Адамға байланысты фразиологизмдердің этнолингвистикалық сипатын оқыту

І. КІРІСПЕ

ІІ. НЕГІЗГІ

ІІ.1. Этнологиялық . этнос болмысын тіл арқылы
танып . білуді мақсат еткен тіл білімінің жаңа саласы

ІІ.2. Қазақ халқының ұлттық ерекшелігінің тілдік материалдара көрінуі.

ІІ.3. Адамға байланысты фразеологизмдердің
Этнолингвистикалық сипатын оқыту әдістемесі.


ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер
Еліміз егемендік алып, кейінгі он жылдар ішіне тіл тағдырынің кешегісі мен бүгінгісі және болашағы жайында терең ойлар айтылып, тіл тағдырынң ұлт тағдырымен тікелей байланыста екенін өмірдің өзі дәлелдеді.
«Тіл – адам жанының тілмашы, тілсіз жүрек түбіндегі бағасыз сезімдер жан түкпіріндегі асыл ойлар жарық көрмей қор болып қалар еді. Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе болмасқа тиісті. Бір ұлттың тілінде сол ұлттың жыры, тарихы, тұрмысы, мінезі айнадай анық көрініп тұрады» (Мағжан Жұмабаев)
Қазақ халқының ұлт – болмысының бір ерекшелігі оның ой - өрісі көркем бейне түрде дамыған. Әрбір жеке адамның өзіндік қабылдауынан туған «дүние сурет» әсіресе фразеологиялық тіркестер мен мақал – мәтелдерде көбірек көрінеді.
Қазақ халқының ұлттық болмысын оның тілі арқылы танып білуді мақсат еткен тіл білімінің жаңа да дербес саласы – этнолингвистика. Этнолингвистикалық зерттеу – этномәдени, этнопсихологиялық және тілдік факторлардың өзара байланысқан тілдегі қызметі мен дамуына негізделген сала. Ғылымның бұл саласы ұлттық ұғымдарда сақталған халық дүниетанымы, яғни бүкіл болмысы «этностың тіл айнасында бейнеленуі» деген ғылыми тұжырымның туындайды. Әлемнің тілдегі көрінісі, яғни тілдің кумулятивтік қызметі әсіресе фразеологизмдерд мен мақал – мәтелдерден ерекше көрінеді. Оның бірден – бір себебі тек ұлт топырағында тамырланып, нәр алған халық тіліндегі сөздер мен фразеологизмдерді ғана ұлт ерекшелігін, менталитетін айқындап бере алады.

Тақырыпты таңдау себебі:
Қазақ тіліндегі адамға байланысты сөздер мен сөз тіркестерінің қазақ ұлтының «тіл айнасыны» бейнелеуін этнолингвистика тұрғысынан қарастырып, ұлтық менталитетті айқындауға, басқалардан айырмшаылығын көрсетуге ат салылсу,жаңаданр да мып келе жатқан этнолингвистика саласына өз үлесімді қоссамдеген мақсат осы тақырыпты таңдап алуыма себеп болады.
ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІСІ; Қазақ тіліндегі адамға байланысты сөздер мен сөз тіркестері.Оның ішінде қазақ чалқын ұлт ретінде көрсететін: адамның жақсылық қасиеттері; адамды құрметтеу, сыйлау , қызмет ету; ұят, абырой, ар, намыс; шешендік, шеберлік; сұлулық, әдемілік тақырыптарындағы фразеологизмдер мен мақал – мәтелдер келесі әдебиеттерден қарастырылады:
1. І. Кеңесбаев. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі – Алматы, 1977.
2. Сөз атасы ( V – XVII ғ. Жазба ескерткіштері бойынша құрастырылған мақал – мәтелдер. – Алматы, 1987).
3. Қазақтың мақал мәтелі – Алматы, 1980.
4. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. N 1- 10 том.
ЖҰМЫСТЫҢ МАҚСАТЫ; Қазақ ұлтының басқа ұлттардан менталдық айырмашылықтарын көрсететін тілдік материалдардың бір саласы – қазақ тіліндегі адамға байланысты сөздер мен сөз тіркестерін – фразеологизмдер мен мақал – мәтелдерді зерделеу арқылы ұлт мәдениетін, ұлттық болмысты тану.
1. Қазақ ССРнің «Тілдер туралы Заңы», 22 қыркүйек 1989.
2. Қазақстан Республикасы тіл саясатының тұжырымдамасы. – «Егемен Қазақстан» 63 қараша 1996.
3. Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001 – 2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы. – 7 ақпан 2001.
4. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы, 1998.
5. А. Құралов. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі. – Алматы, 1997.
6. Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. – Алматы, 1997.
7. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы. – Алматы, 1998.
8. Апресян Ю.А. Лексическая семантика. Синонимические средства языка. І том. М., РАН, 1995.
9. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің синонимдер сөздігі. – Алматы, 1975.
10.Қолдар Әуезхан. Мировозрение кочевников в свете степного
знания. - Алматы, 1998.
11. Сыздыкова Р. «Абайдың сөз өрнегі», - Алматы, 1995.
12. Смағұлова Г. Фразеологизмдердің варианттылығы. – Алматы,
1996.
13. Белецкий А.А. Цивилизация и культура. – Киев, 1993.
14. Толстой Н.И. Некоторые проблемы и перспективы славянской
и общей этнолингвистики// Известия АН СССР. Серия лит и
яз.т. 41/1982 N 10.
15. Қайдаров Ә.Т. Этнолингвистика // Білім және еңбек 1985,
N 10.
16 .Қайдаров Ә.Т. Тарихи лексология және этнолингвистика//
Қазақ тілі тарихи лексологиясының мәселелері. – Алматы,
1988.
17. Жанпейсов Е.Н. Этнокультурная лексиа казахского языка/на
материалах произведений М.Ауезова/ - Алматы, 1989.
18.Сыздыкова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы, 1994.
19. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы, 1997.
20. Қазақша – орысша – фразеологиялық сөздік. – Алматы, 1988.
21. Аронов К. Этнолингвистика деген ғылым бар. «Зерде»,
қараша, 1990.
22. С. Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері
мен тарихы. – Алматы, 1998.
23. Сариева К. Қазақ тілі және елтану. – Алматы, 1997.
24. Волков Г.Н. Этнопедагогика. – Чебоксары, 1974.
25. Елікбаев Н. Ұлттық пчихология. – Алматы, 1992.
26. Шанырак – Алматы, 1990.
27. Краткая казахская энциклопедия – Алматы, 1985 – 90.
28. Қазақ совет энциклопедиясы І – ІІ том, 1976 – 80.
29. Кенжеахметов С. Қазақ өлшемдерінің сырлары. Ана тілі, 21.
Желтоқсан 1995.
30. Нурланова К.Ш. Человек и мир. Казахская национальная идея.
– Алматы, «Қаржы – қаражат», 1994.
31. Құралов Н. Қазақ этнолингвистикасының мәселелері ІІ –
жинақ, 1996.
32. Жәнібеков Ө. Уақыт керуені. – Алматы, 1992.
33. Қазақ тілі терминдерінің қысқаша сөздігі. – Алматы, 2000.
34. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің анықтамасы. – Алматы, 1998.
35. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық – мәдени аспктілер. – Алматы, 1998.
36. Қазақ тілі. Энциклопедия. А., 1998.
37. К. Аханов. Тіл білімінің негіздері. А., 1993.
38. Г. Смағұлова. Фразеологизмдердің варианттылығы А., 1996.
39. С. Кеңесбаев. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. А., 1977.
40. Г. Смағұлова. Мағыналас фразеологизмдердің сөздігі. А.,
2001.
41. Қ. Сарекепова. Қазақ фразелогизмдерінің стильдік саралануы.
КДА.А., 2001.
42. Р. Авакова. Фразеологиялық семантика А., 2002.
        
        Тақырыбы:Адамға байланысты фразиологизмдердің этнолингвистикалық сипатын
оқыту.
Мазмұны
І. КІРІСПЕ
ІІ. НЕГІЗГІ
ІІ.1. Этнологиялық – этнос болмысын тіл арқылы
танып – білуді ... ... тіл ... жаңа ... ... халқының ұлттық ерекшелігінің тілдік материалдара көрінуі.
ІІ.3. Адамға байланысты фразеологизмдердің
Этнолингвистикалық сипатын оқыту әдістемесі.
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
ІV. ... ... ... ... ... он ... ... тіл тағдырынің кешегісі
мен бүгінгісі және болашағы жайында терең ойлар айтылып, тіл тағдырынң ұлт
тағдырымен ... ... ... ... өзі ... – адам ... ... тілсіз жүрек түбіндегі бағасыз сезімдер жан
түкпіріндегі асыл ойлар жарық ... қор ... ... еді. ... ... ... болмасқа тиісті. Бір ұлттың тілінде сол ұлттың жыры, тарихы,
тұрмысы, мінезі ... анық ... ... ... ... ... ұлт – ... бір ерекшелігі оның ой - өрісі көркем
бейне ... ... ... жеке ... өзіндік қабылдауынан туған «дүние
сурет» әсіресе фразеологиялық ... мен ...... көбірек
көрінеді.
Қазақ халқының ұлттық болмысын оның тілі арқылы танып ... ... ... білімінің жаңа да дербес саласы – этнолингвистика. Этнолингвистикалық
зерттеу – этномәдени, этнопсихологиялық және ... ... ... ... қызметі мен дамуына негізделген сала. Ғылымның ... ... ... ... ... дүниетанымы, яғни бүкіл болмысы
«этностың тіл ... ... ... ... ... туындайды.
Әлемнің тілдегі көрінісі, яғни ... ... ... ... мен ...... ... көрінеді. Оның бірден – бір
себебі тек ұлт топырағында тамырланып, нәр алған халық тіліндегі ... ... ғана ұлт ... ... айқындап бере
алады.
Тақырыпты таңдау себебі:
Қазақ тіліндегі адамға байланысты сөздер мен сөз ... ... «тіл ... ... ... ... қарастырып,
ұлтық менталитетті айқындауға, басқалардан ... ... ... да мып келе ... ... ... өз үлесімді
қоссамдеген мақсат осы тақырыпты таңдап алуыма себеп ... ... ... ... ... ... сөздер мен сөз
тіркестері.Оның ішінде қазақ чалқын ұлт ретінде ... ... ... ... құрметтеу, сыйлау , қызмет ету; ұят, абырой,
ар, намыс; шешендік, шеберлік; ... ... ... мен ...... ... әдебиеттерден қарастырылады:
1. І. Кеңесбаев. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі – Алматы, 1977.
2. Сөз атасы ( V – XVII ғ. ... ... ... ......... ... Қазақтың мақал мәтелі – Алматы, 1980.
4. Қазақ ... ... ... N 1- 10 ... ... Қазақ ұлтының басқа ұлттардан менталдық
айырмашылықтарын көрсететін тілдік материалдардың бір ...... ... ... ... мен сөз ... – фразеологизмдер
мен мақал – мәтелдерді зерделеу арқылы ұлт ... ... ... ... ... ... ... – ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ ПАЙДАЛАНЫЛДЫ;
сипаттама, салыстырмалы – тарихи және компоненттік талдау әдістері
пайдалынылады.
ДИПЛОМ ... ... ... ... кіріспеден, екі тараудан,
қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттерден тұрады.
ТАРАУ. ...... ... ... ... – білуді мақсат еткен тіл білімінің жаңа саласы
Қазақстан Республикасы Тіл саясатының тұжырымдамасында ( 6 қараша ... ... ... ) ... ... өзекті мәселелері оның шын
мәнінде мемлекеттік тіл ... ... ... Жаңа әлеуметтік
– мәдени болмысты бейнелеуде өзге әлемдік тілдермен қарым – қатынас жасау
және тілдің ішкі әлеуетін пайдалану арқылы оның ... ... ... ... ... күні анна тіліміздің ұшан – теңіз байлығын,
ғасырлар бойы толасыз толығып ұрпақтан ұрпаққа ауысып, толық меңгеріп, ел
игілігіне ... ... ... ... жаңадан өрбіген салаларының
бірі деп этнолингвистиканы айтамыз.
«Этнолингвистика не?» ... ... О.С. ... ... ( О.С
Ахманова «Словарь лингвистических терминов. М., 1966» ) ... ... ... – это раздел марколингвистики,
изучающий отношения ... ... и ... и ... и ... ... в ... и развитии
языков».
Академик Әбдуәлі Қайдаровтың пікірінше ( ... ...... және ... 1985, N 10) бұл ... ... Ә.Қайдаровтың пікірінше этнолингвистика ... ... жай ... ... Бұл ғылым саласының кереметтігі оныңа
монолиттік тұтастығында. Олардың зерттеу объектісі этнос және оның ... ... ... ... тіл өмір ... мүмкін емес,
Этнос дегеніміз белгілі бір тарихи дәуірде қалыптасып өзінің өзгеден
ерекшелігін тани білетін, тілінің, дінінің табиғаттының , психологиясының
тұтастығын мойындаған, ... да ... ... ... ... ... белгілі бір формацияда ру, тайпа бірлестігі болса,
фекодализм дәуірінде ұлыс, не ... ал ... ... ұлт ретінде
дамуы мүмкін.
Этнос пен оның этнолингвистика тұрғысынан қарастыру деген сөз оның ... ... ... ... ... мен өмір ... дүние
танымы мен мәдениет рухани байлығын ана ... ... ... ... заманның игілігіне асыру. Өткен дәуірлерден ... ... тас ... ... өнерінің ескерткіштері көп деректермен,
этностың шын мәніндегі болмысы мен дүниетанымен оның тілінде сақталады.
Кейінгі жастарға тек тіл материалдары ... ... ... аты-жөні,
сыр-сипаты, әдет-ғұрпы, салт-сана, дәстүрлее жайында мәліметтер жетеді.
Ондай материалдарға тізімдегі мақал-мәтелдер, фразеологиялық тіркестер,
аңыз- ... ... ... тілі ... ... ... бірге өмір
сүреді. Этнос түрлі жағдайларға байланысты басқа тілді қабылдаса да өмір
сүре алады. ... ... ... гениологиялық тегін ұмытып, рухани
және мәдени байлығын айырылады ... Өз ... ... ... байлығын, моральдық, этикалық нормаларын, салт-дәстүрін білиеген
этносты мәнгүрт дейміз.
Академик Ә.Қайдаровтың топшылауы бойынша кез ... ... ... ... ... ... қызмет. Бұған қоғам мүшелерінің өзара қарым-қатынас
жасап бір-бірін түсінуі, пікір алысуы үшін қызметі ... ... ... тән, адам ... образ арқылы ететін
эстетикалық қызмет.
Кумулятивтік қызмет. ... ... бойы ... ... ... сөз ... өз бойына жиып, сақтап, оны келешек ұрпаққа асыл мұра
ретінде түгел жеткізіп отыратын игілікті қасиет.
Этнолингвистика ... ... ... ... ... ... оның ішкі ... терең үніліп, этнографиялық лексика береді.
Ал этнолингвистика проблемаларын шешуде бүкіл қауым болып әсіресе ақын ... әр ... ... ... этнографтар, әдебиетшілер мен
зерттеушілер жаппай ат ... ... Бұл ... істеліп жатқан
жұмыстар да аз емес. Мысалы, қазақтың қолөнеріне байланысты С.Қасиманов,
Д. Шоқпаровтың, ... өнер мен ... ... ... мал ... мен мал ауруларына байланысты Ш.Жанәбілов,
Г.Себепов., А.Жақыпов, Х.Қашағанов, Ж. Бердімұратовтардың халық календары
мен астрономиясына байланысты А. Субханбердиннің т.б. ... ... Бұл ... көп ... еткен деп академик-жазушы С. Мұқанов,
мәдениет қайраткері Ө. Жәнікбековтерді айтпай кетуге болмайды.
Қазақ халының этногрфиялық байлығын ел ... ... , ... үлес ... ... ... А.Диваевтың,
Ә.Марғұланның, Х.Арғынбаевтың, Е.Масановтың, М. Мұқановтың еңбектерінің
маңызы зор.
Бірақ, шынын айту ... әр ... ... ... ... ... да, мақсатына қарай пікір айтады. Мысалы, ... ... ... ... ... де, ... ... көңіл
бөлмейді. Әдебиетшілер болса, этнографиялық фактілерден сюжет, образ
іздесе, ... ... ... ретінде қарастырып, этнографиялық
мазмұнына көңіл бөле ... Ал ... ... ... бас қоса ... өз ... ортаға салуды талап етеді.
Тіліміздегі сөздер мен сөз тіркестерінің бәрі бірдей ... ... ... ... ... ... қолданылып
жүрген көптеген қарапайым сөздер мен сөз тіоркестерінің қалаптасқан
номинативтік мағынасының сыртында ... ... ... ... болуы мүмкін.Мысалы, қазақ тілінде «нар»сөзін алайық. Нар
– жалғыз ... асыл ... ірі түйе ... ... том). ... өмірін малмен, мал бағумен өткізген қазақ халқынын нар ... ... ... Қазақтар нардың көп түрлерін білген:
бекбатша нар, қалбағай нар, ләйлук нар, қызыл нар, ... нар ... ... нар- ... күш пен ... ... «ауырды нар
көтерер», «Нар жолында жүк қалмас» ... ... ... ... Қазақта нар тәуекел , «нар жігіт» деген сөздер нар бейнесінен
туылған этнографиалық ұғымдар.
Тіліміздегі ... ... ... бір ... ... діни, астрологиялық сенім-нанымға, салттық-тұрмыстық әдет-
ғұрыпқа, дәстүр, кәделерге сәйкес пайда болып қалыптаскан ұғымдар.
Этнографиялық ұғымдарды айға, ... ... ... ... ... ... аңдарға, тұрмыстық заттарға, кәсіптік ... ... ... адамның дене мүшелеріне ... ... ... болады. Мысалы:
Күн: қыстың күндері күн қораланса, ол – боранды аяздың нышаны.
Ай: жаңа туған ай ... ... ... ... ... ... да, ... қолайсыз екен» дейді.
Балара: балараның тым ерте ұшуы – көктемнің шүйгін болуынан
дерек береді,
Қарлығаш: ... өте ... ... көп ұзамай жаңбыр
жауады.
Қасқыр: ол оттан иқорқады, мылтық исінен ... ... ... ... ... ... қозы ... енесі қозысын көп қойдың арасында
дауысы мен иісі арқылы таниды
Түтін: түтін қыстың күні мұржадан тік шықса, аяз болады.
Қазақ тіліндегі ... мен ... ... ... ие. ... ... бір замандағы
қарапайым тіршіліктің, құбылыстың, шаруашылықтың нәтижесі ретінде
қалыптасқан ... ... Олар ... ... ... ұшырауы салдарынан этнофразеологизм және мақал-мәтел дәрежесіне
көтерілген. Этнофразологизмдер, мысалы, «ақ түйенің қарны ... ... түйе ... ... «шай ... ... ... сырға» т.б. жатады.
Этнофразеологизмдерді жинап, бір жүйеге келтіру ... деп ... ... ... ... ... ... сөз байлығы тілімізде
ұшан-теңіз. Оларды ... – тіл мен ... ... ... ... ... проблемасы ретінде зерттеу бүгінгі
ұрпақтың абыройлы міндеті. Олардың біразы күні ... ... ... кеш ... ... ТАРАУ. Қазақ халқының ұлттық ерекшелігінің тілдік материалдарда
көрінуі.
Әр адам ұлт тілінің өкілі ретінде өз болмысы мен ... ... ... көрінеді жәнеұлт тілін дамытуға, сөздік қорын байытуға
өз үлесін қосып отырады.
Адамның ... ... ... ... ұят, ... ... ... әдемлік деген ұғымдар барлық ұлттарға ... ... әр ұлт ... оны ... ... ... Әр ұлт ... мен мақал-мәтелдер сол ұлттың бүкіл бүтін болмысы, рухани
жан дүниесі, тұрмысынан дерек беретін негізгі материал ... ... ... ... ... ... болмысын, дүниетанымын зерделеуде
адамның осы қасиеттер негізге алынды.
1. Адамның жақсылық қасиеттері
Қандай да ... ұлт ... ... қоғамдағы өмір,
әлеуметтік жағдайлар негіз болады. Қазақ ... ... ... жағы ... пен ... ... қатысты ұлт менталдық
өрісінің ерекшеленуі. Тілімізде бұл тақырыпқа байланысты фразеологизмдер
мен мақал-мәтелдер сан ... да мол ... ... ұлты ... тек
байлыққа қарап бағаламай, сыйлы, беделді ұлт өкілдерін құрметтеп, ... ... ... ... қасиеттерін көрсететін фразеологизмдер мен мақал –
мәтелдермен келешек ұрпақ үшін тәрбиелік мәні өте зор.
А) Фразеоголизмдер.
Асылдың ... ... ... Жақсы адамдардың ұрпағы деген
мағынада. Ә... ... ... ... тәріздісің... Асылдың сынығы, шұғаның
қиығы екенсің ғой, алдамассың – деді (1.Е) (Бұл ... ... ... ... ... көрген. Ұзақ өмір сүрген, көп жасаған, көп нәрсені басынан
өткерген.
Үшеуміз де кәрі буын, көпті көоген ... ... осы ... ... әр нені ... ... көп ... дәмін, бағасын,
бәрінің де баянсызын біліп жеткен, ойлы адамнан шығады ... ... ... істету,тілін алдыру деген мағынада.
Құртқа сынды сұлудың,
Айтса сөзін өткізді
Сүт бетінде қаймақ болды. Қағажу көрмей, бұла боп өсті деген мағынада.
Көп салып біздің үйге ... де тірі деп ... қыз сүт ... ... ... ... ... қолдай. Мықты, жарамды деген мағынада
Сонымен, Құнанбай жүріп кетеді. Көлігін, шылы шанасын, жол азығын, қос
аттарын шетінен ортан қолдай қып ... алды ... ... Беделді, білікті,жақсы адамдеген мағынада
Орта азия мен өзінің туған республикасының бетке ұстар күрішшілері
гектарынан 30-35 ... өнім ... ... етеді (Ә.Әл.)
Атағы жер жарады.есімі көпке жайылды, даңқы болды деген мағынада.
Сенім қағазға қол қойған Петр ... ... ... ... ... осы
аймақтың қаласы мен даласына совет туын өз қолымен тігіп енбекші халықты
азаттыққа бастаған ... ... ... ... ... емес ... ... Жастай кәрі кісіге және анау-мынау емес, ханға әйел болған ол,
өзінің қоғам ішіндегі орнын, ... ... ... ... ... ... ... атақ- абыройына кір келтірмеуге бекінді (С.М.)
Сорпаға шығары Мысқыл түрде бетке ұстар жақсысы деген мағынада.
Қалада ой мен қырдың, ылди мен ... ... ... бәрі ... жұмадан бері үлкен келелі жарас, айтыс-тартыс бар, - дейді Әбді(М.Ә)
Нар атандай.Нар еді. Нарға жүгін салғысыз Өте күшті, өте ірі, қайратты
деген ... ... ... ап ... ... ... ... босама!
Босар жерме осы ара?-
Деп беріп тұр қуатты (1.Ж)
Нареке, жұртым сүйген нарым едің
Жасыңнан жыр суына ... ... ... ... ... топты жарып едің(А.Ж)
Айырдан туған жамбоз бар
Нарға жүгін салғысыз
Аурудан туған мая ... ... ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктер басқаларға қарағанда қазақ
Ұлтына қалыптасқан менталитет бойынша дүниеден өткен жақсы, атақты адамның
кейінгі бала – шағасына дейін «асылдың сынығы» деп ... көп ... ... үлкен» деген фразеоголизмнің де астарында ұлттық дәстүр,
халықтық ғұрып жатыр. Бұл ... ... ... ... мәнін жоймайтын ұлттық этиканың аса маңызды жақтары (Г. ... ... ...... а спектілері»).
Қазақ халқы осылай «елінің елеулісі, ... ... ... ... ... ... көңіл құрметіне бөлеген. «Сайдың тасындай»,
«ортан қолдай», «бетке ұстары», «сорпаға шығары» деген фразеолигизмдердің
мағынасында осындай ұлттық болмыс ... ... ... – мәтелдер.
Мақал – мәтелдер – халық творчествосының төл ... ... ... ... ойлап шығарғанымен, жүре – бара оладың авторы ұмтылып кетеді де, ... ... ... ... – ауыз ... ... ... Осыдан барып мақал – мәтелдер көбінесе «халық даналығы» деп
аталады. Көне түркі ... ... ... деп те ... яғни мақал –
мәтелдер – атадан балаға мирас болып келе жатқан қазына деген сөз.
Осы күнгі ... ... ... XIV – XIV ... ... ... отау тігіп кеткен елдер деп есептейді. Көптеген түркі тілдерінде ... XIV ... ... ... мол ... күні ... өмір ... отырған
бірсыпыра түркі халықтарына ортақ болып келетін болғандықтан бұл жұмыста
алдымен оларға орын ... ... Атап ... ... ... А. Иүгінекидің, С. ... ... ... кеткен нақыл
сөздерінен, көне жазу ескрткіштерінен алынған нақыл сөздер мен ... ... ... ... ... таралып келе жатқан мақал – мәтелдерді
беріп отырмыз.
Шаман келсе, ізгілік істе,
Ізгілік пен әділдік ... ... ... ... – мылжын,
Жақсысы – жомарт (Ю. Баласағұни )
Түсі игіден түңілмен. (Ю.Баласұғани )
Нағыз адамның белгісі – кісілік ( ... ... тау ... адам ... ( М. Қашқари )
Бауырмал адамға бауырынды бер.
Тауып айтқан зейінділер жөн көрген:
«Артық емес бауырмалға Жан берген» ( Ю.Баласұғани )
Азаматтық ... ... Адам ... ... ... ... бірге ( С.Сарайи )
Атаңның баласы болма
Адамның баласы ... Адам жай – жай ...... ... ... жерік кісі
Уәдеге берік кісі.
Жақсы жастан шығады
Темір тастан шығады
Атадан - өсиет,
Анадан – қасиет.
Тәрбиелі Адам ... ... ... ұрғанды аспен ұр
Жақсының қасиеті – жарастыру
Жаманның қасиеті – таластыру
Асқар тау алыстан көрінеді.
Ата балаға сыншы.
Жақсы жігіт досының қамын ойлайды.
Жаман ... ... ... ... тамырымен,
Адам досымен мықты
Жақсы Адам жұрттың ырысы.
Ата даңқымен қыз өсер,
Мата даңқымен бөз өсер.
Алып анадан туады,
Ат биеден ... күн ... ... ... күн сәлем .
Жақсының өзі өлгенімен
Сөзі өлмейді .
Өзі жақсы ... ... орын бар ... жаны - жаннат
Жақсы-ай мен күндей-
Әлемге бірдей.
Жақсының аты өлмейді
Ақынның хаты ... ... ... ... ... ұлтының өмірінде ұлттық этиканың бір түрі – жолы ... ... ... Адамдардың бір-бірін құрметтеу, сыйлауы
үнемі сөз ... ғана ... ... ... ... ... бірге қазақ ... ... ... ... ең ... ... формасы – шапан жабу.Бұл қазақ мәдени
этикасының дәстүрлі менталдығы.
А) Фразеологизмдер.
Шапан жабу ... ... ... ... ... ... өкілдеріне шапан жауып, арғымақ мінгізіп,
қару – жарақ сыйлады (ҚССРТ)
Қошемет көрсетті. ... сый – ... ... ... ... істі болған кісілердің Нығыметке қошемет көрсетіп,
жалпылдап жатқанын көргенде, Судыр Ахмет жарылып кете ... ... ... ... ... ... ... жақсылап күтті.
Құсекеңнің өзі ас әзірлеп, тік тұрып «құрметті» қонақтарының
алдында қызмет қылған. ... ... ... ... бар ынты – шынтысымен күтті. Үлгерімім де
жақсы. ... де Жаны ... ... Бәрі ... ... ... ... Қастерледі, күтті, аяғын жерге тигізбеді.
Ишанның Нұрымнан қашан босауын андысып тұрған қазақтар ... ... ... ...... ... ала кеп жөнелді
Бұл фразеологизмдер белсенді іс- әрекеттері арқылы адамдардың бірін
– бірі құрметтеуін, сыйлауын ... ... ... ... бәрі бірдей жағымды мағынада қолданыла бермейді. Мысалы:
Шылбырына оралды. Күту, қызмет көрсету деген мағынада.
Әштіби Сағындыққа: Келгенде ... ... ... ... ... не? ... жорғалады. Аяғын тік тұрып, қорқып, именіп қызмет қылды. ... ... – ақ ... ... жорғалады (М.Ә)
Өкшесі жерге тимейді. Тым тез, шапшаң жүгірді, дамыл таппады.
Айдап салдым жылқымды тепсең жерге
Сіздей адам ексем ... ... ... ... ... жерге. (Қин.)
Ә) Мақал – мәтелдер.
Ұлық болсаң, кішік бол. (Ю. ... ... ... ... (Ю.Баласұғани)
Алтынның құны түспейді,
Тастың бағасы артпайды ( С.Сараий)
Қадірлі кісі қартаймас. ( Ю. Баласағұни )
Атаңды – анаңды құрметте,
Кісіні өлтірме,
Ұры болма,
Ыржақай болма,
Жалғаң ... ... ... ... ... – адамды сүй.
Бойкүйез болма,
Күншіл болма,
Өкпелегіш болма,
Қызғаншақ болма.
Мешкей болма,
Көңілшек болма.
Арызқой болма. (Кодекс ... ... ... ... ... мен құлдың құны бірдей болады ( С.
Сараий )
Жабылып кетсе, ... да ... ... ... ... ( С. ... басы ... барса, соңы да сонда барады (Ю.Баласағұни)
Әзілің жарасса
Атаңмен ойна.
Үлкен пышақ ұялғанынан өтеді.
Алтынды тот баспайды.
Адам дүниенің ажары,
Дүние өмірдің базары
Адамды түсіне қарап таныма,
Істеген ... ... ... бәрі ... адам елдің көркі
Жауқазын гүл жердің көркі
Қайырымды адамды
Халық қадірлейді
Қайырымсыз наданды
Қайдан жаратты тәңір дейді.
Жаны жайсаң жігіттер
Дария шалқар ... ... аян ... ... қонбағыш шөлмен тең.
Жақсы жігіт
Ағайынның басын қосады
Жаман жігіт
Ағаның жолын тосады.
Ақылды қария –
Ағынды ... ... тобе ... ... атпен тең.
Ауылында қария болса
Жазып қойған хатпен тең.
Қарты бардың жұрты бар.
Кемпірі бардың құрты ... үй – ... үй – ... 3, Ұят, ... ар, ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа жетіп қалыптасқан ұлттық
этиканың бір түрі – ұят, ... ар, ... ... ұғымдардың орын алуы.
Қазақ ұлты ұятты өлімнен де бетер, «Өлімнен ұят күшті»деп, «жанын да
арының садағасы» ... Оған ... ... ... жері осы. Қатты ұятқа қалды деген мағынада.
.... Қалың ... ... ... ... қысылмаушы едім.
Өлген жерім осы-ау! (І.Е) Жанбота, осы ма еді өлген жерім. Көкшетау
боқтығына көмген жерің. ... ... ... ... жер ... ... өзі ... мағынада.
Ай, Дәке, осы ма еді бергеніңіз,
Ақынды осы ма еді ... ... ... боп тұр ... ... болды ұят масқараболды деген мағынада
Жақсыға өлім сол болар,
Уағдасында тұрмаса
Жігіт кәмәл бітер-ді.
Тәнірім өзі берген соң (Д.Б)
Мал-мүлікті ысырап қылғанымыз өлім ... ... ... ... ... болды. Тірідей өлді
Қатты ұялды, өлердей ұялды деген мағынада.
Сөзі жетпейтінін білген ақылды жігіт бүкпелі ой ... ... ... жұрт ... ... ... ... жерге кіргізе ұялтыпты(А.Т)
Жерге қарады (қаратты). Ұятқа қалды, ұятқа қалдырды деген мағынада.
Абай мырза, арманыңыз сол болса, жеттіңіз ғой.
Тобықтының игі ... ... ... ғой!- деді ... ... (М.Ә.)
Естемес шырағым,- деді шал, - өлімнен ұят ... Сен ... ... су ... бере ... жерге қарап отырмыз.(Т.А.)
Абырой алды.(тапты). Жақсы ат,атақ алды, беделге, құрметке ие ... ... Бұл ... ... ... ... жолың даңғыл тартар, баламс!-
депті(А.Т:)
Абыройы жойылды(кетті, түсті)(Абыройын ... ... ... Беделі, атағы, қадыр-қасиеті кетіп болды, құрмет-сыйы түсті
Сәтбала қазіргі ие болған абыройынан айырылмас... деген сенім .Мұқитта
басым болатын(Ғ.С.)
Сүйекке ... ... ... ... бір ... тұтас бір ұрпақтың
арына дақ түсірді деген мағынада айтылады, не ар-намысқа тиді, мін болды
деген ұғымда айтылады.
Қабағына қар ... мұз ... ... ... көрмей түн қатты.
Ноғайлыны алды деп
Сүйекке таңба салды деп.(Қ.Б.)
«Сүйекке таңба салу» - бұлфразеологиялық тіркестің беретін мағынасы- ұят.
Бірақ жай ... ... ... ... бүкіл ауыл, бір рулы ел,
үлкен қауымның ұятты жағдайын ... ... әр ... ситуация
болуы мүмкін. Мәселен, келісімсіз біреудің айттырылған қызын алып қашу,
не қыздың өзі ... ... ... ... ... ... сүйегіне,
яғни сол ру атына, ру атасына келген ұятты әдетте ... ... ... ... ... ұят ... («Орхан жазу ескерткіші»)
Ұятсыз адам иттен де жаман (Ю.Баласағұни)
Бар бәледен ұят сақтайды
Барлық жақсы істің баламасы да ұятта(Ю.Баласағұни)
Ұят жаман ойдың ... ... ... ... ... адам ... ұят келсе, сирақ тастасаң да жемейді (М.Қашқари)
Атың өтімді болса,
Өмірің татымды ... ... ... мәнгілік қыл (Ю.Баласағұни)
Құрғақ қасық ауыз жыртады
Құрғақ сөз құлақты ... ... ... ... ұяты ... ... ... болма
Адамның ... ... ... екі ... - ... ... ... қамыс өлтірер
Ер жігітке өлімнен ұят күшті
Жігіттің құны жүз жылқы
Ары мың жылқы
Ер мойнында қыл ... ... жар ... ... ... ... арына қараса, арсыз жеңдім дейді
Беттің арын белбеуге түйіп алып
Ұялмаған бұйырмағанды ішеді
Ер намысы – ер намысы
Ер жігіт елінің ұлы
Намыстың ... ұят ... ... ... ... ұлттық ерекшелігінің бірі деп шешендік өнерді
бағалауын ... ... ... ... ежелден шешендерге, ақын-жазушыларға
бай халық . Оның бірден бір дәлелі ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жетіп,
дамып келе жатқан суырып салма ... ... ... ... ... ... мән беріп, сөз шешендерін қастерлей білген. Оған дәлел тіліміздегі
түрлі мағыналы фразеологизмдер мен мақал-мәтелдер .
Әр халақтың ұлттық мәдени ерекшеліктері оның ... бойы ... ... ... сол ... ... ұлттық әлдебір қасиеттерін
өзгелерден оқшау етіп бағалайтын, анықтайтын тіркестіктер қалыптасады.
Жалпы ұлт тілдерінің ішінде концептуалдық тілдік қолданыстарды көбірек
немесе эмоционалдық тілдік құрамдары басым ... ... ... ... тілі сол ... топқа жатады десек болады. Ойды астарлап, тұспалап,
адам жанын сипай отырып, мораль мен этиканы ұқтыруда қазақ тіліндей
мәнерлі тіл кем де кем. ... ... ... ... аспектілері)
Қазақ ұлтының басқа да ұлттар сияқты мәдени ұғымның ... ... ... алғы ... мен ... бар. Мәселен- шешен
сөйлеу- тіл мен жаққа сүйену емес, мұнда ... ... ... ... ... бата ... қара ... қамшы қылу емес, мұнда рухани
мәдениет үлгілері жатыр. Мұның барлығының арғы жағында ұлт тіршілігінің
басқалардан ... өмір ... ... Бұларды бейнелеп суреттеу, бар
болмысын ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің орны бөлек. «Атадан мал қалмайды, тал қалады»,
«шебердің қолы ортақ», ... бөз ... сөз ... ... ақыл
кеніндегі ойларды зерделесек, онда тіл өз бойындағы ... ... ... ... ... ... ... Әр бетті аударып
оқыған сайын, ұрпақтар санасының саңлауында өз ұлтының ... ... ... көз ... келері хақ.
Қазақ менталдылығында найзаға тоқтамаған адам сөзге тоқтамайды. «сөз
сүйектен өтер, таяқ еттен өтер». «Тіл тас ... тас ... ... халық тіл өнерін дертпен бағалаған. Қазақ ұлтының шешендік
өнерін ... ... ... ... ... ... Әсіресе тіл, сөз құдіреті арқылы ұлт мәдениетінде ерекше орын
алған шешеннің қасиеті ... ... ... ... жез ... ... ... жан туралы айтылады
Сөзі (тілі) мірдің оғындай. Тауып сөйлеу, тіке айту мағынасында.
Өзінің сөйлеген сөзі ... ... (ЛЖ) Ол ... ... Жазған хатының
әрбір сөзі мірдің оғындай(С.Төл)
Сөздің уыты бар. Тілі өткір,сөзі мәнді.
Жамбыл, балам, тіліңнің ... ... уыты бар ... ... бата
алсаң қайтеді,- деді(С.Б)
Аузымен құс тістеген. Шешен, білгір, сөзге жүйрік адам.
Кісі еді-ау ардақтанған.
Қолдарып, ... жан ... құс ... ақын ... сондай сөз білетін қалмапты адам.(ғ.к.)
Ағып тұрған. Жырға жүйрік, ... ... орны ... ... ... төл ... тұрған ақынсың(Ж.М)
Қара сөзді қамшы қылды. Тапқыр сөйлеуді көздеу мағынасында айтылады.
Біреулер қара сөзді қамшы қылып,
Қуды мініп, құланды ... ... ... ... еп ... өзім ... өкпелерсіз (Жамбыл)
Нақышына келтіріп сөйледі.Көркемдеп,мәнерлеп айтып береді.
Ыбырайым сөзді нақышында ... ... ... ... Өрен жүйрік сөз шебері
Исатай ділмар еді топтан озған
Нар еді байтерекке басын созған
Кешегі ... ... еді ен ... ... ... сөзге шешен, шебер.
Кей жақсының мінезі Еділ менен Жайықтай
Ағып кетіп сөйледі (М.Ә)
Тілге ұста. Сөзге шебер,шешен.
Шеңгерей творчествосының бір құны жағы ол ... ұста ... ... теңеу,салыстырулар тауывп , орынды қолдана тбіңледі.(З.А)
Тілдің майын ағызды ... ... ... кісі ... ... едім ... Асаубайдың
Айт десе, ағызатын тілдің майын(Ш.С)
Олар мәдениетті, сабырлы адамдарды сыйлайды, тілдің майын ағызып, ойы ... ... ... ... түу сона, Лондрн қаласымен де ... бал ... Тілі ... ... май (бал) ... тілі тәтті деген
мағынада.
Тілдерінен бал ... де өтті ... ... ... ... алды – тіл ... ... алдымен ойлап ал (Қорқыт)
Тіл – қылыштан да өткір (Ю.Баласағұни)
Шын ссөз –қысқа,
Жақсы сөз – ... ... ... ... ... ... жіңішке (Ю.Баласағұни)
Сөз – ойдың көрінісі(Ю.Баласағұни)
***
Өнер алды- қызыл тіл.
Тіл тас жарады, тас жармаса бас ... қолы ... тілі ...... ... ... да
Тіл кеспек жоқ
Піл көтермегенді тіл көтереді
Сөз тапқанға қолға жоқ
Көп сөз – ... ... шын ... ... ... мерген,
Шебердің көзі- мерген
Қаһарлы сөз – қамал бұзар
Орынды айтылған сөз-
Орнына қағылған шеге
Сөз сүйектен өтеді,
Таяқ еттен өтеді
Ұлы сөзде ұят ... сөз – ... ... сөз- ... ... ... табар
Жүзден біреу – шешен,
Мыңнан біреу - көсем
Сөзің тәтті болсын
Ашуын қатты болсын
Еттен өткен таяқтан,
Сүйектен өткен сөз жаман
Өзі – ... ... ... ... ... сөзі ... белгісі
Қысыр сөзде қырсық көп
Жаман сөз жанға кірген тікен.
Мақал-сөздің атасы, уәде-ердің опасы
Мағынасыз сөз болмайды,
Мақалсыз ел болмайды
Орынсыз сөз орға жығады
Көре-көре ... ... ... ... ... ... де- ... ащы да-тіл,
Ең жұмсақ та- тіл,
Ең қатты да – тіл.
Мақал – сөздің мәйегі
Сәлем - сөздің анасы.
Айтылған сөз –атылған оқ.
Тіл – ... ... тілі – ... ... ... да тіл.
Атаңның сақалына қарама,
Айтқан мақалына қара.
Ақынның хаты өлмейді,
Батырдың аты өлмейді
Отқа барған әйелдің отыз ауыз сөзі бар
Қазақ халқы өзіндік ... ... ... ... ... ... ... шешендік сөз өнерін ұлт менталдылығы ... ... ... табиғат аясындағы көшпелі өмір салты - бәрі «ішімдегінің бәрі
тілімде, ... бәрі - ... » ... ... ұлтының
психологиялық терең болмысын байқатады.
ІІ. 5. Сұлулық, ... ұлт ... ... ... ... ... ... жағдай, мінез-құлық адамдар арасында ғасырлар бойы
қалыптасқан дағдылы мәдени қарым-қатынас жүйелерінің ықпалымен қалыптасады.
Ұлан-байтақ қазақ жерінде қазақ ұлты жағасы- жайлауда, төбесі – ... ... ... ... ... ... рухани мәдениет
үлгілеріне өзінше сіңіре берген.
Ұлт тілдерінің қай-қайсысында болмасын сұлулық, әдемілік ұғымдары
нақтылығымен ... ... ... ... көз ... ... сұлу, әдемі ұғымдары қазақ фразеологизмдерінің өте бай
тіркестерін құрайды.
А)Фразеологиялық тіркестер
Адам айтқысыз сұлу. Сөзбен айтып жеткізуге болмайтын сұлу деген ... десе ... күн десе көзі Аса ... өте ... ... мағынада.
Бағдат, Мысыр шаһарының бірінде бір ер жігіт Хасен деген, бір ай десе аузы,
күн десе көзі бар, ақ ... ... көзі ... ғашықболған(С.С.)
Ауызға үріп салғандай. өте сұлу, сүп-сүйкімді деген мағынада.
...Ойбай- ау, неге шошисындар, ауызға үріп салғандай емес-пе! Бұндай көркем
жігіт қолға түсе ... ... ... ... боп. ... ... жарқырап көзге түсер сұлулық
мағынасында.
Он төртінші айдай боп түседі кімнің көзіне ... ... ай ... Сұлу ару әйел ... ... ... - ақ ... көкпек арасындағы сарғалдақтай сарғалдақтай көзді ... ... ... жаңа ... ай ... ... қасын сүрмелеп тастаған(І.Ж)
Киіктің асығындай. Кішкентай да, ... ... ... ... қолайыңа жақса, қолыңа ал.(АТ)
Қар ару(Қаса сұлу). Асқан әдемі әйел деген мағынада.
Алғаным Әлі ағаның қызы еді
Қас арудың өзі еді (шайыр)
Жаяу жатып, атты ... ... Адам ... ... көз ... сұлу ... ... биязы жүні күн сәулесін тартып, неше қилы ... ... сан ... таза киімдердің ажарын жаяу жатып, атты ... ... ... Өте ... әдемі деген мағынада («Қырмазы» араб ... ... шұға ... ... ащы ... ... мүйіздім!
Қырмызыдай ажарлым
Хиуадай базарлым
Теңіздей терең ақылдым(М.Ө)
Сонымен бірге қазақта ... дене ... ... ... ... ... аққу мойын, қаз мойын;
Бет(ажар): аршыған жауқазындай (жұмыртқадай), атқан таңдай, ай қабақ, алтын
кірпік, ақша бет, маңдай, алма бет;
Төс: аршын төс;
Көз: ... көз, тана көз, айна көз, ... көз, ... ... ... ... көзі бар.
Бел: бұраң бел, құмырсқа бел, қыпша бел.
Мүсін: сымға ... ... ... құба ... ... ... және алма мойын деген тіркестер бір-біріне тең ... ... ... ... ... ашық ... бойжеткен қыз баланың мойнына
баласа, келіншек кезде ашық мойынмен жүру әдепсіз, ұят деп ... ... ... ... ... алмаға теңелді деуге
болмайды.Мұнда алманың түсі ... сырт ... ... ... ... сипаттарын бейнелеуде ұлттық мәдени өмір салты, жер
жағдайы, құбылысты қабылдау ерекшеліктері көрініс ... ... ... ... сол ... ... қарай қабылданады. Мүсінге
байланысты сымға тартқан күмістей, ... боп ... ... ... 1967») ... ... ... күмістей» деген тіркесі зергерлік
өнерге қатысты. Күміс тартқыш – қүмісті ... ... ... құба ... ды Сыр ... қазақтары туғызған тіркес болуы
керек. Жер жағдайына қарай ... ... сол ... ... ... ... Мысалы, бадана, алма, қарқат.т.б.
«Ай» көбінесе қыздың қасын суреттеуде жиірек қолданылатынтеңеу. ... ... боп» деп ... айдай жарқырап көзге түсетін сұлулық
бейнеленеді. Неге ай он ... рет ... ... деген сұраққа
М.Есламғали былай дейді: «Наурыз күнін Батыс Қазақстанда 14 наурызда атап
өтеді.» Мұның да өз ... бар ... ... ... сұлу ... «он ... туған айдай» дейді. Шынында, ай әр ... ... ... ай ... ... әбден толысады.
Қазақ тіліндегі сұлулық, әдемілік ұғымдарына қатысты жасалған мағыналас
лексика-семантикалық ерекшеліктерінен байқалатын ... ... ... оны ... ... елін мекендеген ұлттың зат құбылысты танудағы
ой ... ... ақша бет ... ... ... – алма бет. ... ауа райы адамның сырт келбетіне әсер етіп тұр.
Суретті қабылдау индивидуалы болғанымен, дағдалы ... ... ... іріктеп шығарады. Мысалы: М.Әуезовтың шығармаларындағы
қыздардың түсі ... ... ақша бет ... ... келген, аппақ жүзді, қырлы мұрын, қаракөз қыздың жіп-жіңішке қасы
да айдай боп қиылып тұр.
(м.Әуезов.ІІІ-159).
Қазақ қыздарының әдемілігі, ... ... ... ... Әр ... өз параметрі бар. Дөнгелек бетті, қызыл шырайлы, алма
жүзді бойжеткен сұлулықты бағалау деңгейінде әр қайсысы бөлек тұрады.
Қазіргі кезде адамдардың ... ... ... ... тым ... ... ... өзгерген соң , тым ассоциация да өзгереді. ... әр ... әр ... ... адам үшін ... боп танылады.
Әлем көрінісі зат, құбылыс әрекеттерідің «фотографиялық» ... ... ... бұл көріністер де қаншалықты нақтылы болса, оны қабылдап танушы
адамның да өзіндік ішкі көзқарасы да ... ... өзі ... ... зат, ... ... қана ... өз түсінік, әсерін өз ... ... ... тура мағынада фразеологизмнің ішкі формасына
айналады.
Қорыта айтқанда, ... ... ... ассоциациялы
семантикасынан ұлттың өзіндік қабылдау ... ... ... ... ... қаласа – сол сұлу (С.Сарайи)
Сүйіктінің әрбір ісі сүйікті ( Ю.Баласұғани )
Сұлу ... ... өмір ... ... өтеді ( Ю.Баласұғани )
Әйел де ай сәулесі сияқты есікті жапсаң, түндіктен түседі ... сұлу ... ... ... қара.
Әркімдікі өзіне
Ай көрінер көзіне
Қарға баласын аппағым дейді
Кірпі баласын жұмсағым дейді.
Күшелі бала – ... ... ... сүйгенді ал
Қас жүйрікте сын болмас
Қас сұлуда мін болмас
Тау ... ... ... ... ... ... ... мен сөз тіркестерін, оның ішінде
фразеологизмдер мен мақал-мәтелдерді ой ... ... ... ... келеміз:
1. Қазақ тіліндегі ... мен ... ... ... ... ұлт тілі арқылы сөз
өтуде аса қажетті және басты тілдік ... ... ... ... тіліндегі фразеологизмдер мен мақал – мәтелдер түгелдей
дерлік ... оның іс- ... ... ... ... ... мен содан туатын түрлі эмоцияларға негізделген
3. Тілдің кумулятивтік қызметі ... ... мен ... ерекше көрінеді. Оның бірден-бір себебі тек ұлт
топырағында тамырланып, нәр ... ... ... ... мен
фразеологизмдер ғана ұлт ерекшелігін, менталитетін айқындап бере
алады.фразеологизмдер – ... ... ... ... ... ... ... болады.Лингвистика тұрғысынан сөз етсек, тіл ұлттық
менталитетті жасайды, ... ... ... ... менталитет бойынша дүниеден өткен жақсы,
атақты адамның кейінгі бала-шағасына дейін «асылдың сынығы» ... көп ... ... «Жолы үлкен» ... ... да ... ... ... ... ... жақтары көрінеді.
5. қазақ халқы «елінің елеулісі», «халқының қалаулысы» ретінде алдыңғы
қатарлы азамат ұлдарын көңіл ... ... ... тасындай»,
«Ортан қолдай», «Бетке ұстары» т.б, ... ... ... ... ... ... ... Қазақ ұлтының өмірінде ұлттық этиканың бір түрі – жолы ... ... ... «тік ... ... ету. Құрметтеудің
ең жоғарғы материалды формасы – шапан жабу. Бұл қазақ мәдени
этикасының ... ... ... ... ортақ ХV-XVII ғ. Жазба ескерткіштерінде кездесетін
мақал-мәтелдер мен өнеге сөздерде де адамның жақсылық ... ... ... ету ... ... ... ... ұлттық дәстүр болған.Оған
дәлел Махмұт Қашқаридың «Тау тауға қосылмайды, адам адамға ... ... ... ... ... - ... «Ұлық болсың – кішік
бол», «Қадірлі кісі қартаймас» ... ... ал ... ... құрметте, кісіні өлтірме, ұры болма, ыржақай болма, ... ... өзге ... күндеме, өз бауырың-адамды сүй, бойкүйез болма,
күншіл болма, өкпелегіш болма, қызғаншақ болма, мешкей ... ... ... болма» деген сөздер дәлел.
7. Қазақ халқының өмірінде ұрпақтан ұрпаққа жетіп калыптасқан ұлттық
этиканың бір түрі – ұят, абырой ... ... ... ... ... ... ұят ... деп «жанында арының садағасы еткен». Оған дәлел
«тірідей жерге кірді», «жерге ... ... ... ... фразеологизмдер
болса, ал «сүйекке таңба салу» деген сөз тіркестері бүкіл қауымға, руға
келетін ... ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерден де ... ... ... ... ... ұят күшті» деген мақал сонау
Орхон жазуескерткіштерінен келе жатыр. «Ұятсыз адам иттен де ... ... «Бұл ... ... арсыз адам», дейді махмұт Қашқари.
Халық мақалдарынан алсақ; «Ер жігіттің екі сөйлегені - ... қыл ... ... , ... ... ... ... жар
қымбат, намыс пен ар қымбат», «Беттің арын ... ... ап» ... ... ... болмысты, ұлттық психологияны көрсететін мақалдар аз
емес.
8. Қазақ ... ... ... бірі деп ... ... айтамыз. Қазақ халқы шешендік сөзге көп мән берген. Шешендік
сөзде логикалық ой, ... ... ұлт ... бейнелеп суреттеу, бар
болмысын тілмен өрнектеп жеткізу бар.
Оған дәлел : - «шебердің қолы ортақ, шешеннің тілі ... ... ... сөз ... ... сөз ... ... найзаға тоқтамаған адам сөзге
тоқтайды. «Сөз сүйектен өтер, таяқ еттен өтер», «Тіл тас жарар, тас ... ... ... ... ... ... халқы өзіндік ұлттық ойлау ерекшелігі – ... ... ... қабылдауы, шешендік сөз өнерін ұлт менталдығы ретінде ... ... ... ... ... өмір ... – бәрі ... бәрі
тілімде, тілімдегінің бәрі - түрімде» дегеніндей ... ... ... ... ... ... өз бағасын ғұламар да берген: «Сөз – ... ... тілі – ... ... ... ... - дейді Жүсіп Баласұғани.
«Өнер алды - тіл» - дейді Махмұт Қашқари. «Айтар сөзді алдымен ... ал», ... ... ... мақалдарынан алсақ: «Сөз тапқанға қолқа жоқ», «Өтрікшінің шын
сөзі зая», «Қаһарлы сөз – ... ... ... айтылған сөз – орнына
қағылған ... ... ... ... ... ... сөз жаман», «Айтылған
сөз – атылған оқ», «Отқа барған әйелдің отыз ауыз сөзі бар».
9. Қазақ халқының менталитетінде сұлулық, ... ... ... өмір ... қоршаған орта түрлі құбылыстарды қабылдау ерекшеліктері
көрініс беріп отырады. Мысалы мүсінге байланысты сұлулықты «сымға тартқан
күмістей» деп ... ... ... қатысты. Өйткені күміс тартқыш деген –
күмісті жіңішкертіп созатын қалып, ал «сырдың құба талындай» дегенде ... ... ... сұлулық символын бейнелеп тұрғанын көреміз.
Қыздың сұлулығын қазақ айға теңеген: «айдай сұлу», «айдай ... ... ... боп» деп ... ... ... ... түсетін сұлулықты
бейнелеген.
Қазақ қыздарының әдемілігі, сұлулығы бір – біріне ұқсай бермейді.
Мысалы, ... ... – ақша бет ... ... ... – алма ... табиғат, ауа райының адам келбетіне әсерінен деп ... ... ... ... алма ... ... мен ат ... ашаң жүзді, ақша
бет бойжеткен сұлулықты бағалау деңгейінде әр қайсысы бөлек тұрады.
Қорыта айтқанда, фразеологиялық ... ...... ... ... қабылдау ерекшелігін байқауға болады.
Сұлулық мақал – мәтелдерде де ұлттың өзіндік ... ... ... – сұлу ... ... ... ... өзіне ай көрінер
көзіне». «Тау бұлағымен сәнді, көл құрағымен сәнді»
10. Әр адам өз ұлт ... ... ... өз ... ... ... ... көрінеді, және ұлт тілін дамытуға сөздік қорын
байытуға өз үлесін қосып отырады.
Адамның жақсылық қасиеттері, ар, ұят, ... ... ... ... ... ... ұғым ... әр ұлт өкілі оны өзінше түсініп
бағалайды. Әр ұлт ... ... ...... сол ұлттың
бүкіл бітім болмысы, рухани жан дүниесі, тұрмысынан дерек ... ... ... ... ... ... туралы Заңы», 22 қыркүйек 1989.
2. Қазақстан Республикасы тіл ... ...... 63 ... 1996.
3. Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001 – 2010 ... ... ... – 7 ... 2001.
4. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы, 1998.
5. А. ... ... ... ... ... ...
Алматы, 1997.
6. Сейдімбек А. Қазақ әлемі. Этномәдени пайымдау. – Алматы, 1997.
7. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен ...... ... Ю.А. ... ... ... средства языка. І
том. М., РАН, 1995.
9. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің ... ...... ... ... Мировозрение кочевников в свете степного
знания. - Алматы, 1998.
11. Сыздыкова Р. «Абайдың сөз өрнегі», - Алматы, 1995.
12. Смағұлова Г. ... ...... ... А.А. Цивилизация и культура. – Киев, 1993.
14. Толстой Н.И. ... ... и ... ... ... этнолингвистики// Известия АН СССР. Серия лит и
яз.т. 41/1982 N 10.
15. Қайдаров Ә.Т. Этнолингвистика // Білім және еңбек ... ... ... Ә.Т. ... ... және этнолингвистика//
Қазақ тілі тарихи лексологиясының мәселелері. – Алматы,
1988.
17. Жанпейсов Е.Н. Этнокультурная лексиа казахского языка/на
материалах произведений М.Ауезова/ - ... ... Р. ... ...... 1994.
19. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. – Алматы, 1997.
20. Қазақша – орысша – ... ...... ... ... К. ... ... ғылым бар. «Зерде»,
қараша, 1990.
22. С. Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері
мен тарихы. – Алматы, 1998.
23. Сариева К. Қазақ тілі және ...... ... ... Г.Н. ...... ... Елікбаев Н. Ұлттық пчихология. – Алматы, 1992.
26. Шанырак – Алматы, 1990.
27. Краткая казахская энциклопедия – Алматы, 1985 – 90.
28. ... ... ... І – ІІ том, 1976 – ... ... С. ... ... сырлары. Ана тілі, 21.
Желтоқсан 1995.
30. Нурланова К.Ш. Человек и мир. ... ... ... ... ...... 1994.
31. Құралов Н. Қазақ этнолингвистикасының мәселелері ІІ –
жинақ, 1996.
32. Жәнібеков Ө. Уақыт керуені. – Алматы, ... ... тілі ... ... сөздігі. – Алматы, 2000.
34. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің анықтамасы. – Алматы, 1998.
35. ... Г. ... ... ... – мәдени аспктілер.
– Алматы, 1998.
36. Қазақ тілі. Энциклопедия. А., ... К. ... Тіл ... ... А., ... Г. ... ... варианттылығы А., 1996.
39. С. Кеңесбаев. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. А., 1977.
40. Г. Смағұлова. Мағыналас фразеологизмдердің сөздігі. А.,
2001.
41. Қ. ... ... ... ... ... ... Р. Авакова. Фразеологиялық семантика А., 2002.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сезім мүшелері атауларының лексика-семантикалық өрісі және олардың орыс тіліне аударылу мәселелері83 бет
Қазақ қолөнеріне байланысты фразеологизмдердің этномәдени аспектісі23 бет
Музыкалық тәрбие20 бет
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
«Балықтар арқылы адамға жұғатын аурулар»40 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Адамға қарсы жасалатын қылмыс12 бет
Адамға қатысты түсініктер: индивид, жеке тұлға, даралық ұғымдарындағы көлемдік және мазмұндық айырмашылықтар жайлы6 бет
Аягөз ауданындағы этнонимдердің этнолингвистикалық табиғаты72 бет
Диоксиндердің адамға әсері13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь