Атом энергетика мәселесі

I. Кіріспе
II. Қазақстанда және дүние жүзінде атом энергетикасының даму болашағы
Атом энергиясы
Атом электр станциясы
III Корытынды
IV Қолданылған әдебиеттер
Республика жерінде дүниежүзілік уран қорының 29% шоғырланған, бұрынғы Одақтағы уран шикізатының 70% өндірілді, ол 1,4 млн.т. құрады.
Бүгінгі күнде табиғи уран өндіретін 7 кеніш және 3 өңдеу зоводы (Ақтау және Степногорск) бар.
Бұл кешен жұмысын атомдық энергетика мен өнеркәсіп кәсіп-орындарының Қазақ мемлекеттік корпорациясы (АТЭОК) үйлестіреді. Оның құрамына Каспий маңындағы тау «Каскор» компаниясы), Тыңдық тау-кен химиялық комбинат, Үлбе металлургиялық зауыт және т.б. зауыттар мен комбинаттар кірді. Олар бүрын уран өндіретін. Енді сирек түзгілер, асыл металдар, тыңайтқыштар және халық түтынатын тауарлар өндіруді көбейте бастады.
Ақгауды және баска ел мекендерін энергия және тұщытылған сумен камтамасыз ететін республикадағы жалғыз атом реакторы бар Маңғышлақ энергокомбинаты корпорация мүшесі болды. Корпоорацияға Семей полигонында орналасқан „Сәуле" ғылыми-өндірістік бірлестікте кіреді, онда бүкіл дүние жүзінде жоқ қондырғылар және оларды толығымен игерген білікті мамандар бар.
Атом стансаларына керек уран қоры біздің республикада жеткілікті. ТМД-ғы барланған уран қорының жартысы дерлік Қазақстанда орналаскан. Уранды республика шығарады, өңдейді, бірақ республикада оны пайдаланатын ешкім жоқ. ТМД елдерінде өз урандары жеткілікгі. Шетелге сатуға шығарғанда көп қиыншылықгар кездесіп тұр: бастысы бөсекелестер көптігі. Міне осы мөселені шешу жөне Қзақстан уранды толығымен өндей алмагандықтан Ресей көсіпорьшдармен ара катынас жасау, атом энергетикасын дамыту АТЭОК-ның негізгі міндеті.
Қазақстан жер қойнауындағы көмірсутек отынының зор қорына қарамай экологиялық себептерге байланысты ХХІ-ғасырда ядролық энергетиканы да дамытуға тура келуі мүмкін. Оны істегенде асыкдай жан-жақты зерттеп абай болу керек.
Қазакатанда 1972 жылдан бері жалғыз атом стансасы (Маңғышлақ энергокомбинат құрамында) істейді. Ол электр энергия (125 МВт) жөне тұщы су (10000 т/төул) өндіреді, будың бір бөлігі тәсілдемелік пайдалануға жіберіледі. Онда пайдаланатын жылдам нейтрондық реактор БН-350 тозып қалды. Болашақта не істеу керек? Әрине, жанжақты қауіпсіз атомдық станса-лар сальнғаны жөн. Атом стансалары мен уран кәсіпорындарынан шыкқан зиянсөулелі (радиоактивті) қалдыктар мұқият жерленуі керек. Қазір Қазақстанда қалдықтарды жерлеу жүйесі жоқ. Бұл мөселенің шешімін корпорация іздестіруде. Ол үшін бүрынғы Семей полигонындағы штольнялар мен скважиналарды немесе Азғыр полигонындағы тұздағы скважиналарды пайдалануға болады.
1. Дүкенбаев К.Д. Энергетика Казакстана. Движение к рынку.-Алматы:
Ғылым, 1998.-584 с.
2. Дүкенбаев К.Д. Өмір өзегі. – Алматы, 1996. – 272 б.
3. Алияров Б.К. Освоение сжигания экибастузского угля на тепловых электрических станциях. – Алматы: Ғылым, 1996. – 272 с.
4. Нұрекенов Е., Темірбаев Д.Ж., Алияров Б.Қ. Жылутәсіл атауларының орысша-қазақша сөздігі – Алматы: РБК, 1997. – 77 б.
5. Аяпова Ж.Ж., Арынов Е.М. Іскер адамның орысша-қазақша экономикалық түсіндірме сөздігі. – Алматы: Инкар, Тұлға, 1993. – 320 б.
6. Құсайнов А., Нұржанов Б., Шотанов Ж., Балабатыров С., Жұмақанов Т. Электр техника мен электр энергетика терминдері. – Алматы: Санат, 1994
        
        МАЗМҰНЫ
I. Кіріспе
II. Қазақстанда және дүние жүзінде атом энергетикасының даму болашағы
1. Атом энергиясы
2. Атом электр станциясы
III ... ... ... ... ... уран қорының 29% шоғырланған, бұрынғы
Одақтағы уран шикізатының 70% өндірілді, ол 1,4 млн.т. ... ... ... уран ... 7 ... және 3 ... ... (Ақтау
және Степногорск) бар.
Бұл кешен жұмысын атомдық энергетика мен өнеркәсіп кәсіп-орындарының
Қазақ мемлекеттік корпорациясы ... ... Оның ... Каспий
маңындағы тау «Каскор» компаниясы), Тыңдық тау-кен химиялық комбинат, Үлбе
металлургиялық зауыт және т.б. зауыттар мен ... ... Олар ... өндіретін. Енді сирек түзгілер, асыл металдар, тыңайтқыштар және халық
түтынатын ... ... ... ... және баска ел мекендерін энергия және ... ... ... ... жалғыз атом реакторы бар Маңғышлақ
энергокомбинаты корпорация мүшесі болды. Корпоорацияға Семей ... ... ... ... кіреді, онда бүкіл дүние
жүзінде жоқ қондырғылар және ... ... ... ... ... ... стансаларына керек уран қоры біздің республикада жеткілікті. ... ... уран ... ... ... Қазақстанда орналаскан. Уранды
республика шығарады, өңдейді, ... ... оны ... ... ТМД елдерінде өз урандары жеткілікгі. Шетелге сатуға шығарғанда көп
қиыншылықгар ... тұр: ... ... көптігі. Міне осы мөселені
шешу жөне ... ... ... ... ... ... ара катынас жасау, атом ... ... ... ... жер ... ... ... зор қорына қарамай
экологиялық себептерге байланысты ХХІ-ғасырда ядролық энергетиканы ... тура ... ... Оны істегенде асыкдай жан-жақты зерттеп абай
болу керек.
Қазакатанда 1972 ... бері ... атом ... (Маңғышлақ
энергокомбинат құрамында) істейді. Ол электр энергия (125 МВт) жөне тұщы су
(10000 т/төул) өндіреді, будың бір ... ... ... Онда ... ... нейтрондық реактор БН-350 тозып қалды.
Болашақта не істеу керек? Әрине, жанжақты қауіпсіз ... ... жөн. Атом ... мен уран ... ... ... ... мұқият жерленуі керек. Қазір Қазақстанда
қалдықтарды ... ... жоқ. Бұл ... ... ... Ол үшін бүрынғы Семей полигонындағы штольнялар мен
скважиналарды ... ... ... тұздағы скважиналарды пайдалануға
болады.
Бүкіл дүние жүзіңде АЭС үлесі жалпы электр энергия өндірудің ... Бір ... ... АЭС үлесі бүл шамадан едәуір артты:
Дүние жүзінде 16,5% ... 88,1 ... 78 ... 59,4 ... 50 ... 47 ... 43 ... ... 40,3 ... 39,3 ... 36,7 ... 35,6 ... мөліметтері бойынша дүние жүзінде жалпы қондырылған қуаты 356235
МВт 428 ядролық энергетикалық құрылмалар ... ... 18 ... жатыр, онда жиынтық куаты 55866 МВт 61 ... ... ... ... саны және ... ... бойынша АҚШ
алда:
АКДІ — 109 ... 104809 ... — 56 ... 60357 МВт
Жапония — 48 энергоқүрылма 39641 МВт
Ресей — . 29 энергоқұрылма 21242 МВт
Германия — 20 ... 22529 ... ... АҚШ-та АЭС-ның 109 энергокұрылмалары пайдаланады, олардың
жұмыс істеу мерзімі ... ... 17 ... ... Эр АЭС-ның болашағы жеке-
жеке аныкталады.
Соңғы жылдары әр түрлі себептермен АКШ-та бірнеше АЭС ... атом ... ... ... жасалған талдау бұл саланың
жақын арадағы 10-15 жылғы даму ... ... ... ... ... Еуропада (Үлыбритания мен Францияда) бірнеше ... ... Тек ... мен ... ғана жаңа ... тұрақты жоспары бар.
Кейбір елдер қауіпсіздігін ... үшін ... жер ... ... аударып отыр. Мысалы Жапонияда 2000 жыдда сондай АЭС-
ның 11-і тұрғызылуы керек. Жерастылық АЭС-терді ... ... ... ... ... үлкейіп кеткендіктен бүл тәсіл туралы мамандар әлі ... келе ... ... ... ... ... ... (АЭС-да) пайдалануды
негіздегенде тек объективтік экономика қағидаларымен ... ... ... ... ... отынды өндеп бомба жасау үшін плутоний алып
отырды. Оған қыруар қаржы бөлініп отырды. Қазір Қазақстан ... ... бас ... Енді ... плутоний неге қажет? Тек бізге емес. Бір
грамм ... бір жыл ... 5 ... түрады.
АЭС-ньщ салуды бағалағанда есепке алынатын жөйттер:
• үран кенінің болуы;
... ... жөне ... ... болуы, қалдыктарды сактау;
• дөстүрлі отынның болуы және оларды жеткізу;
... ... ... ... ... және ... ... деңгейі;
• сыртқы саясат стратегиясы.
Бүл көрсеткіштердің көбін экономикалық кейіптеме (формула) ... ... Бір кВт ... іске қосудың үлестік шығыны және бір
кВт.сағ тауардың қүны өте ... ... және ... ... ... ... ... қондырғыны бейқұрау (демонтаждау) шыгыны;
• мүмкін апаттар зардабын жою;
... ... ... ... гылыми зерттеу жүргізу жөне төсілдемені ... ... ... ... стратегиясы
өнім (электр энергия) құнына кіргізілмейді, басқа көздерден алынады деп
көзделеді.
Казақстанда АЭС-ды салуды жақгаушылар:
• кеннің, төсілдеменің жөне дайын ... ... ... ... жөне ... инфрақұрылымды;
• отын құнын жөне оны ... ... тиек ... ... ... ... АЭС ... баскаларының
көрсеткіштерімен бәсекелесе алады (1.4.1 жөне 1.4.2-кестелер).
Атомдықэнергетиканы дамытуды қарастырғанда ең бір ... ... ... ... апаты сияқгы апаттар болмайды десек, яғни АЭС жобалық
(апатсыз) төртіпте жұмыс ... оның ... ... ... ықпалы
әзірше ешкімге дәл белгісіз. Тек жеке жәйттер белгілі:
... ... ... бастапқы 10-15 жылдары сүт бездерінің рак
аурының ... ... ... ... ... балалардың қан аурулары өсті;
• Швейцария АЭС-ның жақын жердегі өсімдіктерге тигізетін ... ... АЭС ... барлық ережелерін орындағанда" радиоактивті ұзақ өмір
сүретін изотоптарды: криптон — 85, ... — 14, ... — 3 ... ... криптон — 85-тің мөлшері атомшылдардың әрекетінен мың ... Бүл жер ... ... әсер ... Ол ... ... ... туындап жатыр. Олардың адамзатқа, қоршаған ортаға тигізетін зардабын
біз әзірше білмейміз.
Академик Ж.Алферов ... деп ... ... энергетикасын дамутыға жүмсалған
қаржының 15%-і елдің (ССРО-ның) барлық энергетикалық мәселелерін ... ... күн ... ... ... еді". Осы секідді
пікірлер аз емес.
Ал Чернобыль апатының зардабы жүртқа ... ... ... ... тапшылық болуына байланысты 1997-1998
жылдары ядролық энергетиканы дамыту туралы сөз болуы ... ... ... ... ... республикада қалған өкілдері, Ресейдің жөне дүние
жүзінің кейбір фирмалары Оңтүстік-Қазақстан МАЭС-сы салынатын жерде, ... ... ... ... АЭС және АЖЭО-ын салуды
табандылықпен ұсынады. Шынында республикада ... ... ... да
бар, ядролық отын өңдіру де бар, көп елдерде АЭС жабдықтарына сүраныс
азайды. Осы ... ... көп ... теледидар мен газет арқылы
қоғамдық пікірді өз жағына аударуға тырысады. Бірақ олар ... ... ... ... ол мәліметтер барлар атом
энергетикасын Казақстанда дамуын қолдамайды.
АТОМ ЭНЕРГИЯСЫ
Атом ... ... ... ... ... ... 1954 ... маусым күні Москваның жанындағы Обнинск қаласында ... ... ... атом ... станциясы іске қосылды,
1986 жылдың басында дүние жүзінің 26 елінде 370 ... ... ... ... ... ... 250 млн. кВт-тан артық болды. Кейбір
елдерде АЭС ... ... ... роль ... ... ... электр энергиясынын. 30%-і, Швейцарияда —35, ... —50, ... 65%-і атом ... ... ... ... барлық өндірілген энергияның 12%-і АЭС-ларда өндірілген болса, 2000
жылы ... ... ... ... 20%-і ... ... ... бар. Кейбір елдерде олардын үлес салмағы әлдеқайда жоғары
болмақ.
Осындай табысқа ядролық энергетика өте аз ... — 30 жыл ... ... жылы атом ... ... ... ... ал 2000 жылы —580—-
800 млн. ... ... ... ... ... ... не? Осы ... мән-сырын түсіну үшін
алдымен өзімізге жақсы таныс химия ... сөз ... онаң соң ... ... көмірде, мұнайда, газда энергия бар екенін білеміз. Бұл химиялық.
энергия. Ал осы химиялық энергия жоғарыда ... отын ... ... сіз ... ... ... 1 кг болатын 10 таразы
тасын алдыңыз және сіз әрбір тастың 1 кг ... ... ... ... ... ... ... өлшегеніңізде, оның салмағы сіз күткендей 10
кг болмай, 9,9 кг болып шықса, сіз таңданар едіңіз, тіпті сенбеген де ... Ал ... ... ... ... ... ... сайын тек
лаборатория жағдайында ғаңа емес, мұнай мен көмір жанатын оттықтарда, ... ... газ ... газ ... ... ... ... жанғанда көмір қышқыл газы пайда болатыны мәлім. 12 ... ... 32 кг ... жұмсалып, 44 кг көмір кышқыл газы алынуы
керек. Ақиқатында алынған газдың салмағы 44 ... ... ... ... (0,000004 г) аз ... ... ... ... ... қайда кетті ? Жану реакциясы кезінде тек жану ...... ... ғана түзіліп қоймай, жылу энергиясының бөлінетіні белгілі. Жоғалған ... ... ... осы ... бөлінуі үшін жұмсалады екен.
Бұл мысалдан зат массасы мен ... ... ... ... ... Зат ... мен ... арасындағы байланысты
салыстырмалылық теориясының негізін қалаушы А. Эйнштейн ашқан.
Салыстырмалылық теория ядро массасы мен оның ... ... ... ... ... = mc2,
(2,1)
мұндағы Е — ... т — ... с — ... ... ... жоғары, элементтердің (уран, плутоний; торий) ... ... ... ... салмағы бөлінгеннен кейін алынған
кіші бөлшектердің салмағына қарағанда артық ... ... ядро ... мен олар бөлінген уақытгағы алынатын протондар мен ... (т) ... ... ... ... ... болады:
т0 — т = Е/с2.
1 кг 235 U ыдыраған уақытта 1,9- 1010 ккал ... ... ... 2,22 ... ... ... ... Ал 1 кг шартты отын 7000 ккал жылу ... жылу ... ... 1 кг 235 U 2,7- 106 кг ... ... яғни 1 г 235 U беретін жылу мөлшерін алу үшін 2,7 т шартты
отын жағу қажет.
Бұл ... ... ... 1 г массасына 21,5 млрд. ккал энергия
сәйкес келеді. Бұл өте көп шама 1 ... 1 кг ... ... ... ... үшін ... жылу мөлшері. Егер де 1 г ... ... ... ... ... онда ... ... 5 — 10 адамның өмір
бойғы мұқтаждығын өтер еді. Әзірше бұл тек ... ... ғана ...... өте ... бөлшегі, оның шамасы мөлшермен миллиметрдің
бес миллионнан бір бөлігіндей. Осы атомды құрайтын негізгі бөлшектер оның
ортасына ... ядро ... ... екі түрлі бөлшектерден — протон мен нейтроннан тұрады.
Нейтронның ешқандай электр заряды жоқ, ал ... оң ... және ... ... шамасы электрон зарядына тең.
Жану реакциясы кезінде заттардың қосылып жаңа зат түзілуіне байланысты
жылу ... ... Ал ... ... жеке кіші ... ... қандай жағдай байқалған болар еді? Ал бұл энергия
емес.олай болса, жаңағы жоғалған 0,1 м.а. б-не ... ... ... ғылымда атомның масса ақауы (дефектісі) ... ... ... ... ... Түсініктірек болу үшін ... ... ... және олардың нейтрондары мен протондарының
қосындысына тең масса сандарын қарастырайық. Бұл шамалар төмендегі 2.7 ... ... – к е с т ... |Нейтрондар |Протондар саны|Масса ... ... |
| ... | ... |(дефектісі),м.а.|
| | | | |б. ... |1 |1 |2 |0,0024 ... |2 |1 |3 |0,009 ... |2 |2 |4 |0,03 ... |3 |3 |6 |0,034 ... |6 |6 |12 |0,1 ... |54 |42 |96 |0,88 ... |82 |57 |139 |1,23 ... |143 |92 |235 |1,91 ... осы ... . ... отырып, жоғарыда айтылған мысалға қайта
оралайық. Егер уран атомын алу үшін молибден мен лантан ... ... осы ... ... жүру үшін ... ... ... қажет болатын
болса, онда уран атомы молибден мен ... ... ... ... ... тиіс кой. Бұл ... ... дәлелденді. Ауыр атом ядроларының
бөліну реакциясы жылу энергиясы бөлінуі негізінде ... ... ... ... жана ... ... ғалымдар табиғаттын тағы бір сырын ашты.
Бұл жерде осы кұбылыстың ... ... ... ... ... ... ... және Д. Чэдвикті, даниялық Н. ... ... Э. ... ТМД
физиктері Д. Иваненконы, И. Гуревичті, Д. Лан-дауды, И. Померанчукты, Г.
Флеровты, И. Курчатовты, немістер О. Ган мен Ф. ... ... және Ф. ... және ... да ... ... ... айта
кетуге болады.
Атом ядросы екі түрлі элементар бөлшектерден: заряды е=1,6-1019 Кл,
массасы т = 1,672*10 кг ... мен ... т=1,674 1027 кг ... ... ... саны (Z) атом ... электрондар санына тен,
яғни Менделеев кестесіндегі элементтің атомдық реттік нөмірлеріне ... ... (Z) саны мен ... (N) ... ... (А)
массалык, сан деп аталады
A = Z + N
Ядроның радиусы ... ... r0= (1,3— ... ал ... , ... 1017 ... ця=5,05- 10-27 Дж/Тл.
Ядролык бөлшектер (нуклондар) арасындағы күштер ... ... ... ... ... касиеті бар:
1. Ол күштер (әсер ету радиусы г=2,2- 10-15 м) ... ... Бұл ... ... қасиетіне ие болады. Бір нуклон тек белгілі
нуклондармен ғана ... ... ... ... ... емес, яғни екі протонның, ... және ... мен ... ... тартылыс күштері бірдей
болады.
4. Бұл күштер табиғатта кездесетін ... ен ... ... ... 100 ... ... ... өзара әсерін
көбінесе өзара күшті әсерлер деп атайды.
Ядроның байланыс энергиясы дегеніміз ядроны түгелімен жеке ... ие ... ... ауыстыру үшін қажет энергия. Z —
протондар мен N = A—Z ... ядро ... ... ... ... ... ... физигі А. Беккерель (1896 ж.) мен ерлі-зайыпты Кюрилер ... жж.) ... деп ... ... ... ... ыдырау —
атом ядросы ... ... ... ... ... ... элементтердің (уран, радий, торий) атомдары сәулелерін шығара
отырып, басқа бір ... ... ... 1903 жылы ... ... құбылыс атомдардың ыдырауынан болады деген ... ... ... ... ... ... шығарылатын сәуле үш түрлі
болатындығы ... Он ... ... - а-бөлшектер ағыны. а-бөлшегінің абсолют ... ... ... ... шамасынан екі есе көп, яғни 2е-ге ... ... ... ... ... тен. ... ... өте аз, ол қалыңдығы 0,1 мм қағаздан өте алмайды.
2. β-сәулелер — жарық ... ... ... ... зат ... β-сәулелср өткенде, олар аз жұтылады. ... 2 мм ... ... ғана ... ... ... ү-сәулелер — толқын ұзындығы өте аз (λ= 10-10м) ... ... ... ... с=3*1018 м/с, өте күшті өтімділік
қабілеті бар. ... ... ... ... ... ... артқан сайын өседі. Қалыңдығы 1 сі ... ... ... не бары екі есе ... ядро 2е он ... ... және массасы шамамен атомдық
массаның төрт бірлігіне кемиді. Осының ... ... ... бас жағына карай екі тор көзге ығысады.
Элемент жалпы қабылданған символдармен белгіленеді, ядроның заряды
символдың сол ... ... ... ... ал атомдық масса сол
жақтағы жоғары индекс түрінде жазылады.
β-ыдырауда ядроңың заряды бірге ... да, ... ... ... ... ... ... жүйенің соңына жақын бір тор көзге
ығысады.
Ыдырау кезінде, ядродан электрон ұшып ... ... ... ... мен ... ... Протон ядрода қалады да, электрон сыртқа
ұшып шығады. Ядроның массалық саны өзгермейді, ал ... ... ... ... ... ядролар энергиясы түрліше электрондар
шығарады. Алайда шығарылған электронның энергиясы ... ... ... ... ... ядролар бірдей болады. Ал электрон ұшып
шықканнан кейін ядроның бір ... яғни бір ... ... ... ... (1931 ж.) нейтронның, ыдырауы кезінде протон және электронмен бірге
жетіспейтін энергияны көзге көрінбейтін бөлшек әкетеді ... ... ... ... ... жоқ, ... өте ... әрекеттеседі, оны Ферми нейтрино
деп атады. Нейтрино 3-108 м/с жылдамдықпен қозғалады, ... ... ... у ... бар ... v). ... ... мен
электронға ыдырағанда дәл осы ... ... ... ... да протон мен ... ... ... ... ... ... антинейтрино алып кетеді.
Нейтрино эксперимент жүзінде 1956 ж. ашылды.
Бастапқы t=0 уақытта радиоактивті атомдар саны Nо - ... онда ... t ... мезетінде ыдырамай қалған N атомдар саны радиоактивтік
ыдыраудың негізгі заңынан табылады.
Жартылай ыдырау ... ... ... ыдыраудың жылдамдығын
сипаттайтын негізгі шама, ол радиоактивті заттың ... ... ... ... уақыт.
Жартылай ыдырау периоды неғұрлым кіші болса, атомдар соғұрлым аз өмір
сүреді және ... тез ... атом ... ... ... ... ... электрондар саны, демек, изатоптардың химиялық қасиеттері
де бірдей. ... ... ... әр ... Сонымен бірге ядролар
радиоактивті де, тұрақты да бола ... ... ... ... ... дет ... бар екендігі анықталды. Әсіресе,
сутеқтің изотоптары ... ... ... массасы 2 болатын протон -
дейтерий, ал 3 болатын протон-хритий деп ... ... ... ... β-радиоактивті, оның жартылай ыдырау периоды І2 жылға ... ... ... ... және ... ... ... ретінде кең түрде қолданылады. Атом ядроларының элементар
бөлшектермен немесе бір-бірімен өзара ... ... ... ... реакциялар деп аталады. а бөлшек X ядррмен ... ... пен У ... пайда болады.
Ядролық реакцияның энергетикалық шығыны деп, ядролар мен бөлшектердің
реакцияға қатысқанға ... және ... ... ... ... ... Энергияның сақталу заңына сәйкес ядроның
реакция процесінде ... ... ... реакцияға қатысқан
ядролар мен бөлшектердің тыныштық энергиясының өзгерісіне тең. Егер ядролар
мен бөлшектердің реакцияға ... ... ... ... ... ... көп ... онда энергия бөлінеді, ал кері
жағдайда энергия жұтылады.
Кейбір ауыр элементтердің ядроларын нейтрондармен атқылағанда, олар
екі ... ... ... ... мен ... шығарады. Уран ядроларының
бөлінетіндігін О. Ган мен Ф. ... (1938 ж.) ... ... нейтрондар басқа ядроларды тағы екіге бөледі, сөйтіп
кете береді. Бұны ыдыраудың ... ... деп ... ... ... ... ... коэффициенті k-мен сипатталады:
Ядро бөлінгенде әрбір нуклонға келетін байланыс энергиясы 1 ... да, ... ... энергия 200 МэВ-қа жуық болады. Бұл энергияның
көбі (168 МэВ) ... ... ... ... деп, ... ... ... реакциясын жүзеге
асыратын құрылғыны айтады. Олардың ... ... ... ... сыртынан нейтрондарға тосқауыл болатын қорғасын қабықшасымен
қоршайды.
Шапшаң ... ... 1 ... артық) жұмыс жасайтын
реакторлардың бір ерекшелігі: электр энергиясын өндіру кезінде ... ... ... оның ... түрі түзіліп жатады. ... ... ... АЭС-ның негізгі артықшылығы: оның шикізат
көзіне тәуелсіз және бір ғана реактордаң орасан зор (1—2 млн. ... ... алу ... ... ЖАҢА ... ... ... энергияға деген мұқтаждығын органикалық отын, су
және атом ... ... ... қанағаттандыруда.
Электр энергиясы
толығынан дерлік жылу, су және атом ... ... ... ... ... күтіп жатқан сарқылмас энергия көздері бар. ... жел, жер асты ... ... энергиялары, мұхит сулары, толқын және
тасқын су ... ... ... энергиясы және т. б.
Мысалы, жыл. сайын жерге 200 трилл. т-дан аса отын энергиясына сәйкес
күн энергиясы келіп ... Осы ... тек ... бір ... ... барлық өндіріліп отырған электр энергиясынан мың еседен аса артық.
Ал жерге түсетін қүн ... ... ... 2%-і жел ... Жел — ... ... ... аса мол көзі. Оны жер шарының
барлық аудандарында пайдалануға болады. ... ... жел ... ірі су қоймаларының, өзендер мен ... ... ... ... ал. ... энергиясы жел энергиясына қарағанда тұрақты.
Жердің ядросынан оның сыртқы қабатына қарай ... мол ... ... ... осы жер асты ... ... тиімді пайдалану
мақсатында ізденіс жұмыстарын жүргізуге жетелеп отыр.
Табиғат ... ... ... ... оның беймәлім сырлары ашылып,
жаңа энергия көздері табылуда. Қазіргі уақытта таусылмас ... ... ... ... яғни термоядролық синтез реакциясын меңгеру
арқылы жетуге болатыны анықталды. Жер ... ... отын қоры ... ... ... мөлшеріндей. Оның негізгі көзі - мұхит. ... I ... ... 0,03 г дейтерий (ауыр сутек —Н2 немесе О) алуға болады. Ол
энергетикалық көрсеткіші жағынан 300 л ... ... ... ... 1-кг ... ... ... айналған уақытта шамамен 800 ТДж
(800*1012 Дж) энергия бөлінеді, бұл 1 кг 235 U ... ... 10 ... ... 1 кг ... жанғанда бөлінетін жылу
энергиясынан 20-106 есе артық.
Осы айтылған энергия көздерін және бүгінгі ... ... ... отырған
басқа да энергия көздерін ... ... ... энергиясын өндіруге
пайдаланудың, маңызы ерекше зор.
АТОМ ЭЛЕКТР СТАНЦИЯЛАРЫ
1954 жылдың 27 маусымында Обнинск каласында дүние жүзіндегі ең бірінші
атом ... ... іске ... Бұл кұн адам ... ... ғасырына»
аяқ басқан ұлы жеңіс мерекесіне айналды. «Мен,—.деді аты ... ... ... ... Курчатов Игорь Васильевич,— бар совет ғалымдары
сияқты, халыққа тән дұрыс ойдың жеңіс ... ... ... ... ... Аса бағалы ... пен ... ... ... өмір ... мен самолеттерін жүргізуде, жарық
пен жылу беретін электр станцияларында ... ... күні де ... ... атом ... ... зор үміт ... Атом энергиясын бейбіт,
мақсатқа пайдаланудың ғасыры басталды.
3.18-сурет. СуҚЖЭС-нық қарапайым ... ... ... 2— жоғаргы су қоймасы; 3— төменгі су қоймасы; 4—
турбина-сорғы ... 5— ... ... ... атомы бөлінуі үшін тізбекті реакцияның қажет екені баршаға мәлім.
Осы реакция негізінде бір ядроның бөлінуі екінші ядроның ... ... Ол үшін ядро ... ... ... ... нейтрондар өздерінің
«құралдық» міндеттерін атқарулары керек.
Бұл ойды іске асыру үшін атом реакторы жасалынды. Реакторда атом ядросы
бөлініп, онда ... ... жылу оның ... суды буға ... үшін
жұмсалды. Бірақ та атом реакторында алынған су буы ... ... ... ... ... ... мүмкін ғой. Осы себепті
реактордан алынған су буын екінші контурдағы химиялық таза суды ... ... ... Ал ... ... ... реактивті
заттардан таза бу жылу электр станцияларында электр энергиясын ... ... бу ... ... де, онда электр
энергиясы ендіріледі, оның адамдар денсаулығына ешбір зияны болмайды.
Обнинск қаласында ... ... 5 МВт АЭС осы ... ... ... ... жузінде алғаш рет минералды отынды жағу негізінде ... ... ... уран ... ядросының бөлінуі энергиясын
пайдалану арқылы да электр энергиясын өндіруге болатыны дәлелденді.
Минералды отын ... ... жылу ... ... қарағанда,
ядролық, реакторларда уран атомдарында бар энергияның біраз ғана ... ... ... табиғи уран екі изотоптан ... ... ... мөлшері—99,3%, ал уран-235-тің мөлшері — ... ... ... тек уран-235 атомын пайдалану ... ... ... ... ... аз ... ... яғни
салыстырмалы түрде алып карағанда энергиясы аз нейтрондардың эсер ... көп ... жылу ... ... ... ... кезінде екі
немесе үш нейтрон пайда болады. Орташа алғанда —2,46 жаңа нейтрон бөлінеді.
Бұл тізбекті реакцияның ... ... ... ... ... атом электр станциялары уран-235 атомы ... ... ... ... ... ... реакторлар — жылу немесе шабан
нейтрондармен жұмыс ... ... деп ... ... бұл ... ... уранның құрамында өте аз екені айтылды. Тек осы уран-235 ғана
пайдаланылатын болса, онда адамзатқа ядролық отын ұзақ ... жете ... ой ... ... жүзінде энергетикаға пайдалануға тиімді 4 млн. т
мөлшерінде арзан уран коры бар деп ... Егер де бұл ... ... ... ... онда ... қанша жылға жететін
болса, ол да сондай ғана жылға жететіні анықталды.
Бірақ физиктердің қыруар ғылыми ізденіс жұмыстары ... ... бұл ... түпкілікті өзгертті. Электр энергиясын өндіру үшін
уран-238 изотопын да пайдалануға болатыны ... ... ... ... ... бар
нейтрондардың екі түрі пайдаланылады: бірі — бойында қозғалыс энергиясы мол
немесе жылдам нейтрон деп, ал екіншісі — ... ... ... ... немесе жылу нейтроны деп аталады. Жылдам ... атом ... ... ... ... Егер де бөлінген жылдам нейтрон 238U
ядросымен соқтығысатын болса, онда 238U бірден ... ол ... 239 ... ... (239 Рu) ... Ал бұл ... оған
нейтронмен әсер еткен кезде, бөліну қабілеті бар. Бір сөзбен ... ... ... 239 Рu ... ұксас ал энергия белу мөлшері
жағынан, одан да асып түседі. 238U-ның ... ... ... ... ... бағаланады. Өндіру коэффициенті ... ... ... ... ядро отынына қатынасын ... ... ... ... ... өндіру коэффициенті 1,4:тен 1,5
мөлшерінде, яғни бірден жоғары болады. Бұл барлық 238U-ның 239Рu-ға ауысу
мүмкіндігі бар ... сөз. ... ... ... ... пайдалану
процесі өте тиімді процесс болып табылады. Ол табиғатта, бар барлық уранды,
әсіресе, оның негізгі бөлігі —238U пайдалану мүмкіндігін ... ... ... отын ... осы процеске ұқсас, бірақ
бұдан да сәл интенсивті түрде жүретін торий-232 (232 Тһ) ... ... ... де ... ... Торий-232 атомы өз ... ... ... ... ... ... Ал уран-233-тің
уран 235 сияқты бөліну қасиеті бар. Табиғатта торий уранға қарағанда ... есе көп ... ... ауыр атом ... ... және жаңа отын ... ... уран-233) алу процестерін, бірге ... ... отын ... ... жаңа ... ... ... туады. Бұл
қондырғының тиімділігі атом реакторының жобасына және жылу алу ... ... ... ... бриддерлер (көбейткіштер) 1 кг ... ... ... ... жасайтын ядролық реакторларға
қарағанда 30—40 есе көп ... бере ... Бұл тек кана ... уран ... ғана емес, одан да қымбатырақ отын түрлерін пайдалануға жол ашады.
Дүние жүзі ... ... ... ... ... ... ... рудалардағы, қышқыл тау жыныстарындағы және т. б. заттар құрамындағы
ондаған миллион тонна уран мен жүздеген миллион ... ... ... ... атом ... пайдалануға болатын ядролық отын қоры мыңдаған
жылға жетеді, оны ... ... да ... деп ... ... ... ... жүзінде өндіріліп отырған электр энергиясының 18%-
і атом электр станцияларында өндірілуде. ... ... ... ... 200 млн. кВт-тан асып отыр.
Ядролық энергияны пайдаланудың аса маңызды бір ... — егер ... ... ... ... ... онда қоршаған органы жану заттарымен
ластауды елеулі мөлшерде азайтады.
ТМД ... мен ... ... ... ... ... ... жетуде. 1973 жылы Ақтау қаласында қуаты 350 МВт
атом ... ... ... ... жүзіндегі тұңғыш осы тәжірибелі
өндірістік станция 15 ... аса ... бойы ... ... жасауда.
Бұл станция екі міндет атқарады: электр энергиясымен бірге теңіз суынан
тұщы су алуға қажетті жылу ... ... ... ... ... да ... электрлік қуаты 600 МВт (БН-600) жылдам ... ... ... іске ... Атом энергетикасы соңғы оншақты жылдарда,
Чернобыль апатына дейін, өте ... ... ... Кейінгі жылдары
қатарға Воронеж АЭС-ның жаңа блоктары іске қосылды. 1984 ... ... атом ... толық қуатымен (4 млн. кВт) жұмыс ... ... ... ... ... ... Игналинск, Калинин,
Одесса және т. б. атом электр станциялары салынуда.
1985 ... ... ... КСРО-да атом электр станцияларының
жалпы қуаты 24,3 млн. кВт ... онда 142 ... ... электр
энергиясы өндірілді. Бұл одақта өндірілген барлық энергияның 9,5%-і еді.
Санкт-Петербург, ... ... АЭС ... қуаттары 1 млн.
кВт. Олар дүние жүзіндегі ең қуатты реакторлар ... ... ... 1,5 млн. кВт ... ... ... ... 2,0 млн. кВт және одан
да қуатты реакторлар жасау мақсатында ізденіс жұмыстарын жүргізуде.
АЭС — онда орнатылғал реактордың жұмыс жасау ... ... ... ... нейтрондармен жұмыс жасайтын станция болып екі түрге бөлінеді
Жылу нейтронды реакторлардың негізгі элементтері болып ядролық отын мен
бәсеңдеткіш есептелінеді. Осы ... ... ... жер ... ... орны деп ... ... жұмыс орнын реактордың «жүрегі» деп
есептеуге болады. Онда жүретін ядролық реакцияның негізінде аса мол ... отын ... ... ... ... ... жылу ... (ЖБЭЛ) бөлініп салынады. Жылу бөлгіш элементтер оның өзегі ... ... ... ... ... ... ядролық отын. Ядролық
отын есебінде уран не плутоний, немесе осы заттардың алюминий, ... ... ... ... ... ... күйіндегі ядролық
элемент 238 U немесе 232 Тһ болуы да мүмкін. Ол әр түрлі ... ... ... ... ... элементтің сыртқы қабаты оның өзегін өзін ... ... ... түрде қорғауы керек. Сыртқы қабат жасалынатын
материалға аса ... ... ... Ол ... механикалық әсерге,
коррозияға, ыстыққа және интенсивті ... ... ... ... ... қабат негізінен (жұмыс жасау ... ең ... ... ... мен ... ... тот баспайтын болаттан
немесе тығыздығы жоғары графиттен ... ... ... ... ... ... жинап, реактордың негізгі жұмыс орнына
орналастырады. Олар «шағылыстырғыш» ... және ... ... қолданылатын материалдармен қоршалады. ... ... ... ... жұмыс орнынан «секіріп» шыққан нейтрондарды
қайтадан сол жерге қайтару қызметін атқарады. Шағылыстырғыштардың ... ... ... қорған жасалады. Бұл қорған — биологиялық
қорған деп аталады. Радиоактивті ... ... және ... да
бөлшектерден тұрады. Сәулелердің негізгі көзі — реактордың ... ... мен ... ... сіңіріп алатын (әсер арқылы сәуле шығару деп
аталатын) ... ... ... ... ... ... ... бетоннан
жасалады. Оның құрамында 10%-тей су болады. Су ... ... ... зат ... ... оның бұл ... болуының маңызы зор. Бетонды
қабатты ... ... ... ... пайдаланған уақытта,
көпшілік жағдайда оның - құрамына күшті сіңіргіш — бор ... ... ... ... ... ... есебінде қолданылатын
заттардың атом ядроларымен соқтығысқан уақытта, алдымен олардың жылдамдығы
төмендеп, соңынан олар оның ... ... ... ... ... ... ... ұстап қалады. Ядролық ... ... ... уақытта, одан шығатын радиоактивті сәуле мөлшері күн көзінен жерге
түсетін сәуле мөлшеріндей ғана ... ... ... ... ... катер төндірмейді. Әйтсе де кауіпсіздік — атом техникасынын, аса бір
маңызды талабы болып табылады.
Қазіргі реакторлар оларда ... ... ... ... қолданылатындығына және негізгі жұмыс орнында бөлінген ... ... оны ... ... ... байланысты бірнеше
түрге бөлінеді.
Су-сулы реакторларда нейтрондарды бәсеңдеткіш және жылу алмасқыш
ретінде ... су ... ... ... графит-
бәсеңдеткіш, су — жылу ... ал ауыр сулы ... ауыр су ... ал жылу таратқыш ретінде не ауыр су, не ... ... ... ... ... ... ... 1—реактор; 2—жылу
бөлінетін элементтер; 3—басқару өзектері; 4— бу генераторы; 5— бірінші ... 6— ... су ... 7— ... 8— бу ... 9— электр
генераторы; 10— өндірілген электр энергиясы; 11— салқындататын ... 12— ағын ... ... ... ... ... ... келтірілген.
Схеманың оң жақ бөлігінің жылу электр станциясының ... ... ... ... ... ... Екі схемада да бу турбинасы,
электр генераторы, конденсатор және су ... бар. Егер ... мен ... аса ... су буы ... ... ... жағу
негізінде алынатын болса, ал АЭС-на қажетті су буы ядро ... ... ... жылу ... пен бу ... немесе тікелей
реактордан алынады. Осы станциялардың ... ...... ... ... ядролык реактдр пайдаланылады.
Су сулы реакторға су үнемі келіп тұрады. Су оның ... ... ... яғни оның жылу ... элементтері арқылы өтуі себепті, оның
температурасы көтеріледі. Бұл ... ... ... ... ... жылу ... суға ... Екі контурлы АЭС-ның бір-біріне
қосылмайтын екі су жолы бар. Негізгі жұмыс орнында бөлінген жылу энергиясын
бойына ... ... ... суы, осы жылу ... жылуалмасқышта
екінші контурдың суына береді. Екінші контурдың суы негізгі жұмыс орнымен
қатынаспауына байланысты, оның құрамында радиоактивті сәуле өте аз ... ... ... контурдағы судың міндеті — реактордың негізгі ... ... ... оны ... контурдағы суға беру.
Ал екінші контурдағы су, оған берілген жылудың әсерінен, ... ... ... буға ... ... Осы жайға байланысты жылу-алмасқыш «бу
генераторы» деп аталады. Олай болса, екінші контурдағы суды ... ... ... ... ... ... ... қарапайым схемасы: 1— бу
сеператоры; 3— бу коллекторы; 3— графитті ... 4— су ... ... 6— Су ... 7— ... генераторы; 8—конденсатор; 9—су-
сорғысы; 10—өндірілген әлектр энергиясы; 11—салқындататын су сорғысы;
12—ағын ... ... ... орынды сұрақ туады. Болады, ... ... ... ... оның ... мөлшеріне байланысты. 0,04-105 Па қысымда
судың, буға айналу температурасы 29°С, 1*105 Па қысымда — 99,65 С, егер ... ... 160-105 Па ... онда 344,З 0С ... Осы ... бірінші
контурдағы су қысымы екінші контурдағы су қысымына қарағанда жо-ғары болса,
онда бірінші контурдағы су жылуы екінші ... суын бура ... ... ... ... АЭС-ның схемасы көрсетілген. Оның
негізгі ... орны ... тік ... жасалған графитті ұялардан
тұрады. Көптеген каналдарда жылу ... ... ... отын ... ... уран ... Уран-графит реакторлы
АЭС схемасының елеуді айырмашылығы бар. Бұл бір ... ... ... ... ... су пайдаланылады. Реактордың ... ... өте ... су буға ... немесе басқа жылу таратқыш буға айналатын реактордың осындай түрі —
қайнайтын реактор деп аталады.
Пайда болған ... бу ... ... бу мен ... сеператорға келіп түседі.
3.21-сурет. Жылдам нейтрондармен жұмыс жасайтын АЭС-ның ... ... 2- ... өзектері; 3 — сұйық металл сорғылары; 4— жылу
алмасқыш; 5—бу ... 6— бу ... 7— ... 8- тұтыну
сорғысы; 9— электр ... 10— ... ... ... 11 —
салқындататын су сорғысы; 12— ағын су
Сеператор ылғалды буды қаныққан құрғақ бу мен суға ... ... ... бу бу ... ... Ал схеманың оң бөлігі бізге
мәлім принцип ... ... ... схема негізінде жасалған қуаты 1 млн. кВт алғашқы реактор 1973 жылы
Санкт-Петербург АЭС-сына орнатылды. Ол ... 65-105 Па, ... ... ... бу ... Бұндай реакторлар қуаты 4—6 млн. кВт АЭС-
ларда қолданылады.
Жылдам нейтрондармен жұмыс жасайтын реакторлы АЭС схемасы 3.21-суретте
көрсетілген. Ол екі ... үш ... ... Жылу ... ... сұйық
металл қолданылады.
Жалпы жылдам нейтрондарды тікелей пайдаланудың үлкен қиыншылықтары бар:
нейтрондардың бойындағы энергияны және олардың қозғалу ... ... ... ... осы күшті нейтрон ағынына «үйрену» керек. ... ... ... олар ... ... ... ... сіңіретін немесе
олардың энергиясын азайтатын, заттардың болмағаны дұрыс. Жақсы салқындатқыш
болғанмен, нейтрондардың жыл-дамдығына әсер етуіне байланысты, қалыпты суды
нейтрондарды ... өте аз ... және ... ... да ... ... ... алмастырудың тиімділігі дәлелденіп отыр.
Күшті нейтрон ағынына ... ... ең ... материалдарға
қойылатын талаптарды қанағаттандыру керек деген сөз. Күшті нейтрон ағынында
жұмыс жасаған уақытта, онда ... ... ... ... ... ... ... материалдардың атомдарын
өздерінің кристалды торда бекітілген ... ... ... ... күшті нейтрон ағынына төзімді жаңа материалдар жасау керек.
Тек ... ... ғана ... ... ... да
шешуді қажет ететін, жоғарыда ... ... ... ... бар. ... 238 U-ван ... плутонийді реакцияға түспеген 238
U-кан, ... және ... да ... ... ... өнімдерінен
ажыратып алу қажет.
Тағы бір жай, жылдам нейтрондармен жұмыс жасайтын ... ... ... ... уақытта, ядролық отынды қайта өңдеу негізінде, жеткілікті
мөлшерде плутоний өндіретін заводтар салынуы керек. Ал ... ... ... аса ... ... материалдар болуына байланысты мол
қаржы ... ... ... отын өңдіру коэффициенті, егер де ядролық отын ретіңде 235U емес
239Рu ... ... ... Оңың ... 239Рu ... ... орта есеппен 3 нейтрон, ал 235U ядросы ... ... ... 2,46 ... ... Бұл ... ... жұмыс жасайтын
ядролық реакторда табиғи уранмен бірге плутонийді де пайдаланған тиімді
болатынын ... ... ... ... ядролық реактор — жоғары кернеулі
қондырғы. Оның 1 л, ... ... жылу бөлу ... 1000 ... Бұл, ... өз ... жаңа ... туғызады. Жалпы
айтқанда, жылдам нейтрондарды тікелей атом ... ... мен ... ... ... ... реактордың реактивтігі» деген түсінік бар.
Ол реакторда жүріп жатқан процестің жағдайын — ядролық реакция өсіп келе ... ... ... ... артады) немесе керісінше, азая ма (бұл
уақытта реактордың қуаты азаяды)— көрсетеді. ... ... ... — оң, ал ... ... — теріс деп айтылады. Оң ... ... ... ... ... ... тиімді
түрде жұмсалынып жатқан, не ... бір ... ... барлық нейтрондардын мөлшерінен көп, ал теріс ... аз ... ... ... ... ... барлық жұмсалып жатқан
нейтрондардың мөлшеріндей болса, онда реактордың қуаты өзгермейді, ол бір
қалыпты жағдайда жұмыс ... Бұл ... ... ... ... іске ... ғалымдары атом энергиясын тек электр энергиясын өндіру үшін ғана
емес, сонымен бірге ... ... ... да ... ... ... көздеуде. Қазіргі уақытта атом энергиясын бір орталықтан
жылумен қамтамасыз ету мақсатында пайдалану жұмыстары жүргізілуде. ... ... ... ... мен атом жылу ... (АЖС)
салынуда. 1976 жылы қуаты 48 МВт алғашқы атом жылу-электр ... ... ... ... іске ... АЖЭО пен АЖС ... жасалуда АЖС-ға пайдалану үшін қуаты 500
МВт төменгі потенциалды ... ... ... ... ... ... Нижний Новгород және Воронеж қалаларындағы атом жылу
станцияларының құрылысы ... ... ... екі блок ... жылу мұқтаждығын қамтамасыз ету үшін бір жылда пайдаланылатын 950 мың
т. органикалық отын үнемдеу ... ... ... ... ... жұмыс жасайтын қуаты аз қондырғылар орнатылған атом
электр станцияларының жобалары да ... ... жеке ... ... ... ... ... кішкене атом қондырғыларын жасау да ойластырылуда. Осындай
бір ... ... ... ... ... стандартты
радиометеорологиялық автоматты станцияны жабдықтауға арналған. Осы қондырғы
радио арқылы ... екі ... ... ... ... ... ... ауа
температурасын, ауа қысымын және т. б. қажетті табиғат жайларын хабарлауға
қажетті 150—220 Вт ... ... Бұл ... ... одан ... олар ... ... ғылым мен техниканың көптеген салаларын
қамтуда.
Халық шаруашылығында жоғарғы қуатты атом ... ... ... — атом мұз ... ... мен ... да ... жасалуы. Ең үлкен
«Ленин» атом мұз жарғышына 44 МВт ... ... ... Мұз ... жылдар бойы аса ауыр арктикалық жағдайда, Қиыр Солтүстікте жақсы еңбек
етті. Оның жүзу қашықтығының ешбір шегі жоқ еді. ... ... ... мұз ... мұзды мұхиттарда жол салып, жүк тасып еңбек етуде.
Соңғы 15—20 жылда дуние жүзінің алдыңғы ... ... ... ... дами ... ... ... алдағы кезеңде энергияға
деген мұқтаждығын атом энергиясы негізінде қамтамасыз ету ... ... ... ... энергетикасында АЭС жетекші роль атқарады.
Болгарияда барлық ... ... ... ... ал ... 65%-і АЭС-ларда өндіріледі.
Қазіргі уақытта атомдық энергетика дүние жүзінде өндірілген энергияның
11%-ін өндірсе, 2000 жылы 20%-і ... ... ... ... Бүгінгі
таңда атом станциялары 26 елде болса, оған тағы да 6 ел қосылатын болады.
Дүниені дүр сілкіндіріп ... ... ... (1986 жыл). ... ... ... ... үлкен жарылыс болып, реакторда бар радиоактивті
заттың 4%-і ... ... ... Осы ... ... ... үшін оны
Хиросимадағы атом бомбасының жарылысымен салыстырып көрейік. Егер онда
бомба жарылғанда 740 г ... зат ... ... ... 600 кг-
нан аса радиоактивті зат бөлініп көп адам ... ... ... 30 ... 93 мың адам ... апат дүние жүзі ғалымдарын, барлық халықтарды қатты ойландырды.
Әйтсе де, тек Швеция үкіметі ғана елдегі атом ... салу ... ... алдағы уақытта, жоспарлы түрде, қазіргі жұмыс жасап тұрған
реакторлардың да ... ... ... шешім қабылдады. Ал Франция мен
Ұлыбританияда, АҚШ пен ... ... ... ... және жаңа станциялар салу жоспарлары жасалуда.
Енді осы апат ... ... ... ... ... сумен салқындатылатын уран-графит каналды реакторлары орнатылған.
Бұдан отыз ... аса ... ... іске қосылған Обнинск қаласындағы дүние
жүзіндегі алғашқы АЭС-да да осы негізде жұмыс жасайтын ... ... ... ... ... Белоярск АЭС-сында сынақтан өтті.
Ұзақ жылдар нәтижелі жұмыс жасауына байланысты аса ... ... ... ... 1 млн. кВт (1000 МВт) ... алғашқы РБМК-1000
(реактор большой мощности канальный -— зор ... ... ... ... АЭС-сында 1973 жылы іске қосылды. Ұзақ жылдар бойы сенімді
жұмыс жасаған бұл реакторға да, басқа да ... ... да ... айып тақпады.
Енді қысқа ғана техникалық анықтама берейіқ. Мың ... — бұл ... ... ... ... ал жылулық қуаты бұдан әлдеқайда
артық (3200 МВт) болады. Реактор ... ... бір ... ... салқындатылады. Оның ретінде нашар байытылған уранның кос ... Оның ... ... ... 20 кг ... отын ... бірден 180 т. уран салынып, ... ... ... ... берілетін будың температурасы 280°С-қа, ал қысымы
65-105 Па-ға жетеді.
Бұрын ешуақытта да болуы мүмкін емес деп ... ... ... ... қондырғыны жасаушылар техникалық қауіпсіздендіру
құралдары бірінің артынан бірі ... ... ... және ... ... жасамаған уақытта іске қосылатын қауіпсіздендіру жүйесін
жасауды ойластырмаған, себебі, олар мұндай жағдайлардың қатар ... ... деп ... ... ... ... ... жұмыстарының
жоспарын жасағанда, тексеру жұмыстарын ұйымдастырып, оны жүргізген уақытта,
дайындық және басқа да жұмыстарды жүргізгенде, олардың жүргізілу ... ... ... кателіктер жіберген. Жіберілген қателіктер аварияньң
түпкі себебі болған.
Алдағы уақытта мұндай реакторлар салынады ма? Алдағы ... ... ... АЭС ... ... салынып жатқан Смоленск
станциясына үшінші және ... ... ... ... ... Курск станциясына бесінші және алтыншы блоктар орнатылатын болады.
Мұндай реакторлардың жаңа станцияларға қойылмауының басты себебі — ... ... ... ... ... ... тиімді
болуында. Су-сулы реакторлар өз ... ... ... ... егер
олардың температурасы шекті шамадан асып кететін ... ... ... ... энергетиктері Чернобыль апатынан нақтылы қорытындылар шығарып, ТМД-
дағы барлық атом ... ... ... ... ... ... көптеген қосымша шаралар жасады. Әсіресе, оларда еңбек ететін
адамдардың білім деңгейіне айрықша талаптар ... Атом ... ... ... өз ... ... ... энергетика мәселесі – халықаралық мәселе. МАГАТЭ-нің рұқсатысыз
АЭС салуға ... ... ... ... XXI ... ... өспей төмендеуі мүмкін. Ешкім өздерінің АЭС-да электрэнергия
өндіріп сыртқа сатқысы келмейді.
Қазақстанда ... ... ... мұнай, газ) көп болуы және АЭС-на
қажес судың аздығы, экологиялық және сейсмикалық жағдайдың қолайлы ... т.б. көз ... ... біздің елде атом энергетикасын дамытуға жол
бермейді.
Қоғам алдымен оңай ... отын ... ... ... дами ... ... деңгейге жеткесін қауіпті, қиын отын қорын
пайдалануға ... жөн. ... ... ... қиыншылықтар болмайды.
Дана адам айтты ғой, « Жаратушы иеміз (құдай) өте шебер, ... арам ... ... ... К.Д. ... Казакстана. Движение к рынку.-Алматы:
Ғылым, 1998.-584 с.
2. Дүкенбаев К.Д. Өмір өзегі. – Алматы, 1996. – 272 б.
3. ... Б.К. ... ... ... угля на ... ... – Алматы: Ғылым, 1996. – 272 с.
4. Нұрекенов Е., Темірбаев Д.Ж., Алияров Б.Қ. Жылутәсіл атауларының ... ...... РБК, 1997. – 77 ... Аяпова Ж.Ж., Арынов Е.М. Іскер адамның орысша-қазақша экономикалық
түсіндірме сөздігі. – ... ... ... 1993. – 320 б.
6. Құсайнов А., Нұржанов Б., Шотанов Ж., ... С., ... ... техника мен электр энергетика терминдері. – Алматы: Санат, 1994

Пән: Электротехника
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Электр станциясы3 бет
Атом энергиясы12 бет
Атомдық энергетика9 бет
Атомдық энергетика – энергия көзі ретінде37 бет
Дүние жүзілік отын-энергетика кешені және атом энергетикасы15 бет
Жекелеген атомдардың энергия спектрларының ерекшеліктері23 бет
Күннің, атомның энергиясын пайдалану6 бет
Қазақстанда және дүние жүзінде атом энергетикасы33 бет
Қазақстандағы атом энергетикасының бүгіні мен болашағы10 бет
Қазақстанның атом энергетикасы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь