Философия тарихындағы адам өміріндегі достықтың орны

Кіріспе.

1.Философия тарихындағы адам өміріндегі достықтың орны

Негізгі бөлім.
1)Достықтың сипаты мен маңызы
2).Қазақ топырағындағы қалыптасқан философиялық ойлардағы адам өміріндегі достықтың орны
3).Әл.Фараби философиясындағы адам өміріндегі достықтың орны
4).Ахмет Иассауи дүниетанымындағы адам өміріндегі достықтың орны
5).Абай философиясындағы адам өміріндегі достықтың орны

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Тақырыптың өзектілігі:Дос немесе достық – адам өмірінің үлкен бір арнасы. Ол ұғымның нақ бір анықтамасы болмайды. Себебі, ол адамдардың өзіндік көзқарастары мен түсінік пайымдарына қарай әртүрлі деңгейде көрініс тауып жатады. Өмірге деген көзқарасы ортақ, дүниетанымы деңгейлес, әрі бір-бірін оңай түсінетін жандар бір-бірімен дос бола алады. Ал оның сақтаушысы адалдық пен шынайылық. Демек, достық жақсы адамдардың арасында ғана болады дейтін түсінік жоқ…
Адам отбасын құрар алдында өмірлік жарына талап қойса да, бір-бірімен дос болу үшін талап қоймайды. Адамдар тек достықтың өз талабынан шыға алса болды. Ол талап еш жерде айтылмаған, жазылмаған. Оны адам достықтың мәнін сезіп, білген кезде түсінетіндей. Және біз дос болайық деп те айту – достықтың табиғатынан алыстау көрінеді маған. Себебі, достықты сөз емес, сезім орнатады. Қиындықта қасыңнан табылып, қуанышыңды сенімен тең бөлісе алса – сол сенің нағыз досың деннің өзі кейде достықтың нақ мәнін аша алмайтын сияқты. Өйткені, мұндай іс сенің ең жақын жолдастарыңның да қолынан келеді. Ал нағыз дос – сенің басыңдағы кез келген жағдайды басқалардан артық түсінетін, яғни өзің сезгендей сезе алатын сенің екінші сыңарың.
Досым саған сенемін, сеніп өтем!
Жолы бөтен демеймін, жөні бөтен.
Достық деген – адамның көрігі екен.
Достық деген – ақылдың серігі екен. (М.Мақатаев)
Адамның нағыз досының болуы міндетті емес. Бірақ болмауы өкініш. Алайда адам өзі балалы болмайынша ата-ананың қадірін білмейтіні сияқты, досы жоқ адам да өмірінде достықта болып көрмеген соң немесе басқамен нағыз достықтың отын тұтатпағаннан кейін де ол өкініштің мәнісін де білмейді. Оны нағыз досыңды тапқанда ғана «егер мен бұл досыммен кездеспеген болсам, онда бұл да бір өкініш болғандай екен ғой» деп ойлап, сезесің.
Менің түсінігімдегі достың жолдастан айырмашылығы – жолдасыңды қатты сыйлайсың, ал досқа сондайлық ілтипат танытып, құрмет көретудің қажеті жоқ. Өйткені досыңды өзіңдей көретін болған соң «өзіңнің» көңіліңді өзің аулап керек емес. Себебі ол бәрін түсінеді, бәрін де біледі. Сондықтан, кез келген істі оған міндеттей аласың немесе оның саған сеніп тапсырған ісін өзіңнің қара басыңның қамындай атқарасың. Сондай-ақ, жолдасыңа өтініш айту үшін «ол мұны қалай қабылдауы мүмкін» деп ойлануың керек болады кейде. Немесе «Қойшы, бәлкім түсінбей қалар» деп райыңнан қайтасың. Ал дос сенің жүз пайыз сеніміңдегі адам. Қалай айтсаң да жарасады. Егер әлденені оған айтуда да көңіліңізде қандайда бір тозаңдай күдік болған болса, онда ол сіздің нағыз достық сеніміңіздегі адам бола алмайды. Досқа деген сенімнің болғаны сондай, оған өміріңнің тізгінін де сеніп ұстатуға да болады. Досыңмен жеке өміріңде мәні жоғары кез келген тақырыптағы дүниелерді еркін, айқын айту – достықтың бір парызы саналғанымен, жолдастармен мұндай тақырып қозғау кейде ыңғайсыздау болуы мүмкін. Достың жолдастан айырмасы осы.
1.А.Қасабеке, Ж.Алтаев. Қазақ философиясы. Алматы: Ер-Дәулет, 1996ж.
2. Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов. Философия. Алматы, 2002ж. 408бет.
3. Философия. Құрастырған Т.Ғабитов. Алматы: Раритет-2004ж. 392бет.
4. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы: Ғылым, 1998,ж. 307бет.
5. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы: Ғылым, 1996ж. 208бет.
6. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы: Қазақ Университеті, 2004ж. 330бет.
7. Қазақ даласының ойшылдары. –Алматы: Ғылым, 1995. 160бет.
8. Көбесов А. Сөнбес жұлдыздар. Алматы: Жазушы, 1973ж. 160бет.
9. Сөнбес жұлдыздар. Алматы: Қазақстан, 1989ж. 272бет.
10. Аль-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы: Ғылым,-1975ж. 418бет.
11. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. –Алматы, 1994ж. 333бет.
12. Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары (тарихи-философиялық зерттеу)-А., 1995. 12бет.
13. Н.Ж.Байтенова, А.С.Қабылова, А.Қ.Ромашева. Шығыс философия- сындағы кемелденген адам өміріндегі достықтың орны . А., 2000ж. 49бет.
14. Ғ.Есім. Абай ағартушы болған ба? //Сана болмысы. А., 1996ж. 95бет.
15. Абай. Қара сөз. Поэмалар. А., 1993ж. 76-бет.
16. Абайдың дүниетанымы мен философиясы. А., 1995ж. 77бет.
17. Ғ.Есім. Фалсафа тарихы. –А: «Ратирет», 2004.-47бет.
        
        М а з м ұ н ы
Кіріспе.
1.Философия тарихындағы адам өміріндегі достықтың орны
Негізгі бөлім.
1)Достықтың сипаты мен маңызы
2).Қазақ ... ... ... ... адам ... ... ... адам өміріндегі достықтың орны
4).Ахмет Иассауи дүниетанымындағы адам өміріндегі достықтың орны
5).Абай философиясындағы адам өміріндегі достықтың орны
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе.
Тақырыптың өзектілігі:Дос немесе достық – адам ... ... ... Ол ... нақ бір анықтамасы болмайды. Себебі, ол адамдардың
өзіндік көзқарастары мен түсінік пайымдарына қарай ... ... ... ... ... ... көзқарасы ортақ, дүниетанымы деңгейлес, әрі бір-
бірін оңай түсінетін жандар бір-бірімен дос бола алады. Ал оның ... пен ... ... ... ... ... арасында ғана болады
дейтін түсінік жоқ…
Адам отбасын құрар алдында өмірлік жарына талап қойса да, ... ... үшін ... ... Адамдар тек достықтың өз талабынан шыға алса
болды. Ол талап еш жерде айтылмаған, жазылмаған. Оны адам ... ... ... ... ... Және біз дос ... деп те айту –
достықтың табиғатынан алыстау көрінеді маған. Себебі, достықты сөз ... ... ... қасыңнан табылып, қуанышыңды сенімен тең бөлісе
алса – сол сенің нағыз досың деннің өзі ... ... нақ ... ... ... Өйткені, мұндай іс сенің ең жақын жолдастарыңның ... ... Ал ... дос – ... ... кез ... ... артық түсінетін, яғни өзің сезгендей сезе алатын сенің екінші
сыңарың.
Досым саған сенемін, сеніп өтем!
Жолы бөтен ... жөні ... ... – адамның көрігі екен.
Достық деген – ақылдың ... ... ... ... ... болуы міндетті емес. Бірақ болмауы өкініш.
Алайда адам өзі ... ... ... ... ... ... жоқ адам да ... достықта болып көрмеген соң немесе басқамен нағыз
достықтың отын тұтатпағаннан кейін де ол өкініштің мәнісін де білмейді. Оны
нағыз досыңды ... ғана ... мен бұл ... ... ... онда
бұл да бір өкініш болғандай екен ғой» деп ойлап, сезесің.
Менің түсінігімдегі достың жолдастан айырмашылығы – жолдасыңды ... ал ... ... ... ... ... ... қажеті жоқ.
Өйткені досыңды өзіңдей көретін болған соң «өзіңнің» көңіліңді өзің аулап
керек емес. Себебі ол ... ... ... де ... ... ... істі оған міндеттей аласың немесе оның саған сеніп тапсырған ісін
өзіңнің қара ... ... ... ... ... ... ... «ол мұны қалай қабылдауы мүмкін» деп ойлануың керек болады ... ... ... ... ... деп ... қайтасың. Ал дос сенің
жүз пайыз сеніміңдегі ... ... ... да ... Егер ... ... да ... қандайда бір тозаңдай күдік болған болса, онда ... ... ... ... адам бола ... ... ... сенімнің
болғаны сондай, оған өміріңнің ... де ... ... да ... жеке ... мәні жоғары кез келген тақырыптағы дүниелерді еркін,
айқын айту – достықтың бір парызы саналғанымен, жолдастармен мұндай тақырып
қозғау ... ... ... ... ... жолдастан айырмасы осы.
Тақырыптың объектісі: адам өміріндегі достықтың рөлі
Зерттеу мақсаты: адам өміріндегі достықтың рөлі анықтау
Адам өміріндегі достықтың орны ... ... ... десе де ... ... өзі ... көне замандағы ойшылдардың адам жөніндегі,
оның дүниедегі атқаратын қызметі мен ... орны ... ... ... бола ... ... философтар Платон мен Аристотель
философиялық ойлардың ... ... ... өзі ... ... ... ең алғаш таңдану, таңырқау ... деп ... ... /1./
Философияның мәселесі – бұл сананың, рухтың табиғатқа, материяға
субъективтің (адамның) ішкі ... ... ... ... ... ... мен ақыл-ойының, тілі мен дүниетанымының және
оны өзгерту қабілетінің өзін қоршаған ортаға қатынасы қандай, табиғат ... ... оның ішкі ... ... ... ... бәрі
философияның ең түбірлі және түбегейлі мәселелері болып табылады.
Философиядағы адам өміріндегі ... орны ... шығу ... ... және ... ... ... фундаментальдық философиялық
тақырыптардың бірі болып табылады.
Адамды философиялық тұрғыда түсінудің іргетасы осы ... ... ... мен ... негізінде және қалыптаса бастаған
философия мен мифология арасындағы сұхбат нәтижесінде қаланды. Дәл осылайша
адам туралы алғашқы ... ... ... ... ... ... Адам ... идеялар философия пайда болғаннан көп уақыт бұрын айтыла бастады.
Бұл туралы біздің заманымызға ... ... ... (аңыз, әпсаналар) мен
алғашқы қауымдық діни түсініктер мәлімет
береді. Аңыздарда, әпсаналарда, мифтерде табиғаттың, оның ... мен мәні ... ... ... ... ... көбі, өздерінің философия жүйелерінің
негізгі өзегі етіп тікелей адам проблемаларын алған. Көне ... ... ... ... мен әділеттік мәселесі деп
біледі. Бұдан 25ғасыр бұрын өмір сүрген әйгілі Қытай ... ... ... ... ... ... ... алды. Оның түркі
тұжырымы ретінде «аспан» концепциясын алуға болады, өйткені ол әлем ... ... ... тек ... бөлігі ғана емес, жоғары рухани күшті де
білдіреді. Оның философия
негізін адам, оның өмірі мен тіршілігі ... яғни ... ... Ол ... ... ... бір этикалық қасиеттерге ие
болған адам мораль ... ... ... ... ... тиіс және ... оқу ... жетілдіруі тиіс деп ... ... ... ... сай ... адам», «қайырымды ер» (цзюнь-цзы)
деңгейіне, жету ... ... ... жету үшін ... ... ... принциптерді сақтауы керек. Олардың ішіндегі «өзіңе
қаламағанды өзгеге жасама» деген ережесі сай ... мен ... ... ... ... заңын білдіретін өмір концепциясы
(адамшылдық, имандылық, сүйіспеншілік) болып ... ... және ... ... мен қатар ерте қытай философиясындағы келесі бір бағыт-
даосизмді де атап өтуге ... Оның ... ... Лао-цзы саналады.
Даосизмнің түпкі идеясы дао туралы ілім. Доа-бұл жекелеген адамның ... ... ... қоғамның, табиғаттың көзге көрінбейтін, барлығын
қамтитын заңы.
Ежелгі үнді әлемдік ... ... ... пайымдалды. Жанның көшуі
туралы ілімде тірі жандар (өсімдіктер, ... ... мен ... ... және өткелі. Алайда өзінің эмперикалық болмысындағы
құмарлықтың азат болып, еркіндікке ... тек ... ғана тән. ... Үндістанда адам философиясы ... ... зор ... ... ... буддизм, индуизм, санкхья, иога ілімдеріне мол әсерін тигізді.
Этникалық білім ретінде ... ... ... ... ... алдына адамды қиналу азабынан құтқаруды мақсат етіп
қойды. Бұған дейінгі ... деп ... ... ілім ... шегуін бұрынғы күнәсі үшін тартатын жазасы, одан құтылудың жалғыз жолы-
құдайға құлшылық етіп, табына беру деп білсе, ... ... ... тек азап ... ... бұл дүниеде (сансарда) одан адамды азат ... ... ... азаптан құтылудың бір ғана жолы бар, ол
адамның өзіне ... ... ... ... деп ... ... мәні:
бұл дүниенің өткіншілігін сезіну, сол арқылы өмірге құмарлықтан арылу. Бұл
жайды буддизм «Нирвана» деп атайды. (өшу, сөну мағнасында)
Оған ... адам ... ... ... аспаннан да
жоғары, адамдықтан тысқары ерекше рахатқа мәңгілік бөленген, о дүниемен бұ
дүниенің айырмашылығын сезініп аңғару шегінен алысқа ... ... грек ... адам ... өз-өзінен өмір сүрмейді,
тек абсолюттік тәртіп және ғарыш ... ... ... ... ... өмір ... ... өту софистердің сыншыл, ағартушылық
әрекетімен және ... ... ... ... ... ... болды. Сократ үшін негізгі мәселе адамның ішкі
әлемі, оның жаны мен ... ... ... /1./ Ол ... ... отырып, алғаш рет этикалық рационализм ... да ... пен ... таныған адам жаман және
әділетсіз қылық жасамайды. Адамның міндеті ақиқатты тану негізінде ... ... ... Бұл ең ... өзіңді-өзің тануға, өз
адамгершілігіңнің мәнін ұғуға бағытталады.
Демокрит – адам туралы ... ... ... ... ... адам- табиғаттың бөлігі, табиғат сияқты ол да атомдардан
тұрады. Адамның жаны да ... ... ... ... жан мен тән ... ... ... ұстанды. Бірақ жан
ғана адамды адам ететін субстанция болып табылады, ол тән оған ... ... ... ... да адамның жалпы сипаттамасы, оның
мақсаты және әлеуметтік статусы жанның санасына тәуелді. Адам жаны үнемі
идеялардың транссцендентті ... ... ол ... ал ... ... ... бойынша, адам өмірінің мәңгі трагизмі жанның тұтастығында және
жан мен ... ... ... ... ... мемлекеттік, саяси деп қарастырылады. ... бұл ... оны ... да, ... ... жетілмегендерден» де,
«жоғары адамнан» да ерекшелендіреді. Оның айтуынша адамның тағы бір ерекше
белгісі-оның ... ... – ол ең ... ақыл – ой». ... адам ақылға ие қоғамдық жануар. Әлеуметтілік пен ... - ... ... екі ... ... Грециядағы адам өміріндегі достықтың орны ... ... мен ... қарай әр түрлі болып келеді.
Ортағасырлық адам ең алдымен құдай бекіткен ... ... ... ... ... ... пікірінше, адам- бір-
біріне тәуелсіз жан мен тәннің қарама қайшылығы. Бұл оның жеке ... ... бұл ... қосқан жаңалығы адами тұлғаның дамуы.
Фома Аквинский адам туралы христиандық ілімді негіздеуде ... ... ... ... мен ... ... жан.
Ол жан мен тәннің тұтастығын білдіреді, бірақ жан «тәннің қозғаушысы» ... ... ... ... ... антропологиясы пайда болып келе жатқан
капиталистік қатынастардың, гуманизм деп аталатын жаңа ... пен ... ... қалыптасты. Жаңғыру дәуірінің
философиясы адамды жерге ... оның ... осы ... ... ... әуел бастағы күнәқарлығы туралы ілімге қарсы, ол адамның
қайырымдылыққа, бақытқа және үйлесімділікке ... ... ... ... гуманизм мен антропоцентризм тұтастай тән.
Жаңа еуропалық рационализмнің негізін қалаушы Рене Декарт, адамзат
өмір сүруінің жалғыз ... ... ... ... ... ... дене ... машина болып табылады. Бұл адамды машина ... ... ... жаңа ... ... ... ... «Адам-машина» деп аталатын жұмысында механистік
материализм көзқарасы негізделеді. ... ... ... ... ... ... ... негізгі объектісіне айналдырады. Декарт сияқты Кант ... ... ... ... оның ... жан мен тән
дуализмі емес, адамгершілік- табиғи дуализм. Канттың пікірінше, адам ... ... ... ... ... ... ... еркіндік
пен абсолюттік құндылықтарға жатады. Гегельдің антропологиялық концепциясы,
оның бүкіл ... ... ... ... тұр. /2./ Ол ... әрекет субъектісі және жалпы маңызды рух пен ақыл-ой тасымалдаушысы
ретіндегі жағдайын ... ... ... тірі, эмперикалық адамның
маңыздылығын тиянақтайды. Ол адамды ең алдымен табиғаттың бөлігі, сезімдік-
тәндік жан ретінде таниды.
Маркс адамды ... ең ... ... ... алға тартады.
Қоғамдық болмыс-қоғамдық сананы анықтайды.
Өмір философиясы ... ... адам ... бірде
органикалыққа, биологиялыққа жақындайтын, бірде мәдени тарихи ... өмір ... ... Экзистенциализм, ең біріншіден,
индивидуалды адам өмір сүруінің шынайылығына мазасызданады.
Ғылымның қазіргі жетістіктері адамды биологиялық факторлармен қатар
әлеуметтік факторлар да ... роль ... ... даму ... деп
тұжырымдауға мүмкіндік береді. Адамның мәні адам туралы философиялық
ілімнің өзегін ... ... ... зерттеу мәселесі бойынша ... ... ... ... ... және жүйелеу,
педагогикалық зерттеу әдістерін (теориялық, эмпирикалық) қолдану, озық
тәжірибелерді меңгеру, арнайы ... ... ... ... нәтижесін қорытындылау.
Курстық жұмыс жұмысының құрылымы:
Курстық жұмыс кіріспе ... ... және ... ... тұрады.
1. Достықтың сипаты мен маңызы
Достық- адамдардың бір-біріне адал, қалтықсыз сеніп, бір мүдделі,
ортақ ... ... ... ... ... ... рухани жақындықтың белгісі. Нағыз Достық кісіге шабыт
беріп, өмірде кездесетін түрлі сәтсіздіктерге ... ... ... мен ... ... ... ... Доажарандардың
мінездері әр-түрлі болып келуі мүмкін. Мысалы: біреуінде қызбалық не
шабандық, ... ... және ... ... да, ... ... бола алмайды, қайта нағыз Достық осындай кемшіліктерден
арылуға көмектеседі. Сатқындық екі ... ... ... сыйыспайды. Қазақтың дәстүрлі әдеп жүйесінде Достыққа үлкен
көңіл бөлінеді. Халық арасында ... ... ... ... ... ... күлдіріп айтады» «Досы жақсының, өзі де жақсы»
«Дүниеде адамның жалғыз қалғаны-өлгені, қайғының бәрі соның ... ... ... пен ... ... ... ... басқаның қуаныш-қызығын, ырыс-бағын көтере алмайды, ... не ... ... ... дос ... ... ... сипаты.
Дүниеде адам мен адам танысып түсініскенінен артық байлық жоқ
Сэнт-Экзюкери Достық өз ... ... сан- ... ... ... десеңізші қайда барсаңызда,ол сізге ... ... ... бар,ол ешқашанда мезі қылмайды,ешқашанда орынсыз
килігетін жері ... ... жаңа ... ... ортақтасқан
сәтсіздіктер де көп мөлшерде өзінің уытын жоғалтады.
Цицерон Жолдастықтың өткен қасиетті
байланыс жоқ! Әке өзінің баласын шеше ... ... ... ... мен ... ... ... бұл ағайындар-ау басқа нәрсе ,аңда
өзінің баласын жақсы көреді,бірақ қаны жағынан ... ... ... кету ... ғана ... негізгі еріктің ,талғамның,пікірдің толық үндеуінен туады.
Цицерон. Достық баға ... ... емес ... қатар тамаша да нәрсе ; біз ... ... ... ... мадақтаймыз және көп досы болу бәрінен тамаша көрінді,ал
кейбір адамдарға тіпті жақсы адам болу –бір ғана нәрсе ... сәні ... ... ... тағдыр адамға ерекше пейілі түсіп оған ... ең зор ... ... ... ,ол ... ... береді.
Э.Тельман.
Бұл дүниенің күллі сый –құрметі жалғыз жақсы досқа татымайды .
Ф.Вольтер Достық -өмір үшін ең ... ... ... ... да ... ... ... түгел ие бола тұрса да
,дос –жарамсыз өмірді қаламақ емес. ... ең ізгі ... ... ... ... дос ... емес ... көрсетер.
Калидаса. Жақсыменен
дос болсаң,
Алдыңнан шығар елбектеп,
Жаманменен дос болсаң,
Сыртынан ... ... ... жемісі жылына бір мәрте шықса ,достық жемісі күн сайын өніп-
өнеді.
(Пифагор) Достық - өмірдің ең
зор қуаныштарының бірі,- ... ... ... ... ... ... ... сақтаудың ең жақсы тәсілі- өзіміздің не істеп,
жатқандарымыз ... ... ... ... Адамдар бір-бірімен өздерінің
іс-қимылдары арқылы анағұрлым табысады.
И. Гете
Маххабат пен достықтағы ... ... А. ... ... ... ... кемшілікті бір-біріне кешіре алатын адамдар ғана шынайы
достық байланыста бола ... ... ... ... ... ... ... дерлік достардың басына қиын- қыстау күн
туған ... ... ... ... қол ұшын беру үшін өмір сүреді.
Р. Роллан.
Достар бақытты жағдайларда –тек қана ... ал ... ... ... ... ең алдымен шынайылық, жолдастық қателіктерін сынау. Достар
жолдасы өзінің қатесін түзей алатын болу үшін ... ... ... ... ... ұлы ... досқа өзіміздің кемшіліктерімізді көрсету
емес, қайта оның өз кемшіліктерін ... ... ... ғана жағдайда: мәселе досқа шындықты ашып айтың, сол арқылы
оған өзінің ... ... ... ... ... кезде ғана бізге
достық намысына тиюден қорқатын ештеңе жоқ.
Цицерон ... сен ... ... оның қылықтары туралы не ойлайтыныңды тура, ашықтан ашық, тіпті
қатаң түрде айта алмасаңне одан өзің ... ... ... ... ... ... онда ... бір-біріңе шынымен сенбейсіңдер, бір-біріңді
түсінбейсіңдер және құрметтемейсіңдер
2.Қазақ топырағында қалыптасқан философиялық ойлардығы адам өміріндегі
достықтың орны ... ... ... ... ... негізделіп, өзінің кейбір тарихи
шектеулеріне қарамастан ұлтымыздың жарасымды дамуына, философиялық ой-
санасының өсуіне гуманистік рух, ... мол азық ... Осы ... ... ... ... философиялық теориясын түгелдей ұзақ та жемісті
философия тарихы өзінің көл-көсір
молдығымен де, тарихи деректілігімен де, ... ... ... ... болмысында айрықша орын алады. /1./
Шығыс философиясының өзіндік бір дербес ерекшелігі-бар ... ... ... ... ... ... ... бағыттардың
әртүрлі қалыптарына өміршеңдігіне, даналығына көз ... ... ... ... ... ... тарихы кейін зерттеліп
келеді. «Қазақ философиясының тарихи дамуы қай ... ... ... даулы, әрі қиын. Қасиетті қазақ даласының тарихы шексіз ... ... ... кем ... ... ... ... VIIғ.гректің жеті
ғұламасының бірі деп танылған, Платонның айтуы бойынша аты ... ... ... ... одан ... ... аралығында өмір сүрген әл-
Фараби, Жүсіп Баласағұн, Ахмет Яссауи, Махмұт Қашқари, ... ... ... ... ... ойшыл философтардың асыл мұраларын,
философиялық дүниетанымымен, одан кейінгі XV-XVIIIғғ. өмір ... ... ... ... XIXғ. екінші жартысындағы
философиялық ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірлерін зерттеу
XXғасырдың басынан қолға алына бастады. Қазақ философиясындағы ... ... орны де оның ... ... тыс ... жоқ деуге
болады. Ұлы Абай айтқандай «Адам бол!» идеясы бұрынғы ... ... ... қазақ философиясына тән ортақ және ... ... келе ... ... анық ... қазақ философиясы
әрқашан «нақты адам қоғамына», бақытқа, теңдікке жету жолдарын қарастыруға
бет бұрған ... ... ... философиясына тән ортақ дәстүрлермен ... ... ішкі ... орын тепті. 60-80 ... ... ... ... ... бағыттары ұлттық тарихымызды,
мәдениетімізді жан-жақты және терең түсінуімізге қажетті жағдай ... ... ... ... ... Алматы, 1996ж. 3бет.
/2./ Бұл да сонда. 5бет.
/3./ Бұл да сонда. 20бет.
Қазақ топырағында қалыптасқан ... ... ... ретінде осыдан екі жарым мың жыл ... өмір ... ... ... ... ... із қалдырған ... ... ... ... жыл ... ... ғасырында өмір
сүріп, ел басқарған атақты Майқы би ... ... ... деп ... ... ... ... екен: «Ең ақылды адам-ел билеуден аулақ адам»
- депті бабамыз деп, аузынан ... ... ... ... Скифский дегеніміз осы бабамыз
айтқан Анарыс бабамыз.
Қазақ ... мол ... ... жатыр. Қазақ
философиясының дүниетанымдық негізі, рухани қазынасы байырғы ... ... ... ... ... ... батырлар жыры,
лиро-эпостық жырлар, тарихи жырлар ... ... ... бабаларымыз
кезінде өмір құбылыстарын, табиғаттың сыр-сипатын, жұмбағын, болмыстың мәні
мен мақсатын, образдық ой арқылы ... ... ... ... ... ... адамдық сапа, ұлттық қасиет ерекшелігі
бар, біз оны ... ... ... ... Көшпенділер үшін философия-
адам, өмір болмысы. Қазақ фольклорындағы философиялық ... ... ... әлі ... ... өзіндік ерекшелігі адам, бақыт, сұлулық, тән,
көркемдік, өмір мен ... ... ... болмыс, батырлық, адам мен табиғат
үйлесімі ... ... ... ... ... көркемдік,
сұлулығымен, тарихи деректілігімен, сыршылдығымен ерекше орын алады. ... ... ... ... қоғам, өмір жайлы түсініктер өрістей
келе, бүкіл халықтық ой-санаға айналған. Халық күнделікті тұрмысқа қажетті
қарапайым ... ... ... құбылысқа дейін сөз етеді.
Фольклорлық шығарманың тақырыбында табиғат, адам, төрт түлік мал,
тәрбие, ... ... ... ... ... отырады. Философияның
басты категорияларының бірі адам өміріндегі достықтың орны – фольклорда
басты ... ... ... ... Аяз би жаман атанса да ... ... ... адам және ... адам ... достықтың орны даналық
түрінде анық ... ... ... ... бала ... ... жарқын көрінісін көреміз.
Фольклор тарихын этнографиялық, археологиялық, әлеуметтік ... ... ... зерттеу қажет. Мысала, ... ... ... ... ие болған нәтижелерінің бірі- өздерін
табиғаттың ажырамас бөлігі ретінде емес, ол бүкіл табиғатпен бетпе-бет, ... ... ... ... ... ... Осының арқасында осы екі
жақтың бірі-адамдар дүниесі, екінші – ... ... ... ... ... ... осы екі дүние қарым-қатынастары ауқымында өтіп
жатқандай болып ұғылатын ... ... ... билеуші, бағындырушы ролін,
ал адам дүниесі – бағынушы, икемдеуші ролін атқарған мұндай ... ... ... ... Полеолит адамдары өздерін-өздері бүкіл
табиғат ... ... ... ... табиғаттың ажырамас бір
бөлшегі деп ұғынған.
Халық арасында дала ... ... ... Асан ... ... аңыз
толып жатыр. Қорқыт халық ұғымында болашақты көре білген қобызшы, философ.
Қорқыт – ежелгі ... ... ... Сыр ... ... ... ұлы
ойшыл, философы, жырауы, қобызшысы және Кітаби Қорқыт ... ... эпос ... ... туралы ақиқат пен аңыз ... ... ... ... ... ... ол, біз біліп болар шаруа емес. Қорқыт ажалдан
қашқаны үшін тарихта қалмас еді. ... ... аса ... ... оның ... ... оның ажалмен «күресі» бергі әңгіме,
мәселе тереңде. ... ... ... ... ... ... ... емес, мәселе адам болмысының жұмбақтығында./2./ Қорқыт
дүниетанымының қызығы-ажал, мәңгілік өмір емес, ... оның ... ... ... отырған Қорқыт адам қызықтырған мұндай проблеманы,
жоғарыда айтып кеткендей Ф.Ницше (1814-1900), Б.Шпенглер, Ортега-и-Гассет,
Хайдеггер т.б. ... ... VIII ... «Ғұмыр философиясын» және «Өмір сүру
философиясын» бірге ... ... ... ... екіншісі
акциденция ретінде көрініп, Қорқыт есімі ажалмен ... ... ... Қорқыттың нысаны – адам, оның болмысы, яғни адам ... әрі оның бұл ... ... ... ... ... яғни ... еркінен тыс, оған көр қазып жатады. Бұл
жерде жеке адам еркі және ... ... ... ... ... басты ұғымы – адам болмысы. ... туа ... ... ... ... ... ... дүниетанымы адамның шамасы туралы./4./
Қорқыт адамның шамасы туралы толғанысқа түскен. Адам табиғатынан
(әуел бастан) шамасы ... Олай ... ... мына ... ... орны ... ? ... білетінінен білмейтіні көп, онда пенде
қайтіп өмір сүрмек? Міне ... ... ... ... философы атанған Асан қайғының айтқан сөздерін халық қанша
уақыт өтсе де өз жадында сақтады. Асан ... ... ... ... ... ... – халық даналығынан туған, шынайы философиялық
толғаулар. Асан қайғы туралы көп зерттеген ... оны ... ... ... ... деп атайды.
Еуразия Ұлы даласында өмір сүрген ... ... ... өз ... ... ... фольклорын миф-ертегі, аңыздары
мен эпос жырларын төл философиямыздың дүниетанымдық негізі аясы болған деп
түсінеміз.
3. Әл-Фараби философиясындағы адам ... ... орны ... ... ... болған қазақ философиясының тарихы ... ... ... ... тарихи дамуы қай кезеңнен
басталады?» деген сұрақ ... әрі ... ... қазақ даласының тарихы
шексіз болса, ондағы даналық содан кем емес.
Қазақ халқының философиялық-қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... философиясындағы адам
өміріндегі достықтың орны де оның ... ... тыс ... жоқ ... Ұлы Абай ... ... бол!» идеясы бұрынғы фальклордан бастап
осы заманғы ... ... тән ... және ... ... келе жатқан
идея.
Әл-Фараби философиясында анық ... ... ... ... адам қоғамына», бақытқа, теңдікке жету жолдарын қарастыруға
бет бұрған.
Қасиетті қазақ даласы талай ұлы ғұламаларды ... алып ... ... ... ояу, көзі ашық ... талай азаматтары ортақ
тілде жаза біліп, кейінгі ұрпақтарына мұра етіп қалдыра білді. ... ... ... аз емес. Солардың бірі бәрімізге танымал ұлы
жерлесіміз - Әбу Насыр әл-Фараби.
Араб, ... ... ... ... ... 870- ... ... Сырға құяр тұсындағы көне Отырар қаласында (арабша ... ... ... ... ... Әл-Фарабидің грек
философиясын, әсіресе Аристотельді жетік ... үшін оны ... ... ... ... ... ұлы Аристотельдің, Платонның, ерте
дүниедегі Грецияның басқа да философтарының ... түп ... ... ... дерек бар. Білімге, ізденуге деген ... мен ол жас ... ... ... ... бәрі ... ... әрі таңсық көрінетін кезде, саяхат жасап, сол замандағы мәдени
әлемнің көптеген ... ... ... ... (Шам),
Алеппада, Каирда (Мысыр) болған, өз ... көп ... ол ... ... және ... ... ... Бағдадта өткізді. Мұнда ол өз
білімін әбден тиянақты меңгеріп ... ... ... ... ... ... ... Аристотельдің, әл-Кинидің ізін қуып,
философия мен ғылымның ... ... ... ... ... ... ... саны 160-тан асады. Фараби философия саласында грек
ойшылы ... ... ... «Герменевтика»,
«Софистикасына» түсініктемелер жазды. Ол еңбектері
күні бүгінге дейін де мән-маңызын жоғалтқан жоқ. Өз тарапынан ... ... ... ... тізбесі», «Ізгі қала тұрғындарының
көзқарасы», «Музыканың үлкен кітабы», «Философияны аңсап үйрену үшін алдын
ала не білу ... ... ... мәні ... ... ... ... трактаттар» т.б. сияқты көптеген философиялық
еңбектер жазған. Фарабидің пікірінше, ғылым мен философия ... болу ... ең ... ... ол ... жан ... ар ... бүкіл
адамға, өз халқына деген таза махаббаты, ғылым мен ... ... ... мен ... Бұл шарт ... ... адам ... алмайды, үйрете де алмайды деп көрсетеді Фараби.
Фараби трактаттарында адам өміріндегі достықтың орны де тыс ... Ол ... ... ... ... Бақытқа, оған жетуге бастайтын
жолға ... ... ... ... ... ... ... бақыт
туралы емес, тірі адамның бақыты туралы ... Оған жету үшін адам ... ... ... қиын ... өтуі ... ... қабілеті өздігінше жақсы қылықты да, жаман қылықты да
істеуге бірдей мүмкіндік береді.
Адамның жетілуі мінез-құлықтың ... ... ... ... ... жету мен мінез-құлықтың жетілуі арасында байланыс туады. Әл-Фараби
адам өміріндегі «жақсылық» пен «жамандық» «тәңірден ... ... ... өзі ... болатын жағдайда белсенді әрекет факторына қандай ... ... ... ... ... өзі көздеген мақсатына жетуі оның өзіне ғана
байланысты екенін айтады. Адам ... ... ... ... ... тиіс ... адам тек ... айналадағы дүниені танып білу арқылы
жетіледі, деп түйін жасайды.
Әл-Фарабидің азаматтық ... ... ... ... ... ... ... (мемлекеттік қайраткердің нақыл сөздері) трактатында
қаралады. Бұл трактаттың тақырыптары әртүрлі ... да ... ... адам мен ... ... оның ... арналған. Еңбектің
өзіне тән бір ерекшелік сипаты-денелік және рухани ... ... ... ... ... адам ... ... қаладан
бастаса, «Нақыл сөздерде...» ол мұны ең кішкене ... от ... ... ... адам ... ... адал ... болу керек деп есептейді.
Өйткені, жақсы істер істеп, мұның төлеуін күтсе, адам бұл ... ... ... ... жеке ... қарастыра келіп, адам
өмірінің мақсаты шынайы ... ... ... ол бақыттың не екенін біліп
алып, оны өзінің мақсатына айналдырып, соған қарай ... ... ... деп
айтты. Әл-Фарабише пайымдасақ, жалпы құрылым мен болмыстың мәнін, қоғамның
әлеуметтік бейнесін, жеке ... ... ... жете ... ... ... «Біз ... өзімізге әсемдік бізге тек философия өнері арқылы
ғана жетеміз ... ... ... ... ... ... ... болсақ, ол сол кездегі жаратылыс
тану ... ... ... ... ... ... ... өзегі- адамның іс-әрекеті. Адам әл-Фарабидің ... ... ... ... ... Оның ... ... дейін пайда болған. Ол адам санасынан тыс және тәуелсіз өмір
сүреді.
Адамның бойындағы ... ... ... төмендегідей
сұрыптайды:
1. Нәр беруші күш. Бұдан кейін сыртқы және ішкі рухани күштер ... ... ... ... ... тудырушы күштер беске бөлінеді.
а).сезу, ... ... ... ... г).көру.
3. Ішкі рухани күштер 3-ке бөлінеді: а).зерде, елестету, армандау,
ә).ашулану, қуану, б).ақыл ... ... ... күші.
Әл-Фараби философиясының ең құнды жақтарының біріне-парасат жайлы
ілім жатады. Әл-Фараби парасаттылық, парасатты адам дегенде, мұны ... ... деп ... Оның ... ... ... адам өзінің бұл қасиеттерін мадақтауға тұрарлық істер жасау үшін,
немесе бұзақы істерден аулақ болу үшін қолданатын адам ғана ... ... ... ... адам ... қалай түсінетіндігіне қарай адамдар екі топқа бөлінеді: оның
бірі нанымы жоқ адам, ол ... бола ... ал, ... ... егер ол
өзінің тапқырлығымен жамандықты ойлап шығару ... ... ... ... парасатты деп аталуға лайықты бола алмайды деген пікір өзінен-өзі ... ... тегі не ... де ... көрсетсе болғаны, оны
парасатты адам деп атайды.
Ал, Аристотельдің түсінігінше, ұғыну дегеніміз қажет кезінде ... ... ... іс ... тапқырлық жасау деген сөз. Демек,
парасатты адам сонымен бірге қайырымды болып ... ... ... ... ... ... ... бір-бірінен айырмашылығы – олардың интелектуалдығында.
Сондықтан ғылымның кейбір саласы жөнінде зерделілігімен ой ... ... ... ... сол ... ... үлкен беделге ие болады.
Беделді [адам] дегеніміз, егер ол бір ... ... ... ... да, оның
пікірі даусыз қабылданады және тексеруді қажет етпейді. Адам бұл қасиетке
ұлғая келе ие ... ... ... ... ұзақ ... ... ... жетіле түсуге, бақытқа, молшылыққа жетелеуді көздеген Фараби
әділеттілікті халықтар достығын ... ... ... жасауда
барлық адам бірдей екенін уағыздаған гуманистік идеялары көкейкесті адам
өміріндегі достықтың орны мен ... ... ... ... ... ... ... өз өмірінің
басынан-ақ қабілетті болады,»-дейді. Сол қабілеттің арқасында адам тамаша,
оңбаған әрекеттер жасайтынын ... өз ... ... ... ... ... адам ... ізгі
қасиетті болуынан, жүріс-тұрысы ізгі болуынан ғана туады»,- дейді, ол./2./
Адамның қасиетін пайымдау ... ... ... ... ... ... еңбегінде адамның нәтижелі ісі болу
үшін, бірлік керек екенін айтады: ... ... ... істерінде тек
көптеген адамдардың бір қонысқа біріккенде ғана ... ... ... және ең ... ... ... ... түріне жатады».
/3./
Оның ойынша, бақытқа-кәмілетке жету адам мақсаты болса, оның соған
қалай жететінін көрсету керек.
4. Абай ... адам ... ... орны ... ... дегенде үлкен әңгіме Абайға тіреледі. Абай
Құнанбайұлының ... ... ... Бұл ... ... ... сөздері даналарға арналған. Бірақ, ақын адам туралы сөзді
айта ... оны ... ... ... ... Алланың сөзі бар, Адамның
сөзі бар. Мәселе сөзде./1./
Оның дүниетанымдық және ... ... өте ... ... ... ... ... дейін Абай мұрасының толық
зерттеліп болмағанына қарамастан, кезінде М.Әуезов ... ... ... ... бағыттары: қоғамдық, ақындық, көркемдік эстетикалық,
тәрбиелік, ұстаздық, ұждан, ... ... ... адам ... ... рухани мұрасының кең ауқымдылығын, тереңдігін
көрсетеді. /2./
Абай бұл тұста Алланың сөзі аксиома, сен оны ұқ, қабылда ... ... ... ол Алланың сөзі рас, бірақ оның ... ... ... ... сөзі ... расталмақ деген өте терең философиялық
концепция ұсынған.
Абай дүниетанымын тану-қазақ ... ... ... ... ... ... XI ғасырдағы Ж.Баласағұн, XII ғасырдағы Иассауи
дүниетанымдарын жаңғыртушы болды. Бұл сондықтан да Абай ... ... ... ... ... адам ... достықтың
орны әркез бой көтеріп отырған.
Ол үшінші сөзінде: «Жақсы адам деген ... ... ... ... ... ... еткен адам –жақсы адам. Мысалы, Қаздауысты Қазыбек,
Төле, Әйтеке ... ... хан. Міне ... ... Абай ... ... ... заманда жақсы адамның болуы мүмкін бе ? Жақсы адам әрине бар,
бірақ жақсы адам жақсы атануы үшін ... етуі ... ... Абай ... ... жылап туады, кейін өледі»,
-дейді. Адам баласының неге жылап туатынын білген бар ма ? /4./ ... ... ... ... ... жұрт жұбатып, адам жылап өледі, өзгені
де жылатып», -деген еді. ... адам ... неге ... ... ... деген не ғаламат, жылап келіп, кейін өледі де, сөйтіп
/1./Н.Ж.Байтенова, ... ... ... ... адам өміріндегі достықтың орны . А., 2000ж. 49бет.
/2/. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен ... ... ... ... 1996ж. ... Бұл да ... ... Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы:
Қазақ Университеті, 2004ж. 31бет.
тұрып не жасайды-дейді Абай.
Абай жетінші ... жан ... тән ... ... мәселелерді
көлденең тартады. Адамның жаны ірі ... ... оны ... ... Адам жаны өте күрделі. Адамның жанының өзегі-дүниеге
құмарлығы.
Абай он үшінші сөзінде: «Алланың өзі де рас, сөзі де рас. Рас ... ... ... - ... Осындағы жалған болмайтын нәрсе-иман.
Алланың өзі рас. Алланың ... рас деп ... және оны ... Ал қате ... ... ... яғни иманы жоқ адам дегеніміз-
Алланың растығын, оның ... ... ... ... растығын
білмеген, түсінбеген адамдар, біле тұра қабылдағысы келмеген адамдар.
Он ... ... ... ... ... ... ... жері бола
ма ?»-дейді. Абайдың анықтауында адамның болмысындағы ең аяулы жері-жүрек.
«Біздің қазақтың жүректі кісі ... ... кісі ... Одан ... ... ... біле ... Рахымдылық, мейірбандық, әртүрлі
істе адам баласын өз бауырым деп, өзіне ойлағандай ойды оларға да ... еді ... ...... ісі. ... та жүректің ісі». Ол жүректі
адамдық мәселелермен байланыстырады.
Абай он бесінші сөзінде «Ақылды кісі мен ... ... ... бір ... ... ... ... Ақылды кісі, ақылсыз кісі
дегендер- шартты ұғымдар. Адамды өне бойы ақылды не ... ... ... қиын ... Ол ... ісі мен ... байланысты. Осы жердегі
«парық» атқарылған істің өзінен және оның нәтижесінен көрінбек. Ол дұрыс іс
болды ма ? Бұл ... ... және оның ... көп ... ... бойынша пенденің өз басында еркі жоқ, барлығына
тәуелді-байғұс. «Пенде» деген бар ... ... ... ... ... ... ... Пенде періште емес. Періште біз сияқты емес, рухани
нәрсе. Оған киім ... ... ... ... ... ... оны жақсылыққа да, жамандыққа да алып барады. Оны ... ... ... ... ол осы қызығушылықтан шығады.
Дүниеде пендешіліктен тыс тұрған адамды көрсетіңізші. ... ... Жай ... ... қоя тұралық, тіптен әулиені алыңыз.
Пенделіктен олар да құралақан ... ... жеке ... қамы ... ... үшін арын ... ... барады.38-сөзінде Абай айтқандай, пенденің
«толық адам» болуына Алла ерік берген. Адам Алланың ... ... ... ... пендешілік жасап, шайтанның торына түсіп ... ... ... бойынша, ақынды қызықтырған шайтанның бейнесі
емес, оның мұңға батуы, ал оған кінәлі адам: «дүниеге мұң ... ... ... мұң ... ... дейтін ұғым адамға дейін болмаған.
Демек, дүниеге ізгілікті де,
зұлымдықты да әкелген-адам» /1./
Абай: «әуелі пенде адам болып жаратылған соң, ... ... ... ... жүре алмайды». «Пенде» деген бар ... ... ... ... ... түсінікке жақын. Пенде періште емес. Періште біз
сияқты емес, рухани нәрсе. Оған киім керек, жақсы ... ... ... Пендешілігі оны жақсылыққа да, жамандыққа да алып барады. Оны
біз қызығушылық дейміз. Пендешілік дегеніміз ол осы ... ... ... тыс ... ... көрсетіңізші. Ешкімді таба
алмайсың. Жай адамдарды былай қоя ... ... ... алыңыз.
Пенделіктен олар да құралақан емес.
Пендешіліктің арғы жағында құмарлық, одан қызығушылық ... ... ... дегенді түсіне бастаған кезде пендешіліктен кете бастайды.
Ол Абай айтқандай ... адам ... ... ... ... ... алыстай бастайды. Әулиенің өзі пенде дедік. Неге? Алла тағала
адамға мүмкіндік ... оған ... ... ... деді. Біздер
адамдар әрқашан пендешілігімізді көрсетіп аламыз. Мәдениетті адам дегеніміз
пендешілігін жасыра алатын ... ... ... құлақ түрсек: «Сонда
есті адам, орынды іске ... ... ... ... күнінде айтса
құлақ, ойланса көңіл сүйсінгендей болады екен». Сүйсінсе, ... ... бар ... Абай есті адам ... Және ол ... демейді, мөлшерін білетін адам, ... ... ... ... жоқ болады екен дейді. Өмірде жиі көрінетін көрініс: ... ... ... ... өткеніне өксіп, өкініп отырады. Абайдың ұғымында
бұл ақылсыз адам. «Егер кісі орнын таппай, не болса сол ... ... ... ... ... ... қызықты, қымбатты шағын итқорлықпен
өткізіп алады екен-дағы, күнінде өкінгені ... ... ... ... көрінгенге елікті, итқорлыққа түсті, енді өкінгенмен не ... ? ... алар ... десек, істегені сабақ аларлық есті кісінің түрі емес.
Сабақ алу деген-ақылды адамның ... ... ... Абай ... Абай ... ... мастық бойдан оғатты көп шығарып, ақылдың
көзін байлап, төңіректегі ... ... ... «ананы-мынаны» дегізіп,
бойды сынататұғын нәрсе екен». Осыған не алып, не қосуға болады. Сөз ақылды
және ақылсыз адам ... ... ... ... ... ... мас болуы. Ал
ақылды адам қайтеді ?
«Сол ... есті ... ... есі шықпай, ақылды қолдан жібермей, ... ... ... ... ... де есті кісілердің қатарында ... ... бір ... болмасына жұмасына бір, ең болмаса айында бір,
өзіңнен өзің есеп ал». Есті кісі мен ақылсыз кісінің ... ... ... ... Есті адам ... өзі есеп ... қате кетсе содан сабақ
алып, бағытын түзеп, жан-жағын салмақтап отырады. Есерде ол жоқ. Есеп ... ... ... он ... ... адам ... несімен сүйкімді, қалай жүрсе дұрыс
болады деген тақырыпта ой өрбітіп, бірталай дүниелердің басын ашады. «Адам
баласына ... ... ... ... һәм ол киімін былғап, былжыратып
кимей, таза кимек-дұрыс іс», ... ... ... дауы жоқ. ... ... ... тазалық, көркемдік туралы түсінігі, адамның
санасы тәрізді басқа мәселелер шыға бастайды.
Он тоғызыншы сөзінде Абай ... және ... ... сөз қозғайды.
«Адам ата-анадан туғанда есті адам болмайды». Демек, есті болу үшін ... ... оның ... есті адам болу ... соны ... ... көңілге
тоқуы, ілгерінің үлгі өнегесін көру керек. «Көре-көре ... ... ... ... ... ... көрумен қатар сөйлеу де керек, ащы мен
тұщының дәмін ... ... мен ... ... ажырата білу мәселесі
ғұламалардың да, ел бағушы адамдардың да, қарапайым халықтың да ... ... ... Біз ... ... мен жаманның орнын ауыстырып
аламыз. Жақсыны дөп ... ... ... Абай ... ... ... бірінші сөзінде Абай «Аз ба, көп пе, адам баласы бір түрлі
мақтаннан аман болмағы - қиын іс». ... ... ... ... орын
алады. Мақтан –адамның ісі, харекетіне, санасына, зердесіне, атқарып ... ... өзге ... ... ... Мақтан –адамның іс,
харекетін білдіретін, адамға тән, қоғамда ... ... ... жиырма тоғызыншы сөзінде адам және періште ... ...... ... Адам өсіп ... Адамда заттық болмыс бар дейді.
Періште өнбейді. Алтын ... ... ... таза идеал. Адам өзінің күйкі
тірлігінде адамшылығынан шеттеп жасаған нәрсесін ... ... ... ... өз ... ... ... мәселелерге бойлайды.
«Жұрттың бәрі біледі өлетұғынын және өлім үнемі ... ... ... ... осыған да, амал жоқ, нанады, анық өз ... ... ... Бұл сөз адам ... мен ... философиясы. Адам баласы қашанда
өмір мен өлім құпиясын білуге құштар. Жоғарыда ... ... адам ... мен өлімі мәселесі Абай да бой ... ... : ... ... ... ... ,- деп отыр. Адамдардың
ақиқатқа ұйып сенуі және жаратқан ісіне тағдырдың жазуы деп ... ... ... осы ... байламды мәселенің бірі- адамға қатынасы. «Адам
баласына адам баласының бәрі-дос». Одан әрі ... ... ... ... «Не үшін ... ... ... тууың, өсуің, тоюың, қайғың,
қазаң, дене бітімің, шыққан жерің, бармақ жерің- бәрі бірдей
ахиретке ... ... ... ... шіруің, көрден махиларда сұралуың-бәрі
бірдей, екі дүниенің қайғысына, ... ... екі ... жақсылығына
рахатың- бәрі бірдей екен. Бес күндік өмірің бар ма, жоқ па ? біріңе-бірің
қонақ ... ... ... ... ... ... ... күндестік қылып, я көрсеқызарлық қылып, көз алартыспақ лайық
па?» Адам баласының бәрінде осындай ... ... деп, Абай ұлы ... Және Абайдың бұл сөздері – мәңгілік мәнді сөздер. Абай көтерген ... ... ... бар. ... ... етіп отырғаны- адамның болмысы
ортақ, екі дүние ортасындығы көретін қызығы мен тартатын қайғысына дейін,
әрине, тең ... ... Абай ... ... жолмен аяқтаған: «Тілеуді
құдайдан тілемей, пендеден ... өз ... ... ... ... әпер демек- ол құдайға айтарлық сөз бе? Құдай –біреу үшін
біреуге жәбір қылуына не ... ... екі ауыз ... ... қосарлық не
ақылы жоқ, не ғылымы жоқ бола тұра, өзімдікін жөн қыламын деп, құр ... – деп ... ... несі сөз? Оның несі ... Осы ... адамның қылықтарына да сын айтып отыр. Бұл ... сөз ... ... ... Бірі адамдардың құдай жолындамын, оған сенемін дегендегі сенім
түрі, яғни оны ... жолы да, ... осы ... ... туралы. Әрине, тілемсектің, өзіне-өзі сенбей, не құдайына сенбей
пендеге иек арту, тіптен маған ананікін алып бер деп, ... ... ... – бәрі де Абайдың айтып жүрген адамшылыққа жат ... ... ... ... тірлік емес, адамның өзінің ... ... ... ... сай ... өлім мен ... не екені
туралы түсінікке келуі тәрізді ... ... ... мәңгілік
тақырыптарға келіп, адамның рухын қозғайтын, оны жетілдіретін мәңгілік
философиялық мәселелерді ... ... ұят және иман ... Абай отыз ... ... ... өзі ... мен хайуандардың аражігін ажырататын нәрсе.
Адамда ұят бар, ... оны ... ... Мұны ... ... Ұяты бар ... иман бар, ... адам иманды адам деп санайды Абай.
Біз пендеміз. Мінсіз –Алла ғана. Ұят деген ұғым Аллаға ... ... ... ... ол пенде. Кейде әлдебір нәрсеге қызығушылықтан
шамасын парықтай алмай ... ... ... да ... ... ... ... іс жасауымыз ықтимал. Я болмаса нәпсіге жеңдіреміз. Нәпсі деген
адамның жауы.
«Ұяты күшті адамдар ұйқыдан, ... ... да бар, ... ... өлтіретұғын кісілер де болады. Ұят деген ... өз ... ... ... өз ... салып, сөгіс қылған қысымның аты.»
/1./ Абай адамдық танымдағы ұяттың күшін айтып ... ... ... ұйқыдан, тамақтан қалатұғыны да бар, хатта өзін-
өзі өлтіретұғын кісілер де болады. Ұят деген адамның өз бойындағы
адамшылығы, ... ... өз ... салып, сөгіс қылған қысымның аты.»
Абай адамдық танымдағы ұяттың күшін айтып тұр.
Отыз жетінші сөзінің құрылымы ... ... 23 ... Бәрі ... ... біріншісінде: «Адамның адамшылығы істі
бастағандығынан білінеді, қалайша бітіргедігінен емес,»- дейді. Бұл ... ... ... ... жоқ, рас, ... істі ... аяғын шашып
кететіндер көп. Абайдың айтып отырғаны – адамның жай бір ... ... ... ... ... істі ... Адамның адамшылығы осылай
көрінсе керек.
«Әкесінің ... ... ... ... - ... ... ... егер закон қуаты қолымда бар кісі болсам, адам ... ... ... ... ... кесер едім» - дейді. Бұл жерде сөз адам
мінезін тәрбиелеу туралы. ... ... екі ... бар. Бірі - ... ... ... екіншісі- қоғам ықпалымен қалыптасуы.
Мінез түзеледі дегенде Абай оның ... ... ... ... ... ... адам – ... өлгені. Қапашылықтың бәрі
соның басында. ... бар ... да ... ... қызық та, ермек те
көпте. Бастапқыға кім шыдайды? Соңғыға кім азбайды?» Керемет ... ... ... қалған адамның өлгені дегенде екі мәселеге
тоқталуға болады. Дана адамдардың жалғыздығы. Абай ... дана ... де ... ... олар ... өсуі жолында халқынан озып, алдында
кетіп қалғандықтан жалғыз ... ... Бұл бір. ... әр ... ... ... ... айтып отырғаны алғашқысы.
Отыз сегізінші сөзінде Абай «Адам ... ... ... ... ... өзі философиялық трактат десе болады. «Ей жүрегімнің қуаты
перзенттерім!» – деп бастайды ол. ... ... ... ... ... Ол алғашқы сөздерінде адам мінездері жөнінде көп
нәрсе айтқан еді. «Еріншектікті ... ... ... жамандықты,
талаптылықты, талапсыздықты т.б. нәрселерді айтты.» ... ... ұғып ... оның үшін махаббаттың төлеуі-махаббат. Әулие адамның
адамдығы, ақыл, ... ... ... ... ... ... ... үлкен орын алады. Осы «дүниетаным» деген сөз Абайда жоқ.
Оның көзқарасында осы ... ... ... ұғым – ... ... ... ұсақ қылықтарды айтқалы отырған жоқ. Жүрегімнің қуаты, сендердің
бүкіл тіршіліктерің, болмыстарың – міне, Абайдың ... ... ... ... сөзі де рас, өзі де рас» өлеңінде: «Махаббатпен
жаратқан адамзатты сен де сүй ол ... ... ... ... Абай адам
өміріндегі достықтың орны н тағы ... ... ... ... ...... ... Себебі Алла
тағала өзі – хақиқат, растықтың жолы», - дейді. Бұл жердегі ... ... ... ... түбі – ... Бұл ... Иассауидің «Хикметінің» арқауы
болғанын көруге болады.
Абайдың осы сөзінде иман, имандылықты айтады. Бұл мәселе де адаммен
тығыз байланысты. Иман ...... ... ... тану ... - ... ... сөз.
Абай осыдан соң былай дейді: «Сіз әмәнту билләһи кәмаһуә би әсмайһи
уасифатиһи» дедіңіз. Ол есім ... ... ол алла ... ... ... ... ... біл һәм сегіз сифат затиялары не
деген сөз, кәміл үйрен «затиялар» деген сөз ... ... ... ... ... Абай адам ... ... сипатын біліп қана
қоймай, оны ұғуы қажет дейді. Адам мен ... ... ... де ... ... ... ... Алла тағаланы өзінің білінгені қадар ғана білеміз, болмаса
түгел ... ... ... ... сыры-тылсым. Тылсымның мәні оның сол
тылсым болуында./1./ Біз ... ... ... ... ... ... білмекке мүмкін емес» деп отырғаны сол. Алла тылсым, адам да тылсым.
Бірақ екеуінің ... ...... сыры Аллаға мәлім. Алланың сыры да,
өзінің сыры да адамға тылсым. Адамның сыры Алланың сырын білінген ... ол ... ... ... ... Ол бір ... ... жағы,
адамға қатысты тылсымдық мәні-Алла адамды жұмбақ етіп ... ... ... Аллада, адамның қолында емес. Адамның ... ... ... бір ... ... адамның ақылы қысқы, өлшеулі. Алла ... ... ақыл ... білмейді. Үлкен ақыл Аллада. Бұл жердегі
мәселе мынада: адамды да мінсіз етіп ... ... ... ... ... онда Алла мен ... ... болмай қалар еді.
«Жансыз жаратқандарынан пайда алатұғын жан иесі хайуандарды жаратып,
жанды хайуандардан пайдаланатұғын ... ... ... ... ұлы
ақын. Мұның алғашқы жартысы ұғынықты. Екіншісіне назар салсақ, хайуандарда
сана жоқ, бірақ оларға ие керек. Ол ие ақыл иесі ... ... ... ... ... ... оларға осы қасиет арқасында ... ... ... ... ... ... осы қуаты кемісе, экология
деген проблема
туады./1./ Табиғатқа ... ... ... ... қарсылық, адамның
өзіне жасап отырған қастандығы. Абай «Жан иесі ... ... ... ... Ол ... ... - дейді. Демек, адам ақылды, саналы болғандығынан
бәрінен жоғары, бәріне жауапты.
Одан әріде Абай өз ойын ... ... ... баласынан махшарда
сұрау алатұғын қылып жаратқандығында һәм ғадаләт һәм ... ... ... сөз. Ол дүниеде жаратушы алдында жауап беруші адам баласы.
«Жұртқа жақсылық істе және өзің де ... бол. ... ... ... ... ... Сондай адамдар құдайға иман келтіреді,
жақсы істер істейді. Ондайлардың орны ... ... «. ... орнын
анықтауда Абай тереңге бойлай түседі.
«Енді біздің бастағы тағриф бойынша ... ... ... рахымды,
ғадаләтты, құдіретті еді. Сен де бұл ғылым, ... ... үш ... ... шарт еттің, мұсылман болдың һәм ... ... ... ... ... үш хаслат бірлән болар деген, сиддиқ,
кәрәм, ғақыл-бұл үшеуінен сиддың ғадаләт ... ... Бұл ... ... ... ... ... адам деп аударған. Абай
мұны категория ретінде қолданып отыр. Абайдың түсінігіндегі толық ... ... ... ... даналық тәрізді мәңгілік ұғымдардың сол
адамның сипаты болуы да осыдан. Бірақ, үш сипат болуы оның ... де ... емес ... Ол үшін
тағы тәхмин қажет. Тәхмин дегеніміз-шама./2./ Яғни үш ... ... ... ... ... ... үшін шама ... өлшем керек. Бұл
да аз. Енді «.. ... бар ... ... ... оған ... беріп
гүлдендірмек, бәлки адам өз халінше кәмәләтқа жеткізбек, жәһәтінде болмақ».
Мұндағы «рауаж» деген гармония деген сөз. ... ... ... ... ... ... барып жауанмәрттік көрінеді, толық адам, толық
мұсылман шығады. Абай адамның адамшылығы қалай көрінеді ... ... ... ... соң ... жетеді» дейді. Кәмілет деген – толу. Яғни үш
сипат тәхмин арқылы рауажданып, кәмілетке жеткенде ... ... ... ... ... - ... адам туралы
концепциясының бір ... ... Бұл оның ... ... арқауы.
Абай осы сөзінде: «Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар.
Соннан қашпақ керек. Әуелі ... ... ... ... ... ... адам ... «махаббат философиясымен»
байланыстырады. /1./
Қырық үшінші сөзінде Абай: «Адам ұғлы екі нәрседен: бірі-тән, бірі-
жан. Ол ... ... ... ... қайсысы жибили, қайсысы
кәсіби- оны білмек керек»- дейді. Абайдың негізгі ...... ең ... ... те, ең ауыр ... те адам ... Жеңіл
дейтініміз-адам туралы нені болсын айта саламыз. Ауыр жағы-оның болмысын
жетіп түсіну. Тән мен жан ... адам ... ... ... өлеңдерінде тән мен жан туралы көп айтқан. «Өлсе
өлер табиғат, адам өлмес»,-деген өлеңінде «мен» және ... ... ... ... ... ... ... Абай Құнанбайұлы бұл жерде өлім
мен өмір арасындағы болмысты сөз етіп ... Абай ... ... ... ... ... берген. Яғни тәнге қатысты, тәннің қажеттерін
өтейтін істердің бәрі – ... ... ... не? ... ... ... ... деген нәрселер. Бұл туралы Батыста да, Шығыста да
айтулы концепциялар жасалған.
Жанға қатысты нәрселерді Абай ... ... Абай осы ... ... тәнге қатысты проблемалар қойып отыр. Олардың ... ... оның ... ... ... ... сөзде: «Адам баласының ең жаманы – талапсыз»,- дейді.
Талап адамның өз әрекетіне байланысты ма, әлде табиғи жағдай ма? ... ... ... ... мүмкін бе? Талапсыз адам адам ба? Сонда Абай ... ... ең ...... деп. Жан ... тән ... ... сол
қуаттың өлшемі талап болып тұр. Адамның ең жамана ... ... адам жоқ. Оның ... ... ... ... алды- махаббат, ғаділет сезім»- дейді. Абай қырық
бесінші сөзінде. Адамдық ... ... ... ... Абай ... ... Махаббат дегеніміз алдымыздан жиі шыға береді. Неге? Иассауиды
танымай Абайды тану өте күрделі. Абайдағы ... мен адам ... ... ... Адам мен ... ... осы ... көрінеді. Осыдан адамшылықтың алды махаббат, ғаділет сезім дегенге
келеді.
Абай өлеңдерінде де адам ... ... орны не ... ... мен ... ... кездеседі.
«Қартайдық, қайғы оймадық, ұлғайды арман...» деп келетін өлең жолдарындағы
«қайғы» - философиялық, дүниетанымдық ұғым. Оның орны адам ... ... ... ... ... оның дүниенің мәніне үңіліп, мәңгіліктің
тылсым табиғатына ... Абай ... ... ... ... ... ... деген пікірге келген.
Сонда «ұлғайған арман» деген не? Оны Абай қай ... ... ... оның өз ... түсуі. Арман арнасы – үміт. Үміт-
адамның тіршілігінің нақ куәсі. Үмітсіз- адам болмайды.
«Адамның тауып айласын, кісілікті ойламай» Абай осы ... ... және ... ... ... Бұл ... бірінсіз-бірі
болмайтын, бірақ екі түрлі түсінік.
Адамның айласын табу-оны қалайда қолға ... оны ... ... Бұл ... ... жол., қауіп-қатері мол. «Личность»
деген ұғымды ... ... ... ... ... Абай ... адам ... достықтың орны ндегі бір
ғана қыры.
Қорытынды.
Қазақ топырағында пайда ... ... ... даму ... ... қилы ... толы қазақ философиясының негізгі кезеңдеріндегі
адам өміріндегі достықтың орны жайлы сөз қозғадық. ... ... ... адам ... ... ... жалпы қазақ
философиясындағы адам өміріндегі достықтың орны н жүйелеп көрсету күрделі
мәселе. Әр ... ұлы ... ... адам ... келелі
мәселелер көтеріліп отырған.
Қорқыт, Асан ... ... ... Абай ... адам ... достықтың орны бүгінгі күні де өз ... ... кең ... ... өз ... философиясын білмейінше және оған белгілі бір
көзқараста болмайынша ешқандай мәдениеттің ... ... ... ... ... адам проблемасына терең бойлауға мүмкіндік
береді. Көшпелілер ... ... ... мәселелер Иассауи, әл-
Фараби, Абай көзқарастарында дамып, өзіндік ... ... ... халқының
рухани болмысы ата-баба мұрасынан айқын көрінеді. Рухани мұра жүйесіндегі
қазақтың ... ... ... ... қазіргі замандағы
толысқан философиялық теориясын түгелдей қамтитын ұзақ та жемісті философия
тарихы ... орын ... Оның ... бағыттарының бірі өзіміз сөз қылған –
адам туралы ілімдер ... ... ... ... ... философиясы. Алматы: Ер-Дәулет, 1996ж.
2. Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов. Философия. Алматы, 2002ж. 408бет.
3. ... ... ... ... ... ... ... Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ойлар.) –Алматы:
Ғылым, 1998,ж. ... ... Сана ... ... пен ... туралы ойлар.) –Алматы:
Ғылым, 1996ж. 208бет.
6. Ғ.Есім. Сана болмысы. (Саясат пен мәдениет туралы ... ... ... 2004ж. ... ... ... ойшылдары. –Алматы: Ғылым, 1995. 160бет.
8. Көбесов А. Сөнбес жұлдыздар. Алматы: ... 1973ж. ... ... ... ... ... 1989ж. ... Аль-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы: ... ... Л.Н. Көне ... –Алматы, 1994ж. 333бет.
12. Дербісалиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары (тарихи-философиялық зерттеу)-
А., 1995. 12бет.
13. Н.Ж.Байтенова, А.С.Қабылова, А.Қ.Ромашева. Шығыс ... ... адам ... ... орны . А., 2000ж. 49бет.
14. Ғ.Есім. Абай ағартушы ... ба? ... ... А., 1996ж. ... ... Қара сөз. ... А., 1993ж. 76-бет.
16. Абайдың дүниетанымы мен философиясы. А., 1995ж. 77бет.
17. Ғ.Есім. Фалсафа тарихы. –А: «Ратирет», 2004.-47бет.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам өміріндегі достықтың мәні4 бет
Отбасы-адам өміріндегі жетістіктің психологиясында тұлғааралық қарым-қатынастың қалыптасуы51 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
«Қайта құру» кезеңіндегі Республиканың қоғамдық – саяси өміріндегі өзгерістер. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы20 бет
Адам өміріндегі саясаттың ролі6 бет
Адамзат даму тарихындағы мүмкіндігі шектеулі мүгедек балалардың әлеуметтік мәдени статусы30 бет
Адамзат дамуының тарихындағы этнопедагогикалық идеялар10 бет
Атмосфера туралы түсiнiк жəне биосфера мен адам өмiрiндегi маңызы10 бет
Атмосфера туралы түсінік, онын құрамы және биосфера мен адам өміріндегі маңызы14 бет
Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай?19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь