Айтыс

Айтыс — халық ауыз әдебиетінің ерекше бір түрі.
Бәдік айтысы.
Жұмбақ айтысы.
Салт айтысы.
Ақындар айтысы, оның ерекшелігі.
Қазақтың ауыз әдебиетінде ерте заманнан келе жатқан айтыс жанрының туу негіздері мен өзіне тән ерекшеліктері, даму тарихы бар.
Айтыс жанры қазақ ауыз әдебиетінде саны жағынан да, сапасы жағынан да айрықша орын алады. Тек қазақта ғана емес, бүкіл Шығыс елінде бар айтыс қазір өзінің жанрлық қасиетін, түрін қазақ әдебиетінде ғана сақтап қалып отыр.
Айтыс сондай-ақ арабтың бәдәуилер тайпасында және түрік тілдес елдердің бірқатарында, ал ірі ақындар айтысы Үндістан халықтарында бар.
Қазақтың ауыз әдебиетінде айтыстың бірнеше түрі бар: 1. Бәдік. 2. Жар-жар. 3. Жануарлар мен адамның айтысы. 4. Өлі мен тірінің айтысы. 5. Жұмбақ айтысы. 6. Салт айтысы — қыз бен жігіттің айтысы; ақындар айтысы. 7. Осы күнгі айтыстар.
Бұл айтыстардың әрқайсысының өзіндік ерекшелігі және өзіндік мәні бар.
Бәдік айтысы. Айтыстың бұл түрі — айтыс жырларының көне түрі. Ол адамның табиғаттың жұмбақ сырына түсінбеген кезінде, шаманизм діни нанымына байланысты туған. Адам өзі танып-білмеген күштердің бәріне табынған, солардың бәрінің өз иесі бар деп білген, жақсылық, жамандық атаулының бәрінің өз төңірісі бар деп ұққан. Соларға құлшылық етіп жалбарынған, солардан медет тілеген.
Сонау ерте-ерте заманда адам мал ауруының да, адам дертінің де иесі бар деп ойлаған. Сол дерттерден арылу жолын іздеген. «Үшкіру», «шақыру» арқылы сол індеттерден құтылуға болады деп білген.
Малмен күн көріп, тіршілік еткен халыққа ең бір ауыр індет — айналшық (айналма) деген мал ауруы болған. Сол аурудан құтылу амалы оның иесі — бәдікті үркітіп, көшіру керек. Ол үшін кешқұрын ауыл жастары жиналып, кеш өткізетін болған. Бәдікті сөзбен арбап, қорқытып, үркітіп, қашыру керек. Жастар екі жақ боп «бәдік» айтатын болған.
        
        АЙТЫС
Сөздің мәні айта білсе ашылар. (Мақал.)
Айтыс — халық ауыз әдебиетінің ... бір ... ауыз ... ерте заманнан келе жатқан айтыс жанрының туу
негіздері мен өзіне тән ... даму ... ... ... ... ауыз әдебиетінде саны жағынан да, сапасы жағынан ... орын ... Тек ... ғана емес, бүкіл Шығыс елінде бар ... ... ... ... ... ... ... ғана сақтап қалып
отыр.
Айтыс сондай-ақ арабтың бәдәуилер тайпасында және ... ... ... ал ірі ... айтысы Үндістан халықтарында бар.
Қазақтың ауыз әдебиетінде айтыстың бірнеше түрі бар: 1. Бәдік. 2. Жар-
жар. 3. ... мен ... ... 4. Өлі мен ... айтысы. 5. Жұмбақ
айтысы. 6. Салт айтысы — қыз бен жігіттің айтысы; ақындар ... 7. ... ... ... ... ... ... және өзіндік мәні бар.
Бәдік айтысы. Айтыстың бұл түрі — ... ... көне ... ... ... ... ... түсінбеген кезінде, шаманизм діни нанымына
байланысты туған. Адам өзі танып-білмеген ... ... ... ... өз иесі бар деп білген, жақсылық, жамандық ... өз ... бар деп ... ... ... етіп ... медет тілеген.
Сонау ерте-ерте заманда адам мал ауруының да, адам дертінің де иесі
бар деп ойлаған. Сол дерттерден ... ... ... «Үшкіру», «шақыру»
арқылы сол індеттерден құтылуға болады деп білген.
Малмен күн ... ... ... халыққа ең бір ауыр індет — айналшық
(айналма) деген мал ауруы болған. Сол аурудан құтылу ... оның иесі ... ... ... керек. Ол үшін кешқұрын ауыл жастары жиналып, кеш
өткізетін болған. Бәдікті ... ... ... ... ... ... екі жақ боп ... айтатын болған.
Айт дегенде айтьамын – ау бәдікті,
Қара ... ... бар ... әдіпті.
От оттамай, су ішпей жата ... емей ... бір ... ... елге ... бәдікті сөзбен алдап-арбап, басқа қоныс-жайға
ауыстырмақты, көшірмекті ойлайды. Оған жақсы жайлы ... ... ... ... бәрі ... ... ... білім-танымы есейе, жетіле келе бәдік айтысы діни
нанымнан арылып, жаңа ... ... ... ... ... Ол енді
жастардың әзіл-қалжың ойын айтысына айналады, онда әзіл-оспақ ... ... ... ... ... қара ... үйде бір ... бар дегенге,
Қаптай көшіп келеді біздін ауыл.
Қыз:
Бәдік кетіп ... ... ... арғы ... ... екеуіміз бәдікті тауып алып,
Шын құмардан шығалық сабаласып.
Мұнда діни нанымнан туған ... ... еш ... ... ... ... ... ғана бар.
Жануарлар мен адамның айтысы. Төрт түлік халық ауыз әдебиетінде ерекше
орын ... Онда ... мен ... ... да ... ... үшін иесі
мен сиырының айтысын алайық.
Иесі:
Шолақ сиыр, көзіңді ояйын ба?
Биылғы жыл ... ... ... жыл ... ... ... жаяңды қояйын ба?
Сиыры:
Шиыршықтап қыл арқан ескенінде,
Қу ... ... ... ... соғымға сойып алып,
Бүржекейден көрермін көшкенінді.
Осы ... иесі мен ... ... ... ... ... т.б. ... кездеседі. Бұл айтыстардан халықтың күн көріс, тіршілігін, бір
кездердегі дүниетану көзқарасын аңғаруға ... ... ... ... ... орын ... түрі — жұмбақ
айтысы. Жұмбақ ... ... ... ... ... ... деген арман-
тілегінің елесі. Алуан өмір құбылыстарын түсіну, білу, ... ... ... ... ой-санасын кеңейту тілегінен туады. Сондықтан
ұсақ нәрселерден бастап жұмбақ етіп, қиынға ... ... сол ... ... ... ... ... Жұмбақтардың өзі сияқты,
жұмбақ айтысы да ұйқасқа құрылады. «Жұмбағым жұтылды, ыққа ... ...... ... ... Ал ... өлеңмен келетін ұзақ түрлері соңырақ
туған әрі адам санасының ... ... ... ... кез ... ақын бел байлап айтысуға шыға алмайды. ... түсу үшін өз ... өлең ... білу ... ... ... ... барлық саласынан хабары бар, білімді адам болуы керек. ... ... ... не нәрсені жұмбақ етемін десе де еркі бар. Өмірдің
әр құбылысын ... ... ... ... ете ... Оны шешу ... не нәрсені жұмбақ етіп отырғанын болжай білуі керек. Сондықтан
жұмбақпен айтысушылар өте сирек кездеседі.
Жұмбақталатын ... ... ... ... ... ... ... шеңберінің көлеміне қарай айтқан жұмбағының мағынасы
кейде тайыз, кейде терең боп ... ... ... ... ... да, шешушінің де әр алуан ... ... ... айтысының ең жақсы үлгісінің бірі — ... мен ... Бұл ... екі ақын да ... ... ... танытқан.
Сапарғали ауыл тіршілігінің қалыпты шындық болмысымен қатар, қазақ жерінің
Ресейге қосылуына байланысты ел ... ... ... ... ... кұс бар ... жайса дөп-дөңгелек,
Адамнан еш уақытта ... ... ... да еркі ... ... ... жайса зонтик құс секілді,
Тетігі қолда болған іс секілді,
Жауса пана, күн ... ... ... сіз бен біз ... жұмбақтап отырған затының жеке детальдарын жақсы білген де,
сол деректер арқылы затты жұмбақтаған. Жұмбақты ... ... да, ... ... да ... танытқан, өнерлілік көрсеткен.
Жұмбақтау Әсет пен ... ... пен ... ... ... ... ... көбірек білуге дағдыландырып, оның ой-
санасын өрістетіп, қиялын шарықтатуда басқа айтыстан гөрі ... ... ... ... Салт ... екіге бөлінеді: қыз бен жігіт айтысы, ақындар
айтысы.
Қыз бен жігіт айтысы. Қыз бен ... ... ... ... ... бір ... ... кіруі оның салт өлені екендігін айқындайды.
Әдетте, қыз бен жігіттің айтысы ақынды ... ... ... де, ... да үйреншік, жаттамалы өлендермен айтыса беруі мүмкін.
Бірақ кейде ақын жігіт пен ақын қыздың не ... ... не ... айтысатыны да болады.
Қыз бен жігіттің айтысы — салт айтысының ... ... деп ... ... ... ... ... секілді. Қандай ірі ақын
болмасын, ер жетіп, ел намысын қорғау тәрізді күрделі майданға түсу ... ауыл ... ... ... тәжірибесінен өтеді. Сол
айтыстарға түсіп ысылады.
Сауық құрған жастар ... ... не ... ... оның ... жігітін жамандап, қыз бен жігіттің өз айналасымен болады, Мұндай
айтыстардың мазмұны тартымды, ... ... тілі де, ... де жеңіл, шағын келеді. Көбінесе ұтқырлыққа, тапқырлыққа ... мен ... ... ... қыз бен жігіт айтысының әлгі
айтылған тақырыптарының бірін ... ... ... екі ... көңіл күйін сөз етеді.
Омарқұл:
...Ақылың болса, сөзді аңғар деймін,
Көңіліне ... ... нан бар ... ... үшін болдым талай,
Ауылына қона түнеп, жанжал деймін...
Айтқан серт өз ... бар, бар ... ... ... сен жетпедің,
Қайғымды қай-қайдағы тербетпегін.
Айтқан ... ... қол сені ... байқап, сөйле, керкеткенім,
Арасын екі ауылдың болжал етіп,
Жеріме ... ... ... пе ... ... ... ... сайтам да жоқ,
Соңыннан іздеп жүріп өлмек пе едім...
Қыз бен жігіттің айтысы кейде күлкіге құрылады.
Қысқасы, ... пен ... шын ... ... ру, ел ... ... айтылғандай, елдің тұрмыс-салтының басқа жақтарын қамтиды.
Тақырыбы мен, мазмұны жағынан салт айтысының ерекшелігі осында.
Қыз бен ... ... ... ез ... шығып, ру айтысының
дәрежесіне жетеді. Кейде екеуі аралас-құралас келіп те отырады. Сондықтан
көп жағдайда бұл екі ... ... ... шек қою да ... айтысы, оның ерекшелігі. Қазақтың айтыс өнері— ат жарысымен,
балуандар күресімен пара-пар. Демек, ақындар айтысы да жарыс. ... бұл ... ... сөз ... ... айтысы — айтыс жанрының кейінгі ... ... ... ... негізгі тартыстары ру мәселесінің
айналасында болады. Дәстүрде әр ақын өз руы атынан сөйлейді, ... де ... ... ... мен ... ... ... Сонымен
қатар екі ақын да қарсы жақтың сол ... ... ... ... ... отырған зорлық-зомбылығын барынша әшкерелейді.
Сонымен қатар ақындар айтысында сүйеніш, тілге тиек ...... ... ... ел үшін ... ерліктері. Әр рудың ақыны өз
батырларын мақтан етіп, олардың ерлік істері бүкіл ел ... жұрт ... ... жұмсалғанын айтып, қарсы жағына аспас бел етеді.
Айтыстың өзіне тән ... бар. ... ... ... ... ... ... Айтыс үстінде талай күтпеген жайлар кездсседі.
Айтысар тақырыбы ... ... ... тап ... Екі ақын да ... ... қамау үшін, бірін-бірі сүріндіру үшін өмір құбылыстарын
жұмбақ етіп те тартады. ... ... ... жөпелдемеде жауап беруге,
дәлел айтуға әзір ... ... ... бәрі ... сөзге жүйріктікті,
білгірлікті, тапқырлықты, ұсталықты талап ... ... ... ... жер ... этнографиялық ерекшеліктерін білуді қажет
етеді. Олай болмаған күнде күр ділмарлықпен ештеңе өндіре алмайды, ... ... қала ... ... сөз өрнегін қолдану ақынға ... ... бас ... ... ... ... өздерінің мойны озық
сөз жүйрігі екенін ... ... ... ... ... үркіте
сөйлейді. Әсет пен Ырысжан айтысында Ырысжан:
Дау ... күні ... ... озса ... есептелік.
Орта жүз түгел ... ... ... ... бар ... ... Әсетті ықтыра сөз тастайды, ал Әсет оған:
Айыр көмей, жез таңдай, ... ... ... ... әкең ... ... ... жауап қатады.
Ақындардың бірден асқақ кетуі тек бірін-бірі ығыстырып үркіту, тұқырту
ниетін көздемейді, олар сонымен қатар ... аяқ ... ... ... ... да жасау мақсатын көздеген. Сөз майданында
тосын ... ... ... емес ... мұндай барлау жасауы
табиғи да.
Ақындар айтысының тағы бір ерекшелігі — ... ... де, кіші ... те, әйел де ... ... Тек ... ... бөйгеге түсер
шамасы болса — болғаны. Майталман ақынның жарыста таныла ... ... ... ... жас ... ... ... сілкілесуі
шам емес.
Сондай-ақ сөзге сөз табу, орынды жерінде ұтымды сөз айту сияқты ... білу де ... ... ... ... құр босқа төпей
беруді көпшілік дарындылық, ақындық деп ... ... ... ... деп ... ақын өзінің ұтылғанын ... ... ... әрі ... сөз ... әдебиетінің басқа жанрларына Қарағанда, айтыстың бір ерекшелігі —
оған көптеген әйел ақындар қатынасқан. Қазақ ... ... ... бүкіл елге аты жайылған әйгілі ақындар аз ... Сара мен ... мен ... ... мен ... сияқты ақындар — топтан озған
жүйріктер. Осындай аяулы өнер ... ... ... ... ... ... бір ерекшелігі — онда «Халық театрының анық,
дәл ұрығы бар» (М. Әуозов), айтыс әсерлі болуы үшін ақындар ... ... ... ... ... ... Театр актерлеріндей олар
сан алуан құбылыс жасайды.
Тарихта аты мәлім қазақ ақындарының көпшілігі осы ... ... ... ...... ... ... Сөз сайысы үстінде оның
ақындық өнері шыңдала береді. ... ... топ ... ... ... ... мазмұны мен көркемдік жақтарына зер салады. Айтыс
жырларындағы үздік образ, ... ... осы ... ... ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Айтыс - халық мұраты3 бет
Айтыс өнері31 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
Айтыс – сөз барымтасы6 бет
Айтыс, оның түрлері мен көркемдік ерекшеліктері5 бет
Ақындар айтысы13 бет
Біржан-айтыскер ақын5 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Кете Жүсіптің Күзенмен айтысы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь