Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық-саяси қызметі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.9

1 Ә.БӨКЕЙХАНОВТЫҢ ҚОҒАМДЫҚ.САЯСИ КӨЗҚАРАСТАРЫНЫҢ
ҚАЛЫПТАСУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10.30

1.1 Өскен ортасы мен қоғамдық.саяси көзқарастарының қалыптасуы10.23

1.2 Ә. Бөкейхановтың Ақпан революциясына дейінгі қоғамдық.саяси
жұмыстарға араласуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .24.30

2 Ә.БӨКЕЙХАНОВ ХХ ҒАСЫРДЫҢ ІРІ ТҰЛҒАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ...31.45

2.1 Ә. Бөкейханов және «Алаш» партиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...31.39

2.2 1920.30жж қоғамдық.саяси өмір және Ә. Бөкейханов ... ... ... ... ... ... .39.45

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46.47

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ ... ...48.51
Тақырыптың өзектілігі. Еліміздің саяси, рухани өмірі бостандық лебін бойына сіңіре бастаған кезеңде халқымыздың ғасырлар бойы жинақтаған ұлттық мәдениеті мен оның құрамдас бөлігі – тәуелсіз еліміздің шынайы тарихын, сол тәуелсіздік жолында күрескен ұлт зиялыларының өмірі мен қызметін зерттеу қазіргі таңда аса өзекті болып отырған мәселелердің бірі. Болашағымыздың өскелең ұрпақтарын ұлттық сана-сезім, патриотизм рухында тәрбиелеу туралы сөз еткенде, нақ осы мәселенің арқауы – халқымыздың талай сын сағаттарында суырылып шыққан көсемдерінің есімін айтпай кету мүмкін емес болды.
Тоталитарлық жүйе өзінің “қанды шеңгеліне” түсіріп, есімдерін халықтың жадынан шығарып, тарих көшінен біржолата аластату ниетіне тырысқанына қарамастан ұлт зиялыларының қазақ елінің түпкілікті қоғамдық мәселелері туралы айтқан ой-пікірлері бүгінгі таңда қайта жаңғыруы заңды үрдіс.
Қазақстанның тұңғыш президенті Н.Ә. Назарбаев “Тарих толқынында” атты кітабында ХХ ғасыр зиялыларының тағдыры жайында: “Ғасыр басында мемлекет мүддесін ойлаған ұлы қазақтардың жеке басының тағдыры да қасіретті болды. Алайда ұлттық жігер мен толысқан зерде сабағы ұмыт болған жоқ.
Жүзжылдықтың алғашқы жартысындағы қазақ зиялыларының жеке басының қасіреті мен қатар өрілген қызметі өзінің бірегей құбылыс ретіндегі тұжырымды деңгейімен ғана емес, азаматтық һәм адамгершілік деңгейімен де осы заманмен үндес” – деп жазды [1].
Соған орай еліміз тәуелсіздік алып, жеке іргелі мемлекет болып жариялануының арқасында Алаш қозғалысының тарихын, оның белсенді қайраткерлерінің өмірін, қоғамдық-саяси қызметтерін зерттеу үшін Қазақстан ғалымдарына үлкен мүмкіндіктер туды. Жалпы Алаш тарихын зерттеу Қазақстандық тарихнамада ел танудың, замантанудың оңтайлы шарасы ретінде қолдауға лайықты, әбден заңды үрдіс болып табылады. Содан болар, тарих ғылымында жеке тұлғалардың ғұмырнамасына сұраныс өсіп отыр.
Алаш зиялыларының ұлы шоғырында Әлихан Бөкейханов та бар еді. Ол қазақтың ХХ ғасыр басындағы ұлт-азаттық қозғалысының негізін салушы, әрі көсемі, халқымыздың тұңғыш саяси Алаш партиясын ұйымдастырушы және ұлттық Алашорда автономиясы үкіметінің төрағасы, ғұлама-ғалым, ормантанушы, экономист, тарихшы, этнограф, әдебиеттанушы, аудармашы ретінде сан қырлылығымен көзге түскен қазақтың біртуар азаматы болды. Алайда Әлихан Бөкейхановтың өмір жолы жемісті еңбектермен қатар қасіретке де толы болды. Сол себепті де Әлихан Бөкейхановсынды қайраткердің қоғамдық-саяси қызметіне баға беріп, нақтылай түсу тақырыбымыздың өзектілігін аша түседі.
1. Назарбаев Н. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1996. – 296 б.
2. 2.Абдрахманова К. Ғажайып тұлға: Ә.Бөкейхановтың туғанына - 140 жыл //Орталық Қазақстан.- 2006.-27 сәуір.-7 б.
3. Политические репрессии в Казахстане в 1937-1938 гг. (Архив Президента РК). – Алматы: Қазақстан, 1998. – 336 с.
4. “Жаппай саяси қуғын-сүргінге ұшырағандарды ақтау” туралы Қазақстан Республикасының Заңы // Егемен Қазақстан. – 1993. – 18 мамыр.
5. Сборник нормативно – правовых актов о реабилитации жертв массовых политических репрессиии. – Алматы: Жеті Жарғы, 1997. – 64 с.
6. Президент Республики Казахстан. Об установлении Дня памяти жертв политических репрессии: Указ // Казахстанская правда. – 1997. – 6 апреля.
7. Аққұлұлы С. Әлихан Бөкейхан (1866-1937): /ХХ ғасыр: ұлт тұлғалары ұлағаты // Үкiмет Жаршысы.- Алматы, 2000.-N3.- 68-69б; Аққұлұлы С. Әлихан Бөкейхан. Зерттеу // Жұлдыз.- 1991.- N1.- 3-62 б.
8. Қойгелдиев М. Әлихан Бөкейханов // Ақиқат.- 1992. - №6.
9. Бөкейханов Ә. Қазақтың қамын ойлаумен…/Алғы сөзін жазған С.Жәмкенұлы/ //Ақиқат. – 1992.-№2.- 39-43 б.
10. Бектұров Ж. Үш Әлекең: /Бөкейханов туралы/ //Орталық Қазақстан. - 1989. –29 тамыз;30 тамыз;31 тамыз; 1 қыркүйек; 6 қыркүйек; 7 қыркүйек; 13 қыркүйек.
11. Жұртбай Т. Ел ардақтаған азамат // Ақиқат.-1995. N3.- 60-65б.
12. Махмут Жарылғап. Алаштың Ақтоғайы / құраст.:А.Сейдiахметов,Ж.Махмұт.- Қарағанды: Полиграфия, 1998.- 31бет.
13. Бөкейхан Ә. Таңдамалы: Шығармалар жинағы. 2 кiтап.- Алматы: Өлке, 2003.- 224 бет.-(Алаш мұрасы)
29Бөкейхан Ә. Шығармалар.- Алматы; Қазақстан, 1994.-384 б.
14. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1995. – 365 б.
15. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы: Ататек, 1995. – 253 б.
16. Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. – Астана: Фолиант, 2002. – 474 б.
17. Козыбаев М. Отечественная история ΧΧ века: мифы и реальность // Казахстанская правда. – 2000. – 24, 26, 28 мая.
18. Қойгелдиев М. Алашорда ХХ ғасырдың ұлттық мемлекеті // Ақиқат. – 1993. – № 1. – 32-38 бб.
19. Нұрпейісов К. Қазақ интелегенциясының әкімшіл-әміршіл жүйеге ғылым мен мәдениет саласындағы қарсылығы (20-30 жылдар мысалында) // Столичное обозрение. – 1998. – 12 маусым.
20. Абжанов К. Формирование и судьбы казахской интелегенций // Мысль.
– 1993. – № 5. – С. 83-87.
21. Тастанов Ш. Казахская интелегенция в ретроспективе и перспективе // Мысль. – 1995. – № 12. – С. 25-30.
22. Аманжолова Д. Партия Алаш: история и историография: Уч. пособие.
– Семипалатинск: Семипалатинский пединститут им. Шакарима, 1994.216 с.
23. Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? – Алматы: Ана-
24. тілі, 1993. – 208 б.
25. Кудерина Л.Д. Геноцид в Казахстане. – Москва: Скорпион, 1994. – 63 с.
26. Жұртбаев Т. Талқы. – Алматы: Қазақстан, 1997. – 368 б.
27. Қуандықов Е.С. Сүрең салған сұрқия саясат. Ғылыми мақалалар мен
28. зерттеулер. – Алматы, 1999. – 104 б.
29. Омарбеков Т.О., Омарбеков Ш.Т. Қазақстан тарихы және тарихнамасына
– ұлттық көзқарас. – Алматы: Қазақ Университеті, 2004. – 388 б.
30. Мамырбаева А. Общественно-политическое развитие Казахстана начала
– ΧΧ века и Алихан Букейханов: Автореф. дис. канд. ист. наук. Алматы,27 с.
31. Бөкейханов Ә. Керек сөз. Балқан соғысы. Тағы соғыс [1913-
– 14ж.ж.] // Қазақ тарихы. – N2.- 30-32 б.
32. Хрестоматия по новейшей истории Казахстана (1917-1939 гг.) / Под ред.
– К.С. Каражан: В 2-х т. – Алматы: Санат, 2002. – Т.1. – 408 с.
33. Материалы по истории Казахской ССР. Т. 4. Алматы, 1948.
34. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. – Алматы:
– Атамұра, 2002. – 3 т. – 768 б.
35. Қойгелдиев М Алашты бұғаудан қашан босатамыз // Арай. – 1990. – № 8. – 6-8 бб.
36. Бөкейханов Ә. Талқан соғысы. Тағы соғыс. /1913-14 жж/ //Қазақ тарихы. –1999. –№2.- 30-32 б.
37. Айтқожина Ш. Алаш қозғалысына қатысқан қазақ зиялылары: "Алашорда" өкіметінің құрылғанына - 90 жыл // Орталық Қазақстан.- 2007.- 13 желтоқсан.-3б.
38. Арiнұлы А.Қазақ елiне ортақ тұлғалар // Қарқаралы.-2001.-3ақпан
39. Ә.Бөкейхановтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі (1870-1937ж.) // Шығыс Сарыарқа. Қарқаралы өңірінің өткені мен бүгіні / Редакциясын басқарғандар Қ.С.Алдажұманов пен А.З.Бейсенов. – Алматы, - 2004. – 433-438 б.
40. Әлихан Бөкейханов //Жүз тұңғыш. Жинақ.2-кітап /Құрастырған Б.Нұржекеұлы. –Алматы:«Жалын»ЖШС,2005.
– –11-18б.
41. Әлихан Бөкейханұлы //Қазақтар. Көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық.-Алматы:Қазақстан даму институты: ІІтом. Тарихитұлғалар.-1998.-138-140б.
42. Әбдiрахманұлы О.1916 жылғы ұлт-азаттық көтерiлiс және қазақ зиялылары. //Азия Транзит.-2002.-N2.-46-49б.
43. Әміртайұлы Т. Азаттықты аңсаған алып тұлға: алаштың ардақтылары //Орталық Қазақстан.- 2007.- 20қазан.-4 б.
44. Әшкеева Н. Әлихан Бөкейханов және алашорда үкiметi // Iзденiс.-2002.№2.-228-233б.
45. Байсеркин Қ.Әлекеңніңбауырлары:Ә.Бөкейхановтың туғанына -140жыл//ОрталықҚазақстан.-2006.-26қазан-6б.
46. Балташұлы Е. Қазақ рухын асқақтатқан құжат: Қарқаралы петициясына -100жыл.//Орт.Қазақстан.-2005.-24 қыркүйек.-5б.
47. Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы // Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. –Алматы:Атамұра, 2006. – 193-194б.
48. Жолдасбекұлы М. Бөкейханов Әлихан //Елтұтқа: [Мәтiн]: ел тарихының әйгiлi тұлғалары /М.Жодасбекұлы, Қ.Салғараұлы, А.Сейдiмбек.-Астана: KULTEGIN баспасы, 2001.-253-259б.
49. Қаһарлы 1916 жыл:(Құжаттар мен материалдар жинағы); (Сб.док.и материалов).Т.2.-Алматы:Қазақстан,1998.-247б.
50. Омарбекұлы М. Алаш көсемiнiң Қарқаралыдағы iздерi:Қарқаралының 180 жылдығы //Қарқаралы.-2004.-24, 31қаңтар. Орталық Қазақстан.-2004.-3ақпан.-4б. Қарқаралы.-2005.-N1.-48-50б.
51. 50.Репрессированная тюркология / Под ред. Ф.Д. Ашнина., В.М. Алпатова.,
52. Д.М. Насилова. – М.: Восточная литература, 2002. – 296 с.
53. 51. Қойгелдиев М. Қазақстандағы қуғын-сүргіннің сипаты мен ерекшеліктері
– // Әділеттің ғылыми еңбектері – Научные труды “Адилет”. – 2003. – № 2.
– 160-164 бб.
54. 52. Сыдықов Е. Тродцкидің хаты немесе Алаш арыстары айтқан ақиқат//ЕгеменҚазақстан.-2006.-3наурыз.(№53).-6б.
55. Зауал: Мақалалар, естеліктер. – Алматы: Жазушы, 1991. – 272 б.
56. Тасымбеков А. Жан дауысы: Деректі публицистикалық повестъ: (1937
57. жылдағы қуғын-сүргінді бастарынан кешірген аналардың естеліктері).
– Алматы: Жалын, 1994. – 176 б.
58. Омарбеков Т. ХХ ғасырдағы Қазақстанның өзекті мәселелері.
– Алматы:ҚАЗапарат,2001. – 522 б.
59. Бухонова И., Грибанова Е. Мирзоян и политические репрессии в Казахстане
60. // Фемида. – 1998. – № 8. – С. 61-63.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ     АТЫНДАҒЫ    ...   ...  ...   ... ЖАҢА ЖӘНЕ ... ... ТАРИХЫ КАФЕДРАСЫ
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ӘЛИХАН БӨКЕЙХАНОВТЫҢ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ ҚЫЗМЕТІ
Орындаған
__________________Мухамедқалиев Е.
4 курс студент ... ... ... ... ... ... айы-күні)
Қорғауға жіберілді:
Қазақстанның жаңа және қазіргі
заман тарихы кафедрасының
меңгерушісі, т.ғ.д., профессор
_______________ Қ.С. Қаражан
«____» ... 2010 ... ... ... ... ... ... ортасы мен қоғамдық-саяси көзқарастарының қалыптасуы10-23
1.2 Ә. Бөкейхановтың Ақпан революциясына дейінгі қоғамдық-саяси
жұмыстарға
араласуы....................................................................
.............24-30
2 Ә.БӨКЕЙХАНОВ ХХ ҒАСЫРДЫҢ ІРІ ТҰЛҒАСЫ...............................31-45
2.1 Ә. Бөкейханов және ... ... ... өмір және ... ... МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ.......48-51
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Еліміздің саяси, рухани өмірі бостандық лебін
бойына сіңіре бастаған кезеңде халқымыздың ғасырлар бойы ... ... мен оның ... ...... еліміздің шынайы тарихын, сол
тәуелсіздік жолында күрескен ұлт зиялыларының өмірі мен ... ... ... аса ... болып отырған мәселелердің бірі. Болашағымыздың
өскелең ... ... ... ... ... тәрбиелеу туралы
сөз еткенде, нақ осы мәселенің арқауы – халқымыздың ... сын ... ... ... есімін айтпай кету мүмкін емес болды.
Тоталитарлық жүйе ... ... ... түсіріп, есімдерін халықтың
жадынан шығарып, ... ... ... ... ... ... ұлт зиялыларының қазақ елінің түпкілікті қоғамдық мәселелері
туралы айтқан ой-пікірлері ... ... ... ... ... ... тұңғыш президенті Н.Ә. Назарбаев “Тарих толқынында” атты
кітабында ХХ ғасыр зиялыларының тағдыры жайында: ... ... ... ... ұлы қазақтардың жеке басының тағдыры да қасіретті болды.
Алайда ұлттық жігер мен ... ... ... ұмыт ... жоқ.
Жүзжылдықтың алғашқы жартысындағы қазақ зиялыларының жеке ... мен ... ... ... ... ... ... ретіндегі
тұжырымды деңгейімен ғана емес, азаматтық һәм ... ... ... ... үндес” – деп жазды [1].
Соған орай еліміз тәуелсіздік алып, жеке іргелі ... ... ... Алаш ... тарихын, оның белсенді
қайраткерлерінің өмірін, қоғамдық-саяси қызметтерін зерттеу үшін ... ... ... туды. Жалпы Алаш тарихын зерттеу
Қазақстандық тарихнамада ел ... ... ... шарасы ретінде
қолдауға лайықты, әбден заңды үрдіс болып табылады. ... ... ... жеке ... ... ... өсіп ... зиялыларының ұлы шоғырында Әлихан Бөкейханов та бар еді. ... ХХ ... ... ... ... ... салушы, әрі
көсемі, халқымыздың тұңғыш саяси Алаш партиясын ұйымдастырушы және ұлттық
Алашорда автономиясы ... ... ... ... тарихшы, этнограф, әдебиеттанушы, аудармашы ... ... ... түскен қазақтың біртуар азаматы болды. ... ... өмір жолы ... ... ... ... де толы ... себепті де Әлихан ... ... ... баға ... ... түсу ... өзектілігін аша түседі.
Кеңестік тарихнамада ұлттық қозғалыстар, саяси партиялар тым біржақты,
қатаң таптық көзқарастар тұрғысынан жазылғандығы белгілі. Оларда ... ... ... ... ... ... толықтай салтанат құрғаны концептуалды тұжырым ретінде
басшылыққа ... ... ... ... ... ... мен бірпартиялық жүйенің орнауы заңдылық болып есептеліп,
басқаша балама жолдардың тек ... ... ... ... ... Соның негізінде таптық, партиялық жетекшілік ерекшеленіп
жеке тұлғалар мен қайраткерлер рөлі көмескілендірілді. Тек ұлттық ... ... ... төл ... жаңа ... алып, ақиқаты
айтылмаған тарихи құбылыстарды қайта ой елегінен өткізіп, шынайы ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда жеке адамның ... ... ... ... ... ... көрініс беріп, қолдау
табуда. Осы тұрғыдан алғанда Әлхан Бөкейханов сынды ұлтымыздың біртуар
азматының ... ... мен оның ... ... мол ... диплом жұмысының негізгі талабы болып отыр.
Жұмыстың зерттелу деңгейі. ХХ ғасырдың көрнекті ғалымдарының бірі
Әлихан Бөкейхановтың ... ... ... ... атанып, соған орай
атылып кеткен отызыншы жылдардың екінші жартысынан кейінгі ... ... және ... ... ақталғанға дейін) оның қоғамдық-ағартушылық
және ғылыми мұраларын зерттеуге тиым салынды.
Ғылыми әдебиеттерде Ә. ... ... ... ... қатысты және оның шығармашылық мұраларына байланысты бағалар
берілген. Ол берілген бағалар ... ... ... Бөкейхановқа қатысты айтылған алғашқы пікірлер 20-жылдардың орта
тұсынан бастау алады. Аталған кезеңдегі еңбектерде ... ... ... ... Ә. ... ... белестері
туралы пікірлер берілген. Мәселен, Қазақ жерін зерттеуге үлес қосқан ... ... ... ... ... ... Щербина экспедициясына
қатысуы мен ондағы атқарған істеріне ... рет ... ... ... ... [2].
Кеңестік тарих ғылымы сталиндік асыра сілтеушіліктің, бұдан кейінгі
валюнтаризм мен субъективизмнің ... ... ... түсіп
келген 1930-1980 жылдардың орта тұсына дейінгі ... ... ... қызметтеріне біржақты баға ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай үкіметтің 1938
жылдың маусым айындағы ... және орыс ... ... тиіс кітаптар
мен кітапшалар тізімін” [3, 227-228 бб.] көрсеткен қаулысынан кейін қиындай
түсті. Аталған қаулының ... ... ... ... ... ... 97 ... пен кітапшаларының арнайы жабық қорға қайтару, әрі
оларды оқуға тиым салу ... ... Осы ... ... да ... кірген болатын.
Араға біраз уақыт салып, 50-ші жылдардың ... И.В. ... жеке ... табынушылық әрекеттерін сынап, жазықсыз қуғын-сүргін
шарасына ұшыраған ... ... ... ... ... тұста
Әлихан Бөкейхановты да еске ... ... ... ... ... толықтай ақталып, халық зердесінен орын алуына әлі
де біршама уақыт қажет болды.
Еліміз егемендік алып, іргесін бекіткен тұста ғана ... ... ... мол ... ... ... ... орай, мемлекет
тарапынан 1990 жылы 13 тамыздағы КСРО Президумының “20-50 жылдардағы саяси
репрессиялау құрбандарының ... ... ... ... ... [4], ал 1993 жылы Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ақтау туралы” [5] заңы
қабылданды. ... ... ... ... ... ... 1997 жыл ... ұлттық татулық пен саяси
қуғын-сүргінге ұшырағандарды еске алу жылы” болып аталынды. ... ... ... ... ... жас ... ... есте сақтауы
үшін 31 мамыр қуғын-сүргінге ұшырағандарды еске алу күні ... ... ... ... ... ... да есімін халық ортасына қайта
оралтудың мол мүмкіндігі туды.
Алғаш рет Аққұлұлы С, Қойгелдиев М, Жәмкенұлы С, Бектұров Ж, ... ... ... ... ... тобы Әлихан Бөкейханов ... ... [7-12] ... бірі ... ... ... еске салушылардың қатарында
Ж Бектұров болды. Ол «Үш Әлекең: Бөкейханов туралы туралы мақаласында
қазақтың ірі ... және оның ел ... орны ... атап өтті ... тарихшылар тарапынан М. Қойгелдиев ... бірі ... ... жария етіп, онда Әлихан Бөкейхановтың Алаш партиясының ... ... ... ... ... қырларын сипаттайды [8].
Көп ... ... ... М. ... ... Бөкейхановтың шығармалар жинағы да жарық көріп үлгереді
[13].
Әлихан Бөкейханов ... ... ... С.А. ... өмiрi мен ... ... тақырыпта
кандидаттық диссертация қорғаса, көп уақыт өтпей-ақ зерттеуші Мамырбаева
А. «Общественно-политическое развитие Казахстана начала ΧΧ века и ... атты ... ... ... ... ... ... диссертацияларда қайраткердің өмірі мен шығармашылық, ... ... ... кең ... ... 2006 жылы ... ... Ә.Бөкейхановтың туғанына - 140 ... орай ... ... ... ... ... бейнесі әр қырынан зерттелді.
Қазақ зиялыларының қоғамдық саяси ... ... мен Алаш ... ... ... ... ... докторы
М. Қойгелдиевтің “Алаш қозғалысы” атты еңбегінің ... зор [14]. ... ... ... ... Алаш ... ретінде қарастырылса,
кейіннен автордың тікелей құрастыруымен Ә. Бөкейхановтың «Таңдамалы» жинағы
жарыққа шықты.
Алаш қозғалысы тақырыбы бойынша жаңа әдістемелік және ... ... ... ... ... К. ... “Алаш һәм Алашорда”
монографиялық еңбегі де ... ... ... ... аса ... еш ... Аталған еңбекте К. Нұрпейісов Алаш қозғалысы ... орны бар ... ... ... ... кезекке қояды [15].
Сондай-ақ Алаш зиялылары турасында қалам тартып жүрген ... бірі Д. ... да ... ... ... ... айту керек, Әлихан Бөкейханов сынды қазақ азаматы қазақ тарихында
кемде- ” – деп, өз ... ... ... Д. ... ғалым
мұрасын толықтай зерттеп, баға беру зерттеушілердің парызы екенін де еске
салып өтеді [16].
ΧΧ ғасыр ... ұлт ... Алаш ... ... ... ... ... соңғы жылдардың ең өзекті тақырыптардың біріне
айналды. Соған орай ұлт ... ... ... ... ... позицияларына байланысты зерттеулер,
еңбектер, мақалалар көптеп жазыла бастады. Олардың қатарында М. ... ... К. ... Х. ... Ш. ... ... М. Қойгелдиев пен Т. Омарбеков, Л. ... ... ... ... ретте тарихи шындықты ашқан алғашқы ғылыми еңбек академик
М. ... ... ... ... [17]. ... ... беттерін” қарастыру мәселесіне қатысты теориялық-методологиялық
негіз қалыптастыруда маңызы зор.
Сондай-ақ Т. Жұртбаев қазақ зиялыларының бірі, ... М. ... ... ... ... “Талқы” атты еңбегінде Алаш қозғалысы турасында ой
қозғайды. Автор 1936-1938 жылдардағы ... ... жапа ... ... ... ... ... [25]. Ал Д. Аманжолова ... ... ... и историография” [22] атты монографиялық еңбегінде
Алаш қозғалысы турасындағы көптеген құнды құжаттар тобын ... ... Е. ... ... ... ... мен ... түрінде
баяндалып жазылған “Сүрең салған сұрқия ... [26] атты ... ... ... жартысы мен 30-жылдар ішінде қоғамда орын алған келеңсіз
оқиғалар турасында толғамды ой-тұжырымдар жасайды.
Қуғындалған ... ... ... ... көзқарастарын
тарихнамалық тұрғыдан талдау мәселесі де соңғы жылдары кеңінен қолға ... Бұл ... ... Т. ... ... ... “Қазақ тарихы мен тарихнамасына ұлттық ... ... орны ... ... ... ... тарихи
көзқарастарына тарихнамалық тұрғыдан талдау жасай келе “алдағы уақытта
Т. Шонанұлынан қалған ... ... ... ...... ... қасиетті міндеті” – деп [27,165 б.],
Әлихан ... елі мен ... ... ... мақсатындағы
еңбегін атай отырып, оның Щербина экспедициясына қатысуын ғылыми тұрғыдан
тұжырымдап өтеді
Ал ... З.О. ... ... ... ... (1917-1941)” атты монографиясында Әлихан мұрасы естен шығарылмайды.
[28].
Зерттеудің мақсаты мен ... ... ... алға ... ... ... ... зерттеу еңбектері мен деректер тобын пайдалана
отырып, Әлихан Бөкейхановтың омірі мен оның ... ... ... жасау болып отыр. Осы аталған мақсатқа сай төмендегідей
міндеттер тобын шешуді көздейді:
– Әлихан ... ... ... бері ... қоғамдық
көзқарастарының қалыптасуына ықпал еткен өскен ортасының әсерін анықтау;
– қайраткердің ... ... ... қоғамдық-саяси
жұмыстарға араласуы мен оның өзіндік ерекшеліктеріне тоқталу;
- Ә. Бөкейхановты ХХ ғасырдың ірі тұлғасы ретінде бағалай ... ... ... ... мен қызметіне қатысты сіңірген мол ... ... ... ... өмір мен оған Ә. ... ... ... 1937-38 жылдардағы тарихи зұламатқа ілініп, жазықсыз қуғын-сүргін
құрбанына айналуының себептерін ... ... ... ... ... негізі. Ә. Бөкейхановтың өмір жолын, қоғамдық-
саяси, ағартушылық қызметін зерттеуде пайдаланылған негізгі ... ... ... Бөкейхановтың ғылыми еңбектері мен мақалаларының қолжазбалары; 2.
мерзімді ... ... 3. ... ... ... материалдары
деп бөліп қарастыруымызға болады.
Деректік мәліметтердің бірінші тобын Әлихан Бөкейхановтың өз ... ... ... ... ... ... ... өміріне
белсене араласа отырып, ормантанушы, ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын жазып отырған.
Екінші топты құрайтын деректік мәліметтердің негізін мерзімді басылым
материалдары да толықтырды. Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... мен ... қоры ... 20-30 жылдары
шыққан араб, латын ... ... ... ... Ә. ... ... ... деген бүркеншік есімдерді
пайдалана отырып, сол ... әр ... ... ... ... ... ... ғылыми маңызға ие 8 монографияның авторы да аталып
үлгерген /29/.
Деректік мәліметтердің үшінші тобын жарияланған құжаттар мен материалдар
жинақтары құрайды. Осы ... 1998 жылы Л.Д. ... ... ... репрессии в Казахстане в 1937-1938 гг” атты құжаттар
жинағында тоталитарлық ... ... ... ... мұрағат
құжаттарынан алынған 119 дерек жарияланды. Қарастырылып отырған мәселеге
қатысты құжатта 1938 жылдың 28 ... ... және орыс ... тиіс ... мен ... ... атты ... негізінде тиым
салынған 97 кітаптың тізімі көрсетілген, ... ... ... ... болған [3]. Айта кетерлік жайт, кәсіби ... ... ... бұл ... жинағы тарихшыларға үлкен көмек көрсетіп,
тоталитарлық жүйенің мәнін, барысын аша түсуге септігін тигізетін ... көзі ... ... 2002 жылы Қ.С. ... редакторлығымен шыққан “Хрестоматия
по новейшей истории Казахстана (1917-1939 гг.)” атты ... ... ... қатысты мәліметтер тобы кездеседі [30]. Ал ... жыл: ... мен ... ... (Сб. док. и ... атты
шығарылымынң екінші томында Әлихан Бөкейхановтың 1916 жылғы ұлт-азаттық
қозғалыс ... ұлт ... ... ... ... көмек шаралары туралы
баяндалып өтіледі [31].
Жұмыстың мерзімдік шегі: ... ... өмір ... ... ... ... ... аралықты қамтиды. Қайраткердің ... ... өмір ... ... ... және оның ... ... болған кезеңге дейінгі уақытты қамтиды.
Жұмыстың нысаны ретінде Әлихан Бөкейхановтың өмірі мен қоғамдық-саяси
қызметі және бағыттары, ағартушылық, ғылыми жұмыстары ... ... ... Бүгінгі таңда дүниежүзілік ғылыми ойды
теориялық-методологиялық тұрғыда зерттеуде плюралистік, яғни басқалардың
көзқарастары мен тұжырымдарына төзімділікпен қарау, бірнеше ... ... ... мен ... ... беру бағыты басым болып отырғаны
белгілі. ... орай ... ... ... жалпы ғылыми әдістері ... ... ... ... ... салыстыра
талдау, жүйелілік т.б. басшылықтарын есепке ала отырып жазу негізе алынды
Жұмыстың ... ... ... екі ... (әр бөлім екі
тараушадан), және қорытындыдан, пайдаланған ... ... ... Ә.БӨКЕЙХАНОВТЫҢ ҚОҒАМДЫҚ-САЯСИ КӨЗҚАРАСТАРЫНЫҢ
ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 Өскен ортасы мен қоғамдық-саяси көзқарастарының қалыптасуы.
ΧІΧ ғасыр мен ΧΧ ғасырдың тоғысында бұған дейін Ресей империясының толық
отарына ... ... ... рухы мен ... ... ... ... рухани және экономикалық негізін жаңаша дамыту
қажеттілігін ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамы үшін атқарған қызметі, халық мүддесі үшін көтерген
жүгі қашан да ауыр болып келді. ... ... әр ... ... ... ... үлкен үміт артып, басына қиын-қыстау күн туған ... ... Ал ... ... ... болашағы үшін аянып ... ... ... ... ... интелегенциясының саны аз ... олар өз ... ... ... санасының қалыптасуында үлкен
рөл атқарды. Бірақ, тоталитарлық жүйеге қызмет еткен моно идеология ... бойы ... ... ... мен ... қызметтерін ұлтшылдық
ретінде бағалап, олардың еңбектері мен саяси ... ... ... тиым ... ... Соңғы жылдары осыған байланысты
өмірлерін ұлт мүддесі жолындағы күреске арнап өткен Ә. ... ... М. ... Ж. ... Х. ... М. ... ... Ж. Аймауытов және тағы да басқа қайраткерлердің ... ... ... ... ... туралы жаңа ... ... ... ... ... ... ... Ұлттың әл-
ауқатын, тұрмысын, руханиятын ... ... ... енді ... ғалымдық ізденістері мен зерттеу жұмыстары
арқылы үлес қосты.Ал Әлихан Бөкейханов болса Алаш қайраткері нағыз ... ... ұлты үшін ... ... төзіп, қоғамдық-саяси
қызметтер атқарған еді.
ХIХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басы қазақ ... ... ... әрi ... кезең болды. Бұл крепосниктiк ... ... ... аяқ ... ... ... ендi ... дауылы
көтерiлiп, халықтардың сана сезiмi ояна бастаған, азаттыққа, жарыққа, ... ... ... ... ... кезең едi. Ресейдегi әлеуметтiк
серпiлiс пен экономикалық ... ... ... бойы ... ... ... да ... тауып жатты.
Ресей империясының қол астына бодан болып енгеннен кейiнгi кезеңдегi
қазақ халқынық ұлттық ... ... ... ... ХIХ ғасырдың екiншi
жартысынан бастап, шамамен Ресей дамудың “капиталистiк” қарым-қатынастар
дәуiрiне бет бұрған тұста, орыстың қол ... ... ... секiлдi
қазақ халқының ел басылары да орыс ... ... ... айтқанда,
шовинизм қатерiн сезiне бастаған-ды. Отар халықтардың ұстанған ... ... және ... ... ашық қауiп төндi.
Орыстың мұндай ұлтшылдық саясатына әуелi мәдени тұрғыда дүниеге ... ... ... ... ... ... ... Едiл, Қырым
татарлары iшiнде пайда болып таралған жәдидшiлдiк Ресей қол астына қараған
бүкiл мұсылман жұртшылығына тез ... ... ... де, ... ... ... мұсылман халықтарына қарағанда, әсiресе кең қанат жайып, аса
драмалық жағдайда дамыды. ... ... ... ... түрiк тектiлерi және Тркiстандағыдай емес, ерекше, қайталанбас
сипат алды. қазақ сахарасындағы бұл қозғалыстың мұншалық ... ... және ... ... ... одан ... өзiндiк
тарихы, арқа сүйер негiздерi болды.
Оның бастысы – дала өңiрiн ... ... ... ... ... ... қол астына енген соң орыстың “қамқорлығы” бiртiндеп күштеп жер
тартып алу ... ... ... ... Ресейдiң iшкi
губернелерiнен өз еркiмен көшiп ... ... мен ... ... ... жер алып ... бердi. 1890 жылдардан бастап
қазақ елiн отарлау – Ресей ... ... ... және ... жоспарлы түрде өрiстедi. Орыс-қазақ колониялары бiртiндеп Орал,
Орынбор, Ақмола, Семей облыстары мен Жетiсу ... ... ... ... Қазақтың хандық басқару институты ығыстырылып, дала
өлкесiн билеуге арнайы шығарылған “Степное Положениеге” арқа ... ... ... басқару дүниесiн қазақтың дәстрлi феодалдық-әкiмшiлiк тетiгiмен
қаз-қатар ... ... ... ... ... ... болған 1840-
1847 жылдардағы Кенесары қозғалысын ... ... ... ... ... жүрiп жатты. Тоқ етерiн айтқанда, ХIХ ғасырдың 90-
жылдарына ... ... ... ... ... ... ... зиян келтiрген жоқ едi. Оның үстiне орыс императоры 1731 жылы
тапсырған “Грамота” бойынша, қазақ халқы орыс ... ... ... “бұратана” жұрт есебiнде болды.
Сөйтiп, ХIХ ғасырдың соңына дейiн қазақ қауымы өзiнiң ұлттық ... ... ... да, ... басқарып тұрды.
Қазақ халқының 90-жылдарға дейiнгi жәдидшiлдiк пен ұлттық қозғалысының
тағы да бiр ерекшелiгi – оның ... және ... ... ... ... ... жылдардағы Ақпан-қазан төңкерiстерi
мен азамат соғысына дейiнгi аралықта саяси-интеллектуалдық ... ... ру ... мен ... ... шыққан
аз ғана топтың қолында болған едi. Дала ... ... ... ... ... ... ... Халқының дүние танымы мен
мәдениетiнiң қазығы ұстанған дiне тәуелдi емес деп есептенген қазақтың ... мен ... ... ... ... орыстың колониалдық
саясатына ... ... ... ... ноғайдың дiни-мәдени
үстемдiгiнен құтылуға көбiрек көңiл ... ... ... ... ХIХ ғасырдың 90-жылдарына дейiнгi
кезеңi болатын. Қозғалыстың басында ... ... мен ... ... үлгiсi деп қараған жаңашылдар мен жалынды батысшылдар ... ... ... ... ... ... Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин
және Абай сынды ағартушылар мен демократ ақын-жазушылар жатататын. Бұлардың
алға ... ... ... ауыр ... ... үшiн ... орыспен ынтымақтасу, орыстан үйрену керек деп ... ... ... ... осы “орысшыл” кезеңi 90-жылдарға дейiн келiп
аяқталады.
1890 жылдан ... ... 1905 ... “17 ... Манифесiнен” 1917
жылғы Ақпан төңкерiсiне дейiн дерлiк созылған аралықта қазақтың ұлттық
азаттық қозғалысы ... ... ... ала ... Бұл ... ... екi ... ағым iрiктелiп көрiне бастады. Бұл екi ... ... ... мен ... ... азаттық сол кезеңдегi ұлт-азаттық
қозғалысының теориялық негiзiн ... және оның ... ... болған Әлихан
Нұрмұұхамедұлы Бөкейхан өзiнiң “қазақтар”, (Киргизы) атты ғылыми еңбегiнде
былай деп сипаттап жазды: ... ... ... ... ... ... қазақ халқы да ескi үлгiдегi үкiметке наразы ... ... ... партияларына iш тартады. қазақ арасында қалыптасқан екi
саяси бағытқа сәйкес, Далалық өлкеде таяу уақыттың iшiнде екi ... ... ... Оның бiрi, бәлкiм, ұлттық-дiни аталар, оның ... өзге ... ... дiни ... ... Екiншi,
батыстық бағыт қазақ даласының болашағы – осы сөздiң барынша ... - ... ... саналы түрде игеру деп бiледi. Алғашқысы,
сiрә мұсылман татар партияларының ... ...... орыс
партияларының, оның iшiнде, Халық бостандығы партиясының жолын ұстанатын
болар”. Әлихан жазып отырғандай, бiрiншi бағытты татар-ноғай, ... ... ... ... алған қайраткерлер ұстанды. Екiншi
бағыт батысшыл, Еуропа мәдениетi негiзiнде болды, олар ... ... ... ... Бұл, бiр ... ... Шоқан, Ыбырай,
Абай қалап кеткен “батысшыл” қозғалыстың сабақтас жалғасы болса, екiншiден
– жәдидшiлдiктiң жаңа ... ... ... ... сипаты
басымырақ келесi сатысы болатын қазақтың ұлт-азаттық қозғалысының екiншi
кезеңi қазақ даласына орыс ... ... ... басталады десек
қателеспеймiз. Жоғарыда айтылғандай-ақ алғашқыда жөн-жосықсыз басталған
колонизация 90-жылдардан бастап үкiмет ... ... ... ... ... 1892-93 жылы Сiбiр темiр жолы iске қосылғаннан ... ... ... ... ... мен Украинадан келген
босқындар қазақстанның сол ... ... ... ... мен ... ... ... лек-легiмен қоныстанып жатты. Мәселен,
Түркiстандағы жүргiзiлген ... ... ... ... генерал-
губернатор А.Н.Куропаткин өзiнiң бiр есебiнде: “қазақтар соңғы 30 ... ... ... 12 ... ... ... ... ол жерлер
қазақтардың өмiрлiк қажетiне керек пе, жоқ па, оған қарамай, 1904 жылы бiр
ғана Жетiсу облысында ... ... ... десетина жерi тартып алынды”,
- деп мойындады. (Красный архив, 1929, № 34, 65-бет). Егер де 1893 ... ... ... ... 4 ... десетине жерi тартып алынса, ... ... ... ... ... ... ... жылдар
аралығында – 17 миллион десетина жер келiмсектерiн үлесiне берiлдi. ... ... ... бас аяғы 45 ... ... ... ... үлесiне кеттi. Шаруаларды қоныстандыру Ресейдiң орталық
губернелерiндегi ... ... iске ... ... қатар,
келiмсектердi қоныстандыру ... ... ... ... билiгiн нығайтуды басты мақсат етiп алды [32].
Осындай саяси, жаңа, әлеуметтiк экономикалық аса ауыр ... ... ...... ... ... ... қабылдау мүмкiн
емес-тi. Бұл қазақ халқы ... аса ... ауыр ... ... ... ... дәстүрлi жүйелерi түгел жойылып, Қазақстан ... ... ... ... Туған жерi мен суынан жұрдай ... ... ... қоныстауы, табиғат байлықтарын жыртқыштықпен
талан-таражға салуы, дәстүрлi мал шаруашылығының ойрандалуы және ... мен ... ... - ... ... жер ... этнос ретiнде
жойылып кету қаупiне әкелiп тақады. Халықтың ұлттық мәдениетi мен ... ... ... ... тiлi күнделiктi пайдаланудан шығып, жойылуға
айналды.
Осылай күрделi де аса ауыр жағдайда тарихи сахнада орыс ... ... бiр топ ... ... шықты. Ол аз ғана топтың басында
Әлихан Нұрмұхамедұлы ... ... ... ... Мұхамеджан
Тынышбайұлы, Бақытжан Қаратайұлы, Жақып Ақбайұлы, Мiржақып Дулатұлы,
Жиханша Сейдалыұлы, ... ... ... Досмұхамедұлы, Халел
Досмұхамедұлы сынды зиялылар мен ақын-жазушылар тұрды. Ресей ... ... ... ... ... ... ... қарсылық көрсете алған
Кенесары қозғалысы және одан ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып, бұл зиялы
азаматтар күш-қуаты мол Ресейге қарсы ашықтан-ашық қарулы ... ... де ... ... анық ... Сондықтан да олар саяси ұстамдылық
танытып, отарлау мен ... ... ... беретiн басқа бейбiт,
конституциялық жолдар iздестiрдi. Атап айтқанда халқының ... ... ... ... ... жариялы түрде қорғауға
ұмтылды. Осы мақсатта олар патша үкiметiне оппозициялық бағыт ұстанған
орыстың ... ... ... ... ... Әлихан Бөкейхан
бастаған зиялылар тобы Ресейде конституциялық Республика ... ... ... ... ... - ... партиясымен қол
ұстасты, Мұхамеджан Тынышбайұлы және бiрнеше ... ... ... өнеркәсiп
иелерi ұйымдастырған саяси партияның Орталық комитетiне мүше болып кiрдi.
Алайда бұдан қазақ зиялылары Ресеймен ... ... ... ... ... пiкiр ... ... Бұл - қазақ зиялыларының саяси, қоғамдық-
әлеуметтiк жағдайды ескере отырып қолданған саяси тактикасы болатын.
Ал, олардың, яғни ХIХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... көсемдерiнiң ұстанған стратегиялық бағыты, оның
негiзi басқада едi ... ... ұлт ... арыстарының бiрi – Ахмет Байтұрсынұлының “қазақ”
газетiндегi 1913 жылғы 2 санында жарияланған бас мақаласынан анық көрiнедi.
Мақала ол былай деп жазды: ... ... ... ... орыс үкiметi
мен славян келiмсектерiн айтып отыр.С.Ж.) халiмiз қандай болар? Тарих
жолына қарағанда: ... жұрт ... ... ... жұрт аяқ асты ... ... Тұрғын жұрт күштi болса, келiмсек жұрт сiңiп, тұрғын
жұрттың түрiне ... ... ... ... де тең болса: бiр-бiрiнен
кем болмай, бiрiн-бiрi жем ... ... ... ... ... ... ұлт ... тұрмақ. Iстiң бәрi жалғыз-ақ тамақ асырап күн көруге
қалса, өз ... күн көре ... өзге ... ... ... ... ... асырап, қазақ тiршiлiк етер ғой.
Қазақ деген қашаннан өз алдына ұлт болып, Едiлден ... ... ... тұтас тұрған халық едiк. Арамызға әәр түрлi жұрт ... ... ... ... ... ұлты ... тұра аламыз ба? Осы
бiздiң төсекте ... ... ... нәрсе. Басқа жұртпен
араласқанда, өз ... ұлт ... өз ... тiлi бар, өз тiлiнде жазылған
сөзi (әдебиетi) бар жұрттар ғана тұрады. өз тiлiмен ... өз ... ... ... еш ... ... ... жоғалмайды. ұлттық
сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нәрсенiң ең қуаттысы – ТIЛ.
Сөзi жоғалған ... өзi де ... өз ... ... ... қосамын
дегендер әуелi сол жұрттың тiлiн аздыруға тырысады. Егер де бiз қазақ деген
ұлт болып ... ... ... ... ... ... ... де
сақталу қамын қатар ойлау керек. қазақтың осы күнгi iсiнiң бетiне қарағанда
һәм мұнан ... ... бетi осы ... ... тiлi азып ... ... ... жұрттан кем болмас үшiн оқымай тұра алмаймыз: оқымасақ
басқалармен қатар тiршiлiк ете ... ... ақ, ... ... ... осы ... ... тiлiмiздiң азып жоғалуы да анық”. Демек
қазатың ұлт-азаттық қозғалысы көсемдерiнiң алға қойған басты ... ... ... ... берi келе ... ... пен надандық
шырмауынан босату, халықтың сана-сезiмiн ояту, халықты оқыту-ағарту, сөйтiп
қазақ ... ... ... ұлттық жазба әдебиетiн қалыптастыру, яғни
халықтың жалпы ... ... ... ... ... ... ... “масадай” шағып “ояту” керек деп
түсiндi. Халықтың алдына олар ... жету ... ... ... Дүниеден төрiне тырысқандар төрден орын алып ... ... ... ... ... ... ... бара жатқанына қарап, бiзде солардың
iстегенiн iстейiк”, - деген талап қояды Ахаң [33].
Әлихан Бөкейханов 1866 жылы 5 ... ... ... берген
жауабынан) бұрынғы Семей облысы, Қарқаралы уезі, Тоқырауын болысының 7-
ауылында ... Ата тегі ... ... ... ұлы ... тарайтын төре
тұқымы. Арғы атасы атақты Көкжал ... ... ... хандарының бірі
Бөкей хан осы Көкжал Барақтың баласы. Бөкейден ... одан ... ... ... ... ... жылы туралы деректер әр түрлі. Себебі оның жасы ... ең ... ... ... ҚР ... архивінде сақталған
құжатта қайраткерді Қарқаралы ерлер приход училищесінің дайындық бөлімінде
1878/79-жылының 1-ші жарты ... оқып ... 23 ... ... ... ... ... ведомосіндегі деректе, Әлекең училищеге 1878 жылы ... ... жасы 11-де деп ... Яғни ... жылы 1867
болмақ. Бұл жыл Әлекеңнің өзі көрсеткен 1866 жылға ... ... ... жылы ... ... ... керек.
Әлиханды әкесі тоғыз жасында Қарқаралыға апарып, жергілікті молданың
қолына оқуға береді. Бірақ зерделі бала ... ... гөрі ... оқып ... сауаттылығын аңғарып, қаладағы үш кластық
бастауыш мектепке өз ... ... ... ... ... ол Қарқаралы
қаласының үш жылдық училищесіне түсіп, оны да «өте ... ... ... ... ... ... он алты ... Әлихан Омбының техникалық
училищесіне қабылданады. Төрт жыл бойы ... ... ... ... ... мүмкіндік жасайды. Сөйтіп ол жиырма жасында Дала генерал губернатор
кеңсесінің ... хаты мен ... ... 200 сом ... ... ... Санкт Петербургке барып, Орман шаруашылығы иснтитутына
түседі. Ол ... ... ... сабақтарына қоса студенттердің саяси,
әдеби, экономикалық және тағы басқа үйірмелердің ... қызу ... ... ... 1890 ... ... және ... облыстары уездерiнде қазақ
жер пайдалануын зерттеумен ... ... ... қатысып, қазақ
халқының әлеуметтiк-экономикалық өмiрiне, мәдениетi мен тарихына ... ... ... ... ... 1896 жылы Ішкі ... министрлігі
жанынан Қоныс аудару басқармасы ашылды. 1905 ... ... ... ол ... егіншілік және мемлекеттік меншік министрлігінің қарамағына өтті.
Бұл мекемеге империя көлеміндегі қоныс аудару ... ... ... ... орындары Қазақстан аумағын ... ... бес ... Олар ... ... Ақмола, Семей, Сырдария және Жетісу ... ... ... бұл ... ... бәрінде қоныстандыру
мекемелері ашылды. Қоныстандыру мекемелері әкімшілік құрылымы тұрғысынан
ғана емес, жұмыс жасау ... ... ... ... да таза ... мекемелер. Қоныстандыру мекемелерінің өздері құрылған бетте
қолға алған негізгі жұмысы, ... ... ... басы ... ... ... ... учаскілерін жасау болды. Ф. ... ... Ә. ... 1913 жылы ... ... ... ... қалдырған Щербина нормасы қазаққа көп жер қалдырды,
қазақ ұтып кетті деп, ... ... ... бұрынғы қазаққа Щербина
нормасымен қалған жерді мінеп, неше қайтара кішірейтіп шұнтитып көшпелі
қазаққа деп жаңа ... ... [27, 15 ... жылы ... ... Порфириевич Швецов бастаған экономикалық
экспедицияның қатарына шақырылады. Сiбiр темiр жолы басқармасының шақыруы
мен қаржысына жасақталған бұл ... ... – Сiбiр ... ... мекендеген қазақтардың мал шаруашылығы жағдайын зерттеу болатын,
сол маңайдағы қой, жылқы және iрi қара мал ... ... ... ... ... ... ... алдына қойылған
мiндеттi айдағыдай орындап, бiрнеше iргелi ғылыми монография жазып шығады.
Ол монографиялар экспедицияның ... ... ... “Материалы по
экономическому обследованию районов Сибирской железной дороги” деген жалпы
атаумен бiрнеше том болып 1904/05 ... Том ... ... ... ... Ресейдің көрнекті экономист, географ ғалымдарымен бірлесе
отырып, «Россия біздің отанымыздың жалпы географиялық сипаттамасы» атты көп
томдық ... 1903 жылы ... ... ... ... 18 ... ... қатысқан. Ол қазақтар туралы шынайы мәліметтер келтіріп,
қазақтарды асқақтатады. ... ... мен ... ... ежелгі
мәдениеті мен тарихы сияқты қасиеттері анағұрлым озық ... ... ... кезеңiнiң” алғашқы жылдарынан-ақ көптеген ғылыми
қоғам мен ерiктi ... ... ... да ... ... 1896 жылы ол – ... императорлық География қоғамының Омбыдағы
Батыс Сiбiр бөлiмiне толық мүшелiгiне ... ... ... ... жұмыстары тоқтатылғаннан кейiн, экспедиция
құрамындағы оның орасан зор ғылыми ... және ... ... ... шаруашылығы секiлдi салаларындағы iргелi зерттеулерi
ескерiлiп, бөлiм мүшелерi оны ... ... ... мүше етiп ... ... Комитета) сайлайды. Батыс Сiбiр бiлiмiнiң 1901
жылғы 29 қараша күнi ... ... ... хаттамасы қолжазбасы Омбы
архивiнде сақтаулы. Ең қызығы – мәжiлiс хаттамасы (протоколы) ... ... ... оның өз ... ... ... ... Сiбiр бiлiмiнiң басқару комитетi мүшелiгiне ол нақ осы ... ... ... жыл. ... ... ... басқармасының чиновнигi қызметiнде
жүрген едi: “1905 жылы Бөкейхан Омбы переселен ... ... ... Бұл ... ... ... қатты
күйзелiске ұшырап, кең байтақ империя халықтарының, оның iшiнде колониалдық
тәуелдiкте отырған қазақ ... ... ... ... және ол ... ... даланы бұрын-соңды болмаған саяси митингiлер ... ... мен ... ... уақыты едi. Қысқасы осы
жылы басталған бiрнеше орыс ревоюциялық толқыны қазақ ... да ... едi. Iстiң ... ... ... ... ... халыққа едәуiр
бостандық беруге мәжбр болған кезеңi едi бұл.
1905 жыл, сондай-ақ, Әлихан ... ... ... дала
халқының дiни-саяси”, яғни ұлт-азаттық қозғалысының ұйымдастырушысы, дем
берушiсi әрi оның көрнектi ... ... ... ... кең
танылған жыл болатын. әсiресе осы жылғы “17 ... ... ... ... оның есiмi Омбы мен ... ... ... бетiнен және колониалдық үкiметтiң ... ... ... ... ... ... ... Мұның себеп-
салдары көп. Оның бiрi – Семей қазақтарының 1905 жылғы “ақ ... ... ... ... Бұл ... ... ... үкiмет алдына
қойған тұңғыш саяси талап-тiлегiнiң өмiрге келуi, оның орыс ... ... ... ... үлкен “себеп” болған …Әлихан-ды. Бұл
жайында қайраткердiң өзi бiр ... ... деп ... “18 ... кейiн қазақ өкiлдерi бас қосып, өздерiнiң мұң-мүддесiн, саяси
талап-тiлегiн тiзiп петиция қылып ... ... ... ... пошта қабылдамай қойды, онан соң петиция салынған ... ... (400 ... қалаға алып барсақ, дәл солай әурелендiк, ... бiр ... (760 ... ... ғана ... ... ... алды”. Одан кейiнгi – әйгiлi “қарқаралы оқиғасы”.
Полиция департаментiнiң құпия iс-қағаздарында ... ... бар: ... 14 ... күнi ... ... ереуiл болды. Жергiлiктi жандарм
өкiметiнiң анықтауынша, қазақтар арасындағы ең ... кiсi - ... ... ... Бөкейхан көрiнедi [35, 14-б].”. Шынында ... ... ... ... ерекше болды. Оны қайраткердiң өзi
“Все тайное станет явным” атты мақаласында тартымды суреттейдi: ... ... ... ... ... тапсырылған уйезде көтерiлiс
басталды, оны басу үшiн төтенше шара ... ... - деп ... ... хабар жеткiздi. Оған көмекке қазақтар аттандырғалы отыр
деген қауесет бар. Олай болатын болса, ... ... ... пен ... ... қалатын қаупi төнiп тұр. Мәселе сонда неде?
Төменде өз ... қоя ... мен ... ... танымайтын және
өкiнiшке орай, оның даласын ... ... ... ... ... ... ... жатқанын бiлген соң, қарқаралыға мынадай
телеграм-сұрау жiбердiм: “қарқаралы. Шыңғысұлына – ... ... ... ... қарқаралыға жүрiп кеттi. Оссовский ... ... ... ... ... Мен Мәскеу мен
С.Петерборға хабарлаймын. Бөкейхан. ... ... ... ... Байтұрсынұлы мен қаланың қазақ-орыс зиялыларының
қолы қойылған, барлығы 32 кiсi, ... ... ... ... ... ... ... телеграм алады да, ол хабарды және генерал-
губернатор бастаған жергiлiктi чиновниктердiң заңсыз ... ... ... ... министрi Шегловитовға және ... ... ... ... “земгорсоюз” секiлдi бедел-ықпалы мол саяси
ұйымдар мен газет-журналдарға жариялайды. Ресей ... ... ... оның бес ... ... телеграмы сақтаулы жатыр.
Астаналық басылымдарға, мысалға “Сын отечества” ... ... да ... ... ... А.Байтұрсынұлы, Жақып мырза
Ақбайұлы сынды қайраткерлердiң ... ... ... ... ... ... деп, оның ... әскер алдырып жазаға
тартпақ болғанда, Әлихан араға батыл араша түсiп, оның жоғарыдағыдай әрекет-
қимылының арөасында Ахмет, Жақып және бiр топ ... ... ... аман қалған едi. әйтсе де, Н.Бөкейханның жергiлiктi ... ... ... ... ... Атап ... оның бiрi “17 қазан
Манифесi” жарыққа шыға бере Омбы ... ... жер ауып ... ... ... ... ... конституциялы демократия партиясының
(немесе “Халық бостандығы” партиясы) Омбы қалалық комитетiн ұйымдастыруда
болған-ды. Кешегi ССРО ... ... ... ... байланыс
орталығынан келiп тскен архивтiк материалдардың бiрiндегi “1908 ... ... ... ... ... ... бiрi ... деген жолдары пiкiрiмiздi құптайды. Бiрақ ... ... ... ... өсе келе ... ... комитетiне дейiн
ұұлғайған кезi (Омбы қаласы ол кезде Ақмола облысына қараған) айтылып тұр.
құжатта айтылғандай, комитеттi ұйымдастырған және оның ... бiрi ... едi. Ал ...... басшылары мұнымен қоймай, “Манифесте”
берiлiп отырған сөз, баспасөз, сайлау, жиналыс, дiн ... ... ... ... қолдарына ал қызыл жалау көтерiп, саяси шеруге
(демонстрацияға) шығады. Мiне, ... ... ... басталған демонстрация
соңы қырғын қантөгiспен аяқталды. ... мен ... ... ... ... ... атты ... әскерiн шақыртып,
демонстранттарды қылыш пен қамшының астына алады, ат тұяғымен таптайды.
Мұны Әлиханның орталыққа жiберген шұғыл телеграмынан көремiз. ... мен ... оны ... оның ... ... ... ұстағанын абақтыға жауып, ұсталмағандарының соңыға жансыз ... ... Ал Омбы ... ... ... және ... ... пен Ә.Бөкейхан жасырынып, бас сауғалап жүрiп, 1905 ... ... ... ... қалалық және жергiлiктi қоғам
қайраткерлерi съезiне” барады: бiрi Сiбiр мен қазақ өлкесiне ... ... ... ... ... ... – бүкiл қазақ халқы атынан сайланып
барған-ды. Съездiң биiк мiнбесiнен Ресейдiң қол ... ... ... ... ... ... ... мұңы шағылып сөз сөйленедi: “Мен
Алтайдан Оралға дейiн, Сiбiр темiр жолы ... ... ... ... ... мекендеген 4 миллион қазақ халқының өкiлi боламын. Осындағы поляк,
аз орыс (малороссы) және ... ... ... ... ... ... бiр ... қайта оқығандай сезiндiм. Өйткенi бiзде де қазақ тiлiндегi
мектептер қуғынға ұшыраған-ды, бiздi де ... бас ... ... ... ... ... бiрлi-жарым iс қарай қалса, қазақ
тiлiн жолатпайды.” ... ... ... ... өкiлi ... деп
аяқтайды: - “Қазақтың ... күнi ... мұңы – ана тiлiн ... оның ... ... қарсы үгiт-насихат жұмысын жүргiзу
қарсаңында әсiресе ... отыр және ... ... менiң съезден өтiнерiм
– жергiлiктi тiлдердiң хұқын шектейтiн заңның тез арада қайта қаралуы ... Ұлт ... бұл ... ... Семейдiң “Семипалатинский
листок” газетi қысқартып басады.
Ал съезден кейiн ... ... ... “құпия iс-
қағаздарына” қарағанда, Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханды ... ... яғни ... ... дем ... ... душою”),
қозғалыстың теориялық ... ... ... агитатор”, “главный ... ... ... және оның ... ... ... ... туған халқы мен саяси әрiптестерi ғана емес, сондай-ақ колониалдық
үкiметтiң ресми жазалаушы ... де ... ... отыр. Яғни
Әлиханның ұлт-азаттық қозғалыстың серкесi (лидерi), ұлт көсемi кең танылған
уақыт – 1905 жыл ... ... Бұл оның өмiрi мен ... ... ... болатын [37].
Омбы қаласында орыс генералының қызына үйленедi. Тоқсаныншы жылдары
Петерборда ... ... ... тәмамдап, экономика саласынан
диплом алады. Ол ... ... ... ... қоғамдық, мемлекеттiк
жұмыстарға белсене ... ... ... Ал ендi оның жас ... Семей
медресесiнде оқыған-оқымағанын бiлмедiк, жалпы, Әлихан Бөкейхановтың өмiрiн
зерттеушi ғалымдар М.Асылбеков пен Э.Сейiтовтер «Ол 7 жасында ... ... ... ... бiлiм ... ... айтады сөз жоқ
[38].
Оны екі ғасырға жуық Ресей империясының қол астында отырған халқының
ауыр ... ... ... ... Қараңғылық пен надандықтың
шырмауында ... ... ... мен мәдениет керек екенін ұғады, елдің
тұрмысын, ... ... ... өзінің алдына мақсат етіп қояды.
Оқуын бітіріп, Омбыға оарлғанда ... ... ... қазақ
даласына жүргізген отаршылдық саясатына деген ... ... ... ... ... ... тетіктерін ашып берген
экономикалық қағидаларымен қаруланған, саяси астыртын күрестің түрлері мен
әдістерін үйреніп, білген, күрес ... ... ... бар ... ... Ол Омбыға келісімен қаланың саяси әлеуметтік, қоғамдық
жұмысына белсене араласады. «Халық бостандығы» ... ... ... ... зиялылары мен саяси белсенділерінің арасында осы партияның шағын
тобын ұйымдастырады.
Сонымен, ХХ ғасырдың ... он ... орта ... ... ... ісі ... бір ... түсті. 1904 жылы Петербургте
қоныс аудару және жерге ... бас ... ... ... үлкен және нақты қолдау алған бұл мекемелердің құқықтық статусы
да жоғары болды және ... ... ... ... ... анықтап, ол
жерлерге ішкі Ресейден орыс ... ... ... ... ... еді. ... ... Торғай облыстық комиссары қызметінде жүргенде
де Ә. ... үшін жер ... ең ... ... қала ... Министрлер
Кеңесінің төрағасы князь Львов өз нұсқауында “шаруаларға өздеріне тиесілі
жерге егін салуға кедергі ... ... ... ... ... ... ... болсын, елді азық-түлікпен қамтамасыз ... ... ... – деп көрсетіп, ал жерге байланысты дауларды ... үшін ... және ... комитеттер жағынан егіншілер мен жер
иеленушілерден тұрған татуластыру ... ... ... ... ... министрлігі “жері аз яки жерсіз шаруалар мейлінше жер
жыртып, егін егу үшін бос ... ... ... ... шаруалар биылша
пайдалансын” – деген нұсқау береді [39, 72-73 бб.].
Патша өкіметі өзінің отарлау ... ... ... ... түсті,
өлкенің байырғы тұрғындары ата қоныстарынан қуылып, ауа-райы қолайсыз,
жерлерге ығыстырылды.
Қазағым, ... ... ата ... қазақ болғалы мекен еткен.
Қазірде бәріңізді қуып шығып,
Орнына қала салып хахол жеткен.
Шығарған жер өлшеуге землемерлер
Қала үшін кеткен бізден ... ... шөп, тұщы ... бәрі ... оған хайлә қайда ерлер?
Қысқарып жер кеткен соң өрісіміз,
Қалды ғой жатақ болып хайран елдер, – деп [39, 33-34 бб.], ... ... ... ... ... өлеңге қосуы ойымызды дәлелдей
түседі.
Егер 1893 жылдан 1905 ... ... яғни 12 ... ... ... халқынан
4 млн десятинадан астам жер тартып алынса, 7 ... ... 1906 жыл ... жыл ... 17 млн. ... ... жер тартып алынды. Патша
өкіметі қазақ халқының ... ... ... ... иемденіп, қазақтарды ығыстыра берді, соңғылардың иелігіндегі
егіндік пен шабындық жерлердің көлемі күрт төмендеді. Бұның ... ... ... ... толықтай ықпал еткен еді.
Сол сияқты Әлихан Бөкейханов қазақ мәдениет тарихында ерекше орын алатын
Абай мұрасын да естен шығармады. Ол ... Омбы ... ... ... орыс ... Иван ... Гусевтiң айтуымен Шәкәрiм еңбектерiне
баса көңiл бөлiп, кейiнде «Қазақ» газетiнде «Қалқаман-Мамыр» поэмасы туралы
пiкiр ... тағы ... ... оны үнемi шетте Омбы, Петербор
қалаларында оқып, қызметте ... де, ... ... ... ... ... данышпан Абайдың өлiмiне байланысты алғаш
баспасөз бетiнде ... қоса ... ... ... ... Абайдың ұлы Тұрағұл және немере iнiсi Кәкiтай Ысқақұлымен бiрге
ұлы ... ... ... ... ... ... шығаруы, оның
Семейдегi өмiрiнiң ең ұмытылмас жарқын сәттерi болды. Мәселен, Алаш көсемi
Ә.Бөкейхановтың бұл ... ... ... ... ... Рысхан Мұсаұлы
«Абай өлеңдерiнiң алғашқы жинағы» атты мақаласында: «Ұлы ақынның өлеңдерi
кiм көрiнгеннiң қолында кетiп жоғалып, уақыт өткен ... ... ... жерi ... ... ... көше берерiн басқаның бәрiнен ... ... қам ... ... бiрi – Тұрағұл. Бұған айғақ iздеп алысқа
ат айдаудың ... жоқ, ... ... ... ақыны Ибраhим Құнанбай
ұғылының өлеңi. Бастырған: Кәкiтай, Тұрағұл Құнанбай ұғландары. ... ... ... 1909» деп ... ... мұны көрсе де ешкiм көрмегендей, бiле тұра бiлмегендей болып келуi –
о ... ... атын ... алу ... ... ... Абай мұрасының
баспадан кiтап болып шығуына қалтқысыз жанашырлық, қамқорлық жасаған .
Әлихан ... ... ... ... ... де баршылық» дей
келiп, «Әлихан Бөкейхановтың 1906 жылы 8 қаңтарда Семейдегi съезге қатыспақ
болып Керекуден келе ... ... ... ... ... ... Кереку
түрмесiне жабылғанын, осы кезде оның портфелiнде Абай өлеңдерi жинағының
қолжазбасы болғанын, оны аман сақтап қалу үшiн 5 мың ... ... ... ... ... тар ... ... шыққанын, арада бiр
жыл өтпей 1908 жылы түрмеге қайта ... ... ұлы ақын ... жылы ғана ... ... ... ... (Абай, 1992, №3). Ұлы ... ... бұл ... соңы Әлихан Бөкейханов пен ... ... ... қажы ... ... үлкен сыйластыққа,
достыққа келiп ұласқаны белгiлi. Әлихан Бөкейхановтың өзi де ... ... ... ... ... осы жайларды: «...1904
жылы Абай марқұмның өлеңiн кiтап қылып басыңдар деп балаларына хат жаздым.
1905 жылы апрель ... ... ... жазба кiтабын алып, Омбыдағы маған
келдi. 1905 жылы жазғытұрғы саясат iсi не екенiн бiздiң ... ... ... ... үйде ... жұма ... Пушкин, Лермонтов сөздерiн бiрге оқып, мәз-мәйрам болдық.Анық
таныстық. ... ... 1906 жылы ... ... ... ... ... деген Семейге хабар келген. Марқұм Омарбек пен Кәкiтай һәм ... ... ... менi ... ... ... қарсы үш атпен «Б»-ны
жiберген. Бұл мен ... ... бiр көш қана ... ұсталғанды естiп,
кейiн қайтты. Бiрақ ол күнi мен Б-ға жолықсам да, қашпақ емеспiн. Мен ... ... ... ... қазақты қор қылмай ма? Мен осы шартпен 1908 жылы
Семейге келдiм. Мен ... ... ... ... ... ... Кәкiтай,
Тұрағұл әдейi қалаға келiп, тағы бiраз күн көңiл көтерiп, шат болған едiк.
Мен абақтыда жатқанымда, олар тағы ... ... ... өзге ... ... Мен ... ... соң, бiр түн Қаражан үйiнде бiр
болып, менi Қарқаралыға Омарбек, ... ... ... хош ... ... ... ... бел бермеймiн деп, қарысып, тiстенiп, ... ... ... ... ... ... ... қатты деп ойладың
ба? Есiл ер шырақтарым-ай! Сонан берi Омаш, Кәкiштi көргенiм жоқ. ... ... ... ... ... деп ... ... еске алады.
Мiне, жоғарыда аталған бұл дереккөздер Әлихан Бөкейхановтың Семейдегi
жылдарынан бiрқатар ... ... ... бередi [40].
Әлихан Бөкейхановтың осы ... ... ... патша
өкiметiнiң органдары тарапынан саяси қуғын-сүргiнге түсуiне қандай оқиғалар
басты ... ... едi? Бұл өзi, ... ... ... ... ... қазақ даласында ұлт-азаттық қозғалыстың бел алып
өрiстеуiне айтарлықтай ... ... ... ... болды.
Нәтижесiнде, 1905 жылы Семей губерниясына қарасты Қарқаралы ... ... ... Алаш көсемi Ә.Бөкейхановтың басшылығымен тұңғыш қазақ
съезi болып өттi. Онда ... ... ... ... ... күштi
наразылық бiлдiрген қазақ қоғамының бiрнеше баптардан тұратын басты саяси
талап-тiлектерi айтылды. Ал, «Қарқаралы петициясы» деп ... бұл ... ... ... Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Жақып Ақпаев сынды
ұлт зиялылары болды. Осы орайда, «Қарқаралы петициясына» қатысы бар» деген
күдiкпен Ә.Бөкейханов ... ... одан ... Омбы ... едi.
Алайда, ол 1906 жылы патшалық Ресейдегi I Мемлекеттiк Думаға сайлау
науқаны ... ... ... ... ... ... болып ұсынылады.
Сөйтiп, депутаттық мандатқа ие болған Ә.Бөкейханов түрмеден босатылып,
Семейде өз ... ... ... ... ... бұл ... ғалым М.Қойгелдиев «Ұлттық саяси элита» кiтабында 1905 жылдың
соңында Оралда бес облыс өкiлдерi бас қосқан ... ... ... Қазақстанда кадеттер партиясын құруға белсене ... ал 1906 ... 10 ... Семейдегi сайлаушыларымен кездескен
жиында ... ... ... ... ... ... ... орай отырғандардың оған қосылуы ... ... ... Шәкәрiм Құдайбердиев және тағы басқалардың шығып
сөйлегендiгi туралы деректерге сiлтеме жасайды. 1905-1907 жылдардағы Әлихан
Бөкейхановтың ... ... ... қызметi оның халық депутаты,
қазақ кадет партиясы басшыларының бiрi ретiнде Петерборға I ... ... ... ... одан ары ... ... ... тарауы және Финляндияның Выборг қаласындағы «Выборгское воззвание»
деген үлкен саяси оқиғаларға қатысуымен жалғасады. Алайда, ел ... ... ... ... ... ... ... патша
өкiметi органдары тарапынан Алаш ұлт-азаттық қозғалысы қайраткерлерiн қайта
қуғындау басталады. 1908 жылы Әлихан Бөкейханов ... рет ... ... ... Ал Жақып Ақпаев болса, ... өлiм ... [40, ... осылайша өз ортасында жүріп, алғыр да пысық Ә. Бөкейхановтың
көзқарастары қалыптасты. Ол ... ... ... ... жер ... мен
ұлт болмысына деген ой-пікірлерін қалыптастыра отырып, болашақ қоғамдық-
саяси күрескер ретінде шыңдалған еді.
1.2 Ә.Бөкейхановтың ... ... ... ... ... ғасыр басындағы ұлт зиялылары қай қырынан ... ... ... ... ... мен осы ... ірі-ірі оқиғалар әсер
етті. Олардың қатарында 1905-07 жылдардағы орыс революциясы әсер еткен еді.
Біз жоғарыда бұл іске Әлихан ... та ... ұлт ... ... үлкен үміт күткенмен, оның үміті көпке созылмағандығын көрдік.
Яғни ол патша үкіметінің назарына ілініп, соңы қамаудан бірақ ... ... да ұлт ... ... ... ... жағдай еді.
1906 жылы Омбыдан шығатын кадеттік «Голос степи», ... және ... 1908 жылы ... жарық көрген меньшевиктік
«Товарищ», кадеттік «Речь», ... ... ... ... жж. «Дон ... банкі» бөлімшесінде жұмыс істеді.1911-14
«Қазақ» гәзетін ұйымдастыруда және оның жалпы ұлттық деңгейге көтерілуіне
зор еңбек ... ... ... ... масондарының 1917 жылы патшаны тақтан құлатып,
Уақытша үкiмет ұйымдастырудағы ... рөлi ... ... бұрынғы
мақалаларымызда айтылған. Сондықтан Ә.Н.Бөкейханның масон болуының басқа
жәйттерiне тоқталып жатпаймыз. Ендi ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған архивтiк құжаттардың келесi бiрiнде
1914 жылы оның ... ... нi ... және ... ... газетi
беттерiнде бiрнеше рет колониалдық үкiметтiң Қазақстанда ... ... ... ... сынап мақала жазып жариялағандығы айтылады.
Мұнда қайраткердiң “Речь” газетiнде /23.1.1913/ жарияланған ... ... ... ... ... ... айтып отырса керек.
Ал құжаттар бойынша, 1915 жылы ... ... ... ... ... ... 1915 жылдың қазанында ... ... ... ... ... ... ... қатысады; 1917 жылдың қаңтарында
партияның Самар облыстық комитетiнiң ... ... бiрi ... Бұл ... ... 1914 ... шiлдесiнде және 1915 жылдың
мамыры мен ... оның II ... ... ... ... ... қоғам қайраткерi – Александр Керенскиймен үш рет кездескендiгi
мәлiмденедi. Бұл кездесулердiң қыр-сырына тоқталып жатпаймыз. ... ... оның ... болуына тiкелей қатысты. Осы жоғарыда ... ... ... зер ... ... ... ... Самарға жер
аударылғаннан кейiн туған жерiнiң хал-жағдайын, халқының мұң-мүддесiн
ұмытып, тек өз басының ... ... қуып ... ... ... мүмкiн.
Шындығына келгенде олай емес. Керiсiнше ол ... ... ... ... ... мақсат-мүддесi - қазақ халқының тәуелсiздiгiн алып, ұлттық
автономиясын құру ... ... да ... ... ... ... да доғарған жоқ, ... ... ... ... ... ... ... даласында екі ағымның болғаны белгілі. Бірі
Бұқар мен ... ... бет ... ... ... ағым,
екіншісі негізінен Батыс өркениетін үлгі тұтқан ... ... ... екінші ағымның басында Әлихан бастаған орыс мектептерінен тәлім тәрбие
алған озық ойлы қазақ зиялылары ... Бұл топ ... ... ... империясына қарсы ашық күреске шығудың әлі ерте екенін анық ... ... ең ... халықтың сана сезімін оятатын жағдай жасау
керек деп білді
Бар күш қуаттарын осы мақсатқа жұмылдырады. ... ... ... ... ... ... жансыздары мүмкіндік бермейді.
Солардың көрсетуімен қуғынға түседі, түрмеге қамалады. ... ... ... қара тізіміне ілігіп, бақылауда жүрген Әлихан да
тыс қалған жоқ, ... ... ... ... ... ... қаласына жер
аударылып, онда тек ғылыми-шығармашылық ... ... ғана ... жылы жер ... мерзімі бітіп, Самардан Орынборға келген Әлихан
бірден қаланың қоғамдық, саяси өміріне ... ... ... ... ... ... ... сайланады.
Бүкіл мағыналы өмірін халқының азаттық алып, еркін ел болуына арнаған
аяулы азаматтың соңғы демі біткенше сол мақсат ... ... ... ... Ол ... ... және қалалық қоғам қайраткерлері ... ... I ... ... және ... халықтары съезінің
депутаты, IV Мемлекеттік Думаның мұсылмандар фракциясының Бюро ... ... үшін тағы бір тізе ... тұс ... ... 1916
жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысуы болатын. Аталған күрес халқының
болашағы үшін ... ... ... Ә. ... ... ... ұлтының
амандығын ойлады. Яғни, осы тұста патша үкіметі 1916 ... ... ... ... бойына жүзеге асырылып келген қоныстандыру саясатын
өршітті. Орыс, украин ... ... ... үшін ең ... тартып алды. 1914 жылдың ортасына қарай ... ... ... ... ... ... көлемі 45 миллион десятинаға жетті [41, 58
б.].
Бірінші дүниежүзілік соғыс ... ... ... ... езгінің
бұрынғыдан да күшеюі, соғыс қажеттілігі үшін жиналатын алым-салықтың
қисапсыз өсуі ... ... ... ... ... зиялы
қауымын қатты ойландырды. Бұл пікірді нақтылай түссек, бірінші дүниежүзілік
соғыстан ... ... таба ... ... ... ... қара
жұмысына шақыру туралы 1916 жылы 21 маусымда жарлық шығарады. Патшаның бұл
маусым жарлығы отқа май ... ... ... ... ... ... ... қарулы көтерілісін туғызды.
1916 жылдың 15 ғыркүйегiнен бастап 19-31 жас арасындағы қазақ жiгiттерi
майдан жұмысына алына ... Сол ... ... ... кiсiлердің
көрсетуiне қарағанда, үлкендi-кiшiлi қалаларды аттанып бара ... ... ... ере ... лық ... ... ... алынған жiгiттердi жөнелтерде жер қайысқан адам – еркек, әйел, у-шу,
азан-қазан, жылап-сықтап, кетiп бара ... ... ендi ол ... жаза гөр деп, ... ... күңiренттi, қайғырды, қан
жұтты, сарғайды, сандалды, ... ... қана ... ... туғандай
болды,- деп жазды. Бұл бұрын мұндай iстiң не екенiн бiлмеген, азаматтарын
алып жатқан мемлекеттiң ... ... ... ... ... да оынң ... iсiне ... деп қарайтын қарапайым, панасыз,
момақан, ... ... ... ... ... 25 ... ... кейiнгi уақытта шын мәнiнде
бүкілелдiк ұйымдастырушы ... және ... пiкiр ... ... ... ... 22 ... күнгi бас мақаласында жұмыскер
жағдайының мәселесi бiздің ... ... ...... ... оңай мәселе емес.
…Ә.Бөкейханов осы жолы Земскi одағы Бас комитетiнің төрағасы князь
Львовпен болған келiссөздер нәтижесiнде майдан жұмысына ... ... ... үшін ... бөлiмiн ашу жөнiнде келiсiмге келдi. Ол
бөлiмге мынадай мiндеттер жүктелген едi.
1. Қазақ, ... ... ... алынған жерлерде тамақ беретiн, ауру-
сырқауларын қарайтын орындар ашу ... ... ... ... ... жолдарда, темiр жол станцияларында ашылмақ болды.
2. Жұмысшылар орналасқан жерлерде жоғарыда аталған iстерден басқа ... ... ... ... ... даласында, Түркістанда бурят жерiнде түрған жұрттардан өзiне
көмекшiлер ... ... ... киiм, ... қой етi, ... шекпен, терi шалбар, тон, тымақ, киiз сатып алу, артында қалқан
туған-туыстармен бiрiгiп кеткен жiгiттердің ... ... ... ... Союз ... жақсы қызметтi, - деп жазды Бөкейханов, -
атқаруға бiзден, ... ... зор ... ... [24].
Ә.Бөкейханов бастаған бұратана бөлiмi өзiнің Мәскеу, Минск, және Киев
сияқты қалалардағы Земскi және ... одақ ... ... ... ... ... ... түрлi өтiнiш
хаттарында жiгiттердің бiрқалыпты жұмыс жасауына қажет шараларды қарастырып
отырған болатын. Мәселен, ... ... және ... ... ... атынан жасалған баяндамада билiк орындарында жiгiттердің тұрмысына
байланысты 10 тармақтан тұратын ... ... ... ... үшін ең ... ... ... жұмысшыларға дәрiгерлiк
көмек көрсету әрi ұйымдастыру iсi болды.
Ә.Бөкейханов ... ... ... Майданда науқастанған жiгiттердi
земскi союздың майданындағы ауруханаларына ... Онда ... ... ал ... ... орысша тiл бiлмеген едi. Бiр
өкiнiштiсi сол, Ә.Бөкейхановтың қазақ дәрiгерлерiне арнаған үнi ... ... ... ... қана ... жетiп отырған
болатын едi. Ол ... ... ... наурыз айының басында келiп
жетедi. Аз уақыттың iшiнде оның ... ... ... ... ... ... аса ... болған едi. Ол жөнiнде ... ... ... ... Нығметтолла Қайымекеұлы «Қазаққа»
Доктор Әбубәкiр Алдияров жақсы қарап, көп пайдасы тиiп тұрған ... ... ... ... үшін ... жарылқасын айтамыз, - деп
жазды ... жылы 28 ... ... бұратан бөлiмi өз жұмысын тоқтатады.
Минскiдегi бұратана бөлiмi жабылып ... Iстiң ... ... ... бұратана столына тапсырдық. Аурулар, өлгендер ... ... ... ... сол ... бөлiмнен мағлұмат сұрау
керек, деп, оның адресiн хабарлайды бөлiмнің бастығы ... ... ... ... ... барҚан қазақ зиялыларының ең соңынан
қайтқаны ... емес едi. ... осы ... ... ... ... ... Смоленск, Вязьма, Орел, Пенза, Сызран, Самар қәм басқа сондай
қалаларға жiбердiк, ауру қәм ... ... ... ... ... қәм әр
жерде қалған жiгiттердi бiр белгiлi орынға жинап, елiне қайтаруға деген
мәлiметтердi ... ... 1917 ... ... соңы ... ... майдандағы
жұмысқа алынған жiгiттердің соңынан оларға қызмет көрсету Үшін барған қазақ
зиялылары, тарихының азаматтық ерлiкке толы бiр кезеңi ... едi. ... ... де, ... үшін, сол елдiктiң ертеңi Үшін болған аласапыран
күрестің жарқын көрiнiстерi болатын едi. Оның ... ... ... ... ... ... «Қазақ» газетi болды.
Патшалық билiктiң орнына келген Уақытша үкiмет бүкiл империя ... ... ... ... толық мойындамаса да, белгiлi дәрежеде,
онымен есептеуге мәжбр болған едi. Жаңа үкiметтiң қызметiндегi мұндай саяси
бағыт қазақ облыстарын ... ... де ... тапты. Ақпан революциясы
жеңгеннен кейiнгi уақытша жергiлiктi басқаруда, ел ... жаңа ... ... ... бола ... ... және ... айлары
iшiнде ескi әскери губернаторлық, уездiк, болыстық және ... ... ... ... кеттi. Олардың орнына уақытша үкiметтiң облыстық
және уездiк комиссарлық басқару жүйесi, сонымен бiрге облыстық, ... және ... ... ... комитеттер және олардың атқару
орындары қалыптаса бастайды. Мамыр және маусым ... ... ... ... ... жер ... және ... осы сияқты басқару
орындары құрылады.
1914 жылы Самарда өызмет iстеп жрген Әлиханды ...... ... ... ... ... 25 аралығында өткен
“мұсылман съезiне” өз арасынан өкiл етiп ... ... Бұл ... ... ... ... бас ... жиналысына империяның
түпкiр-түпкiрiнен 35 делегат, оның ... I ... ... ... 5 Дума ... қатынасады. қазақ халқы атынан ... ... ... Түркiстаннан Сералы Лапин, Қызылжардан /Петропавл/
Досан қажы Аманшы баласы, барлығы 6 өкiл ... ... едi. ... ... ... ... ... хал-ақуалы” туралы баяндама
жасайды1. өкiнiшке орай ... ол ... ... ... ... ... опық жеп ... орыс әскерiне көмек ұйымдастырамыз
деген жалаң мақсатпен үкiмет ... ... ... ... болып
келiсiледi. Комитетке қазақ халқы ... өкiл ... ... ... ... төрағасының орынбасары болып тағы бiр қазақ сайланған
болатын. Ол Сәлiмгерей ... ... ... ... ... ол ... ... сайланып барған-ды. Съезде құрылған “мұсылман комитетi”
кейiн 1916 жылы қазақтың солдат алынған ... ... рөлi ... болды.
1916 жылдың желтоқсанында Әлиханның бiр топ қазақ азаматтарының басы ... ... ... ... қара ... ... қазақ жiгiттерiнiң
жағдайын жақсартуды ойлап, Батыс майдандағы тыл жұмыстарын өз мойнына алып
отырған ... ... ... ... ашуы – жеке ... ... Ал оның ... съезi жұмысына араласқандығына оралатын
болсақ, Әлиханның туған халқының дiн, ... ... ... ... жалыны Орал, Торғай мен Жетісу
облыстарын түгелдей қамтып, Ақмола өңірінің кейбір аудандарына ... М. ... ... ... бірінші дүниежүзілік соғыс
тұсында үкімет саясатына қарсы болған жоқ, қайта бейімделу бағытын ... 169 б.] – деп ұлт ... ... жылдарында елді үкіметтің
саясатына қарсы шықпауға шақырып, мұндай көтерілісте ... ... ... ... ашық ... ... де ... Себебі, елге жазалаушы әскер шығып, ең алдымен ... ... ... шаруа мен малының күйзеліске ұшырайтынын сезді.
Осы тұста А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ә. ... ... ... ... ... ... ... тобы бірінші
кезекте елдің аман қалу жағдайын ойлады. Олар елді патша жарлығын орындамай
үлкен қантөгіске ... ... ... ... ... ... адам алмай тынбайтынын түсінген қазақ зиялылары мәселен, Семей
уезінде жеті болыстың ақсақалдары мен ел ... ... ... ... ... ... ... өлкесінде М. Тынышбаев
елді сабыр сақтауға, босқа қырылып қалмауға шақырған үндеулер ... ... [43, 95 ... жылы ... ... қаласында Ә. Бөкейханов ... ... ... ... ... майдан тылының
қара жұмысына ... ... ... ... арналған
бүкілқазақстандық кеңес болып өтеді. Кеңес ... ... ... Семей,
Орал және Торғай ... ... ... ... ... ... айтсақ: “Бұл Кеңес кешегі кеңестік
тарихнамада сыңаржақ түсіндіріліп келгендей, патша ... ... ... ... ... ... ... көмек
көрсету үшін шақырылған жоқ, керісінше, мүмкіндік болған жағдайда қазақ
жігіттерін ... ... ... ... ... ... ал майдан жұмысына алынғандар мен олардың отбасыларына
мемлекет тарапынан ... ... ... қарастыруға арналды”
[43, 64 б.]
Ал енді осы кеңес жұмысында қабылданған 17 тармақтан тұратын түрлі талап-
тілектерге мән ... ... ... ұлт зиялыларының сөз жүзінде патша
жарлығына қолдау білдіргенмен, іс ... оған ... ... ... Олар ... жағдайда қазақ даласында қантөгісті болдырмаудың
бейбіт жолдарын таңдап алған еді.
Алайда ... ... ... ... халқына дегенін істеп, соғыс
майданының қара жұмысына әр ... ... ... ... Бұл ... ... туындап, ең бастысы қазақ жігіттерінің орыс тілін білмеуі
жат жерде қиынға соқты. Қайтсек қимыл бағытымыз халыққа жөн ... ... ... ... сенімінен шығамыз, деп шарқ ұрған қазақ
интелегенциясы бұл жағдайға орай ... ... ... сан ... білдіріп отырды. Мәселен, қазақтың ұлттық интелегенциясының
танымал көшбасшыларының 1916 жылы 11 тамызда ... ... ... ... ... деген үндеуі халық жағдайын ойлаудың тағы
да бір қамы еді. Аталған ... Ә. ... А. ... ... ... былай деп жазған: “... Отан қорғау ісіне көмегі тиер деп,
біз жұмысқа ... ... ... ... ... ... бұған
көнбеске болмайды. Көнгенде – шаруаға кемшілік те ... ... ... да ... ... ел ... бұзылмас. Көнбегенде көретіні ауырлық-
бағынып тұрған хүкіметтің жарлығынан бас тартсақ, жау жағадан алғанда, ... үйде ... деп, ... ... ұшын ... ... құр ... қоймас күш жұмсар, ол күшті законге сүйеніп істер”.
Аталған ой ... ... ... ... ... тағы да қазақ
шаңырағын шайқалтпай, аман алып қалу ... ... ... ... ... олар, ең алдымен, халықтың сана сезімін оятатын жағдай жасау
керек деп білді. Бар күш ... осы ... ... ... ... жұмыс істеуіне жандармерия басқармасының жансыздары мүмкіндік
бермейді. Солардың көрсетуімен қуғынға түседі, ... ... ... ... ақ ... қара тізіміне ілігіп, бақылауда ... да тыс ... жоқ, ... ... ... қамалып, кейін Самар
қаласына жер аударылады. 1916 жылы жер ... ... ... ... ... ... бірден қаланың қоғамдық, саяси өміріне араласып
кетеді. Қаланың қазақ тұрғындары атынан қалалық думаға сайланады. Ол ... ... үміт ... ... ол үміті ақталмайды. Уақытша үкімет,
оның ішінде өзі ... ... ... ... ... ... ... беруге қарсы болады.
Міне, Әлихан Бөкейхановтың осындай белсенді саяси ... ... ... оны қазақ даласынан аластап, Самара қаласына жер
аударады. Әлекең, онда 1908-1917 жылдары ... ... ... тыныс-
тіршілігінен қол үзбей «Қазақ» газетіне «Қыр ... ... ... ел
тіршілігінің өткір де түйткіл мәселелеріне ден қойған мақалалар жазады.
Қорыта кетер болсақ, Әлихан Бөкейхановтың өскен ... мен ... ... лкен ... толы ... Ол ХХ ... басында түрлің тарихи
оқиғалаврдың куәсі бола отырып, елі мен жері үшін күресудің қажет екенін,
яғни ... ... ауыр ... ... ... Сол ... де болшақ
қайраткер өскен ортасындағы жайттар арқылы шыңдалып, ... ... ... ... білді. Ұлты мен ұлтының болашағы үшін күресуді өзіне
міндет ... алуы осы ... ... десек артық болмас еді.
2 Ә.БӨКЕЙХАНОВ ХХ ҒАСЫРДЫҢ ІРІ ТҰЛҒАСЫ
2.1 Ә. Бөкейханов және ... ... ... ... ... сияқты алып империяның Петербург, Мәскеу
сияқты орталық қалаларында жеңіске ... ... ... аз ... ... ... тарап, коммунистер билігі толықтай орнады.
Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов және олардың саяси ... ... ... бұл ... ... соғысында тарих
сахнасынан еріксіз ығыстырып шығарды. Алаш ... үшін бұл ... іс ... мен ... сынға түскен тұсы болды. Ендігі
тұста олар жаңа билікке мойын ұсына отырып, халықтың ... ... ... ... Осы ... Т. Шонанұлы да жаңа билікке бейімделу
қажеттілігін түсіне отырып, ... адал ... ... ... ... ... ... қалыптасқан түрлі саяси жағдай оған басқадай жол таңдау
мүмкіндігін қалдырмаған еді.
Ахмет ... ... ... Алаш қозғалысына қатысқан қазақ
зиялыларының кеңес үкіметінің жұмыстарына тартудың әлеуметтік және ... ... К. ... ... ... Жаңа ... ... қоғамының біліміне зәру болды, олар мәдени құрлысты
кең көлемде және қарқынды жүргізуге қызмет етеді.
2 Бұл ұлттық келісімді азаматтық ... ... ... ... ... ... дейін қазақ қауымының белгілі бөлігін ерткен
“Алашорда” жетекшілеріне ... ... ... ... тигізетіні
сөзсіз” [45, 108 б.].
Бұрынғы Алашорда жетекшілері осылайша кеңестік жүйе қызметіне тартылып,
жаңа ... жас ... ... ... ... және ұлт
болашағын тағы да бірінші кезекке қойды.
Әлиханның саяси көзқарасының пісіп, жетілуіне, кейін ... ... ... ... әрі қазақ ұлт азаттық қозғалысының
ұйымдастырушысы және ... ... ... ... ... ретінде
шыңдалуына Омбыдағы күндері ерекше ықпал етеді. XX ғасырдың басында қазақ
даласында екі ағымның болғаны белгілі. Бірі ... мен ... ... дәстүршіл, панисламшыл ағым, екіншісі негізінен ... ... ... ... ... ... Осы ... ағымның басында Әлихан
бастаған орыс мектептерінен ... ... ... озық ойлы ... ... Бұл топ саяси ұстамдылық танытып, Ресей империясына қарсы ашық
күреске шығудың әлі ерте екенін анық ... ... ең ... ... сана сезімін оятатын жағдай жасау
керек деп білді. Бар күш қуаттарын осы мақсатқа жұмылдырады. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... Солардың көрсетуімен қуғынға түседі, ... ... ... ... ақ сенімсіздердің қара тізіміне ілігіп, бақылауда жүрген
Әлихан да тыс қалған жоқ, ... ... ... ... кейін Самар
қаласына жер аударылады. 1916 жылы жер ... ... ... ... келген Әлихан бірден қаланың қоғамдық, ... ... ... ... қазақ тұрғындары атынан қалалық думаға сайланады. Ол ... ... үміт ... ... ол ... ... Уақытша үкімет,
оның ішінде өзі мүшесі болып жүрген кадет партиясының көсемдері қазаққа
автономия беруге қарсы ... ... ... ... тiкелей себепшi болған жағдай
Уақытша Үкіметтiң басқа да шет ... ... да ең ... ... ... ... шеше ... әлжуаз, тұрақсыз саяси билiкке
айналуы, оның арты бүкіл империяны қамтыған анархия, зорлық пен ... едi. ... ... ... жер ... шешуге бағытталған
әрекеттiң болмауы, атты казак әскерi, қарулы солдат пен ... ... ... ... ... ... өрши ... соның
айғағы болатын.
Алаш автономиясының Алашорда аталған (Алаштың ... ... ұлт ... құрамына 15 адам сайланды: Уәлихан Тынышев (Бөкей
ордасы), ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Бiрiмжанов (Торғай облысы), Халел Ғаббасов ... ... ... ... ... Мұстафа Шоқаев (Сырдария облысы).
Облыстардан тыс Алашорда құрамына Әлихан Бөкейхан, Жақанша ... ... ... Тынышбаев, Бағыткерей Құлманов, Жағып Ақбаев,
Базарбай Мамытов, Отыншы …Әлжанов сайланды.өкiметтiң осы 15 ... ... ... ... әр түрлi өңiрiнен тағы да 15 кiсiнің
кандидатуралары бекiтiлдi [46].
Алашорданың (Алаштың ордасы-ҮкіметтiҢ) ... ... ... ... ... Ұш ... - ... Бағыткерей Құлмановтың және ... ... ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов - 40
дауыс, А.Түрлыбаев – 20, ... 19 ... ... Көп ... ... ... болып сайланды.
Алаш автономиясы аталған ұлттық мемлекеттiк тiк түрғызу үшін және
тек қана ... ... ... Қана ... ... ... жауы – ... күресу үшін Алашорда көсемдерi
халықтық милиция атанған ұлттық әскер құру мен ... ... ... ... одақтасу iсiне үлкен мән бердi. Сондықтан екiншi жалпы
қазақ сьезi милиция ... құру ... ... ... оның ... ... ... облыс пен әрбiр уездегi санын анықтап, оларды
соғыс өнерiне үйрету мен ... ... және ... ету ... ... ... ... Орталық Совет Үкіметiнің басшысы
В.Ленинмен және ұлт iстерi жөнiндегi халық комиссары ... ... ... екi ... серiгiн – Халел мен Жақанша Досмұхамбетовтарды
жiбердi. Әлихан Бөкейхановтың тiкелей тапсырмасымен 1918 жылғы 2 ... ... ... пен ... төте сым ... арғылы Алашорда мен Совет
өкiметiнің арақатынасы жөнiнде келiссөздер жүргiзiлдi. Осы ... ... ... ... ... етуi ... ... Россиядағы барлық автономиялы халықтардың кiндiк өкiметi деп
тануға болды. Халел және Жақанша Досмұхамедовтердің Москвада ... ... ... мен ... сымы ... ... жүргiзiлген
келiссөздерден Орталық Совет Үкіметiнің ынтымақ пен ... ... ... ... ... ... ... халғына
таптық жiктеуге негiзделген советтiк тұрпаттағы ... ... ... анық ... [46. ... жылдың жазына қарай Алашорда бастаған күштер және большевиктер мен
советтердің ... ... ... ... ... ... ... өкiмет үшін ашық ... ... Көп ... ... басым көпшiлiгi ақ гвардияшылар мен олардың одақтастарының
қолында қалды. Тек қана Бөкей ордасы мен ... ... ... ... қана ... құрылыс тоқтаусыз жүрiп жатты. Азамат
соғысы жағдайында Алашорда мен ... ... ... ... ... ... ала ... алғашында Омбыдағы Сiбiр ... ... мен ... арқа ... ... өз мүмкiндiктерiне орай бүкіл қазақтық екiншi
сьездің шешiмдерiне сәйкес Алаш автономиясын нығайтып, баянды ету ... ... ... өкiметiнің орнына Алаш автономиясының басқару
органдарын құру: автономияның сан-салалы өмiрiн реттейтiн ... ... ... ... халықтық милиция түрiндегi қарулы күштердi құруға
кiрiсу, большевиктер басқарған саяси қарсыластарды қудалау сияқты және тағы
басқа ... ... ... ... ... ... отырады.
1918 жылғы маусым айында Алашорда заңдық күшi бар ... ... Атап ... ... ... ... Алаш автономиясы
территориясындағы совет өкiметi шығарған барлық деректердің күшін жою
туралы ... ... сол ... ... облыстар мен уездерде Алашорда
кеңестерiн құру жөнiндегi шешiм күшіне енгiзiлiп отырады. Маусымның 24-iнде
қабылданған тағы бiр қаулыда ... ... үш ... ... ... құрылғандығы жарияланып отырады. Осы әскери кеңеске ... ... ... ... мен ... ... бөлiмдер
ашу тапсырылады. Әскери кеңеске, - ... ... ... ... Үшін ... мiндеттерi жүктеледi [47].
Алашорда қабылдаған алғашғы заңдық мәнi бар маңызды құжаттардың бiрi –
1918 жылы маусымның 24-iнде Әлихан Бөкейханов, ... ... ... ... қол ... Алаш ... ... уақытша жер
апйдалану тәртiбi деген қаулы болды. Онда Бүкілресейлiк құрылтай жиналысы
жер ... заң ... ... ... деген жеке меншiктiң
жойылатындығы, жер мен су ... ... ... ... ... ... мен орыстар арасындағы жер дауын жергiлiктi ... ... ... ... ... жер ... байланысты
басқа мәселелердi шешудің тәртiбi көрсетiлген.
Алашорданың ұлттық-мемлекеттiк құрылыс саласындағы қызметiнің алғашғы
қадамдарында ... ... ... Алаш автономиясының қарулы
күштерi және ... ... ... ... құру ... мән берiлiп отырады.
1918 жылы шiлденің 24-iнде Алашорданың төрағасы Әлихан Бөкейханов ... ... ... ... ... Петропавл, Ақмола, Атбасар
тағы басқа уездерiндегi қазақ комитеттерi мен земство басшыларының атына
жолдаған жеделхатында ... ... ... шешiмдерiне сәйкес
Алашорданың өз ... ... ... ... бұл ... органдарын, милиция жасақтарын деру құру қажеттiгiн баса
көрсеткен болатын. Сонымен ... ... ... ... ... Үкіметiмен, Башқұрт автономиясымен одақтық қарым-қатынас
орнатқандығын, Семей облысындағы ... ... ... ... алғашғы
алаш жасақтарының құрылып, олардың Сiбiр ... ... ... ... күрес жүргiзiп жатқандығы туралы жергiлiктi
қазақ комитеттерiне хабарлап отырған болатын. Дәл сол күнi осы ... Орал ... ... комитеттерi мен земство басқармаларына
жолдап отырады.
Әлихан Бөкейханов ... өз ... ... ... ... Орал мен ... ... басшыларынан қару-
жарақ пен әскери инстиктуралар ... ... ... ... ... ... ... соғысы жағдайында Алашорда жетекшiсi өздерiнің басты саяси
қарсыластары большевиктерге қарсы нақтылы әрi ... ... ... ... ... болатын.
1919 жылдың соңы мен 1920 жылдың басында Алашорда мен Совет өкiметi
арасында жүргiзiлген келiссөздер ... ... ... ... ... ... ... қаулысына сәйкес Алашорда таратылды.
Советтiк негiздегi, пролетариат диктатурасы түрiндегi ... ... оған ... түра ... да ұлттық қоғамдық-саяси
қозғалыстар сияқты Алаш қозғалысы, оның 1917-1920 жылдардағы құрамдас
бөлегi ... ... ... ... ... автономияның қазақ
мемлекеттiгiнің Үкіметi – Алашорда, олардың халық таныған көсемдерi тарих
сахынасынан, ... ... ... осылай күштеп куылды.
Оның үстіне олармен жер мәселесі жөнінде ды ымыраға келе ... да, ... ... ... қазақтан сайланған тоғыз өкілді бастап барып, Томск
қаласында Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады. ... ... ... құрамында Қазақ автономиясы құрылмақ ... ... ... ... ... ... саяси ұйым Алаш партиясын
ұйымдастыруға кіріседі. Артынша, 1917 ... ... ... ... Қазақ автономиясы жарияланып, Ә.Бөкейханов сол
алғашқы Қазақ автономиялы республикасының тұңғыш төрағасы болып сайланады
[48].
Осындай ... ... ... ... пана ... ... ұлт
әскеріне арнап Жүсіпбек Аймауытов “Алаш ұраны” атты өлең шығарды. “Алаш
ұраны” ұлттық намысты оятуға, ... бас ... ... ... ... ... Оны мына өлең жолдары анықтайды:
Біз жүрген Алаштың шын кемеңгеріміз.
Егессек, ел бермес, Еңіреген ... ... ... ...Оқ ... ... оқ, ... қан, Шықсын қан қару жоқ.
Алаштың жолында жан қимақ ниетіміз!
Өлсек хақ, шаһитпыз .. сау қайтсақ боламыз.
Қазақтың шын ұлы.. ... жар ... ... ... ... ... ... [49].
Жүсіпбек Аймауытовтың қазаққа арнап рух көтерер өлеңдер жазуы, ұлттық
намысты, сана-сезімді ояту еді.
Алаш Орданың ... бұл ... ... ... 1918 жылы ... большевиктер тұтқындаған Сібір облыстық Думасының орнына құрылған
Уақытша Сібір үкіметімен ... Алаш Орда ... ... Дутовпен,
Самардағы Құрылтай жиналысы мүшелері Комитетімен (Комуч), Омбыдағы Уақытша
Сібір үкіметімен де байланыс жасады. Басталып ... ... ... ... ... ... айқындауды қажет етті. Сөйтіп, қазақ аутономиясы
өлкеде әлеуметтік-саяси негізі жоқ Кеңес үкіметіне ... ... ... ... ... ... ... үкіметі бастан-ақ қазақтарға ұлыдержавалық пиғыл танытты.
Олар Алаш қайраткерлерінің ел ... ... ... ... ... ... ... кездерде әскер күшін жасақтау, соғыстың бүкіл
салмағын халық ... арту т.б. ... ... ... ... Алашорданың белгілі бір үкімет органы ретінде ... ... ... ... қоймады. Архив деректері, Сібір үкіметінің ... ... ... ... батыл қарсылық білдіріп отырғанын
көрсетеді. Мұның соңы қазақ ... өзін ... тану ... ... ... ... ... белгісі» деп
айыптауымен аяқталды.
Бұдан кейін Алашорда Бүкілресейлік биліктен үміткер тағы бір ... ... ... ... мүшелері комитеті (Комучпен) қарым-қатынаста
болды. 1918 жылы 8 ... ... ... негізінен эсерлер басқарған бұл
үкімет, демократиялық принциптерге беріктігін бірден-ақ ... ... ... ... ... ... айында Комуч құрылып
жатқан басқа үкіметтердің қатарында Алаш Орданы да ... ... ... — Ә. ... А. ... Ж. және ... А. Бірімжанов, М. Тынышбаев, М. Шоқай және т.б. ... бұл ... та ... бармады.
Оппозициялық күштерді біріктіру мақсатында Комуч ұйымдастыруымен 1918
жылдың 8-23 ... Уфа ... ... ... жоғарыда аталған
қайраткерлер қатынасты. Бұратана халықтар атынан сөйлеген Ә. Бөкейханов
өздерінің ... ... ... ... ... екендігін айтты.
Кеңес жүріп жатқан кезде 11-қыркүйекте Ә. Бөкейхановтың төрағалығымен Х.
және Ж. ... М. ... У. ... Ә. ... ... ... ... төтенше мәжілісі өтеді. Онда ... ... бір өзі ... ал ... ... ... саяси жағдайға байланысты уақытша құрылған Ойыл уәлаяты
таратылатыны шешілді. Оның онына жол қатынасы нашарлығымен ... ... ... ... ... ... Бұл болашақта шақырылатын
Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы қарсаңында, бірауыздан құрылған автономия
бар екенін Кеңеске ... ... ... ... Кеңестің соңғы күнінде Уақытша Бүкілресейлік үкімет —
Директория жарияланды. Бірақ бұл Директория өзі жойылардан аз ғана ... ... ... бұйрығымен, бөлінбейтін Ресейді қалпына келтіру үшін барлық
облыстық үкіметтермен бірге Алашорданың орталық үкіметін ... ... ... ... ғана ... Орнына мәдени-тұрмыстық
мүдделерді басқаратын Бас Уәкілдік қызметін енгізді.
Бас Уәкілдік мәселесі 18-қарашада ... ... ... ... ... деп ... ... Колчак кезінде қаралды. «Николайдың
заманы мен тәртібі келген уақытта да» қазақ зиялылары көздеген ... ... Бас ... ... ... Ережені талқылап, оған
керекті материал жинау үшін ... ... өз ... жіберді. 2-мамырда
Семейге келген Ішкі Істер Министрлігінің өкілі Г. ... ... ... ... туралы жоспарын бір топ қазақ интеллигенттеріне
таныстырады.
1919 жылы 6-мамырда А. Бірімжанов, М. ... Р. ... ... С. ... Х. ... өлкені басқару туралы жаңа Ережеге
өз көзқарастарын білдіріп, Ішкі Істер министрлігінің «Бұратаналар» бөліміне
Семейден хат жолдайды. Онда ... ... құру ... ... ІІ ... ... 1917 жылдың өн бойында өткен облыстық
сьездердің қорытындысы болғанын, сол съезд шешіміне ... ... ... ... (Ресей мемлекетін қалпына келтіру үшін
Кеңес үкіметіне қарсы ортақ ... ... ... да ... ... ... ... қалпына келтіруге кедергі келтірмес үшін
ұлттық мүддені қоя тұрып, ... ... ... 1918 жылғы 4-
қарашадағы бұйрығына көніп отырғандарын, бірақ бұл жарлықтағы қазақ өлкесін
басқаратын арнайы ... ... ... ... кешігуі, қазақ халқын
алаңдатып тұрғаны айтылды [50. 173-174 ... әрі ... бұл ... ... ... өз ... ... емес, Омбыдағы үкіметпен келіссөз жүргізіп жатқан Алашорда өкілдері
пікіріне жүгіну жолымен шешу ... ... ... ... ... ... халқын басқару туралы Малахов әкелген жоспар-жобаға байланысты
өздерінің ... ... да ... Бас уәкілдік туралы. Алаш автономиясын құрайтын қазақ облыстарын
басқаратын Бас уәкілдік ... бір ... ... ... керек, ол
қазақ халқын ұлттық басқару органы болуы тиіс. Сондықтан Бас уәкілдік ... ... ... ... тек ... ... ғана бағынуы
керек. Сонымен қатар Бас ... ... ... ... Кеңес құрылуы тиіс. 2) Жергілікті жерлердегі басқару туралы. ... ... ... ... облыстық әкімшілік және ... ... ... ... ... бағынсын. Ол үшін облыс-уез,
болыстарда тікелей Бас ... ... ... ... ... ... земство түрінде ойлайтын, өзін-өзі ... ... ... ... ... земстволар (барлық ұлтқа ортақ) сол күйінде қалып,
ал болыстық земстволар қазақ, орыс халқының әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерінің
өзара айырмашылығы жер мен ... ... ... орыс ... болғаны жөн. Болыстардағы әкімшілік органы земство мекемелеріне
қосылып, оның міндеті ... бір ... ... 3) ... ... Діни ... ... жоғары инстанция — Бас уәкілдік
жанындағы Кеңес болып, ол діни лауазымдары бар ... ... Орыс ... ... шекаралас шет мемлекеттермен
байланысы туралы ... ... ... ... да адам ... деп ... қазақ даласын басқаратын Бас уәкілдік тағайындау туралы ... ... ... ... ... асқан жоқ. Мұның себебі, бір
жағынан ... ... ... ... Ақ ... ... екінші жағынан ұлттық қозғалыстарға ... ... ... тән ... ... ... Колчак билігінің өзінен болды.
Алашорда сонымен бірге Кеңес үкіметімен байланыс жасауға тырысты.
Халел және ... ... ... ... ... ... ... ісі жөніндегі халық комиссары Сталинмен келіссөз жүргізді. Мұның
нәтижесі — аутономияның мәдени ... ... ... ... ... өлкеде азаматтық бітімге келу туралы уәделер болды [51].
Алаш қайраткерлеріне Бүкілресейлік Орталық Атқару комитетінің 1919 ... ... және 1920 ... 15 ... ... ... жарияланса да,
Кеңес үкіметі күшіне мінгеннен кейін, олардың өткенін ешуақытта ... ... де ... жоқ. ... ... бүркеленген қудалау ақыры, ... ... ... ... Бұл ... аман қалған саусақпен
санарлық зиялы ... ... ... ... ... Қауіпсіздік
Комиеті назарынан тыс қалмады. Ал атылғандардың ... ... ... ... кейінгі Қазақстанның саяси тарихы бәрімізге белгілі. | ... 1920 жылы ... ... ... Автономиялық | ... ... ... 1936 жылы ... ... | ... республикасы болған тұсында қазақтар отаршылдық | ... қол ... жоқ. ... халқы өз тілін, дінін, | ... ... ... ... алдында тұрды. Өз тілінен | ... ... ... ... ... ... ... | ... ... ... ... осы ... ... ... облыстық |
|комитетiнiң төрағасы етiп Халел Ғаббасовты сайлап қайтады. ... жылы ... ... 5-13-ы ... ... ... екiншi жалпықазақ|
|съезiнде Алашорда үкiметi құрылғаны жарияланып, ал Алашорданың уақытша |
|тұратын орны Семей қаласы болып ... ... ол ... ұлы ... Абай және озық ... ... көзқарастағы орыс |
|демократтары Достоевский, Михаэлис, Долгополов, ... т.б. ... мен ... ... ... ... қазақ зиялыларының үлкен бiр тобы бас ... ... ... ... мәдени-рухани орталығы болды. Осы жылдары |
|Семейде ... ... ақ туын ... ... ... ... |
|бастаған ... ... ... ... ... ... Жүсiпбек |
|Аймауытов, Тұрағұл Абайұлы, Ахметжан Қозыбағаров, Мәннан Тұрғанбаев, Жақып |
|Ақпаев, Мұхтар Әуезов, Әбiкей және Қаныш Сәтпаевтар, Ыдырыс Мұстанбаев ... тағы ... ұлт ... жан ... ... еттi. Мiне, осы 1917 |
|жылдан 1927 жылға дейiнгi он жылға жуық уақыт аралығында Семейдiң бұрынғы ... ... деп ... ... Алаш ... ... аталып келдi. |
|Тек, 1927 жылдың 15 қыркүйегiнде барып Семей қалалық кеңесiнiң шешiмiмен ... ... ... ... ... ... Бөкейханов 1918 жылдан |
|бастап өзiнiң Алашорда ... ... ... байланысты Семейде |
|тұрды. Ол Алашорда үкiметiнiң Ұлт ... ... ... ... ... |
|және уездiк Земство басқармалары, Алаш қалалық Думасы мен Алаш қалалық |
|қоғамдық басқармасы тәрiздi ... ... ... ... құруға |
|қатысты қыруар iстер атқарды. Сондай-ақ Алаш милициясы мен атты әскер ... ... да ... ... ... Бұл арада Алашорда үкiметiнiң |
|басқару органдарына қатысты құжаттарды Семей қаласындағы Қазiргi ... ... ... ... сақталған «Бүкiлресейлiк Уақытша Үкiметтiң |
|Семей облыстық басқарушысы», «Бүкiлресейлiк Уақытша Үкiметтiң Семей уездiк |
|басқарушысы», «Семей уездiк ... ... ... қалалық қоғамдық |
|басқармасы», «Алаш жұмысшы, шаруа және қырғыз (қазақ) депутаттары Кеңесi», ... ... ... комитетi», «Семей губерниялық жұмысшы, |
|шаруа және Қызыл әскер депутаттары Кеңесiнiң атқару комитетi», «Семей ... ... [51]. ... т.б. қорлардан кездестiруге болатынын атап |
|айта кетуiмiз керек. Сол сияқты бұл мұрағаттық қорлардан Алашорда ... ... ... ... ... |
|Б.Сәрсенов, Ж.Ақпаев, С.Ақаев, Ә.Ермеков, ... ... ... және ... ... ... да құжаттармен |
|танысуға болады. Мәселен, мынадай бiр ресми құжаттан: ... ... ... ... ... управасының бастығы Ахметжан |
|Қозыбағарұлына. Семей уезiнен волос ... 30 ... ... ... |
|қылынды. Осы жiгiттердi тоқтаусыз жиясыз. ... ... ... ... ат Семейге келедi. Алашорда бастығы Әлихан» деп жазған деректердi |
|оқуға болады. Жалпы, бiздiң қарастырып ... ... ... ... Семейдегi өмiрi мен қызметiне байланысты болғандықтан |
|Алашорда үкiметiнiң Азамат ... ... ... ... |
|Тек бұл арада Алашорда үкiметi ... ... ақ ... мен кеңес|
|өкiметi тарапынан қыспаққа түсiп, қысым көрiп, олардың ұлт тәуелсiздiгi |
|үшiн ... ... ... ... ... еткенiн айтуымыз керек. |
.
2.2 Ә. Бөкейханов-жазықсыз қуғын-сүргін ... ... ... ұлт ... ның ... ... арыстары Сталин алып
келген зұлмат жылдарының нағыз азабын ... ... ... жазықсыз алушылар боды. Олардың қатарында ұлт көсемі, қазақтың
саяси ... Ә. ... та ... Оны ... «Алащ» партиясының
төрағасы, ұлтшыл ретінде айыптаудың негізі алғышарттары 1905 жылан кейін-
ақ басталғанын жоғарыда атағанбыз. Алайда ... ... ... ... ортасынан бастап Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріне Өлкелік
комитеттің бірінші хатшысы болып Ф.И. ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленді.
30-жылдары еліміздің халқына көптеген қиыншылықтарды ... ... алға ... ... ... ... тура ... Бұл жолда
қателіктер мен олқылықтар, өкінішті жайлар да аз болмады. Елде партиялық-
мемлекеттік ... ... ... ... нығая түсіп,
бюрократизмге бет ... ... ... ... мен ... жазалау шаралары орын алған еді. Көрнекті ғалым, ... ... ... ... ... ... ... Сталиннің сенімді қолшоқпарларының бірі Ф.И. Голощекин келген
1925 жылдан кейін бұрынғы Алаш қозғалысында болған, соған ... ... ... ... ... оқу-ағарту, өнер, баспасөз салаларында халық
үшін жемісті еңбек етіп ... ... ... ... ... өкімет,
коммунистік партияның идеологиялық аппараты күндіз шырақ алып түсті. Оларға
әртүрлі саяси айып тағу үшін кезінде совет өкіметінің өзі ... ... ... ... ... алынды” [15, 157-158 бб.].
Соған орай бұл тұста өлкелік партия комитетінің, облыстық, аудандық
комитеттер хатшылары мен ... ... ... ... мен ... ... көбі сталиндік қанды қуғын-сүргінге, саяси-террорға
ұшырағаны белгілі. Қазіргі Қазақстан жағдайында ... ... әлі де ... нақты анықтала қоймағандығын ескере отырып, қолда бар
деректер қатары арқылы сталинизмнің қазақ халқына жасаған ... ... ауыр ... ... ... ... деректерде 1937-1938 жылдардағы
Қазақстан тұрғындарының 44 мыңы түрлі түрмелерге түсіп, 22 мыңы ... сөз ... [52, 63 б.], ал ... бір ... ... ... ... 100 мың 971 қазақстандықтардың ілініп, олардың ... ... ... ... ... кездеседі [53, 171 б.].
Әрине, Одақтық көлемдегі сандық көрсеткішпен ... ... ... ... ... ... болуы заңды да еді. Мәселен,
1937-1938 жылдардағы қудалау әрекетіне ұшырағандар процентке ... ... ... қарағанда үш есеге көп болған [52, 63 б.].
Осы орайда И. Сталиннің Қазақстанға жіберген басшысы Ф.И. ... ... не ... қарсылық білдірді деген заңды сұрақ туындайды.
Академик М. Қозыбаев: “Біріншіден олар ... елін жаңа ... ... ... ... ... деп ... Екіншіден, қазақ мемлекеттілігі
совет жүйесі құрамында өзіндік ұлттық болмысын ... ... ... Үшіншіден, саясатта плюрализм болуын қалады; Төртіншіден, олар
Кеңес өкіметіне сенді, одан ... ... ... ... ... етті” – деп
[54, 9 б.], зиялылар тобының аталған ... жаңа ... ... ... ... ... береді.
Әлихан Бөкейханов өз уақытының, өз дәуірінің адамы болды. Ол ұлтының
болашағы үшін қызмет ... ... ... ... ... істеріне қарсы
болса да партиялық тәртіпке бағынды. Ал коммунистік партия аппараты ... ... ... ... ... ... жоспарлап жатты. Бұл шарадан
Қазақстан да шет қала алмады.
1925 жылы 29 ... И. ... ... ... ... комитетінің
бюросында өлкелік “Ақ жол” газетінің ұстанған саяси бағытын айыптап арнайы
хат жолдады. Онда газетте жарық көріп ... ... бұл ... ... ... М. Шоқаевпен “үндес” және пікірлес екенін, яғни
алашордашыл, ұлтшыл идеяларды ... атап ... ... осындай
көзқарастағы партияда жоқ интеллигенция өкілдерін жастарды тәрбиелеуге
жібермей, негізінен оқу құралдарын жазу тәрізді ... ғана ... ... ... [55, 168 ... Алаш ... ... деген жаппай қуғын-сүргін науқаны
1937 жылы БК(б)П Орталық Комитетінің ақпан-наурыз Пленумынан кейін ... ала ... ... ... 1936 ... тамызына дейін жаппай
тұтқындаулар орын алмайды. Тек Ресейдің орталық аудандарынан Қазақстанға
жер аударылған жекеленген троцкийшілдер, ... ғана ... шын ... ... ... ... ... БК(б)П Орталық
Комитетінің 1936 жылғы 29 шілдедегі партия ... ... ... соң ... Бұл ... ... ... күресте
“қырағылық таныту және жауды тани білмей жөніндегі” бар кемшіліктерді табу
жөнінде айтылды. Л. Мирзоян басшылығымен Қазақ ... ... ... хат ... ... 1936 жылдың 5 тамызында және 1 қарашасында екі мәрте
бас ... ... үш ай ... ... 43-і ... ... ... шығарылады [56,
61 б.].
Осындай ойдан шығарылған айыптаулар негізінде елде жаппай қудалау
әрекеттері орын ... ... ... ... ... ... соң бірі іліге бастады. Көп кешікпей ұлт Кеңес ... ... ... екі рет тұтқындап, онда амалсыз босатып, ақыр ... ... ... ... шеңгелге алады.
Ешкімнің Әлиханға бар ма сөзі,
Демейді қандай ... оны оң ... ... жеті ... - бар ... ... тұр ғой өзі, ... С.Торайғыров айтқандай, Әлекең әрқашан да қазақ жүрегінде жеке дара
тұлға болып қала бермек [29].
Әлиханның саяси ... ... ... ... ... саяси,
қоғам, мемлекет қайраткері әрі қазақ ұлт ... ... және ... ... ... саяси күрескер ретінде
шыңдалуына Омбыдағы күндері ерекше ықпал етеді. XX ғасырдың басында қазақ
даласында екі ... ... ... Бірі ... мен ... бет
бұрған дәстүршіл, панисламшыл ағым, екіншісі негізінен Батыс өркениетін
үлгі тұтқан ... ... ... Осы ... ағымның басында Әлихан
бастаған орыс мектептерінен тәлім тәрбие алған озық ойлы ... ... Бұл топ ... ... ... Ресей империясына қарсы ... ... әлі ерте ... анық түсінеді.
Оның үстіне олармен жер мәселесі жөнінде ды ... келе ... да, ... ... ... ... сайланған тоғыз өкілді бастап барып, ... ... ... ... ... ... ... Сібір
республикасының құрамында Қазақ автономиясы құрылмақ болады. Құрылтайдан
оралысымен ... ... ... тұңғыш саяси ұйым Алаш ... ... ... 1917 ... ... ... құрылтайында Қазақ автономиясы жарияланып, Ә.Бөкейханов ... ... ... ... тұңғыш төрағасы болып сайланады
Ленин қайтыс бола салысымен бар билікті қолына жинап алған компартияның
бас хатшысы Сталиннің ... ... ... кез еді, бұл. ... ... ... сондай, 1924 жылы 12 мамырдағы ... ... ... ... ... Н. ... өз қолымен ресми
түрде табыс еткен Лениннің хаты оқылмады. Сталин өз ... ... ... ... Ел ... ... террор” өршіді. 1927 жылы
Мәскеуде өткен БКП(б)-ның XY сьезінде Лениннің "Сталин ... груб и ... ... ... в ... и в ... ... нами, коммунистами,
становится нетерпимым в должности генсека” деп айтылатын әйгілі сьезге хаты
тағы да жарияланбай қалды. Керісінше осы сьезде ... ... ... ... ... ... ... сол себепті алдын ала
қауіпсіздік шараларын сақтау үшін Троцкийдің ... ... ... ... ... ... пен ... есімдері әдейі
жазылмай ... ма ... ... ... ... ... Бөкейханов Мәскеуде ОГПУ органдарының бақылауы
астында тұруға тиіс болды. Содан Мәскеуде ... ету ... ... ... оралады. 1928 жылы Ә.Бөкейханов Алматыда ҚазМУ-да, ал
Ә.Ермеков ҚазПИ-де сабақ береді. 1929 жылы 2 ... 43 Алаш ... ... ол ... ... ... осы ... соңына қарай
Мәскеудегі Бутырка абақтысына жөнелтіледі.
Алаш көсемі Әлихан Бөкейханов 1929 жылы Алматыда қамауға ... ... ... ... КСРО ... комиссарлар кеңесі
жанындағы ОГПУ "үштігінің” оған "1921 жылы Орынборда контрреволюциялық ... ... ... ... ... ... ... болды.
1927 жылы қазақ даласында қарулы көтеріліс даярлау әрекетіне қатысты” деп
айып тағып, РСФСР Қылмыстық Кодексінің ... 2,4 және ... ату ... кесілуі тегін емес еді. Алайда, ОГПУ "үштігі” қазақ
ұлты ... ... ... ... ... ... жіберуге
қорықты. Оған берілген өлім жазасы абақтыда өтеуіне ... ... ... органдарына ұлт зиялыларының наразылық білдіруіне байланысты ... ... ... оның ... бір ... Семейде "Алаш”
партиясының облыстық ... ... ... ... құрысып, қызметтес
болған сенімді серіктері Халел Ғаббасов, Жүсіпбек Аймауытов және т.б.
Мәскеудегі ... ... ... ... атылып кете барды.
1918 жылы шiлденің 24-iнде Алашорданың төрағасы Әлихан Бөкейханов Жаңа
Семейден Зайсан, Көкшетау, ... ... ... ... ... ... уездерiндегi қазақ комитеттерi мен земство ... ... ... ... ... сьездің шешiмдерiне сәйкес
Алашорданың өз қызметiне кiрiскендiгiн ... ... бұл ... органдарын, милиция жасақтарын деру құру ... ... ... Сонымен бiрге Әлиан Бөкейханов Алашорданың Сiбiрдің
уақытша Үкіметiмен, ... ... ... ... ... ... халықтан жиналған салық есебiнен алғашғы
алаш жасақтарының ... ... Сiбiр ... ... ... қарулы күрес жүргiзiп жатқандығы туралы жергiлiктi
қазақ комитеттерiне хабарлап отырған болатын. Дәл сол күнi осы ... Орал ... ... ... мен ... басқармаларына
жолдап отырады. Әлихан Бөкейханов жер-жерлердегi өз жасақтарына халықтық
милицияны ұйымдастыру барысында Орал мен ... ... ... пен ... ... ... жөнiнен көмек
сұрау қажеттiгiн ескертiп отырған болатын. Бұл әрекеттердің бәрі де ... ... ... ... ... қалап, ақыр аяғы қазақ
зиялысының репрессия құрбанына айналуына ... ... ... көп ... ... ... большевиктер Қазақ автономиясының
жұмысын тоқтатып, басшыларын қуғынға салады. Ә.Бөкейханов ... ... Онда он жыл үй ... ... ... 1937 ... тамызында
қайыра тұтқындап, бір айдан кейін жалған жаламен өлім жазасына кеседі.
Бүкіл ... ... ... ... алып, еркін ел болуына арнаған аяулы
азаматтың соңғы демі біткенше сол ... ... ... ... сан қилы.
Ол Ресей жергілікті және қалалық қоғам қайраткерлері съезінің делегаты,
Ресейдің I Мемлекеттік Думасының және ... ... ... ... ... ... мұсылмандар фракциясының Бюро мүшесі, ғұлама ғалым
ормантанушы, экономист, мал шаруашылығын зерттеуді ғылыми ... ... ... ... ... әрі ... ... қазақ
халқының саяси әлеуметтік, мәдени рухани ... ... із ... ... ... ... аса бiр қиын кезеңде ... ... ... ... iздеген кеңес өкiметi ... ... ... ... ... Мәселен, оған Семейдегi Алаш үнiне айналған
«Сарыарқа» газетiнде ... ... ... екi ... ... ... ... куә болады. 1918 жылдың наурызында Алашорда ... ... ... Халел және Жаһанша Досмұхамедовтар
Оралдан Мәскеуге аттанып, барған ... ... ... ... ... және ұлт ... жөнiндегi халық комиссары Сталинмен кездесiп,
оларға 1917 жылдың желтоқсанында Орынборда өткен екiншi жалпықазақ ... ... ... ... кейiн көп ұзамай Сталин Семейге телеграфпен
шығып, Ә.Бөкейхановты келiссөзге шақырады. Әлекеңнiң ... ... ... ... ... Халел Ғаббасов Сталинмен келiссөздi
жүргiзедi. Онда әңгiме негiзiнен Алашорда үкiметiн кеңес өкiметiнiң ресми
танып мойындауы туралы ... ... бұл ... ... ... ... жауаптарымен барып тынады.
1919 жылы кеңес өкiметi Қазақстанда билiктi бiртiндеп қолға алып, орнай
бастаған ... ... ... ... ... жасалынып,
олар түрлi қызметтерге тартылды. Мысалы, Әлихан ... ... ... өмiрi ... ... ... ... Мiржақыпқызының
«Әкемдi ГПУ әкеткенде он екiде едiм...» деген әңгiме-сұхбатынан бiлемiз.
Онда Алаштың ... ... ... Дулатовтың қызы Гүлнәр апамыз: «...Әкем
1921-1922 жылдары Семей губсотында жұмыс iстедi де, бiз ... ... ... екi қабатты жекеменшiк үйiнде тұрдық (кейiн
Абай музейi болды). ... ... бiз – ... ... Әлихан
атекемнiң (Бөкейханов) үй-iшi жайғасқан едi... Әкем мен Әлихан Бөкейханов
атекемдi совет өкiметi Семей түрмесiне ... кезi – сол 1922 ... ... ... бiз ... ... Бiр күнi, қыстың орта ... ... ... ... ... қалашы бiзге көңiлсiз хабар жеткiздi:
Әлихан атам мен әкемдi Семей түрмесiне қамапты. Үрпиiп қалдық. Хабарды ести
сала ... ... ... ... Абай ... ... бiр түнеп, сый-
құрметтерiн көрiп, асығыс Семейге ... ... күнi ... ... ... ... алып ... Жұрт – әкемнiң қаладағы бай таныстары, оқушы
жастар ... ... ... ... ... Кiшкентай болсам да,
түрмеге баратын күнi ... ... деп еске ... ... ... жаза құрбанына айналған Әлихан Бөкейханов өзінің
барлық саналы өмірін тек ұлты үшін арнап, сол ... ... түсе ... ... қиыншылықтар кездеспесін ұлт жанашырларына үлгі көрсетер аға, жол
білер іні бола ... ... адал ... ... ... аяп ... оны халқы есінен шығара алмаған еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта айтатын болсақ, қай дәуірдің болмасын ұлты ... ... ... Сол ... ... ... де әр ... ұлықтар ұландары
табылып жатады. Осындай ... ... ХХ ... ... өзінің
халқына деген адал қызметі мен ... ... үшін ... бірі - Ә. ... еді. Ол туралы айту, ... ... әлі де ... ... түсу тарихшылар міндеті.
ХIХ ғасырдың екiншi жартысында қазақтың Шоқан, Ыбырай, Абай сынды ... ... ... ... жаңа ... ... ... Ол – отаршылдық пен орыстандыру саясатына қарсы бiлiм мен
парасаттың күшiмен ... ... Осы жаңа ... олар жаңа ... ұрпаққа аманат етiп арқалатып. ... ... ... ... ... аттандырған-ды. Сондай аманат жүктi арқалап Еуропаның
бiлiм ... ... ... ... бiрi - ... Нұрмұхамедұлы
Бөкейхан едi. Ол 1894 жылы елге қайта оралып, қазақ халқының ұлт-азаттық
қозғалысының жаңа стратегиялық негiзiн әрi ... ... ... түскен ұлт
зиялыларының алды болатын. ... ... ... мен алдыңғы
қатарлы азаматтарының, ақын-жазушыларын бiрiктiрiп жиып, ... ... ... ... ... ашу, ... iзденiстер, қазақтың
ұлттық мәдениетiн, әдебиетiн қалыптастыру iсiне бiр кiсiдей жұмылдырған-ды.
Соның ... ... ... ... ... ... ... Алаш
партиясын ұйымдастыру, 1917 ... алты ... ... ... ... жариялау-мiне бұл Шоқан, Ыбырай, Абай аңсап, армандап
тапсырып кеткен аманатының Әлихан бастаған ұлт ... ...... ... асырылуы болатын.
ХХ-ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалыстың теориялық негiзiн қалаған
әрi оның көсемi, серкесi ... ... ... ... ... ... ... атап айтғанда, ұлттық қазақ әдебиетiнiң
қалыптасуына, ... ... де ... ... болған едi.
Ә.Бөкейханов пен А.Байтұрсынов бастаған бiр топ қайраткерлердің
ұсынысы және ұйымдастыруы бойынша 1917 жылы 5-13 желтоқсан күндерi ... ... ... туралы мәселе қараған жалпы қазақ съезi болып
өткен болатын едi. Съездің күн ... ... ең ... ...... туралы баяндама жасаған Әлихан Бөкейханов едi. Съезд бұл мәселе
бойынша қарар қабылдап, онда Алаш облыстарын қазiргi ... ... ... әұлт Кеңесiн құрып, оның аты «Алашорда» болсын дедi. ... ... ... бұл ... ... болып көпшiлiк дауыспен
Ә.Бөкейханов сайланды. Бұл, әрине, Әлихан Бөкейханов ... ... ... ... бiрi ... соғысы басталып кеткеннен кейiнгi кезеңде Ә.Бөкейханов
бастаған ... ... ... ... жағында, яғни кеңес билiгiне
қарсы күресiп, ак казактар мен патша генералдарының ... ... ... ... ... ... өлiм жазасына кесу туралы жарлықтарға
қол қою оның осы ұстанған саяси бағытынан ... ... ... пен оның ... ... ... ... қазақ қоғамын үлкен апатқа ұрындыруы мүмкiн эксперимент ... ал ... ... ... билiктiң қол шоқпары ретiнде
айыпталды.
Бiздің пiкiрiмiзше, Ғасырлар бойы өз шешiмiн таппай ... ... ... революциядан кейiнгi алғашғы кезеңде ұлттық принцип
негiзiнде шешiлуi толық мүмкiн едi. ... ... ... өкiметi күштеп
тартып алған қүнарлы жерлердi өз иелерiне ... iшкi ... ... ... ... шек қойылды.
Қазақ елiнің мүддесiне төнген қауiптi тура түсiнген ... осы ... ... ... саясатына жол бермеу үшін қазақтарға
қажет жер ... ... ... КСРО ... академиясы жанынан
профессор бастаған экспедицмяны құру iсiне ... ... ... да өзi енiп ... жаңа ... жарарлық артық жер жоқ екендiгiн
Ғылым жүзiнде дәлелдеп берген бұл комиссияның жасаған тұжырымдары ... және ... ... үна ... жоқ ... Бөкейханов Нұрмұхамедұлы 1922 жылдан бастап Москвада, ОГПУ
орындарының бағылауы астында тұруға тиiс болатын. өкiмет орындарының, жеке
адамдардың оны ... ... ... ... ... сұрап құдiреттi
орталыққа жасаған өтiнiштерiнен еш нәтиже шыққан жоқ болатын. ұлт-азаттық
қозғалыстың басшысына Москвадан ұзап шығуына тиым ... 1928 және ... екi ... Алаш ... ең ... қайраткерлерi тұтғынға
алынып, сотталғанда Әлихан Бөкейханов Нұрмұхамедұлын бiр-ақ рет ... ... ... ... жылы 27 ... КСРО ... соты ... коллегиясының
негiзсiз үкiмi бойынша ату жазасына кесiлген Әлихан Бөкейханов 1989 жылы ... КСРО ... ... ... ... ... қылмыс құрам жоқ
болғандықтан ақталып шығады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕРМЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1996. – 296 ... ... К. ... ... ... ... - 140 ... Қазақстан.- 2006.-27 сәуір.-7 б.
3. Политические репрессии в Казахстане в 1937-1938 гг. (Архив Президента
РК). – Алматы: Қазақстан, 1998. – 336 ... ... ... ... ... ақтау” туралы Қазақстан
Республикасының Заңы // Егемен Қазақстан. – 1993. – 18 мамыр.
5. Сборник нормативно – правовых ... о ... ... ... ...... Жеті Жарғы, 1997. – 64 с.
6. Президент ... ... Об ... Дня ... ... репрессии: Указ // Казахстанская правда. – 1997. – ... ... С. ... Бөкейхан (1866-1937): /ХХ ғасыр: ұлт тұлғалары
ұлағаты // Үкiмет Жаршысы.- Алматы, 2000.-N3.- 68-69б; ... ... ... ... // ... 1991.- N1.- 3-62 ... ... М. Әлихан Бөкейханов // Ақиқат.- 1992. - №6.
9. Бөкейханов Ә. Қазақтың қамын ойлаумен…/Алғы ... ... ...... 39-43 б.
10. Бектұров Ж. Үш Әлекең: /Бөкейханов туралы/ //Орталық Қазақстан. -
1989. –29 ... ... ... 1 ... 6 ... 7 ... ... Жұртбай Т. Ел ардақтаған азамат // Ақиқат.-1995. N3.- ... ... ... ... ... / құраст.:А.Сейдiахметов,Ж.Махмұт.-
Қарағанды: Полиграфия, 1998.- 31бет.
13. Бөкейхан Ә. Таңдамалы: Шығармалар жинағы. 2 ... ... ... 224 ... мұрасы)
29Бөкейхан Ә. Шығармалар.- Алматы; Қазақстан, 1994.-384 б.
14. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1995. – 365 ... ... К. Алаш һәм ...... ... 1995. – 253 б.
16. Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. – Астана: Фолиант, 2002. – 474 б.
17. Козыбаев М. ... ... ΧΧ ... мифы и реальность
// Казахстанская правда. – 2000. – 24, 26, 28 мая.
18. Қойгелдиев М. ... ХХ ... ... ... // Ақиқат. – 1993.
– № 1. – 32-38 бб.
19. Нұрпейісов К. Қазақ интелегенциясының әкімшіл-әміршіл ... ... ... ... ... (20-30 ... ... Столичное обозрение. – 1998. – 12 маусым.
20. Абжанов К. Формирование и судьбы казахской интелегенций // Мысль.
– 1993. – № 5. – С. ... ... Ш. ... ... в ... и ... Мысль. – 1995. – № 12. – С. 25-30.
22. Аманжолова Д. ... ... ... и ... Уч. ... ... Семипалатинский пединститут им. ... ... ... М., ... Т. ... тағылымы не дейді? – Алматы: Ана-
24. тілі, 1993. – 208 б.
25. Кудерина Л.Д. Геноцид в ...... ... 1994. – 63 ... ... Т. ...... Қазақстан, 1997. – 368 б.
27. Қуандықов Е.С. Сүрең салған сұрқия саясат. Ғылыми ... ... ...... 1999. – 104 б.
29. Омарбеков Т.О., Омарбеков Ш.Т. Қазақстан тарихы және тарихнамасына
– ұлттық көзқарас. – ... ... ... 2004. – 388 ... ... А. Общественно-политическое развитие Казахстана начала
– ΧΧ века и Алихан Букейханов: Автореф. дис. ... ист. ... ... Бөкейханов Ә. Керек сөз. Балқан соғысы. Тағы соғыс [1913-
– 14ж.ж.] // Қазақ тарихы. – N2.- 30-32 ... ... по ... ... ... ... гг.) / Под ред.
– К.С. Каражан: В 2-х т. – Алматы: Санат, 2002. – Т.1. – 408 ... ... по ... ... ССР. Т. 4. ... 1948.
34. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. Бес томдық. – Алматы:
– Атамұра, 2002. – 3 т. – 768 ... ... М ... ... ... ... // Арай. – 1990.
– № 8. – 6-8 бб.
36. Бөкейханов Ә. Талқан ... Тағы ... /1913-14 жж/ ... ... ... 30-32 ... Айтқожина Ш. Алаш қозғалысына қатысқан қазақ зиялылары: "Алашорда"
өкіметінің құрылғанына - 90 жыл // ... ... 2007.- ... ... А.Қазақ елiне ортақ тұлғалар // Қарқаралы.-2001.-3ақпан
39. Ә.Бөкейхановтың өмірі мен ... ... ... ... Сарыарқа. Қарқаралы өңірінің өткені мен бүгіні / ... ... пен ...... - 2004. – 433-
438 б.
40. Әлихан ... //Жүз ... ... /Құрастырған
Б.Нұржекеұлы. –Алматы:«Жалын»ЖШС,2005.
– –11-18б.
41. Әлихан Бөкейханұлы //Қазақтар. Көпшілікке арналған тоғыз томдық
анықтамалық.-Алматы:Қазақстан даму ... ... ... ... О.1916 ... ұлт-азаттық көтерiлiс және қазақ зиялылары.
//Азия Транзит.-2002.-N2.-46-49б.
43. Әміртайұлы Т. Азаттықты аңсаған алып ... ... ... ... 2007.- 20қазан.-4 б.
44. Әшкеева Н. Әлихан Бөкейханов және алашорда үкiметi // ... ... ... туғанына
-140жыл//ОрталықҚазақстан.-2006.-26қазан-6б.
46. Балташұлы Е. Қазақ ... ... ... ... ... ... Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы // ... ... ... ... 2006. – 193-194б.
48. Жолдасбекұлы М. Бөкейханов Әлихан //Елтұтқа: [Мәтiн]: ел ... ... ... ... ... ... ... Қаһарлы 1916 жыл:(Құжаттар мен материалдар жинағы); (Сб.док.и
материалов).Т.2.-Алматы:Қазақстан,1998.-247б.
50. Омарбекұлы М. Алаш ... ... ... ... ... ... Орталық Қазақстан.-2004.-
3ақпан.-4б. Қарқаралы.-2005.-N1.-48-50б.
51. 50.Репрессированная тюркология / Под ред. Ф.Д. ... ... Д.М. ... – М.: ... ... 2002. – 296 ... 51. ... М. Қазақстандағы қуғын-сүргіннің сипаты мен
ерекшеліктері
– // ... ... ...... ... “Адилет”. – 2003.
– № 2.
– 160-164 бб.
54. 52. Сыдықов Е. Тродцкидің хаты ... Алаш ... ... ... ... естеліктер. – Алматы: Жазушы, 1991. – 272 б.
56. Тасымбеков А. Жан дауысы: Деректі публицистикалық повестъ: (1937
57. жылдағы қуғын-сүргінді бастарынан кешірген ... ... ... ... 1994. – 176 ... ... Т. ХХ ғасырдағы Қазақстанның өзекті мәселелері.
– Алматы:ҚАЗапарат,2001. – 522 б.
59. ... И., ... Е. ... и политические репрессии ... // ... – 1998. – № 8. – С. 61-63.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әлихан Бөкейхановтың қоғамдық саяси көзқарасы32 бет
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы47 бет
«Қанды ғасырдың» қыран ұлы Ә.бөкейханов15 бет
Абай Құнанбаев - "Қазақтың бас ақыны"11 бет
Ә. Бөкейхановтың саяси көзқарастарындағы жер мәселесі7 бет
Әлихан Бөкейханов – публицист4 бет
Әлихан Бөкейхановтың өмірі мен саяси қызметі20 бет
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан туралы4 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь