жүрт өзімд
Қорқамын сарымасадай етеді деп.[13]
Крылов шығармаларында тайға таңба басқандай қылып адам
табиғатындағы жақсы—жаман мінездерді суреттейді, солардьң мэңгілік
символы ретінде санада орнығып қалған неше түрлі жан—жануарлардың бейнелері
бар.Әлихан оларды өз бетінше шебер қолдана білді.
Міржақып Дулатовта XX ғ. басындағы қазак интеллигенциясының көрнекті
өкілі, халық бостандығы үшін күресуші, ақын, жазушы, ойшыл. Міржақып
халықты көпғасырлық үйқыдан оянуға, артта қалғандығын сезінуге шақырды. Бүл
туралы "Оян қазақ" атты еңбекте жазылған[14] Міржақып та өзінің
замандастары тәрізді қоғамдағы адам мэселесіне ашық тоқталады. "Бақытсыз
Жамал" атты түңғыш қазақ романында ол қарапайым қазақ әйелінің тағдыры
туралы мэселе көтереді . Бүл түңғыш роман туралы М.Абсеметов былай деді.
бүл ірі прозаикалық шығарма ауыр кезеңдегі халықтың қайта өркендеуі , оның
өзіндік санасы өсуінің алғашқы жаршысы болды, казақ үлттық эдебиетінің
дәрменсіздігі туралы айтатын скептиктерді анық теріске шығарды! Романда үлт-
азаттық қозғалыс тудырған идеясы беріледі. Қазақ әдебиетінде еркіндік
идеясы жалпы халықтың надандық және қараңғылықтан арылу ретінде жэне тең
-қүқығы жоқ қазақ қызына еркіндік эперуге, адам түлғасы үшін күреске
бағытталған еді. Бүл романда қалың малға зат ретінде сатылған, жапа шеккен
қазақ эйелінің өмірі бейнеленеді . Автор Жамал арқылы қазақ халқының шынайы
түрмысын, қоғамның күрделі мэселелерін суреттейді. Жамал бар күшімен білім
алуға үмтылады, бастауыш білім алып, оны жалғастырғысы келеді. Бірақ,
Жамалдың өмірде жолы болмай, қазақ қоғамына сай жүйенің қүрбаны
болады.Міржақып казақ қызының қоғамдық жүйеге қарсылығын өз тағдырына өзі
билік еткісі келгенін көрсетуге тырысады . Автор кыздың ата-аналарын ,
қоғамды қатал сынайды. Роман үлкен беделге ие болды .Міржақып пен Ахметтің
ағартушылық қызметтері "Қазақ"газетінің редакциясындағы жүмыстары барысында
айқын көрінді.
Олар ұлттық сананы қалыптастыруда мәдениет пен ағартушылық ошағы-газет пен
журналдың ерекше орын алатынын жақсы түсінді . Міржақып пен Ахмет жазған
мақалалар тақырыптары өте кең, олар XX ғ. басындағы қазақ қоғамының
өмірін толық қамтыды. Ағартушыларды қазақ тілі мен әдебиетінің
дамуы мэселесі толқытты , олар дэрігерлік қызмет жағдайына , жаңа мектептер
жэне даланың сот органдарының жүмысына тоқталды, халықаралық оқиғалар мен
мэдени өмір жаңалықтарын хабарлады, патшалықРесей саясатынан жапа шегуші
қазақтар туралы ашына жазды . Олардың ойлары бойынша,казак қоғамын
өзгертүұшш7^дамдардың санасын өзгерту кажет, болашак туралы ойландыру
кажет.
Әлиханның дүниетанымдық позициясыб бүл адам болмысының элемі мен
табиғаттың заттық әлемінің шынайы өмір сүруін мойындау, Әрбір жазылған сөз
жазушының сезінуімен, естуімен, көруімен шыққан нәрсе Өзін қоршап түрған
табиғат ьэм тұрмысты сезуі, көруі, жазушының ойында ретке келіп, мағынаға
айналғаннан кейін сөз болып сөйлесіп, жазу болып қағаз бетіне түседі.
Осындай пайда болатын жазбаша шығармалар-мысал, өлең , ертегі , т.б.
оқырманға жазушының ойын жеткізуге , ол елестетіп табиғат пен өмір бейнесін
көрсетуге, өз сезімін оқырманға сол күйінде жеткізуге арналған . Өз ойын
қүрастыруда, жэне оны өзгелердің сезімі мен ақылына жеткізуде жазушының ана
тілін қолдана білуі негізгі орында түрады. Тек туған, ана тілі ғана адамды
сол үлттық өкімі ете алады, Ана тілін жоғалтқан адам өз ұлтына жат
көрінеді. Күрескер, мейлінше үлтжанды, азатшыл, еркін ойлы . Әлихан өз
заманындағы адамдардың қиын өміріне күйзеледі, халкын сол бір тығырықтан
шығаратын жол іздейді "Оян қазақ" жинағы сол кезге мсал болады сол жағдай
мна беташарға түгел сыйғызылған

Көзіңді аш, оян, казақ,көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін нашарлап , хал харап боп,
Қазағым, енді жату жарамасты [ 14]
Жинақтың қара сөзбен жазылған қысқаша кіріспесінде автор туған халқының
дүние сарайының бір қараңғы түкпірінде ұйықтап, ұмыт қалған секілді болып
түрғанын өкінішпен айта келіп, осы бейқамдықпен жата беретін болсақ ,
таяудағы болашағымыз бүдан да ауыр күйге ұшырауы мүмкін деген ойды
аңғартады . Мұндай қиын жағдайға ұрынбау үшін, оның ойынша, екі -нәрсе
қажет. Біріншіден, мұсылман оқуын жеттігрек меңгеріп, дінді тереңірек тану,
сөйтіп, надан көпшіліктің көзі мен көңілін қатар ашу. Бұл- ана дүниелік
ахиреттің қамы . Екіншіден , мына дүние тіршілігіне қажет нэрселердің
бэріне қол жеткізіп, жерімізді, малымызды сақтау үшін, басқалардан қорлық
көрмес үшін,орысша оқып, өнерлі болу. Міне, осы ой, мақсат "Қазақ халқының
ьэм бүгінгі халі деп аталатын алғашқы өлеңмен бастап ,
жинактың ақыр аяғына дейін негізгі аркау етіп алынады да, үнемі қайталанып,
пысыкталып отырады.
Адасып қараңғыда сорлы казак ,
Ай тумай, күн ьэм шықпай, түр таң атпай.
Міржақып аныктауындағы халықтың жағдайы осындай болғандықтан, бас көтерген
эрбір азаматқа қойылар талап та үнемі осы желі де шығып отырды.
Жігіттің несі жігіт босқа жүрген
Қызметпен пайда беріп, халыкка жақпай.
Міржақыптың философиясы жөне элеуметтік концепсиясы нақты әлеуметтік-саяси
мэселелерді шешудің логикалық принциптерін негіздеуге бағытталған.
Ал мұндай мәселелер ол кезеңде өте көп болды . Осылардың ең бастысы ретінде
ол Ресейге тэуелді Қазақстан мен патшалық үкіметтің қарым-қатынасы
мэселесін қарастырды.
Әлихан Бөкейханов сол туған халқының сана- сезімі мен болмысын
жаңа ғасыр, жаңа заман, жаңа коғам талаптарына сай қалыптастыру үшін
жан - жақты ізденістер жүргізе бастады. Ағартушылық философиясының
идеяларын терең игеріп қана қоймай, оны жүзеге асырудың жолдарын ,
эдістерін іздестірді, халыкқа эсер етудің, сана-сезімді жетілдірудің ең
қолайлы күралы эдебиет болғандықтан, қазақ даласындағы ғасырлар
бойы қалыптаскан даналық пен данышпандық, өнер мен білім эдебиет
арқылы, әдеби туындылар аркылы берілгендіктен, Әлихан өзелінің
болашағы үшін күресті әдебиеттен бастады. Әлиханның қоғам өміріндегі
қызметінің қай саласын, қай бағытын алмасақ та адамға бұрылған адам
қажеттілігі, адамның жан дүниесі, оның сенмдікті түсінуі, философтардын
негізгі ойлау тірегі болған адамның жақсылық пен жамандыққа
көзқарасы.¥лы гумманизмның мектебінен өткенӘлихан алға қойған
мақсаттарының ең бастысы осы адамға арналады. Адамды тэрбиелеу, оны
қоршап түрған дүниенің заңдылықтарын білуге , өмір сүріп отырған қоғамды
түсіне отырып өркениетті қоғам қүруға шақыру тәрізді игі мақсаттарға
үмтылады,сол үшін күресті. Әлиханның арнайы жазған философиялық
шығармалары жоқ. Бірақ оның жазған шғармаларын, мақалаларын қарасақ ,
онда көтерген мәселелері, оның кейіпкерлерінің өмірі мен жүріс-тұрысы,
ойлау желісі, қоғамдық әрекеттері түнып тұрған философия деуге болады.
Ағартушылықты өз үраны кылып алғанӘлихан жаңа рухта жас ұрпақ
тәрбиелеу, адамгершілік , жақсы мінез қүлық қалыптастыру тек қана
тэжірибеде іске асырып коймай ,тұрғыда терең зерттеген Әлихан жан-
жақты прозашы, драматург, аудармашы,
публицист. Біздің зерттеп отырғанымыз адам мәселесі болғандықтан, ойшылдык
әртүрлі жанрларда жазған еңбектерін талқылап , оның дүниеге көзкарасының
ағартушылық ойлау жүйесін айқындай түсеміз. Әлихан өзінің шығармашылық
жолында Абайды ең үлкен, ең негізгі үстаз-деп санады. Абайдан алған
сабақтарын өзінің өмірінде үздіксіз пайдаланып отырған. Адам және
адамгершілік мәселесін философиялық дэрежеде жан-жақты шешкен Абай екені
бізге белгілі. Ал Әлихан болса Абай көзқарастарын түгелімен қабылдап, оны
эрі қарай дамыта түсті. Адам мэселесінің өзгеге Әлихан көзқарасы бойынша
мэдениет, оқу-білім, тәрбиеге келіп тіреледі. Ал осылардың мәні мен
мағынасы адамгершілік пен руханилықта деп түсінеді. Өз заманындағы
руханилықтан жүрдай мәдениетін ойшыл былай көрсетеді: "Бұрын адам хайуан
қалпында жүргенде тамаққа таласып, қандай алысып- жүлысса , бүл күнде
жетіліп , мәдениетті болған адам да сол халден ұзақ шыға алмай отыр.
Мэдениеттің ілгері басқышындағы халықтар ғылымның жемісін зорлық, зомбылык,
қиянат, озбырлыққа жүмсап отыр".[15] Әлихан ғылым мен білімді үйренбейінше
козғалыстың қиындығын жете түсінеді жэне мүның қазақ елін ояту үшін ауадай
қажет екенін баса айтады. Ғылым, білім, мәдениет аралығында бүларға адамдық
мэн-маңыз беретін, дүрыс бағыт беретін тәрбие болуы^ керек. Оқыту, тәрбие
беруді өзінің кэсіби мамандығы деп сашған осы
мэселелерге шығармаларында көп көңіл бөліп, ғылыми
зерттеулерінде де, публицистикалық жэне эдеби туындыларында да оларды
негізгі арқау етті. " Ғылым білімді үлғайтады, ғылымсыз білім тым құрғақ ,
білімді орнына жүмсау керек . Білімді орнына жұмсайтын не Ол тэрбие".[15]
Әлихан өзінің мамандығы-ағарту ісі арқылы халықты өнер білім ісіне салуды
мақсат тұтқан. Ол қазақ халқының надандықтан шығуының бірден-бір жолы
елді ағарту, өнер білімге тарту деп түсінді. Осы мақсатта ол педагогика мен
психология саласында жемісті еңбек етіп, оқулықтар жазды. Олар "Тэрбиеге
жетекші"(Орынбор, 1926 ж. "Психология"(Ташкент, 1927) "Жан жүйесі
өнер таңдау" (Москва, 1929ж,) "Сабақтың комплекстік жүйесінің әдістері"
(Қызылорда, 1929ж.)[16] - Әлиханның педагогикалық көзқарастары адамға,
оны тэрбиелеу мүмкіндігіне деген сенімнен басталады. Өзінің
"Тэрбие" деген мақалаларында Әлихан адамның хайуаннан айырмашылығы
жайында әңгіме қозғай отырып , адам еркіндігі үнамсыз мінез-қүлықтарының
барлығы тэрбиенің кемдігінен деп қорытындылады. тағы бір мүшесі, казақ
халқының үлы лирик ақыны поэзия элемінде айрықша із
калдырған,өзіндік үлкен өнер, өрнетудырған терең сырға, үшқыр
қиялға жолы өлең дүниесін кейінгіге аманат етіп
қалдырған Магжан Жүмабаевта, Ә.Бөкейхановтың жоғардагы терең
ойльГшешіміне өзінің шынайы бағасын береді. киын қыстау тауқымет жолын
көп кешкен. XX ғасырдын бас кезіндегі шытырман оқиғалардын бэріне Мағжан
куә. Олардың бэрін ақын ой елегінен өткізіп
отырған.
Мағжанның ақын бол-у, қалыптасу
кезеңі қазақ тарихындағы бір жағынан , ояну , екінші жағынан ,жаңа жол
іздеп , дағдару дәуірімен тура келеді. О л кез қазақтыңдемократиялық
мәдениетінің өсіп-өркендеу сәті , қазақ интилегенциясының қалыптасу кезеңі
еді.Әлеуметтік қүрамы жағынан да, саяси көзқарасы жағынан да мәдениет және
оқу -ағарту қайраткері сан түрлі күйді басынан кешті. Олардың түсінігінде
айқын бір- ак мәселе болды, ол бостандыққа, теңдікке үмтылу , халқының
мәдениеті мен бақыты үшін күресу. Үлттық отарлау және әлеуметтік
қанаушылыктағы азапты жолдан халқын қалай алып шығу , қараңғылык ,
сауатсыздық басқан халден жарыққа калай бастау керек деген мәселеге
келгенде анық емес, күңгірт, буалдыр уағыздарды ұстағандарда болды.
Сондыктанда , осындай ортадан кейін мығым қайраткерлердің бірте-бірте
үлттық сананы орнықтырып, идеялық жағынан жетілуі- оңай шаруа болған жоқ.
Мағжан өз өлендерінде суретшілдік көрегендігінің арқасында осындай қым-
киғаш, карама- қайшылығы мол дәуір жайын корсете алды. Пайғамбар,
Күншығыс, Жер жүзі, БостандықОрал, Оралтауы т.б. .өлеңдерінде
заман көтерген әлеуметтік, рухани жайларды анық байқауға болады. Шығыс пен
батыс мәселесі акын жырларынан мол орын алады. Себебі, ол өзі шығыс өкілі
ретінде шығысты пір тұтады, оған сенеді және үміт артады . Соғыс, тажал,
жан мен дене азғындауы сиякты ажалдың қара бүлты боп, қара түтін жүргізген
батыс кесапатынан сактандырады. Ақын бостандық шығыстан келеді деп, Азия
өзінін қараңғылығын жойып , түрменің тор көзін, қолды байлаған шынжырды күл
талкан етіп үзеді деп сендіреді. Ол "Пайғамбар" деген өлеңінде былай дейді:

"Күнбатысты қараңғылық қаптаған,
Күні батып, жаңа таңы атпаған.
Түнеріп жүр түннен туған перілер,
Тәңірісін табанына таптаған...
Қайғыланба соқыр сорлы шекке зар, Мен- Күн үлы , көзімде
Күн нүры бар,
Мен келемін, Мен келемін, Мен келемін,
Күннен туған, Гуннен туған пайғамбар"[19]Осы тү_ста
"Күн", "Күн ұлы", "Күннен туған" деген сөздерге көңіл аударайық. Мағжан түн
мен күнді диалектикалық бірлікте қарастырады Бірінсіз бірі жоқ дейді.
Сондай-ақ, сол түнді күнге жеңдір , уайым , қайғы , түнек символы түннен
күнге , жарыққа, жылуға, отқа жету деген ойы байқалады.Жалпы Мағжанның
өскен ортасы, соған сэйкес ұстанған бағыт-бағдары туралы Жүсіпбек Аймауытов
"Мағжанның ақындығы туралы" деген Ташкенттегі қазақ студенттеріне оқыған
баяндамасында әділ бағасын береді[20]. Онда былай делінген: "Бір жағынан үй
іші- экеге,әлеумет- ру басыға бағынған, тапка, жікке бөлінбеген қазак
ішінде туы'п өскен болса , екінші-татар медресесін оқып, түрікшілік
исламшылдық рухында тәрбиеленсе, үшінші-патша саясаты шымбайға батып,
отаршылдық зардабы қазақтың ұлтшылдық сезімін оятқан дәуірдің үлы болса,
төртінші- орыс зиялыларының қаймағы бүқарашыл, халықшыл болып жатқанын
сезіп білсе, бесінші - Батыстың , калаберсе орыс ақыңдарының санашылдық,
дарашылдық школынан сабақ алса , енді Мағжан қай пікірдегі ақын болып шығуы
керек? Сөз жоқ, Мағжан ұлтшыл, түрікшіл, санашыл, дарашыл ақын болып шығу
керек. Олай болып шықпауы мүмкін емес. Әлеумет ортасының, заманының жағдайы
солай". Мағжан өткенге, өткен тарих жолына баса көңіл бөле отырып, өз
халқының тағдырын жырлайды. Біраз туындыларын тарихи жағдайлар хақында
тоқтаса, енді бірде ежелгі, ескі мекенге үйлеспей жатқан жаңалықтарды
айтады. Автордың көз алдында Шыңғысхан, Темір сынды каьарлы түлғалар
атамекен иесі эрі қорғаушылары болған Абылай, Баян, Бөгенбай, Ағыбай,
Кенесары, т.б. тізбектеліп өтеді. Халыктың аңызға айналған бағалы
дүниелерінің бэрі де үмыт болып, тоғышарлық басып , надандық тамырын
тереңге жайып кетё ме деп қорқады. Өмірдің
көптеген келеңсіз жақтарын уайымдап , жанымен ауыра білетін , жан-тәнімен
беріле , сезіне білетін ақын , әрдайым тарихқа айрықша ден қояды. Мағжан
қазақ халқының бақытқа жетер жолы тек үлттық тэуелсіздікке , өз тағдырын
өзі шешетін жағдайға жету деп біледі . Оның ертедегі ерлер істеріне қайта
оралып келе беретін себебі осыдан.
"Күңіреніп ойлағанда Алаш жайын,
Жанымды орай берді улы уайым
Кеудеме күннің нүры толғандай боп,
Жырлаймын алты алаштың Абылайын"
Сол кезде қазақ ішінде халықтың көзін ашып , көңілін оятатын ағартушылар
, ақындар қызметі айрықша күшті болатын. Мағжан ел басындағы
ауыртпалықты солар жеңілдете алады. Олардың сөздері мен
шақырулары түптің түбінде қалың көпшіліктің санасына жетеді деп
есептейді де,былай дейді: "Ардақты ер, ү^ытылмас еткен ісің,
Күні ертең айбынды алаш жинап есін.
Көксеген көп заманнан тілегіңді
Жарыққа шығаруға жұмсар күшін"
Оқу-өнерден кешігіп қалған қазақ елінің жай-күйі Мағжанды қапаландырады,
толғандырады, кейде тіпті ашындырады. "Шолпан" жинағына басылған өлеңінде
ол:
Ойламай біздің қазақ текке жатыр,
Бір іске жанаса ал май шетте жатыр.
Азырақ көз жүгіртіп қарап тұрсақ
Қазекең қарап түрсақ текке жатыр, - дейді.
Оның акын болып қалыптасуына өмірдегі өзгешіліктер, бетбүрыстар,
жолайрықтар мықтап эсер еткені анық. Мен кім деген өлеңінен біраз
нэрсені аңғаруға болады:
Жалынмын мен, келме жақын, жанарсың,
Түлпармын мен, шаңыма ермей қаларсың.
Күл болсын көк, жемірілсін жер,уайым жоқ,
Көз қырымен күліп қана қарармын.
Мен өлмеймін,меніңкі де өлмейді,
Надан адам өлім жоғын білмейді,
Өзім-патша, өзім-қазы, өзім-би,
Қандай ессіз не қылдық деп тергейді 721
Бұл шумақтардан Мағжанның өз күшіне , өз талантына , өмір тағдырына кәміл
сенетінін байқаймыз . Ақын сөзі ащы шындықтың айнасы болып отырған . Асыл
сөздерінің қадірменді иесі бар екенін ол кэміл үққан. Ол-парасат қайнары ,
мейірбан жүректі туған елі еді . Мағжан бар өмірін , өнерін , білгенін сол
туған халқына , еліне арнаған "Жан сөзі" деген өлеңінде:
Қазақ елі бір ауыз сөзім саған,
Болғайсың сыншы болсаң , әділ сыншы ,
Кінэні жүрекке қой, қойма маған, -
деуінін де төркіні сонда . Мағжан - өз тегін де, жерін де ардақтаумен өткен
, өмірдегі азаматтық орнын ақтауға үмтылған . "Мен өлмеймін , менікі де
өлмейді" деген жолды философиялык мағынада алсақ, ақын өлеңі мен дана сөзі
өлмек емес . Мағжан "Сағындым " деген өлеңінде:
"Не көрсем де - алаш үшін көргенім,
Маған атақ - үлтым үшін өлгенім.
Мен өлсем де алаш өлмес, көркейер,

Істей берсін колдарынан келгенін," - деп , ұлты, халқы үшін өзін
күрбан етуге даяр екенін , ал негізгі мақсат - алаштың аяққа тұрып, өз
бетінше өмір сүруі екенін айқындайды. Мағжан халық туралы , тұ-рмыс туралы
, жалпы елдің өмірі туралы тақырыпта ойын дамытып өрбітеді . Әлеуметтік
мэселелерге Абайдай терең бармағымен , өмір күбылыстарын бөліп , аулақ
қалдырмаған . Қоғамдағы адам орны, оның жайы, күйі туралы ой-пікірлері
көптеген өлеңдерінен молынан көрінеді. Мағжан шығармашылығында адам
тіршілігі мен оның рухы , ой-сезімі қатар жүреді. Адам - қоғам субъектісі
болумен қатар табиғат объектісі.
Жақсылық пен жамандық , әділдік пен әділетсіздік , оқу-ағарту , ғылым-білім
, еңбек , енжарлық сияқты ежелгі үғым -байламдардан Мағжан тыс қалмайды .
Арнайы тақырып етіп алмаса да қай өлеңіне үңілсек те , өнер білімге ,
ізгілікке , жарыққа шақыру лебізі мол табылады:
"Көп өтпей жыл,
Тек жүрмей біл.
Ілгергі күнді сағалап
Үйрен білім жастықта
Білмей өс жанға қастықта"

Мағжан адамның туа біткен ерекшелігі өнер-білімге, ғылымға деген
құштарлығы. Еңбек қылып, талаптанған адам ғана таза білімге жете алатынын
айтады:
"Алаш деп көктен жүлдыз қолын серме,
Қарманған қарап қалмас деген рас.
Тоқталмай істей білсең батып терге,
Жасынан оқу оқып, өнер қуған
Жан жетпес көңілі жүйрік кемеңгерге". Ал енді "Осы күнгі күй"
атты өлеңінде қараңғылықта қалып , бара жатқанын , сөз үғар ашына
бейнелейді:
"Ойламай отқа түскен неткен жанбыз,
Сөз үқпас, мылқау, меңіреу, жүрген жанбыз.
Көрінбес көзге түртпес қараңғыда, ,
Япырмай, қалдық па рас, тіпті тақсыз?"

Мағжан өлеңдерін талдағанда, ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық саяси көзқарасы
Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық-саяси қызметі
Әлихан Бөкейхановтың өмірі мен саяси қызметі
Әлихан Бөкейхановтың-дара жолы
Әлихан Бөкейхановтың өмiрi мен қызметі жайлы
Әлихан Бөкейхановтың өмiрi мен қызметi
Ә. Бөкейхановтың саяси көзқарастарындағы жер мәселесі
Ә. Бөкейхановтың өмірбаяны
Әлихан Бөкейханов – публицист
Бенедикт Спинозаның әлеуметтік философиясы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь