Шибан ұлысы

КІРІСПЕ
1. ШИБАН ҰЛЫСЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫ, АУМАҒЫ ЖӘНЕ АЛҒАШҚЫ БИЛЕУШІЛЕРІ ЖАЗБА ДЕРЕКТЕР БОЙЫНША
1.1 Шибан әулеті және билеушілері туралы жазба деректер
1.2 Шибан ұлысының аумағы және статусы
1.3 Ұлыс халқының қалыптасуы, ру тайпалық құрамы
2. XV Ғ. ШАЙБАНИЛІК БИЛЕУШІЛЕР ЖӘНЕ ШЫҒЫС ДЕШТІ ҚЫПШАҚ
2.1 XV ғ. басындағы Шайбанидтердің иеліктері және Әбілхайыр ханның билікке келуі қарсаңындағы Шайбан ұлысы
2.2 «Әбілхайыр хандығының» этносаяси тарихы
3.3 Ортаазиялық алғашқы шайбанилер немесе «шибандиттердің» этникалық құрылымы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Тақырыптың өзектілігі: Отандық тарих ғылымында соңғы жылдары үлкен серпіліс туындағанын көруге болады. Бұл әсіресе, ортағасырлық Қазақстан тарихының этносаяси тарихына қатысты зерттеулер екендігін атап өтуге тиіспіз. Солардың ішінде Жошы ұлысы, оның отан тарихындағы оны мен әкімшілік-саяси, этникалық құрылымына қатысты мәселелер жиі көтерілуде. Дегенмен, әлі де болса зерттеушілер назарынан тыс қалып келе жатқан мәселлер де жоқ емес. Сондай тақырыптардың бірі Шибан ұлысы. Алтын Орданың әкімшілік құрылымының бір бөлігі болып табылатын Шибан ұлысының аумағы қазіргі Батыс Қазақстан аумағына қатысты. Шайбан ұлысының құрылуы, аумағы, оның жалпы Алтын Орда көлеміндегі статусы, этникалық құрамын зертету бұған дейін де жалпалама түрде Алтын Орда тарихына қатысты зертеулерде көтерілді. Дегенмен, жеке зерттеу нысаны ретінде отандық тарихнамада қарастырылған жоқ.
Бұл ұлыстың тарихын мемлекеттіліктің дамуы тұрғысынан қарастырсақ, онда ол жалпылама түрде Қазақстанның ежелгі тарихындағы сақ, ғұн, үйсін, қаңлы мемлекеттіліктерінің, ерте ортағасырлардағы Түрік, Батыс Түрік, Түргеш, Қарлұқ, Оғыз, Қимақ, Қыпшақ, Қарахандар мемлекеттерінің, одан кейінгі Алтын Орданың, ал нақты түрде Ақ Орда мемлекеттерінің тарихымен байланыстырамыз. Мемлекеттердің атауы әртүрлі болса да, оларға ортақ нәрсе, бір территория мен сол территорияда өмір сүрген ру-тайпалар мен тайпалық бірлестіктердің тегі мен тілі, шаруашылығы мен мәдениеті, діни-рухани өмірлерінің ортақтығы жатты.
Отандық тарихнамада соңғы жылдары бұл бағыт бойынша үлкен сепріліс те туындап отырғандығын айтып өту қажет. Дегенмен соңғы жылдардағы тың зерттеулердің жетістіктерін ескере отырып, оларың әлі де болса жетімсіздігін атап өту қажет. Осы тұрғыдан алғанда тарих ғылымының көптеген мәселелерін өркениеттік тұрғыдан қарыстыру маңызды орынға ие болып отыр. Ортағасырлар кезеңіндегі этникалық қауымдастықтар мен мемлекеттердің қалыптасуының ортақ мәселелерін зерттеу отандық тарихнамадағы өркениеттік ұстанымға негізделген тың зерттеулерге незіделіп отыр. Әсіресе, зерттеушілердің арасында Жошы ұлысыны, соның ішінде Шайбан, Орда Ежен ұлыстарының тарихы үлкен қызығушылық туғызып келеді.
Шайбан ұлысын ХІV ғасырда билеген Болаттың екі ұлы Ибрагим мен Арабшах әкелерінен кейін ұлысты екіге бөліп, дербес басқарады. Олар жазда – Жайықтың жоғарғы ағысы бойында, қыста – Сыр бойында мекен етеді. Дерек беруші Әбілғазы Ибрагим мен Арабшахты бір-біріне көшіп-қонып араласты», - деп баяндайды. Жазба деректер Шайбан ұлысындағы екі иеліктің қай өңірде болғандығын нақты жазбаса да, оларды анықтауға болады. ХІV ғасырдың соңы мен ХV ғасырдың басындағы тарихи оқиғаларға қарап, оларға талдау жасай келе, Арабшахтың иелігі шайбан Ұлысының оңтүстік бөлігін, ал Ибрагимнің иелігі солтүстік бөлігін алып жатқан деген тұжырымға келеміз. Бұған дәлел ретінде Арабшахтың 3-4 ұрпақтары: Ядгар ханның, Берке сұлтанның иеліктерін ХV ғасырдың ортасында Сыр бойынан, ал Ибрагимнің немересі Әбілқайырдың иелігін солтүстіктегі Тобыл өзені маңынан кездестіреміз.
1. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. В.Тизенгаузена. – Т.1. Извлечения из сочинений арабских. – СПб., 1884.
2. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. - Т.II. Извлечения из персидских сочинений. Собранные В. Тизенгаузеном и обработанные А.А.Ромаскевичем и С.Л.Волиным. – М.-Л., 1941.
3. Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Рубрука. М., 1957.
4. Таварих-и гузида-йи нусрат-наме / Исследование, критический текст, аннотированные оглавление и таблица сводных оглавлений к. филолог. наук А.М. Акрамова. – Ташкент, 1967.
5. Таварих-и гузида-йи нусрат-наме // МИКХ., – Алма-Ата, 1969. – 9-43 с.
6. Фатх наме // МИКХ., – Алма-Ата, 1969. – 44-90 с.
7. Шайбани наме // МИКХ., – Алма-Ата, 1969. – С. 91-127.
8. Футухат-и наме / В сб.: Ибрагимов С.К. «Футухат-хани» Бинай как источник по истории Казахстана второй половины ХV в. ХХV международный конгресс востоковедов. Доклады делегации СССР, ИВЛ. – М., 1960.
9. Маджму ат-тауарих // МИКК., - Вып. 1. – М., 1973. – С.210-213.
10. Әбілғазы. Түрік шежіресі. Көне түрік тілінен аударған Б.Әбілқасымов. – Алматы, 1992. - 228 б.
11. Утемиш- хаджи. Чингиз-наме. Факс., пер., транск., текст. прим., исслед. В.П. Юдина. – Алматы, 1992.
12. Егоров В.Л. Историческая география Золотой Орды// Автореф. докт. дисс. М., 1986. – 45 с.
13. Насонов А.Н. Монголы и Русь. – М.,Л., 1940. – 321 с.
14. Греков Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. – М., Л. 1950. – 350 с.
15. Петрушевский И.П. Земледелие и аграрные отношения в Иране XIII-XIV вв. – М., Л., 1960.
16. Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой Орды. – Саранск. 1960.
17. Греков И.Б. Восточная Европа и упадок Золотой Орды. – М., 1975.
18. Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в сер. XV- нач. XVI вв. – Алма-Ата, 1977.
19. Костюков В.П. Была ли Золотая Орда "Кипчакским ханством"?// Тюркологический сборник. Тюркские народы России и Великой степи. – М., 2006.
20. Костюков В.П. Улус Шибана Золотой Орды в XIII–XIV вв. / Под ред. И.М.Миргалеева. – Казань: Изд-во «Фэн» АН РТ, 2010. – 200 с.
21. Ускенбай К.З. Вост. Дешт-и Кыпчак в составе улуса Джучи в XIII-первой трети XV века: аспекты политической истории Ак Орды //Автореф. канд.дисс. – Алматы, 2002. – 25 с.
22. Юлай Шамиоғлы THE LIBERATION OF RUS FROM THE YOKE OF THE GOLDEN HORDE// AMERICAN HISTORICAL REVIEW, 1992.
23. Ахмедов Б.А. Государство кочевых узбеков. – М., 1965. – 196 с.
24. Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана // МИТУСА. Вып. I. ТИИАЭ АН Тадж.ССР. – Т. XІІ. –Сталинабад, 1954. – 3-37 с.
25. Семенов А.А. Шейбани-хан и завоевание им империи тимуридов // МИТУСА. - Вып. I. ТИИАЭ АН Тадж.ССР. – Т. XІІ. – Сталинабад, 1954. – 39-83с.
26. Семенов А.А. Первые шайбаниды и борьба за Мауереннахр. // МИТУСА. - Вып. I. ТИИАЭ АН Тадж.ССР. – Т. XІІ. – Сталинабад, 1954. – 109-150 с.
27. Кәрібаев Б. Шайбанилық шежіре Қазақ хандарының шығу тегін неге бұрмалаған? // Ақиқат. - № 6. – 1993; Кәрібаев Б. Мұхаммед Шайбани ханның қазақтарға қарсы жасаған төрт жорығы // Ақиқат. - 1993. - №6.
28. Кәрібаев Б. Шайбанилық шежіре Қазақ хандарының шығу тегін неге бұрмалаған? // Ақиқат. - № 6. – 1993.
29. Кәрібаев Б. Мұхаммед Шайбани ханның қазақтарға қарсы жасаған төрт жорығы // Ақиқат. - 1993. - №6.
30. Материалы по истории Казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) /Сост.: С.К.Ибрагимов, Н.Н. Мингулов, В.П. Юдин. – Алма-Ата, 1969. – 652 с.
31. Фазлаллах ибн Рузбихан Исфахани. Михман-наме-йи Бухара. (Записки Бухарского гостя). Перевод, предисловие и примечания Р.П.Джалиловой. Под ред. А.К. Арендса. – М., 1976. - 196 с.
32. Ахмедов Б.А. Историко-географическая литература Средней Азии ХVІ-ХVІІІ вв. (Письменные памятники). – Ташкент, 1985. – 264 б.
33. Тулибаева Ж.М. Персоязычные источники по истории казахов и Казахстана ХІІІ-ХІХвв. – Астана, 2006. – 256 с.
34. Маджму ат-тауарих // МИКК., - Вып. 1. – М., 1973. – С.210-213.
35. Бартольд В.В. // Соч.,– М., 1966. – Т. ІV.
36. Тагирджанов А.Б. Описание таджикских и персидских рукописей Восточного отдела библотеки ЛГУ. – Т. I. История, биография, география. – Ленинград, 1962.
37. Султанов Т.И. Кочевые племена Приаралья в ХV-ХVІІ вв. – М., 1982. - 133 с.
38. Федоров-Давыдов Г.А. Общественный строй Золотой орды. –М., 1973.
39. История Татар 2002 – «История Татар» Ц. Де Бридиа // Христианский мир и «Великая Монгольская империя». – СПб., 2002.
40. Қинаятұлы.З. Шыңғыс хан және Қазақ мемлекеті. – Алматы, 2010.
41. Қазақстан тарихы: көне замандардан бүгінгі күнге дейін. 5-томдық. - Т. 2. – Алматы, 1998. – 520 б.
42. Юдин В.П. Переход власти к племенным биям и неизвестной династии Тукатимуридов в казахских степях в ХІҮ в. // Утемиш-Хаджи. Чингиз наме. Переводы, исследования В.П.Юдина. - Алматы, - 1992. – 112 б.
43. Абуль-Гази Багадур-хан. Родословное древо тюрков. Иакинф. История первых четырех ханов дома Чингизовых. Стэнли Лэн-Пуль. Мусульманские династии. – Москва – Ташкент – Бишкек, 199. – 647.
44. Дулати М.Х. Тарих-и Рашиди (Хақ жолындағылар тарихы). – Алматы, 2003. - 616 б.
45. Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы / Шағатай-қазақ тілінен аударып, алғы сөзін жазғандар Н. Мингулов, Б. Көмеков, С. Өтениязов. – Алматы, 1997. - 128 б.
46. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: Летопись трехтысячилетий. – Алматы, 1992. – 384 с.
47. Трепавлов В.В. История Ногайской Орды. – М., 2002.
48. Ибрагимов С.К. «Шейбани нама» Бинаи как источник по истории Казахстана ХV века // ТСВ АН КазССР.– Алма-Ата, 1959. – Т.1. – 190-207 с.
49. Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой Орды // В кн.: На стыке континентов и цивилизации... (из опыта образования и распада империй Х-ХVІ вв.) – М., 1996. – 277-526 с.
50. Зайцев И.В. Астраханское ханство. – М., 2004.
51. Меховский М. Трактат о двух Сарматиях / Введение, перевод и комментарии С.А. Аннинского. – М.-Л., 1936.
52. Жирмунский В.М. Тюркский героический эпос. – Л., 1974. – 728 с.
53. Халид Қ. Тауарих хамса: (Бес тарих) Аударған Б. Төтенаев, А.Жолдасов. – Алматы, 1992. – 304 б.
54. Тынышпаев М. История казахского народа. – Алматы, 1998.
55. Костяков А.П. Улус Шибана Золотой Орды в XIII-XIV в. – Казань, - 2010. – 120 с.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі: Отандық тарих ғылымында соңғы жылдары үлкен
серпіліс туындағанын көруге ... Бұл ... ... Қазақстан
тарихының этносаяси тарихына қатысты зерттеулер екендігін атап ... ... ... Жошы ... оның отан тарихындағы оны мен
әкімшілік-саяси, этникалық құрылымына қатысты мәселелер жиі ... әлі де ... ... ... тыс ... келе ... де жоқ ... Сондай тақырыптардың бірі Шибан ұлысы. Алтын Орданың
әкімшілік құрылымының бір бөлігі ... ... ... ... аумағы
қазіргі Батыс Қазақстан аумағына қатысты. Шайбан ұлысының ... ... ... ... Орда ... статусы, этникалық құрамын зертету бұған
дейін де жалпалама түрде Алтын Орда тарихына қатысты зертеулерде көтерілді.
Дегенмен, жеке зерттеу ... ... ... тарихнамада қарастырылған
жоқ.
Бұл ұлыстың тарихын мемлекеттіліктің дамуы тұрғысынан қарастырсақ, онда
ол жалпылама түрде Қазақстанның ежелгі тарихындағы сақ, ғұн, ... ... ерте ... ... Батыс Түрік, Түргеш,
Қарлұқ, Оғыз, Қимақ, Қыпшақ, Қарахандар мемлекеттерінің, одан кейінгі Алтын
Орданың, ал нақты түрде Ақ Орда ... ... ... ... ... ... да, оларға ортақ нәрсе, бір территория
мен сол территорияда өмір ... ... мен ... ... мен тілі, шаруашылығы мен мәдениеті, діни-рухани өмірлерінің ортақтығы
жатты.
Отандық тарихнамада соңғы жылдары бұл ... ... ... ... ... ... айтып өту қажет. Дегенмен ... ... ... ... ... ... оларың әлі де болса
жетімсіздігін атап өту ... Осы ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қарыстыру маңызды орынға ие болып
отыр. Ортағасырлар кезеңіндегі этникалық қауымдастықтар мен мемлекеттердің
қалыптасуының ортақ мәселелерін ... ... ... өркениеттік
ұстанымға негізделген тың зерттеулерге незіделіп ... ... ... Жошы ұлысыны, соның ішінде Шайбан, Орда Ежен
ұлыстарының тарихы ... ... ... ... ұлысын ХІV ғасырда билеген Болаттың екі ұлы Ибрагим мен ... ... ... ... ... ... ... Олар жазда –
Жайықтың жоғарғы ағысы бойында, қыста – Сыр бойында ... ... ... ... ... мен Арабшахты бір-біріне көшіп-қонып араласты», -
деп баяндайды. Жазба деректер ... ... екі ... қай ... ... жазбаса да, оларды анықтауға болады. ХІV ғасырдың соңы
мен ХV ... ... ... оқиғаларға қарап, оларға талдау жасай
келе, Арабшахтың иелігі шайбан ... ... ... ал ... ... ... алып жатқан деген тұжырымға келеміз. Бұған дәлел
ретінде Арабшахтың 3-4 ұрпақтары: Ядгар ханның, Берке сұлтанның ... ... ... Сыр бойынан, ал Ибрагимнің немересі ... ... ... ... маңынан кездестіреміз.
Әбілқайырдың әкесі қайтыс болғаннан кейін солтүстік бөлікте Сопы, одан
кейін Жұмадық ханның билігі ... ... ... ... ... ... ... Б.А. Ахмедов өз еңбегінде Әбілқайырдың
билікке келуі қарсаңында Шайбан ... ... ... жеке ... ... ... қожа ханның, Мұстафа ханның, Даулат-Шайх-оғланның,
сондай-ақ Тура қаласы мен оған іргелес аудандардың ... ... Адаб бек пен ... бектің билігі жүргендігін айтады.
Кез-келген мемлекеттің дамуының негізі – бір аумақта шоғырланған
адамдардың ... ... ... ... ... Бұл идеялар мен
көзқарастар әр халықта ... ... ... Құндылықтар мен ұстанымдар
жүйесі белгілі бір халықтың ғасырлар бойы ... даму ... ... ... ... мен ... жүйесі кез келген халықтың өзіндік
ерекшелігін көрсетеді. Бұл ерекшеліктер сол ... ... бойы ... ... қатысты қалыптасады. Қазақстанның мемлекеттік идеологиялық
ұстанымдарының негіздері де ... ... ... тарихымен тығыз
байланысты. Сондықтан, шайбан ... ... ... ... ... ... ... XIV-XV ғасырлардағы Шайбан ұлысының этносаяси тарихының
мәселелерін қарастыру.
Осыған орай, төмендегідей міндеттер айқындалды:
- ... ... және ... ... ... ... ... Шибан ұлысының аумағы және статусы туралы мәселені отандық
тарихнамадағы «Ақ ... «Көк ... ... ... ... ұлысы халқының қалыптасуы, ру тайпалық құрамы туралы
мәселлерде зерделеу;
- XV ғ. басындағы Шайбанидтердің иеліктері және Әбілхайыр ханның
билікке ... ... ... ... ... этносаяси тарихына талдау жасау;
- Ортаазиялық алғашқы шайбанилер немесе «шибандиттердің»
этникалық құрылымы ... ... ... ... ... ... туралы тарихи білім, ең алдымен дерек
көздері негізінде анықталады. Олардың алуан түрлілігі қоғам дамуы ... ... өз ... ... Шайбан ұлысына қатысты деректер
негізінен Алтын Орда мемлекетінің ... ... ... ... өз ... ... Деректерді жіктеуді ... ... ... ... ... ... ... арқылы
жүзеге асыруға болады. Олай болса, біздің көз алдымызға моңғол, қытай,
парсы, армян, араб, ... ... ... ... ... деректерінің
кең спектрі жайылып сала береді. Алтын Орда бойынша ... ... ... ... мен оның ... ... ... – қатынастарын
қамтиды. Осындай сан-салалы деректер ішінде Шайбан ұлысына ... ... ... ... араб және ... ... ... ерекше
маңызды болып табылады. Олардың басым бөлігін ... ... ... [1] ... басып шағарған болатын. "Алтын Орда тарихына
қатысты материалдар жинағының" ... ... ... 1884 ж. ... және күні ... ... ... Алтын Орда, соның ішінде біз
қараситырып отырған Шибан ұлысының өмірінің әртүрлі жақтарын ... ... ... ... ... Араб авторларының көпшілігі Жошы ұлысына
келмей - ақ, қажетті ақпараттарды дипломаттар мен ... ... ... ... ... ... ... деректер сипаттайтын
жалпы картина дұрыс көрсетілмеген немесе, тіпті қателіктерге бой ... ... ... ... ... және т.б. ... ... отырып тарихи болмысты ашып көрсетуге және толықтыруға болады.
"Алтын Орда тарихына қатысты ... ... II томы 1941 ... ... [2]. Оның ... ... авторларының шығармаларынан үзінділер
құрады. Бұл тарихи дерек көздерінде Алтын ... ... ... ... орын ... оқиғалар , оның билеушілері туралы жазылған еді.
Шайбан ұлысы мен Жошының бесінші ұлы Шайбанның өзіне қатысты мәліметтер
Рашид-ад-Диннің "Джами ат-тауарих" ... ... ... ... ... ... Еңбекте жаулап алынған моңғол билігіндегі
аумақтардың әкімшілік құрылысы мен оны ұйымдастыру ... ... ... материалдар берілген. Алтын Орда құрамындағы ... ... ... ... ... XIV ғ. ... ал мемлекеттің
аумағын белгілеген алғашқы мәліметтер Карпини мен Рубрукке тиесілі. ... мен ... ... [3] ... ... және ... сондай-ақ әкімшілік-саяси ақпараттар жинақталған. Карпини мен
Рубрук мәліметтерінің құндылығы Бату хан әскерінің 1242 ж. ... ... ... ... ... ... ... еді.
Біздің тақырыбымыз үшін келесі бір ... ...... жатады. «Тауарих-и гузида-йи нусрат наме» [4-5], «Фатх-наме» [6],
«Шайбани-наме» [7], «Футухат-и хани» [8], ... ... [9], ... [10], ... [11] атты ... шығармалардағы мәліметтерде
ХY ғасырдың бірінші жартысындағы Шығыс Дешті ... ... ... ... болған саяси оқиғалар, Шығыс Дешті Қыпшақтағы
этникалық процестер, осы кезеңдегі тарихи ... жеке ... ... хандар әулетінің шежіресі және тағы ... ... ... баяндалады. Жалпы алғанда, шайбанилық деректер тобы Шайбан
әулеті мен ... ... ... ... ... ең ... ең ... қатарына жатқызылады.
Тақырыптың зерттелуіне келер болсақ Шайбан ұлысы мен оның ... ... ... ... Орда ... Ақ Орда тарихына қатысты, одан
кейін ғана Орта ... XVI ғ. ... ... ... ... ... зертеулерге байланысты көтеріліп, зерттелді.
Бұл тақырып бойынша Х.М. ... В.В. ... Ф.К. ... ... Н.И. Веселовский, П.Н. Милюков, Д.Ф. Кобеко, Л.Л. Голицын, С.С.
Краснодубровский, Ф.Ф. Чекалин [12] және т.б. ... ... ... ... кеңестік кезенде де өз жалғасын ... ... ... ... ... ... ... Еуропа, Капказ, Сібір, Орталық Азия
және Ресей халықтарының саяси, экономикалық, этникалық және ... ... ... жанама ықпалы туралы баяндалады. Дегенмен, марксистік-
лениндік әдістемесімен қаруланған бұл ... ... Орда ... ... үшін басқыншы-жазалаушы болған, олардың даму ... ... ... сыңайда қорытындылар жасалады. Бұл қатардағы
тарихи зерттеулерге А.Н. ... [13], Б.Д. ... А.Ю. ... ... Петрушевский [15], М.Г. Сафаргалиев [16],И.Б. ... [17], ... [18] және т.б. ... ... Орданың тарихнамасы XXғ. 90-шы ... ... ... ... біріне айналды. Жетекші зерттеушілердің бірі
татар ғалымы Мірқасым Усманов ортағасырлық мемлекеттің ... ... ... ... ... ... Орда ... әртүрлі
аспектілерін зерттеуде ... және ... ... ... [19] ... ... Жошы ... далалықтарды және
одан тысқары бөліктерді жаппай "қыпшақтандырумен" қатар ... ... ... Ордадан тысқары аумақтардағы этникалық ... ... де ... В.П. ... ... ... қатысы бар «Улус Шибан Золотой ... ... ... ол ... ... ... ... қалысында басып шығарды [20].
Қазіргі қазақстандық тарихнамадағы келесі ұстанымдарды бөліп көрсетуге
болады. Зерттеуші Қ.Өскенбай ... ... ... алу және ... ... ... ... аймақтық және одан арғы этносаяси
тарихы үшін екі маңызды салдары болды. ... ... ... алған
халықтың этникалық формасы мен әлеуметтік-саяси құрылымын едәуір өзгертті
және ... өзі ... ... ... күшті әсер етті; бастапқыда Шығыс
Дешті-Қыпшақ аумағымен шектелген Жошы ұлысының шекарасы ... ... ... жүзеге асты" [21, 17 б.].
Американдық ғалым Юлай Шамиоғлы [22] Алтын Орданың экологиялық және ауа
райы мәселелерін зерттеу нысанына айналдырып, шын ... Л.Н. ... және ... ... ... ... ... басқа
Юлай Шамилоғлының Алтын Орда қоғамының тайпалық құрылымның проблемалары
бойынша ... ... ... ... ұлысының тарихына
қатысты кейбір мәселелер Б.А. Ахмедовтың «көшпелі ... ... ... ... ... ... [23] ... «кейінгі шибандықтар» ... ... А.А. ... қарастырылды [24-26]. Ал, қазақстандық зерттеуші
Б.Б. ... ... ... және ... Шайбани ханның
қазақстарға қарыс жорықтары туралы ... ... ... ұлысының тарихына араналған зертеулерге қысқаша қорытнды
жасасақ, жоғарыда тап өткеніміздей Шайбан ұлысының ... ... ... мен Орда Ежен ... яғни Ақ Орда ... ... ... кейін ғана Әбілхайыр хандығы және Орта Азиядағы алғашқы Шайбанилік
билеушілерге қатысты зертетулерге ... ... ... ... ... ... ... статусы, оның аумағы және алғашқы билеушілеріне
қатысты толықтай зерттеулер бар деп ... ... ... ... ... тиісті тың тақырып.
Құрылымы кіріспе, қорытынды және пайдаланған ... ... екі ... әр ... үш бөліктен тұрады.
1. ШИБАН ҰЛЫСЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫ, АУМАҒЫ ЖӘНЕ
АЛҒАШҚЫ БИЛЕУШІЛЕРІ ЖАЗБА ДЕРЕКТЕР БОЙЫНША
1. Шибан әулеті және ... ... ... ... ... ... ... Шайбан туралы мәліметтер өте аз. Шибан
Жошының бесінші ұлы. ... ... ... ... көптеген
әйелдерінен он екі ұл туылған, міне осы ұрпақ ... ... ... ... ... қарағанда Шибан әкесі Жошының көзі
тірісінде-ақ хан дәрежесін алған. Жошы ... ... ... өз ... ... 1226 жылы хан атанған. Әбілғазы Бахадұр ханның мәліметтері
бойынша Шибан, өзге де ағаларымен бірге, мәселен Бату және ... ... ... ... жылдары Қытайды жаулап алуға қатысқан [10, 56 б.].
Бұдан кейінгі Шибанға қатысты мәліметтер он бес ... ... ... ... Бұлардың алғашқысы 1236 жылғы «батыс жорығына»
байланысты. Рашид ... оның ... ... ... оң жақ ... 1236 жылы ... Бұлғар бойында кездескен әскер басшылары
қатарында ... ... ... ... ... кейін екінші болып
аталған. Махмұд Уалидің мәліметі ... ... осы ... оң қанатының
бас қолбасшысы ретінде аталады. Бартольдің ... ... ... ... ... ... мен ... батыс жорығына қатыспаған еді.
Сондықтан да блар Рашид ад-Динде Шибан есімі Бату мен Орда ... ... ... ... де Жошы үлдарын осы ретпен келтіреді. Раши ад-Дин
Шыңғыс ұрпақтарының ұрысқа жеке дара ... ... факт ... ... бірі ... ... жеке дара ... қатысып,
ерлігімен көзге түскендігін баса көрсетеді. Бұл Бұлғар мен Башқұртты ... ... ... еді. ... емсі жеті жылдық соғыс аяқталғаннан кейін екі
рет әулеттік ... сөз ... ... Ол 1246 жылы ... ... салтанақтқа қатысқандар қатарында айтылса, 1248 жылы Батудың
қолдауымен Мөңкені хан сайлау туралы ... ... ... ... ... еңбегінде Шайбан ұлысының тарихына қатысты деректерді
талдауға арнайы көңіл бөліп, ХІІІ- ХІХ ғғ парсы ... ... ... ... ... ... типтік және тематикалық
белгілер бойынша сыныптау оларды жүйелеуде өте тиімді деп есептейді де,
алғашқы ... ... ... ... ... ...... селжұқтық, жалайырлық, темірлік, шайбанилық, бабырлық, сефевилік,
аштарханилык, бұхарлық, ... ... тобы деп ... [33, ... Одан әрі ол ... ... ... типтік белгілеріне қарай
нарративті және құжатты шығармаларға ... жиі ... ... өзін ... ...... (әр жылда болған маңызды
оқиғалардың қысқаша жазбасы); тарихи оқиғалар; ... ... ... ... ... трактаттар деп жіктейді
[33, 10-18 бб.]. Бір тілде, бірақ әр түрлі тарихи кезең мен ... ... ... жазылған жазба деректерді Ж.М. Төлебаева ұсынып отырған
белгілер бойынша сыныптау өте ... Ал егер ... ... құрылу
тарихына қатысты жазба деректер әр тілде, әр аумақта, әр түрлі ... ... ... деректердегі мәліметтер өте аз, әрі қысқа және үзік-
үзік болса, оларды қалай топтастыруға болады? Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... қатысты
мәліметтерді, ХІІІ-ғасырдың 40-шы жылдарындағы ... ... ... ... ... ... Алтын Ордаға
қатысты жазба дерек мәліметтерін қандай белгіге сай ... ... ... В. ... Плано Карпинидің, Марко Полоның
еңбектеріндегі ... ... ... ... Ал ... ауыз
әдебиетіндегі тарихи аңыз-әңгімелер, батырлық жырлар мен ... ... ... және сыныпталады?
Жалпы, Қазақ хандығының құрылуы ХY ғасырдың орта шенінде жүзеге асқан
қазақ тарихындағы аса ... ... ... оның ... ... ХІY-ХY
ғасырлардағы, ал этникалық алғышарттарына ХІІІ-ХY ғасырлардағы ... мен ... ... Осы ... ... ... барысы тек
жазба ескерткіштерде ғана емес, сонымен бірге ауыз әдебиетінде де ... ... Сол ... де біз ... отырған мәселемізге
қатысты дерек мәліметтерінің барлығын екі үлкен топқа бөлеміз. Бірінші топ
– барлық жазба ... ... ал ... ... ... ... ... топтағы жазба дерек мәліметтеріне келсек, оларды тілдік,
аумақтық және территориялды-уақыттық немесе әулеттік принциптерге сай ... ... ... ... ... ... армян, орыс, монғол,
түрік, тілдерінде жазылған деректер осы тілдердегі деректер ... ... ... принципке сай В.П. Юдин, Ж.М. Төлебаева айтып өткен хулагулік,
темірлік, шайбанилық, ... ... ... ... тұсында
жазылған тарихи шығармаларындағы ... осы ... ... ... ... осы ... ... топтастырылған деректер тобындағы әр
жазба ескерткішке, оның мәліметтеріне ... ол ... ... ... ... қаншалықты көрсететініне, олардың маңызына
сипаттама берелік.
Шайбан әулеті туралы жазба деректердің ... ... ... ... «Тауарих-и гузида-йи нусрат-наме» еңбегі тұр. Бұл ... ... ... ... ханның өзі жазған есептйді. Бұл
деректе мынадай сипаттағы мәліметтер кездеседі:
1) XY ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... 1457 ... Сығанақ түбіндегі жеңілістен соң Әбілқайыр ханның 3 жасар
немересі Махмуд бахадур-сұлтанның Өз Темір тайшыға тұтқынға түсуі туралы;
3) Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... Қыпшақтағы Шибан
әулетінің жағдайы туралы;
4) Әбілқайыр ханның мұрагерлеріне қарсы күрескен саяси күштердің
жетекшілері ... [30, 16-20 ... ... тобындағы келесі еңбекке – Шәді молданың дастан
түрінде жазылған «Фатх-нама» атты ... ... ... ХYІ ғасырдың
басында, шамамен 1505 жылы жазылған. Ж.М.Төлебаеваның ... ... ... хан ... ... 1451 жылдан оның 1501 жылы Самарқан тағын
иемденгенге дейінгі Дешті Қыпшақ, Хорезм және ... ... [30, 89 б.]. ... ... ... қатысты
мәліметтері «Таварих-и гузида-йи нусрат-наме» ... ... де ол ... тек ... ғана тән құнды мәліметтер айтылады.
1) Әбілқайыр ханның қайтыс болуынан кейін шайбанилық әулеттің ... ... ... отырғандығы;
2) Буреке сұлтанның Cыр бойында Жүніс ханмен шайқасы;
3) Сол кездерде Мұхаммед Шейбани ханның 16 жаста ... ... ... ... ... ханнан кейін билікке Әбілқайыр ханның ұлы Шейх ... ... ... ... ... өлтіруі [30, 53-57 бб.].
Шайбанилық топтағы келесі ... ... ... және
«Футухат-и хани» («Ханның жаулаушылықтары») атты еңбектері жатады. Бинаидың
екі шығармасының мазмұны да, оқиғалардың хронологиялары да ... ... Б.А. ... ... деп ... «... Футухат-и хани», «Шайбани-
наменің» ... ... ... өзбектер» басшысы мен ... ... ... тілі мен ... стилі ұнамай, оны өте
қарапайым, ... ету үшін ... ... ... ... ... [23, 21 б.]. ... көптеген оқиғалар бұған дейін айтылған
шайбанилық деректерде қайталанады.
Шайбанилық деректер ішіндегі біздің тақырыбымыз үшін ... ... боп ... ... ... «Михман-наме-йи Бұхара» («Бұхара
қонағының жазбалары») атты еңбек жатады [31.]. Ибн ... ... ... Мұхаммед Шейбани ханның қазақтарға қарсы жасаған үшінші жорығы кезінде
жазылған.
Бұл дерек - ХY-XYІ ... ... ... туралы баяндайтын ең құнды
деректердің бірі, онда Шығыс Дешті ... ... ... ... табиғаты, Қазақстан қалалары, қазақ халқының ... ... ... ... мен үй ... ... пен айырбасы,
мал шаруашылығы, қысқы, жазғы жайылымдары, көші-қоны, оның бағыттары туралы
көптеген маңызды мәліметтер кездеседі.
Маңызды ... ... ... – «Тарих-и Абулхайр-хани»
(«Әбілқайыр ханның ... атты ... ... ... ... – Масуд ибн
Осман Кухистани, оның туған, өлген жылдары белгісіз [32, 135-140 бб.; ... бб.; 33, 101-104 бб.]. ... ... ... ... ... «дүниенің
жаратылғанынан» XY ғасырдың 60-шы жылдарының ... ... ... [33, 121 б.]. ... ... ... тақырыбымыз бойынша
Кухистани еңбегінің мәліметтері негізгі ... ... ... ... ... топтастырып көрсетеміз:
а) Әбілқайыр ханның өмірі мен күрестері туралы;
ә)Шығыс Дешті Қыпшақтың сол ... ... және ... ... ... 140-171 ... Шайбанилық әулет билігінің соңғы жылдары ... ... атты ... мәліметтері де біздің тақырыбымыз үшін
маңызды ... ... ... ... бөлігі Ферғана өңірінің молдасы
Сайф ад-дин Ахсикенди жазып, ол қайтыс болғаннан ... ұлы ... ... 1591/92 жылы ... бітірген [34, 200 б.]. Еңбектің
мазмұнымен алғаш рет танысқан В.В. ... ... ... ... ... ... ... тарихын баяндайды, шейхтардың өмірі
фантастикалық тұрғыда көрсетілген, сол ... ... ... ... ... деп ... болатын. [35, 308 б.]. В.В. Бартольдтың осындай
пікірінен ... ... ... ... бойы бұл ... ... тыс қалып келді. Тек А.Б. Тагирджановтың зерттеуінен кейін ғана
«Маджму ат-тауарихқа» ... ... ... ... [36.]. ... бұл еңбектегі этникалық материалдарды өз ... ... [37, 26-51 ... шығармадағы біз үшін ең құнды мәліметке – «92 көшпелі өзбек»
тайпалары атауының кездесуі жатады [30, 210-213 ... ... ... XYІ ... соңы ... да, ол XІY ғасырдың
соңы – XYІ ... ... ... ... баяндаған [30, 45 б.].
Соған қарағанда, 92 тайпа атауы да осы ... ... ... ... этникалық жағдайды көрсетеді.
Хорезмде немесе Хиуада XYІ ғасырдың басында (1512 ... ... ... бір тармағы билікке келіп, XYІІ ғасырдың соңына дейін билікте болады
[30, 435-457 бб.]. Осы ... ... ... ... билік құрған
Әбілғазы Бахадур хан (1603-1664) «Шаджара-йи тюрк» («Түрік ... ... ... ... ... бұл ... 1992 жылы ... ғылымдарының
докторы Б.Әбілқасымовтың аударуымен Алматы қаласында жарық көреді [10]. ... ... ... ... ... ... өте құнды мәліметтер
кездеседі. XY ғасырға дейінгі мәліметтердің бір ... ... ... ал ... ... оған ... ешбір деректерде ұшыраспайды. Сол
себепті де біз ... ... ... аудармай, деректің сирек
кездесетін мәліметтеріне шолу жасаймыз.
Жошының бесінші ұлы Шибан әулетінің Тұранда, ... ... ... ... ... ... ... жүйеленіп беріледі [10, 116-
121 бб.].
Мұса би, Қожа мырза және Ғази би ... ... ... хан ... ... ... хан жағында болуы туралы мәліметтер
XY ғасырдың орта тұсындағы Шығыс Дешті Қыпшақтың саяси өмірін ... ... ... ... ... ... ... туындыға
Өтеміс қажының «Шыңғыс-наме» атты шығарма жатады [11.]. Дерек XІІІ-XІY
ғасырдың ... ... ... Орда ... ... қамтиды. Біз одан
қарастырып отырған мәселемізге ... ... ... ... Олар:
- Жошы Ұлысы құрамындағы кіші ұлыстардың пайда болу тарихы (деректе Ақ
Орда, Көк Орда және Боз ... ... ... ... ... ... ханның мұсылмандығы туралы; Өзбек хан және оның исламды қалай
қабылдағаны туралы;
- Алтын Ордадағы XІY ғасырдың ... ... ... ... ... және сол кезде болған оқиғалар туралы [11, 76 ... б.: 105-107 ... ... ... ... деректердің бюасында авторы белгісіздеп
саналытын «Тауарих-и гузида-йи нусрат-наме» ... тұр. Бұл ... ... ... ... ... өзі жазған есептйді. Бұл
деректе ... ... ... ... XY ... ... ... Әбілқайырды қолдаған ру-тайпа
көсемдері туралы;
2) 1457 ... ... ... ... соң ... ханның 3 жасар
немересі Махмуд бахадур-сұлтанның Өз Темір тайшыға тұтқынға түсуі туралы;
3) Әбілқайыр хан ... ... ... ... Дешті Қыпшақтағы Шибан
әулетінің жағдайы туралы;
4) Әбілқайыр ханның мұрагерлеріне қарсы ... ... ... ... [30, 16-20 ... ... ... келесі еңбекке – Шәді молданың дастан
түрінде жазылған «Фатх-нама» атты еңбегі жатады. «Фатх-наме» ХYІ ... ... 1505 жылы ... ... ... ... ... хан дүниеге келген 1451 жылдан оның 1501 жылы ... ... ... ... ... Хорезм және Мауереннахрдағы жағдайларды
баяндайды [33, 89 б.]. ... ... ... қатысты
мәліметтері «Таварих-и гузида-йи ... ... ... де ол деректе тек өзіне ғана тән құнды мәліметтер айтылады.
1) ... ... ... ... ... шайбанилық әулеттің өкілі
Йадгар ханның таққа ... ... ... Cыр бойында Жүніс ханмен шайқасы;
3) Сол кездерде Мұхаммед ... ... 16 ... ... ... ... ... Иадгар ханнан кейін билікке Әбілқайыр ханның ұлы Шейх ... ... ... ... ... ... [30, 53-57 ... топтағы келесі дерекке ... ... ... ... ... жаулаушылықтары») атты еңбектері жатады. Бинаидың
екі шығармасының мазмұны да, оқиғалардың хронологиялары да ... ... Б.А. ... ... деп ... «... ... ... «Шайбани-
наменің» алғашқы нұсқасы ... ... ... мен ... бірінші нұсқаның тілі мен жазылу стилі ұнамай, оны ... ... ету үшін ... ... ... деген атаумен
жазылған» [23, 21 б.]. Ондағы көптеген оқиғалар ... ... ... ... ... ... ... біздің тақырыбымыз үшін мәліметтері ... боп ... ... ... ... ... ... жазбалары») атты еңбек жатады [31.]. Ибн Рузбиханның еңбегі 1509
жылы Мұхаммед Шейбани ханның қазақтарға қарсы жасаған үшінші ... ... ... - ХY-XYІ ... ... халқы туралы баяндайтын ең құнды
деректердің бірі, онда Шығыс Дешті Қыпшақтың географиялық сипаттамасы, ауа-
райы, табиғаты, Қазақстан қалалары, қазақ халқының ... ... ... қолөнері мен үй кәсіпшілігі, сауда-саттық пен айырбасы,
мал шаруашылығы, қысқы, жазғы жайылымдары, көші-қоны, оның ... ... ... ... ... шибанилық деректердің біріне – ... ... ... ... атты еңбек жатады. Еңбектің авторы – Масуд ибн
Осман Кухистани, оның туған, өлген жылдары белгісіз [30, 135-140 бб.; ... бб.; 33, 101-104 бб.]. ... ... ... ... сипатында «дүниенің
жаратылғанынан» XY ғасырдың 60-шы жылдарының аяғына дейінгі оқиғаларды
қамтиды [33, 121 б.]. ... ... ... ... бойынша
Кухистани еңбегінің мәліметтері негізгі деректер қатарына жатады. ... ... ... ... Әбілқайыр ханның өмірі мен күрестері туралы;
ә)Шығыс Дешті Қыпшақтың сол тұстағы ... және ... ... туралы
[30, 140-171 бб.].
Мауереннахрдағы Шайбанилық әулет билігінің соңғы жылдары ... ... атты ... ... де ... ... ... болып саналады. Шығарманың негізгі бөлігі Ферғана өңірінің молдасы
Сайф ад-дин Ахсикенди жазып, ол қайтыс болғаннан ... ұлы ... ... 1591/92 жылы ... ... [34, 200 б.]. ... ... рет танысқан В.В. Бартольд: «Кітап негізінен Касан
(Ферғана аймағы) ... ... ... ... ... ... тұрғыда көрсетілген, сол себепті кітаптың ешқандай тарихи
маңызы жоқ»,- деп жазған болатын. [35, 308 б.]. В.В. ... ... ... бірнеше ондаған жылдар бойы бұл шығарма ... тыс ... ... Тек А.Б. ... ... ... ... ат-тауарихқа» зерттеушілер көңіл аудара бастады [36.]. ... бұл ... ... ... өз зерттеуінде жақсы
пайдаланады [37, 26-51 бб.].
Бұл шығармадағы біз үшін ең ... ... – «92 ... өзбек»
тайпалары атауының кездесуі жатады [30, 210-213 бб.].
Шығарманың жазылған уақыты XYІ ғасырдың соңы болса да, ол XІY ... – XYІ ... ... ... ... ... [37, 45 ... қарағанда, 92 тайпа атауы да осы ғасырлардағы, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... XYІ ғасырдың басында (1512) Шибан әулетінің
басқа бір тармағы билікке келіп, XYІІ ғасырдың соңына дейін ... ... 435-457 бб.]. Осы ... ... ... жылдары билік құрған
Әбілғазы Бахадур хан ... ... ... («Түрік шежіресі») атты
еңбек қалдырған. Қазақ тілінде бұл еңбек 1992 жылы ... ... ... ... ... ... жарық көреді [10.].
Біз қарастырып отырған мәселеге қатысты Әбілғазы ... өте ... ... XY ... ... мәліметтердің бір бөлігі
компилятивті ... ... ал ... ... оған днйінгі ешбір
деректерде ... Сол ... де біз ... ... ... деректің сирек кездесетін мәліметтеріне шолу жасаймыз.
Жошының бесінші ұлы ... ... ... Қырымда, Маереннахрда,
Дешті Қыпшақта билік құрғаны туралы мәліметтер жүйеленіп беріледі [10, 116-
121 бб.].
Мұса би, Қожа ... және Ғази би ... ... ... хан ... ... Иадгар хан жағында болуы туралы мәліметтер
XY ғасырдың орта тұсындағы Шығыс Дешті Қыпшақтың саяси өмірін көрсетеді.
Хорезмдегі ... ... ... ... ... ... ... қажының «Шыңғыс-наме» атты шығарма жатады [11.]. Дерек XІІІ-XІY
ғасырдың соңына ... ... Орда ... ... ... Біз ... ... мәселемізге қатысты мынадай ... ... Жошы ... ... кіші ... пайда болу тарихы
(деректе Ақ Орда, Көк Орда және Боз ... ... ... ... ... ... ... туралы; Өзбек хан және оның исламды
қалай қабылдағаны туралы;Алтын Ордадағы XІY ғасырдың ... ... ... ... ... және сол ... болған оқиғалар туралы
[11, 76 б.; 92 б.: 105-107 ... ... ... ... ... ... бесінші ұлы Шибан
және оның ұлысы туралы мәселелер Алтын Орданың құрылуы, «батысқа жорық»
мәселлерімен қатар көтерілген. Ал, ... XV ... ... жазба
деректерде Шибан әулетінің тарихы Мұхаммед Шайбанидің Орта Азияда билікке
келуіне байланысты пайда ... ... ... ... ... және ... ... құрылуы жалпы Батый тұсында Жошы ұлысының оң және сол
қанатқа бөлінуімен байланысты болды. ... Орда ... оң ... сол ... Орда ... ... Орда Ежен інілері Удур, Тука-
Тимур, Шингкур, Сингкуммен мемлекетің шығыс және оңтүстік-шығыс бөлігіндегі
жерлерді ... [2, 41-42 бб.]. ... сол ... ... бесінші ұлы
Шибанның да ұлысы кірген [38, 62 б.]. Шибан өз ұлысын ... Бату ... ... Орда ... ... батысқа жорық аяқталғаннан соң алған.
Өтеміс қажының мәліметі бойынша әкелері Жошы хан ... ... ... ... ... ... иеленген Батый [10, 120 б.]. басқа
аға-інілеріне үлес бөліп берген. Келесі бір автор ... ... ... осы ... ... Орда Ежен мен ... ... арасындағы
жер тиген. Бұл туралы Әбілғазы хан өзінің «Түрік шежіресінде» жан-жақты
баяндайды. Бату хан Еуропаға жасаған жеті ... ... ... ... «Отырар жері ағам Алшын мен менің арамда болсын, жазда Ырғыз,
суықта Ор, Електен Орал ... ... ... ... тарапын жайла, қыста
Арақұм, Қарақұм, Сыр суының бойы, Шу, ... ... ... - деді» [10,
120 б.].
Моңғол мемлекетіндегі ұлыстық ... ... ашып ... ... Ол ... хан ... билеуі, яғни моңғол
шапқыншылығының нәтижесінде оңтүстік-шығыс Еуропаның ... ... ... ... ... Ұлыстық тек көшпелілер арасында ... ... ... ұлыс-рулардың, тайпалардың
бірлестігі. Ұлыс бұл-көшпелі халықтар, мағынасы ... кең ... ... ... ... ... сөзі ... айтып кетеді.
Жалпы «ұлыс» сөзіне В.В. Радлов Шығыс хан иелігі яғни, «ұлы ... ... ... атау берді. [38, 43-44 бб.] Жошы Ұлысы Алтын Орда ... ... ... ұзақ уақыт бойы өмір сүрген және әлемдік өркениетті
көрсететін мемлекет. Алтын Орда мемлекетіне арабтар -«Солтүстік ... ... ... ... ... ... еуропалықтар
–«Татарлар», «Коман мелекеті» (қыпшақтар мемлекеті),орыстар-«Орда» ... ... ал ... ... ... ... (ұлы ... [39, 64 б.].
Держава халқы ежелгі түрік-моңғол салты ... ... ... ... ... деп екі жікке бөлді. ... ... ... ... өзіндік статусы,тиісті міндеттері бар. Міндеттер «Ұлы жасақ заңы»
бойынша реттелді. Қыпшақ арасына келген ... ... ... мұсылман дінін қабылдау барысында моңғолдардың бұрынғы «ноян»,
«торгуу», «хан хүү» деп аталатын лауазым ... ... ... «би», «оғлан», «мырза» атауына ауысты. Тек ежелгі түріктерден қалған
«хан», «қаған» атауы ... ... [39, 547 б.]. Осы ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысында тарихи деректерде «жүрт» сөзі белгілі
аймақты,ұлыстардың қоныстану аумағын білдіреді. Ал көне ... ... сөзі үй, ... ... жер деген мағына білдіреді. Бұл терминнің
басқа семантикасы-үй, тұрақ.
XIII-XV ғасырларда өмір сүрген Жошы ... ... екі ... бойынша тарихшылар арасында ортақ пікір жоқ. Бірінші мәселеге -
Шығыс Дешті Қыпшақ ... ... ... осы ... ... ... яғни Ақ ... немесе Көк Орда деп аталатындығы жөніндегі
мәселелер жатса, екіншісіне – осы ... ... ... ... Ордаға тәуелді немесе одан дербес болды ма деген мәселелер жатады.
Қазіргі таңда шетелдік, ресейлік және қазақстандық ... ... ... яғни Жошы ... ... және ... бөліктеріндегі
мемлекеттердің атауларына қатысты Ақ Орда мен Көк Орда ... ... ... ... Ақ Орда ... ... ... құрылымға қатысты қолданса, ресейлік зерттеушілер,
керісінше шығыс ... ... Көк Орда ... ... Орда ... ... ... Қыпшақ аумағындағы мемлекетке қатысты деген
пікірді жақтаушылар XV ... ... ... Муин ... ... ... Муини» (Ескендірдің анонимі) атты дерегіндегі
мәліметтерге жүгінеді. Ол мәліметтің ... ... «... Жошы ... ... ... Сол ... яғни Ұлытау, Сегізағаш пен Қараталдан
Түйсенге, Жент пен ... ... ... ... ... ... ... Ақ Орда сұлтандары деп атала бастады. Ал Ібір-Сібір, Русь, ... ... ... ... және ... ... оң ... Көк Орда
сұлтандары деп атады». Одан әрі автор «Ақ Орда сұлтандарының ... ... ... ұлы ... хан ... ... кезде Ақ Орда ұлысының
билеушісі Ноқайдың ұлы Сасы-Бұқа оның замандасы болды» дей ... «Ол ... ... ... ... хан мен ... ... қызмет ету жолынан
ауытқымады және бірде бір шақырулар мен ... бас ... ... жылы ... ... оның ... Сауран қаласында» - деп
хабарлайды. Сондай-ақ Натанзи шығыс ... ... ... ... байланысты оң қанаттық сұлтандар бірінің «Қалайша Ақ Орда
сұлтандарының мына ұрпағы Көк Орда хандарының тағына әмірші болмақ» - ... ... ... ... Бұл келтірілген дерек мәліметтері
автордың Жошы Ұлысының сол қанатын нақты Ақ Орда деп атап ... ... ... осы ... ... ... ... Казвини (XVI
ғ.), Хайдар Рази(XVII ғ.) секілді тарихшылар өз еңбектерінде пайдаланады.
Ал тарихшылардың келесі бөлігі 1426 жылы ... ... ... ... атты ... ... ... Көк Орда - Жошы
ұлысының сол қанатында болған деп ... ... ... ... ... мен ... Көк Орда деп ... деген мәлімет осы пікірге
негіз ретінде алынып жүр.
Әбілғазының «Түрік шежіресінде»(XVII ғ.) Ақ ... ... ... Онда Ақ Орда - ұлыс делініп, ұлысты Шибанның ұлы Бахадүр ханның
басқарғаны айтылады. Осы ... ... бір ... ... бен ... «Шибан ханның ұлы Бахадүрге келер болсақ, ол әкесінің орнына ел ... ... ете ... ... ... ... және ... жиналуға әмір беріп, ол қыстауы мен жайлауына Жүз Орда ... Ақ ... ... ... -деп ... ... және «Көк ... атауына қатысты мәлімет Өтеміс қажының
«Шыңғыс-нама» еңбегінде де кездеседі. Зерттеушілердің ... ... көбі ... яғни шибанилық бағытта жазылған мәліметтер
деген ... ... ... жж. ... ... тарихнамада Ақ Орда атауы Жошы ұлысының сол
қанатына қолданылып келеді. М.Г.Сафаргалиев алғаш рет ... ... ... сол ... ... - Көк ... оң ... қатысты –Ақ Орда
атауының қолданылуы дұрыс деп есептейді. 60-шы жж. ... ... ... ... одан әрі ... Ол Натанзидың Ақ Орда
әулетінің негізін қалаған Ноғай және оның ... ... ... ... ... ... бөлініс» жөнінде тұжырым айтады. Ол бойынша
бірінші бөлініс, ол – Жошы ұлысының ... және ... ... ... де, ... бөлініске Батый Ұлысының Тоқта мен Ноғай арасында
бөлінуі болған деп ... және ... ғана ... ... ... ... ... қателігін В.Л.Егоров, В.П.Юдин, Т.И.Сұлтанов
және басқалар баса көрсетіп, Ордаежен ұлысын – Көк Орда, Батый ұлысын – ... деп жаза ... ... ... Шибан ұлысына қатысты мәселелер
көтеріліп, оның қай қанатқа жататыны анықталды. Әсіресе, Ақ Ордаға синоним
болған Жүз Орда ... ... ... ... туғызады. Жүз Орданың
қазақ жүздерімен байланысы бар екені ескеріліп, Ақ Орда ... ... ... ... Т.И.Сұлтанов Ақ Орда атауы алғашында ... ... ... ... бұл атау бүкіл Қазақстанға ауысқан деген
қорытындыға келеді. К.И.Петров пен К.А.Пищулина да Шибан ... мен ... Ақ ... құрамына енгенін жазады.
Моңғол мемлекетінің қос қанаттарындағы аумақтық-әкімшілік жүйесін
зерттеген ... та бұл ... ... кетпейді. Оның дәлелдеп
көрсетуі бойынша Жошы ұлысы алғашында Ақ (Батый ұлысы) және ... ... ... ... де, ... ... әрқайсысы өз ішінде тағы
да қос қанатқа жіктелген. Ордаежен ұлысының шығыс ... – Көк ... ... Ақ Орда ... Шибан ұлысының аумағы Ақ Орда деп аталған ... ... ... ... өткен Ақ Орда мен Көк Орда атауларына
байланысты талас пікірлерді ... келе ... ... ... Жошы ... оң ... – Көк Орда, сол қанаты - Ақ Орда
делінетін Муинад-дин Натанзидың ... ... ... ... ... ... керісінше, зерттеушілер енді оң қанатты – Ақ
Орда, сол ... – Көк Орда деп атай ... ... ... Қазақстан аумағында Шибан Ұлысының
болғандығы, оның Ақ Орда ... Жүз ... деп ... Шибан ұлысы
мен Ордаежен ұлысының бірігуі Ақ Орда деп аталғаны дәлелденеді.
XIII-XV ғасырларда өмір сүрген Жошы ұлысының тарихнамасында екі ... ... ... ... ... пікір жоқ. Бірінші мәселеге -
Шығыс Дешті Қыпшақ ... ... ... осы ... ... деп
аталатындығы, яғни Ақ Орда, немесе Көк Орда деп ... ... ... ... – осы ... ... мәртебесі, яғни
Алтын Ордаға тәуелді немесе одан дербес болды ма деген ... ... ... ... ... және ... ... бірінші
мәселеге қатысты, яғни Жошы Ұлысының батыс және ... ... ... қатысты Ақ Орда мен Көк Орда ... ... ... ... Ақ Орда ... ... ... құрылымға қатысты қолданса, ресейлік зерттеушілер,
керісінше шығыс бөлікке ... Көк Орда ... ... Орда ... ... ... Қыпшақ аумағындағы мемлекетке қатысты деген
пікірді жақтаушылар XV ... ... ... Муин ад-дин Натанзидың
«Мунтахаб ат-тауарих-и Муини» (Ескендірдің ... атты ... ... Ол ... ... мынадай: «... Жошы Ұлысы екі
бөлікке бөлінді. Сол қанатқа, яғни Ұлытау, Сегізағаш пен ... Жент пен ... ... ... ... ұрпақтарына қарады да,
олар Ақ Орда сұлтандары деп ... ... Ал ... ... ... ... Бұлғар, Башқұрт және Сарай-Берке жататын оң қанаты Көк ... деп ... Одан әрі ... «Ақ Орда ... ... ... «Тоқтайдың ұлы Тоғырыл хан таққа отырған кезде Ақ Орда ұлысының
билеушісі Ноқайдың ұлы Сасы-Бұқа оның ... ... дей ... «Ол ... ... отыр– Б.К.)Тоғырыл хан мен Өзбек ханға қызмет ету жолынан
ауытқымады және бірде бір ... мен ... бас ... ... жылы ... ... оның моласы Сауран қаласында» - ... ... ... шығыс бөліктегі сұлтандардың Сарайдағы
билікке отыруына байланысты оң қанаттық сұлтандар бірінің «Қалайша Ақ ... мына ... Көк Орда ... ... әмірші болмақ» - деп
наразылық білдіргенін айтып өтеді. Бұл келтірілген дерек ... Жошы ... сол ... ... Ақ Орда деп атап ... көруге
болады. Натанзидың осы мәліметтерін кейінгі ... ... ... ... ... ғ.) секілді тарихшылар өз еңбектерінде пайдаланады.
Ал тарихшылардың келесі бөлігі 1426 жылы ... ... ... ... атты шығармадағы мәліметке сүйеніп, Көк Орда - ... сол ... ... деп ... Шығармадағы Ордаежен туралы
«Оның ұлдары мен ұрпақтарын Көк Орда деп ... ... ... осы ... ... ... ... «Түрік шежіресінде»(XVII ғ.) Ақ ... ... ... Онда Ақ Орда - ұлыс ... ... Шибанның ұлы Бахадүр ханның
басқарғаны айтылады. Осы ғасырдың келесі бір ... ... бен ... «Шибан ханның ұлы Бахадүрге келер болсақ, ол әкесінің орнына ел ... ... ете ... Жақын туыстарына, тайпаларына және төрт
қаушынға жиналуға әмір ... ол ... мен ... Жүз Орда ... Ақ ... таңдап алды» -деп жазады.
«Ақ Орда» және «Көк Орда» ... ... ... ... ... ... де кездеседі. Зерттеушілердің пікірінше мұндағы
мәліметтердің көбі біржақты, яғни шибанилық бағытта жазылған ... ... ... ... жж. басына дейін тарихнамада Ақ Орда атауы Жошы ұлысының сол
қанатына қолданылып келеді. ... ... рет ... ... ... сол ... ... - Көк Орда, оң қанатқа қатысты –Ақ Орда
атауының қолданылуы дұрыс деп ... 60-шы жж. ... ... ... Г.А.Федоров-Давыдов одан әрі дамытады. Ол ... Ақ ... ... ... Ноғай және оның ұрпақтары деген мәліметінің
қатесін көрсете ... ... ... ... тұжырым айтады. Ол бойынша
бірінші бөлініс, ол – Жошы ұлысының Ордаежен және ... ... ... де, ... ... ... Ұлысының Тоқта мен Ноғай арасында
бөлінуі болған деп санайды және сонда ғана ... ... ... ... мәліметінің қателігін В.Л.Егоров, В.П.Юдин, Т.И.Сұлтанов
және басқалар баса көрсетіп, Ордаежен ... – Көк ... ... ...... деп жаза бастайды.
Зерттеушілердің талқылауы барысында Шибан ... ... ... оның қай қанатқа жататыны анықталды. Әсіресе, Ақ Ордаға синоним
болған Жүз Орда ... ... ... қызығушылық туғызады. Жүз Орданың
қазақ жүздерімен байланысы бар екені ескеріліп, Ақ Орда ... ... ... ... ... Ақ Орда атауы алғашында Шибан
ұлысына қатысты айтылып, кейіннен бұл атау ... ... ... ... ... К.И.Петров пен К.А.Пищулина да Шибан ұлысы мен Ордаежен
ұлысының Ақ ... ... ... ... ... қос ... ... жүйесін
зерттеген В.В.Трепавлов та бұл мәселеге соқпай кетпейді. Оның ... ... Жошы ... ... Ақ ... ... және Көк(Ордаежен
ұлысы) Ордалар болып бөлінген де, кейіннен олардың әрқайсысы өз ішінде тағы
да қос қанатқа жіктелген. ... ... ... ... – Көк ... ... Ақ Орда ... Шибан ұлысының аумағы Ақ Орда деп ... ... ... жоғарыда айтылып өткен Ақ Орда мен Көк Орда ... ... ... ... келе ... қорытындыға келуге
болады.
Біріншіден, Жошы Ұлысының оң қанаты – Көк Орда, сол қанаты - Ақ ... ... ... ... зерттеушілер сынға алғаннан
кейін дискуссия басталып, керісінше, зерттеушілер енді оң ...... сол ... – Көк Орда деп атай ... ... ... ... аумағында Шибан Ұлысының
болғандығы, оның Ақ Орда (синонимі- Жүз Орда) деп аталатындығы, Шибан ... ... ... бірігуі Ақ Орда деп аталғаны дәлелденеді.
3. Ұлыс халқының қалыптасуы, ру тайпалық құрамы
Шайбан ұлысының аумағын мекендеген ... ... ... өте келе ... «шайбанидтер» деп аталып, яғни Шайбан ұлысының тұрғындары деген
мағынада қолданылған. Ортағасырлық «Бахр ал-асрар фи ... ... ... ... бен Эмир Вали ... ... бен Уәли де ... жеті жылдық жорығына қатысып, ерекше көзге түскен Шибанға ағасының
төрт омақ елді сыйлық ретінде ... ... [31, 347 б.]. Бұл төрт ... ... ... толығырақ мәліметтерді келесі бір тарихи дерек
Әбілғазы бахадур ханның «Түрік шежіресі» еңбегінен ... Бұл ... ... «Інісі Шибан ханға он бес мың үйлік ел ... ... ... кіші ... ол сапарда алған олжа елдерден Кәрелді Сайын
ханға берді, тағы да байырғы елдерден құсшы, найман, ... ... ... рулы елді берді [10, 120 б.].
Міне, бұл мәліметтердің ... ... ... негізгі ру-тайпаларының
ішіндегі наймандардың аталған ұлыстағы негізгі әрі ... ... бірі ... ... Бұл ... ... айтып өткен
ойымызды нақтылай түседі, яғни моңғол шапқыншылығы дәуіріне ... ... ... ... бар, саны ... ... тайпалардың бірегейі –
Наймандар моңғол шапқыншылығы дәуірінен кейінгі жаңа әкімшілік-саяси жүйе –
ұлыстық жүйе бойынша әр ұлысқа ... ... ... ... ... және бөлінген Алтын Орданың оң қанаты мен сол ... ... ... ... Г.А.Федоров-Давыдов әскери бірлікке, яғни белгілі көшпелі
ұлысқа бекітілу өте қатал болды, әрі Ясса ... бір ... ... ... ... ... тиым ... деп атап көрсетеді [38, 50 б.]. Сондықтан
осы кезеңдегі ұлыс дегеніміз – (түмендер мен мыңдықтар) тек бір ... ... ... ... бөліктерінен құралған конгломерат түрінде болған
[38, 50 б.]. Сондықтан біз қарастырып отырған кезеңдегі Шығыс Дешті Қыпшақ
аумағындағы ... Ақ ... ... оның ... ... ... ру-тайпаларды құраған. Біздің бұл пікірімізді басқа да зерттеушілер
бекіте түседі. Мәселен, ... XV ... ... хан
басқарған өзбек ұлысының ру-тайпалық құрамын құраған қаңлы, ... ... ... ... ... ... жүз, құсшы, керейіт, найман, қытай,
барут, қоралас, нүкіз, қият, жалайыр, ойрат ру-тайпаларын атайды [39, ... бб.]. Бұл ... ... Орда ... ... кейінгі құрылған
Ноғай Ордасы, Ақ Орда, Әбілхайыр хандығы және т.б. ... ... ... ... ретінде белгілі.
Бірақ біраз уақыт өте келе, Ясса ережелері әлсіреп, ... ... ... ... ... өз ... ... оқиғалар
тізбегі орын алады. Бұл ... ... бір ... ... ... ... ... тұрақты біртектілікті әрдайым сақтай бермегенін
атап көрсетеді. Зерттеуші оның тарихы барысында одан кейін Алтын ... ... ХІV ... ... ... бастап Ақ Ордада
басталған саяси тұрақсыздық түркі-моңғол тайпаларының ... ... ... өз көші-қон аймақтарын тастап Сарайдан оңтүстік-батыс
немесе шығысқа, Ақ Ордадан солтүстік және ... ... ... ... - деп ... [24, 8 б.]. Автордың бұл тұжырымын жалпы сол
замандағы этникалық процестерге әсер еткен ортақ ... деп ... ... ... Орда ... ... жүйеге негізделгенін айтып
өткенбіз. Ол өз ішінде оң қанат, сол ... ... ... өздері Жошы
ұрпақтарына үлеске ... ... ... еді. ... ... сол ... бөлініс кезінде Жошы ханның бесінші ұлы Шибан ханға
берілген ру-тайпалардың бірін құраған.
Сондықтан ХV ғасырдағы ... ... ... саяси бірлестіктері – ХV
ғасырдың алғашқы жартысындағы көптеген ұсақ ұлыстар мен Ақ Орда, ... ... ... ... ... Орта және Кіші жүзі іс ... этникалық құрамнан тұрған. Олардың этникалық негізін әртүрлі
пропорциядағы бір-бірінен мәдени-тұрмыстық, тілдік, ... ... ... жоқ, ... түркі және түркіленген тайпалар құраған
[18, 232 б.].
Ортағасырлық деректерде де осы аталған мемлекеттер мен ... ... ... құрған бұтақтарына бағынған бір ру-тайпадан шыққан
әмірлер мен бектердің есімдері жиі аталады. Әсіресе, деректерде де қыпшақ,
найман, ... ... ... ... ... сияқты ірі тайпалардың
атаулары жиі кездеседі [31, 143-144 бб.].
ХV ғасырда Шибани ұрпақтары ... Шейх пен ... ... хан ... ... ... ... тайпалардың бірі болған. Бұл туралы
Әбілғазы хан «Түрік шежіресінде» былай деп ... ... ... ... екі мың кісі ... елін ... кетті. Темір шейхтың
қаһары келіп, әскерінің жиылуын күтпестен жаудың атынан қуып барып соғысып
еді, ... өзі сол ... ... ... жоқ еді, елін ... ... айрылды. Патшасынан не ұл, не іні қалмады. Үш үмітсіздік біріне
бірі жамалды. Сондықтан халық өзге ... ... Тек ... халқының
ақсақалдары жиылып келіп, ордаға кірді. Халыққа кісі жіберіп: «Жұрттың бәрі
басқа төреге кетіп жатыр, біз де ... ... ... ... ... ... бар. Төренің әйелдері мен күңдері көп еді, ... ... ... болмаса, біреуінің бойында бала болса, кетпелік,
күтелік», - деді. Бұл ... ... соң ... ... ... жоқ, ... үш айлық бала бар». Бұл сөзден кейін ұйғыр ... ... ... найман халқы кетіп еді. Бұл сөзді естіген соң олар өзге төреге де
нөкер болмады, орда қасына да ... ... ... өзге ... ... ... алты ... соң бір ер бала туды, атын Иадкар қойды. Ұйғыр
халқы барлық ... ... ... сұра деп бір ... ... Ол ... ... барып еді, сүйіншіге бір қара қасқа ат берді, қайтып көшіп
орда қасына келді. Жаңа туған баланы ... ... ... ... оны ... ... Монғол рәсімінде сол жақ оң жақтан құрметті
болар, өйткені адам тәнінің патшасы – ... оны ... ... сол ... ... халқы найманды қонақ қылып, қонақсың деп сол ... ... ... жоғары отырғызды. Осы уақытқа шейін ... ... ... ... осыдан. Одан соң әкесінің нөкерлері үміт етіп
келді. Есікте басы ... ... және ... ... мен ... ... болды.
Ол екеуінің Иадкар ханның балаларына қаражымын деуінің мәнісі - ... ... ... ... келерді-кеткенді, еңбектіні-еңбексізді
ешкімнің бетіне баспау деген сөз» [10, 122-123 бб.].
ХІV ғасырдың 50-60-шы жылдарынан ... Ақ Орда ... яғни ... Қыпшақты мекендеген тайпалар көбінесе «өзбектер» деген атаумен
белгілі бола бастайды. ... ... ... ... ... ... ... емес, негізінен Шығыс Дешті Қыпшақтың жергілікті
түркі және ... ... ... ... саяси жиынтық атауы
ретінде қолданылғаны мойындалған. Сондықтан ХІV-ХV ... ... ... Қыпшақ халқының негізін қалаған ру-тайпалар «92 баулы
өзбек тайпалары» ретінде белгілі. Бұл 92 санын ... ... ... ... ортағасырлық деректерде сақталып қалған. Міне, осы дерек
мәліметтерін ... ... ... ... ... зерттеуші
Т.И.Сұлтанов 92 өзбек тайпаларының ... ... ... ... ... сәйкес талдайды [37, 26-51 бб.]. Бұл ру-тайпалардың 20-сы, яғни
жалайыр, қоңырат, алшын, арғын, найман, қыпшақ, ... ... ... ... ... телеу, кердері, шеркес, керей, оймауыт, қырқ, керейіт қазақ
халқының ру-тайпалық ... ... «92 ... ... ... ... төрт ... талдаған. Олардың біріншісін «Маджму ат-таварихты» Ферғанада ХVІ
ғасырда Мулла Сайф ад-Дин б. ... Шах ... ... бастап жазып,
екінші бөлімін оның ұлы – Нұр (Наурыз) Мұхаммед аяқтаған. Бұл 92 ... ... ... ... ... ... ең көне ... Себебі,
Ахсикентидің өз сөзі бойынша бұл еңбектегі тізім бұдан бұрын ... ... [37, 51 б.]. ... ... ХІХ ... ... жартысында
Қоқан хандығында жазылған «Тухфат ат-тауарих-и ... ... ... ... б. ... Рузи-Мұхаммед Суфи Аттар. Үшіншісі, ХІХ ғасырдың
екінші жартысында белгісіз автор жазып қалдырған, Өзбекстан Республикасының
ҒА Шығыс қолжазбалары ... ... ... Төртіншісі, А.Хорошкин
жариялаған нұсқа. Автор «92 баулы өзбек» ... ... ... ... ... бар екендігін атап өтеді. Зерттеуші 92 ру-тайпаның аталған
тізімдерде негізінен ... бір ... ... ... ... тізімде бір саяси бірлестікке кірген, әрі өзара
генетикалық ... туыс ... ... ... ... ... ... орналасқан реттік нөмірі оның тізім жасалған аймақтың ... ... ... көрсетеді. Егер тізімде ру-тайпа атауы ... ... оның ... мен орны да ... жоғары болған [37, 51 б.].
Ал, біз қарастырып отырған «Маджму-ат-таварих» бойынша 9-шы, ... ... ... 12-ші, ... ... ҒА ... ... қолжазбалары жинағындағы тізім бойынша 10-шы, Хорошкин
тізімі бойынша 5-ші орында тұр. Бұл ... ... ... ... бірінші
жартысындағы Шығыс Дешті Қыпшақ тайпаларының ішіндегі ең беделді ... ... бірі ... деп тұжырым жасауымызға мүмкіндік береді.
ХІV-ХV ғасырдағы Ақ Орда мемлекетінің саяси тарихы Шығыс Дешті Қыпшақ
аумағындағы Алтын Ордаға ... ... өз ... нығайту жолындағы
күресімен, кейініректе – Ақ Орда ... ... бара ... Алтын
Ордадағы қырқысқа араласуымен, содан соң Орта Азия билеушісі Әмір Темірдің
агрессиясына тойтарыс берумен сипатталады [41, 103 б.]. ... ... ... ... Ақ Орда ... ... ... осы оқиғаларға қатыстылығын қарастыру болып табылады.
Ортағасырлық парсы тарихшысы Муин-ад-дин Натанзи Ақ Орда ханы ... 30 жыл ... ... ... ... Орда ... ... жолы мен
құрылтайға қатысудан бірде-бір рет бас тартпағанын жазады [2, 129 б.]. Сасы
Бұқаның ұлы ... де ... ... ... ... дәрежеге жеткеніне
қарамастан, бағынушылық жолынан бас тартпаған. Ал, оның ұлы ... ... хан ... ... бағынудан бас тартқанымен, оның бүлігі халық
ішінен қолдау таба алмаған. Ал, ... ... ... ... тұсында билік құрған Шымтай Алтын Орда тағын иеленуден бас ... бұл ... ... Дешті Қыпшақ аумағында да жергілікті тайпа басшылары ... ... ... ... белгілі зерттеуші В.П.Юдин Өтеміс қажының ... ... ... келе, Өзбек хан тұсындағы белгілі әмір
қыйат Исатайдың ұлы Жыр Құтлы Шығыс ... ... ... ... ... ... ... Өтеміс қажының бұл турасындағы мәліметтерін
келесі бір ... ... ... ... ... ... ... бойынша Жыр Құтлының біраз уақыт билікті иеленіп, кейін Орыс ... қаза ... ... айтылады. Сондықтан В.П.Юдин ХІV ғасырда бір
уақыт Шығыс Дешті Қыпшақтағы ... ... ... ... ... ... ... [42, 61 б.]. Біз кейінгі оқиғалардың ... әрі ... ... ... пікірінің нақтылығына көз жеткізе түсеміз.
Мәселен, Тоқтамыс хан өзіне қолдау көрсеткен Шығыс Дешті ... ... ... ... арғын, қыпшақтарға арқа сүйеп, Шымтай ханнан кейін
Ақ Ордадағы билікті иеленген Орыс ханға қарсы шығады. ... бір ... ... ... ... ... ... бағынудан бас тартқан билеушілер ... ... ... ... Солардың ішінде Маңғышлақ өлкесінің
билеушісі Тайходжа оғлан да бар еді. Ал, оның ұлы ... ... ... жеке ... ... ... ... Әмір Темірден пана
табады. Әмір Темір Тоқтамысқа түрлі сый-құрмет көрсетіп, оны «ұлым» ... ... ханы деп ... [2, 131 б.]. Әмір ... ... ... Орыс ханға қарсы күресінде Өтеміс қажының ... ... ... бері келе ... ... елі - шырын,
барын, арғын, қыпшақтарға» сүйенген. Бұдан әрі дерек авторы аталған ру-
тайпа ... ... кісі ... өздерін Орыс ханның қысымшылығынан
құтқаруды сұрағандарын атап көрсетеді. Бұл ... ... осы ... ... ... саяси билікке ықпалдарын жүргізіп отырған ру-тайпа
өкілдерінің ұстанған саясатын анықтауға көмектеседі. Бұл ру-тайпа басшылары
саяси билікте өз ... ... ... ... ... олар ... Жошы ... билікке келуіне ықпал жасай отырып, өзара күресті.
Сондықтан осы кезеңдегі билеушілердің күші мен ... ... ... ... күші мен беделіне тікелей тәуелді болды. Мәселен, Тоқтамысты
қолдаған тайпалардың жайлауға дер кезінде көшпей артта қалып, ... ... ... ... ... ... ... үшін Орыс хан өзіне
қарасты тайпа басшыларына кісі жіберіп, жиналуды ... ... ... ... аумақтарының алыстығын, ал жайлауда хан ордасына жақын
орналасқандары осы кездегі аттардың семіздігінен жорыққа ... бас ... Бұл ... ... осы ... ... дешті
Қыпшақ тайпаларының саяси өмірдегі беделдерінің зор болғандығын ... ... ... ... ... Жошы ... ... қолдарына ала бастаған. Сондықтан осы кезеңдегі Жошы ... ... ... ... ... Қыпшақтағы беделді тайпалардың бірі болған
наймандар да осы кезеңдегі саяси өмірге өз ықпалдарын тигізіп отырған.
Орыс хан мен оның ұлы ... ... ... ... ... ... ... Тоқтахия екі ай билік құрып, мезгілсіз қайтыс
болғаннан кейін, ... Орыс ... ... ұлы ... иеленеді. Осы
кезде әмір Темірдің қолдауына сүйенген Тоқтамыс Шығыс ... ... қол ... [2, ... б.]. ... әрі ол ... Алтын Орда
аумағын жаулап алғаны белгілі. Бұл ... ... ... ... өттік. Ал, енді тіклей шығыс Дешті Қыпшақтағы
оқиғаларға келсек. Тоқтамыс пен әмір Темірдің ... ... ... ... Тоқтамыс жеңіліс тапты. Ал, бұл кезеңде Орыс хан ұрпақтары
өздерін қолдаған ру-тайпа басшыларының қолдауларына сүйене ... ... ... ... қана емес ... ... Ордадағы билікті басып алу үшін
өзара күресті. Осы кезеңдегі ... ... ... іс ... ... ... ... өз биліктерін орната бастады. Мұның жарқын ... ... ... ... бірі – маңғыт Едігенің тарихы. Ал, осындай
саяси билік әлсіреп, таза саяси бытыраңқылық бел алған тұста ... ... ... және т.б. өз ... ... бір Шыңғыс ұрпақтарын
қолдау арқылы, даладағы өз ықпаладары мен биліктерін сақтап қалуға ұмтылды.
Ақ Орда мемлекетінің көрнекті ... ... – Орыс хан мен ... ... оның оңтүстік аудандарында ХV ғасырдың 20-шы жылдарынан
кейін де сақталып қалды. Ал, оның басқа ... ... ... ... жеке дара ... ... ... өттік. Солардың
ішіндегі ең ірілерінің бірі ... ... ... Енді осы оқиғаларға
тереңірек тоқталып өтсек.
2. XV Ғ. ШАЙБАНИЛІК БИЛЕУШІЛЕР ЖӘНЕ ШЫҒЫС ДЕШТІ
ҚЫПШАҚ
2.1 XV ғ. ... ... ... және Әбілхайыр
ханның билікке келуі қарсаңындағы Шайбан ұлысы
XV ғасырдың 20-шы ... ... ... Орда ... ... оның ... ... одан біраз уақыт дербес мемлекет ретінде өмір
сүрген Ақ Орда мемлекетінің далалық аумақтарында жаңа әулет – ... ... ... Атап ... ... ... ... ұлы Орда Ежен
ұрпақтары билеген Ақ Орда мемлекетінде 1428 жылы ұзақ саяси күрестен кейін
Жошының тағы бір ... ... ... ... ... иеленеді. Бұл
оқиға туралы ортағасырлық авторлар былай деп жазды: «Жәнібек хан (өмірінің)
аяқталу мезгілінің ең шегі ... ... ... 758 жылдың (1356-1357 жж.)
басынан Шайбан ұрпақтары шығуының басы ... ... ... 835 ... жж.) ... дейін Дешті Қыпшақ мемлекетінің тағы ... пен ... ... қалды, сол себепті дін мен мемлекет
істерінің ... ... ... ... сол аумақтағы қоғамды
(байланыстырушы) арқау үзілді, сөйтіп бірлік жойылды» [31, 346 б.].
Міне, Алтын Орда ... ... мен ... ... орын
алған осындай тұрақсыз заманда Жайықта және оның батысына ... ... ... ... ... күшейе түсті. Ал, Жайықтың шығыс жағында
Ырғыз, Елек, Торғай, ... ... ... мен ... ... ағысында
Шайбани ұрпақтары, Сарысу, Жем аралығы мен Арал өңірінде ... хан, ... ... оң жақ саласы Атбасар аралығында Махмуд қожа хан және ... ... ... Шайбан ұлысының аумағын қарастырып өткенбіз. Сол
себепті де бұл жерде оған ... ... ... ... ... ұлыс ... Кіші ... аумағына сәйкес келеді. Шайбан Ұлысын ХІV
ғасырда билеген Болаттың екі ұлы ... мен ... ... ... ... ... дербес басқарады. Олар жазда – Жайықтың жоғарғы ағысы
бойында, қыста – Сыр бойында мекен ... ... ... Әбілғазы Ибрагим мен
Арабшахты бір-біріне көшіп-қонып араласты», - деп баяндайды [43, 105 б.;
10, 122 б.]. Жазба ... ... ... екі ... қай ... нақты жазбаса да, оларды анықтауға болады. ХІV ... ... ХV ... ... ... оқиғаларға қарап, оларға талдау жасай
келе, ... ... ... ... оңтүстік бөлігін, ал Ибрагимнің
иелігі солтүстік бөлігін алып жатқан деген тұжырымға ... ... ... ... 3-4 ... ... ханның, Берке сұлтанның иеліктерін
ХV ғасырдың ортасында Сыр бойынан, ал Ибрагимнің ... ... ... ... өзені маңынан кездестіреміз [30, 147 б.].
Әбілқайырдың әкесі қайтыс болғаннан кейін солтүстік бөлікте Сопы, одан
кейін Жұмадық ... ... ... ... ... ... барлық ұлыстарына жетпейді. Б.А. Ахмедов өз еңбегінде Әбілқайырдың
билікке келуі қарсаңында ... ... ... болған жеке ұлыстарға
Жұмадық ханның, Махмұд қожа ханның, Мұстафа ханның, Даулат-Шайх-оғланның,
сондай-ақ Тура ... мен оған ... ... ... ... Адаб бек пен Кепек бектің билігі жүргендігін айтады [23, ... Осы ... Б.А. ... ұсақ Шайбан ұлысындағы ұлыстардың
аумақтарын көрсетуде ... ... мен ... орын ... ... ... Б.А. ... ұсынып отырған «Шайбан ... ... ... ... көрсетілмеген. Екіншіден, картада
Сыр бойы мен Аралдың солтүстік жағы Жұмадық ханның ұлысы деп ... ... ... ... ... болғандықтан, бұл өңірде Жұмадық
ханның иелігі болуы мүмкін емес. Үшіншіден, ... ... ... маңында деп дұрыс көрсетіледі, оның орнына билікке келген Сопы, одан
кейін Жұмадықтың да ұлысы сол жерде болуы ... ... ... ... ... Б.А.Ахмедовтың картасында оңтүстік бөлікте деп көрсетілген.
Біздің ойымызша, Б.А. Ахмедов ... ... ... ұлысының
солтүстік бөлігіндегі иеліктер» картасы деп ... ... ... ... ... 20-шы ... соңына таман Батыс Қазақстан аумағындаы Шайбан
Ұлысының солтүстік ... ... ... ... ... ... ... болып, әрбір ұлыстың билеушісі өз беттерінше ... ... ... Ол ... Жұмадық ханның, Махмуд қожа ханның,
Мұстафа ханның иеліктері, Тура өңірінде бүркіт тайпасының ... Адаб ... ... ... ... ... Ембі мен Еділ ... аралығында
маңғыт билерінің ұлыстары жатады.
1428 жылы 16 жасар Әбілқайыр хан билікке келер кездегі ... ... ... ... Енді ... ... ... келуі мәселесіне
тоқталсақ. Жап-жас, ешқандай тәжірибесі жоқ Әбілқайырды билікке ... ... ... ... ... ... мүдделерді көздейді. Кез-
келген саяси күштердің басты мақсаты ... ... ... ... ... ортағасырлардағы монархиялық елдерде саяси ... мен ... ... әулет өкілдері арасынан өздерінің қалаған адамын әкелу, сол
арқылы ішкі және сыртқы саясатта өздерінің мүдделеріне сай келетін ... ... ... ... ... ... терең ойлап, алысты
болжамайтын, ... аз, ... ... ... мен ... ... емес және тағы басқа осындай қасиеттерге ие үміткерлерді әулет ... ... ... әкеледі. Кейде мұндай жағымды ... ... ... ... жасасады. Ал кейде саяси топтар әулет
өкілдері арасынан өмірлік тәжірибесі аз, жап-жас жеткіншектерді ... Сол ... ол топ ... ... ... ... ... маңызы жоғары шешімдерді қабылдауда өздерінің мүдделеріне ... 16 ... ... ... ... ... ... мүдделеріне байланысты билікке ... ... ... ... ... ... сай келген.
1) Шайбан әулетінің өкілі, әкесі Даулетшайх оғланға дейін ата-бабалары
үздіксіз ұлыстарда билік жүргізген;
2) Шайбанилар арасында өте танымал, ... ... ... ... өкілі болғандықтан, Әбілқайырдың үміткерлігіне басқа шайбанилық
сұлтандар қарсылық көрсетпейді;
3) Үміткер жас, тәжірибесі аз, ықпал етуге өте ... ... ... сай ... Шайбан ұлысының жамағаты,
яғни ру-тайпалардың ... мен ... ... мен ... ... ... мен ... өзара ақылдаса, кеңесе келе, ... ... ... деп ... жап-жас үміткерді жергілікті этносаяси күштердің билікке әкелуі
ХІІІ-ХV ғғ. Қазақстан тарихы үшін бірінші оқиға емес-ті. Мысалға алсақ, ХІV
ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... әмірліктерге
бөлініп кеткенде, Жетісу мен Шығыс Түркістандағы жергілікті ру-тайпа
басшылары дулат ... ... әмір ... ... Дува ... ... ұлы ... Темірді іздеп тауып, оны 17-18 ... ... [43, 44-55 бб.]. ... ХV ғасырдың бірінші ширегінде
Алтын Ордадағы тақты жап-жас ... ... бұл хан Кіші ... ... ... болып қалды – Б.К.) Едігенің ұлы ... би ... [44, 119 б.; 45, 209-210 бб.; 46, 93 б.]. Осы ... ... бидің
Кіші Мұхаммедті билікке әкелуіне байланысты ... бір ... ... біз ... ... ... мәнін терең түсінуге мүмкіндік
береді деп ойлаймыз. Мансұр би Темір ханның жас баласы Кіші ... Орда ... ... ... ... ... кейін жас хан биге
ұнамай, ол таққа Барақ ханды отырғызуды ойластыра бастайды. Сол ... ... ... ... ... Мансұрға былай деп кеңес ... ... хан әлі жас, өз ... ... ... жүре алмайды, онымен
сенің өмірің тыныштықта өтеді, ал Барақ – күшті бурамен бірдей, ол арбаңды
сүйреп қоймай, ... ... сені ... ... ... [45, ... ... ұлысының әмірлері мен бектері де Әбілқайырды «өз бетінше
арбаны сүйреп жүре алмайтын» адамға теңеп, ... ... ... ... ... ... қарсаңында 425/26-1426/27 жылдары
Шайбан Ұлысында феодалдық соғыстар мен тартыс-тартыстар күшейіп тұрған
болатын. ... ... ... ... талас-тартыстардың бәрін
баяндамаса да, кейбіреулерінен хабар ... ... ... Едіге
бидің ұлдарының бірі Ғази бидің билігі, оның саясатына наразы бір ... мен ... одан ... ... ... ... хан ... әмірлерінің жылылық пен қайырым көрмей тағы да ... ... ... ... ... ... ... жер-су атауы, нақты қай жер
екендігі анықталмаған) ... ... бас ... ... ... да, одан ... ... Жұмадық ханның 70 мыңдық әскер ... ... ... ... ... ... [30, 141-147 бб.]. Одан ... мәліметінде екі жақ арасында кескілескен қанды шайқастың болып,
Жұмадық хан ... ... ... ... қаза ... ал 16
жастағы Әбілқайырдың тұтқынға түскендігі ... ... [30, 142 ... ... Жұмадық ханның өзі және әскерінің көптеген
қолбасшылары тұтқынға ... ... ... ... ... [23, 45 б.]. Ал ... ... «бұл ұрыста ... ... ... хан қаза ... - деп ... айтады
[30, 142 б.].
16 жасар Әбілхайырды маңғыт әмірлерінің бірі Сарыг-Шиман (Б.А.Ахмедовте
Сарыг-Усман деп жазылады – Б.К.) аса ... ... ... оның кейін
оралуына жағдай жасайды. Әбілқайыр сол жылдың желтоқсанынан келесі жылдың
наурызына дейін сол өңірдегі ... ... өте ... және ...... жұртында қыстап шығады [30, 143 б.]. Осы ... ... ... ... ... ... секілді. Алаш-баһадүр
өзінің жұртында Шыңғыс ұрпағының және жай ғана ... ... ... ... ... бері ... келе жатқан әулеттің тікелей ұрпағы бар
екендігін ... ... ... ... басшыларына хабарлаған
секілді. Көктем шыға ... өз ... ... оралады. Сол жылы-ақ
Әбілқайырды ірі дін басылары - Құл-Мұхаммед Сейд, Қарасеид, ... ... ... ... ... ... ... отаршы, найман, өкіреш
найман, тубай, таймас, уат, қытай, барақ, ұйғыр, ... ... ... қоңырат, құрлауыт, ички, туман, туман-минг және тағы ... ... ... мен Шадбақыт оғлан, Темір оғлан, Мұратсопы оғлан секілді
Шыңғыс әулетінің өкілдері, ... ... ... ... ... тұлғалар хан етіп көтереді [30, 143-144 бб.; 23, 46 б.]. А.А.Ахмедов
Махуд бен ... ... ... «сол кезде оны (Әбілқайырды – ... мен ... 200-ге жуық ... басшылары қолдады», - деп жазады
[23, 46 б.]. Кухистани Әбілқайырдың билікке келген ... ... ... «Он жеті жасында, сегіз жүз отыз үшінші жылы биджин, яғни мешін
жылы (1428/1429 жж) [Әбілқайыр] мемлекет тағына ... ... [30, 144 ... 17 ... ... Шейбан ұлысы мен Шығыс Дешті Қыпшақтағы ... ... ... ... ... ... ... этносаяси тарихы
Билікке келген Әбілқайыр ханның басты мақсаты Шайбан ұлысындағы саяси
бытыраңқылықты жойып, ұлыстың тұтастығын қалпына ... ... Бұл ... ... әкелген ірі дін басшылары мен ру-тайпа басшыларының да
мүдделерімен ұштасып ... ... ... үшін ... ... ... діни кеңістіктің пайда ... ... ... ... Әрбір жеке ұлыста бір-біріне қайшы келетін діни бағыттар тарап
кетсе, онда ол өз ... ... ... ... ... болуына
әкеп соғары сөзсіз болатын. Сол себепті де ұлыстың түгелдей бір ... ... ... ... жол ... ... ... болып
есептеледі. Ал ру-тайпа көсемдеріне келсек, олардың қоластындағы ... үшін ... ... қажет екендігі белгілі жайт. Көшпелі мал
шаруашылығы үшін орасан зор шаруашылық кеңістіктің саяси тұрғыда жеке-жеке
саяси кеңістіктерге бөлінуі мал ... ... ... ... Сол себепті де ру-тайпа басшыларына жеке-жеке саяси кеңістіктен
гөрі ортақ саяси кеңістіктің болғаны өте ... ... ... ... де кедергі келтіріп отырғандықтан,
саудагерлер тобы да бір ... бір ... ... ... өте ... Ал ... хан үшін ... ХІІІ ғасырдан бері ата-бабалары үзбей
билік жүргізіп келген ұлыстың бірнеше ... ... онда жеке ... ... хандардың болуы өте тиімсіз болды. Ол Шайбан ұлысында бір
ғана биліктің, Шайбан әулеті билігінің қайта қалпына ... ... ... хан мен оны ... ... өкілдерінің, қолдау
көрсеткен дін ... мен ... ... мақсат-мүдделері бір
арнаға тоғысып, бір бағытқа жұмылдырылады.
Әбілхайыр ханның 40 жылдың билігін шартты түрде ... ... ... ... ...... ұлысындағы саяси бытыраңқылықтарды жою
үшін жүргізген күрес жылдары жатып, ол 1429-1431 жылдар аралығын қамтиды.
Келесі ... ... - ... ... еніп, бұл жылдар тыныштық, бейбіт
өткен жылдармен ерекшеленеді. Үшінші кезеңге - Әбілқайырдың ... ... ... ... ... ... ... айналған және
мемлекетінің ең күшейген жылдары жатады. Оған – ... ... Ал ... ...... жылдар жатып, ол Әбілқайыр
мемлекетінің әлсірей бастауы мен бытыраңқылықтың күшеюі, ... ... ... ханның Шайбан Ұлысындағы бытыраңқылықтарды жою үшін жүрізген
табысты күрестері Масуд ибн Осман Кухистанидың дерегінде, соған және ... ... ... ... ... жазылған Б.А.Ахмедовтың зерттеуінде
жақсы қарастырылған [23, 48-54 бб.; 30, 144-158 бб.]. Сол себепті де ... ... ... тарихындағы бірінші және екінші кезеңге терең
тоқталмай, тек сипаттама беріп өтеміз де, ... ... ... ... ... ... Осы ... тарихи дамудың барысын
талдағанда ғана барып, Қазақ хандығының құрылуының саяси ... ... хан ... жақтаушылары мен қолдаушылардың арқасында Шайбан
ұлысын біріктіру жолындағы күрестерде бірден ірі-ірі табыстарға ... Жас ... ... ... сол ... ... әкімшілік және
экономикалық орталығы болған Тура (Тара) қаласына ... ... қол ... ... Кепек-қожа секілді әкімдер ... ... ... ... [30, 144 ... Ахмедов Әбілқайыр ханның Тура қаласын алғаннан кейін өз атына
хутба ... ақша ... және ... 1446 жылға дейін өзіне астана
еткендігін атап көрсетеді [23, 48 б.]. Бұл жеңіс Әбілқайыр ханның ... ... ... алғашқы жеңісі болды. Ол Әбілқайыр ханды жаңа
жорықтарға аттануға итермелейді. Сондай-ақ бұл ... ... ... ... тарап, Шайбан әулетінің өкілдерін, Әбілқайыр ханның туыстарын, сонымен
бірге кейбір ... ... жас ... ... топтастырады да,
олар ханның күшін арттырып, Әбілқайырдың келесі, жаңа жорықтарына ... [23, 48 ... жылы ... хан ... өзені маңында Шайбанилық Махмуд қожа
ханның әскерін талқандап, оның ұлысын өзіне қосады [30, 146-149 ... ... ... бұл ... ... Дешті Қыпшақтың көп
бөлігінің ханның қоластында бағынғандығын атап өтеді [30, 149 б.]. Шынында
да, ... ... ... екі ... ... ... ... басым бөлігі біріктіріледі. Өзінің Дешті ... ... үшін және Орта ... ... байланыстарда жетекшілік роль
атқару үшін ханның келесі жорығы 1431/1432 жылы Хорезмге бағытталады.
Әбілқайыр хан Хорезмнің астанасы Үргеніш қаласын тез ... ... ... қала ... Оның Хорезм өңірінен тез кетуін жазба дерек
мәліметтері, сондай-ақ зерттеушілер ... ... ... дерегінде ол жөнінде мынадай мәлімет айтылады: «Хорезм қаласы
мен сол уалаяттың тұрғындары біршама уақыт қайнаған ... ... ... Сүлеймен секілді қайырымды патша [Әбілқайыр ханның] қарамағында болып
еді, Хорезмде оба ... ... ... [30, 152 б.]. Одан ары ... ... таза ... ... Әбілқайыр хан әскерінің белді адамдарына
Хорезмнің жаман ауасының жақпай, ауыра ... ... ... ... ханға келіп, әскерді оба ауруы мен күннің шыжыған ыстығынан
құтқарудың жалғыз жолы ... ... ... ... ... ... өтініш
бергендігін баяндайды. Әмірлері мен кеңесшілерінің [осы] өтініштері
негізінде ... хан] ... ... ... қабылдап, [өзінің] ордасы
жағына бет алды», - деп нақтылап түсіндіреді Масуд ибн Осман Кухистани [30,
152 б.]. Дәл осы ... осы ... ... ... пен оба ауруының
індет болып кең жайылып тарағанын, одан көп ... ... ... жж. өмір сүрген араб тарихшысы Абу Аббас Ахмед Такмаддин Ал-
Макризидың «Книга путей для ... атты ... баян ... [1, ... Ал ... ... тарихшысы Абд ар-Раззак Самарканди дерегі (1413-
1482) мен жоғарыда келтірген оба ауруы және ... ... ... ... ... себеп болды деп түсіндіреді П.П. Иванов [48, 33 б.]. Абд ар-
Раззак Самарканди еңбегінде бұл оқиға ... ... ... оны ... толық түсіндіре алмаған. Онда 834 жылы (19. IX. ... ... ... ... ... әскерлерінің Хорезмді басып
алғандығын, ... ... мен ... ... ... ... Дешті Қыпшағына қайтып кеткендігі ... ... [48, 198 б.]. Одан ары ... «Ол ... сол ... бірнеше
әмірге тапсырды, [ол] әмірлер батырлық пен ... ... ... ... ... ... жойды, қалғандарын қашырып жіберді», - деп
жазады [2, 198 б.]. Енді осы ... ... ... ... ... жылы
Гераттағы Шахрухқа келген хабаршы өзбек әскерінің Хорезмді жаулап алып,
тонаушылыққа ұшыратқанын және өзбек әскерінің, яғни ... хан ... ... ... ... П.П. Ивановтың: «Бірақ та ... ... ... ... ... ... ... - деген
пікірінің негізсіз екендігін бірден көреміз. Ал Шахрух жіберген әмірлер
Хорезмде Әбілхайыр хан ... ... ... мен аз ғана ... тас-
талқан етіп жеңген секілді.
А.А. Семенов Әбілқайыр ханның Хорезмнен кетуінің себебін оба ауруының
таралуымен ... Б.А. ... осы ... және Кіші ... ... ... хан мен ... ханның Әбілқайыр ханның ұлыстарына
төндірген қауіптері де себеп болғандығын атап көрсетеді [26, 51 б.].
Біз Б.А. Ахмедовтың осы ... ... ... ... ханның
келесі жорығының Ахмед хан мен Махмуд ханға ... ... Б.А. ... ... ... ... жорығынан оралғаннан кейін Әбілқайыр
хан бірден ағайынды хандарға қарсы жорыққа мұқият әзірленіп, ... Бұл ... және оның ... ... шайбанилық әулеттің тарихшысы
Масуд ибн Осман Кухистани жақсы баяндап береді. ... де ... ... ... ізі көп байқалады. Оның мәліметтеріне
қарасақ, ... хан мен ... хан ... ... ... ... ... бас тартқан да, бүліктер жасаған [30, 153 б.]. Ал ... ... ... Кіші ... хан ... ... ханға тәуелді
болғандығы туралы айтылмайды. Б.А. Ахмедов болса бұл ... ... ... екі жақ ... болған шайқасты талдайды. Әбілқайыр
хандығының тарихы үшін бұл ... ... ... ... оған
арнайы тоқтала кетелік.
Әбілқайыр ханың қарсыластары болған Ахмед хан мен Махмуд хандар ... ... із ... хан ... ... тұлғалар: Орыс ханның, Темір-
Мәліктің, Темір-Құтлықтың, және оның ұлы Кіші Мұхамедтің ... ... ... ... ... Ордада ХІҮ ғасырдың соңы мен ХҮ ғасырдың алғашқы
30 жылы ішінде ... ... бес ұлы, ... Мәліктің бес ұрпағы және
Хасанның ұлы Ұлұғ Мұхаммедтің билікте болғандығын айта келе, 1437 ... ... Орда ... иесі Кіші Мұхаммед хан мен оның ұрпақтары
екендігін атап өтеді және өзі ... ... Орда ... ... ... ол ... нақты көрсетіп береді [49, 488-494 бб.; 510-518 ... бб.]. Кіші ... хан ... Орда ... иеленгенге дейін Астрахан
аймағында болады. Оның атасы Темір-Құтлық хан 1396 жылдан бастап осы өңірді
өзінің қол ... ... ... ... ... ... ... Темір
Құтлық Еділ бойындағы Қажы тархандға қожалық етіп, Едіге ... ... ... бірі би ... [45, 116 б.]. В.В. ... та ХҮІ ... ... Астраханды – «Темір Құтлұғ патшаның жұрты» деп атайтындығын
айтады [2, 123 б.].
Осылайша, Ақсақ Темірдің Алтын Ордаға қарсы ... ... ... ... батыс жағындағы ұлыстар мен өңірлер қатты күйзеліске ұшырап,
көптеген ру-тайпалар басқа жақтарға қоныс ... ... ... ... ... ... ... Құтлұғтың ұрпақтары Астраханда
орын теуіп, 1459 жылы оның ұрпақтарының бірі – Махмуд хан ... ... ... қалайды. 1430-шы жылдардағы Астрахан иелігінің шығыстағы
шекарасына көз салсақ, оның Маңғыт ұлысы мен Еділ ... ... ... ... ... шығысқа қарай Ембіге дейінгі аралықта маңғыт рулары
көшіп-қонып жүрді. Ал сол кездегі ... биі ... ... ... ... деректердің бәрі бір ауыздан мақұлдайды [30, 16-17 бб.;
221, 143 б.; 45, 120 б.]. Егер ... оның биі ... ... ал
Едігенің немересі Оқас бидің шайбанилық Әбілқайыр ханға өте жақын болуы,
оны билікке әкелуге қатысып, оның ... ... ... Темір Құтлығ
ханның ұрпақтары Ахмед хан мен Махмуд хандарға ұнамаған ... Бұл ... ... ... жж. ... ... лауазымын атағанымен, олар әлі
хандық биліктің иеленбеген болатын. Тек әкелері Кіші Мұхаммед хан 1459 ... ... ... ғана ...... ...... Ордада
хандық билікке келеді. Ал оған дейін ағайынды екі ... ... ... ... ... ... билік жүргізген деп есептейміз.
Біздің ойымызша, 1429 жылы билікке келіп, 1431/32 жылға дейін ... ... ... тез күшейе бастаған Әбілқайыр ханнан қауіптеніп,
екі сұлтан оны әлсірету мақсатында ... ... ... ... ... те, ... ... отырған ағайынды Ахмед пен Махмудтың Әбілқайыр
ханға қарсы бүлік жасады деген дерегі сенімсіз. Мүмкін, шайбанилық ... ... ... ... ұрпақтарына қарсы жасаған жорығын ханды
ақтау үшін жазған ... ... ... биі ... ... ... жүруіне байланысты оның Еділ мен Жайық, Жайық пен ... ... ... екі сұлтан жорықтар жасаған шығар.
Міне, осындай себептерге байланысты Әбілқайыр хан өзінің ... ... ... ... ... ... бағыттайды.
Жалпы алғанда, жорықтың барысы мен оған қатынасқан ру-тайпа көсемдері,
шайқастың өтуі мен ... ... ... ... ... [30, 153-
156 бб.]. Әбілқайыр хан бұл шайқаста да жеңіске жетеді. Орда Базарда ... ... ақты қай ... болғаны белгісіз) Әбілқайыр ханның атына хұтба
оқылып, ақша соғылады. ... Орда ...... ... ... ал дерекке түсініктеме берушілер «хандардың Ордасы әдетте осылай
аталаған». «Тарих-и Абулхайр-ханида» кезінде Батыйдың ... ... ... ... ... ... - деп ... [30, 155 б.; 515 б.]. Біз әлі
шешімін таппаған мәселеден саналы түрде бас ... осы ... ... бір жер-су атауына тоқтала кеткенді жөн көріп отырмыз. Ол - ... жер ... ... ... бұл ... - Икри-Туп деп оқып, оны шамамен Сыр бойындағы
далалардың бірінде болған десе, Б.А. ... ... ... ... ... нұсқаны салыстыра келе, Әбілқайыр хан
мен Кіші Мұхаммед хан ұлдары ... ... ... жері ... жер ... деп ... [26, 25 б.; 45, 52 б.]. Ал С.К. Ибрагимов
болса оны «Анкри-туп» деп оқиды [37, 93 б.]. 1983 жылы ... ССР ... томы мен 1998 ... ... тарихының ІІ томында бұл жер атауы «Екіре
түп» делінеді де, 1983 ... ... оны А.А. ... пікірінше
«Сырдария даласында» деп көрсетеді, ал 1998 жылғы басылымда «Ахмед ханның
ұлысы болған Арал теңізінің ... ... жер» деп ... 185 б.; 41, 156-157 бб.]. ... хандығының тарихы бойынша арнайы
зерттеу жүрізіп, монографиялық еңбек жазған ресейлік тарихшы И.В. Зайцев
Икри-Тубты ... ... ... ... ... ... ... ойды білдіреді [50,
36 б.]. Жалпы алғанда, ... ... ... ... ал оның қай ... ... ... Осыған қатысты біз төменде өз ойларымызды
білдірелік.
Алдыменен шайқастың ... ... ... И.В. ... ... келеді. Біздің ойымызша, шайқас Батыс Қазақстан аумағындағы Еділ
мен Жайық алқаптарында өткен. Ал «Икри-Туб» жер ... ... бұл атау ... ... ... ... жіберілген аздаған
қателердің салдарынан қате оқылып тұрған жер ... ... ... ... ... ... ал ... араб жазуындағы әріптік құрылымы
«Ақыр» сөзіне ұқсас келеді. Сонда «Икри-туб» ... ... ... деп
оқығанда ғана белгілі бір мағыналы атауға ие боламыз. Қазіргі кезде мұндай
атамен қазақ жерінде ... жер ... ... ... ... ханның батыстағы жеңісі оның беделін арттырады,
бірақ ол ұзаққа созылмайды. Махмуд ибн Уәлидің дерегінде Ахмед пен ... 1431 ... ... ... ... еткен таққа қайта отырғандығы»
айтылады [50, 157 б.]. Жалпы алғанда, ... хан ... ... ... ... ... ісін аяқтап, өзінің алғашқы мақсатына жетеді.
1431/32-1446 жылдары Әбілқайыр хан ешқандай жорықтар жасамайды. 14-15
жылдық өмірі өз ұлысында өтеді. Шығыс ... ... ... бұл ... өмір сүріп жатқан бірнеше ұлыстар бар болатын. Олар: Есіл ... ... ... ... ... ... ... Сырдың
төменгі ағысы бойындағы шайбанилық Буреке сұлтаның ұлысы және ... ... ... ... ... мен Жәнібек сұлтандардың ұлыстары еді.
Шамасы ... ... ... үшін ... ... күші жетпей, ол қолайлы
сәтті кткен секілді. Әбілқайыр ... ... ... бұл ... ... кезең болады.
Әбілқайыр хандығының тарихындағы келесі, үшінші кезең – 1446 жылдан
басталады. 1429 жылы 17 ... ... ... көсемдері мен дін
басылары қолдап, бытырап ... ... ... ... үшін биліке әкелсе,
енді 34 жасар хан бүкіл Шығыс Дешті Қыпшақты біріктіріп, бүкіл аумақта
өзінің ... ... ... үшін ... ... ... ... биі Оқас пен Мұстафа ханның жақындаса
бастауы түрткі болады. Кухистани ол ... ... деп ... «... ... ханның – Б.К.) жеңімпаз күзетшілері ханға келіп, Мұстафа ханның
өте көп әскермен және Оқас бидің қолдауымен ... ... ... ... ... ... [30, 156 б.]. ... естіген хан Мұстафа
ханның жорығын күтпей, өзі қарсы аттанады да, Орталық Қазақстандағы ... ... ... түседі. Бұл шайқаста Әбілқайыр хан жеңіске жетіп,
Мұстафа хан болса, кейін қашуға мәжбүр болады [30, 158 б.].
Мұстафа ... ... оның ... өзіне қосып алған Әбілқайыр хан бірден
келесі жорығына дайындалады. Кезекті жорықты хан ... орта ... ... ... ... Ол ... ... мәліметінде «қыстап
шығу үшін хан Сығанақты бағындыруды қажет деп тапты», - делінеді [30, ... хан қан ... ... орта ... бойындағы Сығанақ,
Аққорған, Аркөк, Созақ, Өзгент қалаларын иеленіп, әр қаланы өзінің әмірлері
мен қолбасшыларына басқаруға береді. Ханның өзі ... рет осы ... ... 1446 жылдан бастап Сығанақ Әбілқайыр хандығының астанасына айналады
[30, 159 б.].
Әбілқайыр ханның Мұстафа ... ... ... орта ... ... мен ... иеленуі оны Шығыс Дешті Қыпшақтың толыққанды және
жеке дара билеушісі етеді. ... ... ... ол ... ... ... Шығыс Деші Қыпшақты бір саяси құрылымға біріктіреді. ... ... ... де қалыптастырып, тарихи әдебиеттерде ол «көшпелі
өзбектер» деп ... және одан ... ... жылдар Әбілқайыр ханың жеке билігі мен
оның хандығының қуатының өсіп, ең шегіне жеткен көзі ... ... ... осы кезеңнен бастап хандықтың әлсіреуінің алғашқы белгілері ... Біз ол ... ... арнайы тоқталамыз.
Әбілқайыр үшін бүкіл Шығыс Дешті Қыпшақты билеу үлкен жауапкершілік пен
міндеттерді жүктейді. Оған ... ... ... ... ... ... ... Қыпшақа хан болмаған болатын, олардың билігі тек ... ... ... 1446 жылы ол Орда Ежен ... ... ... Орда Ежен ... ХІІІ ғасырдың басынан Барақ хан қайтыс
болғанға дейін ... ... ... ... ... ... отырған әулет
болатын. Орыс хан, Барақ хан – осы ... ... ... ... ... ... ... Ең бастысы, бұл әулеттің хан бола ... ... ... ... ең белгілі болғандары Керей мен Жәнібек
сұлтандар еді.
1446 жылы бұл сұлтандардың не ... ... ... ... біз үшін ... ... ойымызша, жаңа билеуші Орда Ежен
әулетімен туысқандық қатынастар орнатуға тырысқан секілді. Ол ... ... ... ... ... әйелінің сіңілісін алып береді.
Жалпы алғанда, Әбілқайыр хан Орда Ежен әулетімен туысқандық қатынастар
орнатуға ... ... те, ол ... ... Қыпшақтың ішкі саяси өмірінің
тұрақты болуына қатты әсер ете қоймаған дейміз.
Шайбанилық ... Сыр ... ... онда орнығуы оған оңтүстіктегі
Мауереннахрдың ішкі істеріне тікелей араласуға мүмкіндіктер береді. Біз ... ... ... сыртқы саяси қатынастары деген мәселеде арнайы
қарастырамыз.
Енді жоғарыда ескертіп өткеніміздей, 1440 ... ... ... ... күшейген кезеңі болса да, хандықтың әлсіреуінің ... ... ... ... Сол ... ... тоқтап, олардың мәні мен
себептерін ашып көрсетуге ұмтыламыз.
1440-шы жылдардың екінші жартысына таман Әбілқайыр ханың жасы ... ... ... отырғанына 17-18 жылдай уақыт болады. Бұл кез ол үшін
1428-ші жылдардағыдай ... өз ... міне ... кез емес,
керісінше, «арбаны аударып тастайтын» кезі болатын. Ел билеу мен ... үкім ... мен ... беру секілді мемлекеттік істерде әбден
тәжірибе жинап ысылған Әбілқайыр хан бұрынғыдай ... мен ... ... ... ... ... хан ... жеке
дара билік жүргізе бастайды. Ханның мұндай әрекеттері, әрине оны билікке
әкеліп, оған қолдау көрсеткен, оның ... ... ... барлық
жеңістеріне үлес қосқан жергілікті ... ... мен ... мен ... ... Басқаша айтқанда, жергілікті
этносаяси күштер саяси өмірдегі өздерінің қалыптасқан ықпалынан ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр ханға
наразылығы пайда болып, ол наразылық алғашқы кезде, іштей, жасырын түрде
өрши ... ... осы ... - ... хандығының әлсіреуінің басты
белгілерінің бірі болып саналады.
Әбілқайыр хандығының әлсірей бастауының келесі бір белгісіне, оның ... ... ... бойы ... ... айналған Шайбан ұлысынан Сыр
бойындағы Сығанаққа ауыстыруын жатқызамыз. Орданы қалалық ... ... хан ... ... ... ... ... ру-тапаларына, өзіне
ақыл-кеңес беретін шайбанилық ру-тайпа көсемдерінен қол үзеді. Хан мен ... ... ... ... ... ... жерге орналасуына
байланысты болатын қайшылықтың нақты мысалына моғол ханы Жүніс пен ... ... ... ... ... ... Хайдар Дулати ол туралы
мынадай мәлімет береді: «Сұлтан Жүніс хан екінші рет ... ... ... ... келгенде, мұндағы әмірлердің барлығы тағы да хан маңына
жиналды. Хан Моғолстанда ... ... ... ... ... ... ... хан бірнеше рет Қашқарға барды, алайда Моғолстан әмірлерінің
ешқайсысы Қашқарда тұрақтай алады. Хан шарасыздықтан қайта ... ... ... ... ... ... ... хан қашан да шаһарда тұруды
армандайтын. Бірақ моғолдың әскері мен әмірлері қаладан қашқақтаған-ды. ... де хан ... ... мәжбүр болды» [44, 117 б.]. Дерек мәлімет
айтып тұрғандай, Жүніс хан билік үшін ... ... ... ... мәжбүр болған. Ал Әбілқайыр хан болса, қалалы өңірді
таңдау арқылы өзінің ... ... қол ... ... ... ... ... Кейінгі жылдардағы тарихи даму барысы
көрсеткеніндй, бұл ... ... ... ... ... ... тағы бір ... – оның
астана еткен Сығанақ пен басқа да Сыр бойы қалаларының Орда Ежен әулетінің
билігінде ұзақ ... бойы ... ... және оның ... ... да ... ... өкілдерінің ықпалында болуы - Әбілқайыр
ханның этникалық және әлеуметтік тірегінің негізін әлсіретеді.
Осы аталған белгілер ... ашық ... ... да, бірте-бірте
анық көзге көріне бастайды әсіресе, оны біз, 1457 жылғы Сығанақ ... анық ... ... ... 1446 ... ... аса ... біріне этникалық тұрғыдан алғанда ... ... ... маңғыт тайпалар бірлестігінің немесе
тобының одан бөлініп кетуі, ал саяси тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ханнан бөлінуі маңғыт биі – Оқастың қайтыс
болуынан кейін, яғни ... ... ... ... ... В.В.
Трепавловтың көрсетуі бойынша Оқас би 1446 жылы әлі тірі ... ал ... ... ... ... ... Абдулламен қақтығысында оның есімі
аталмайды [47, 100 б.].
Біз Оқас ... ... қай жылы ... ... дөп басып айта алмасақ
та, В.В. Трепавловтың 1440 ... ... ... ... ... Қадырғали Жалайыр ол жөнінде «Қырық тоғыз жасында Уақас (Оқас ... би опат ... - деп ... Ал Матвей Меховский болса бұл туралы
былайша баяндайды: «ноғай татарлары ... олар ... ... ... ... айтып отыр – Б.К.) ... арғы ... бір ... ... ең соңынан құрылған, пайда болғанына көп
уақыт бола ... ... ... Ұлы ... ... қызметшісі,
әрі жауынгері, 30 ұлы бар Оқас өлтірілгеннен кейін оның ұлдары Еділдің арғы
жағындағы бас ... ... ... 1517 ... ... 70 жыл немесе
одан сәл аздау уақыт бұрын Сарай [Сарайшық] қаласының ... ... ... олар ... көбейіп кетті. Қазіргі кезде олар ең көп, ең ... ... ... ... ... ұлдары мен немерлері басқаруда» [51,
92-93 бб.]. В.М. ... ... ... ауыз ... бірі – ... ... ... келе «Оқасты Қожас өлтірді»
деген дерек шындыққа өте жақын екендігін айтады [52, 437 б.]. Бұл ... ... ... В.В. ... ешқандай күмәнданбайды [47,
100 б.].
Оқас бидің 49 жасында туысқанының қолынан опат болуы ... қаза ... ... ... мәселеге жанама түрде болса да жақындығы бар.
Оқас би – ... ... ... ұлы ... ... та ...... немересі, Ғази (Қази) бидің ұлы болып келеді. Қадырғали
Жалайырдың дерегінде олар туралы мынадай мәліметтер бар: «.. Онан соң ... ... ... ... қылды. Барақ хан ол соғыста өлді. Ол ... ... ... Қази би ... Ол опат болғаннан соң Нұр-ад-Дин
мырзаның ұлдары Афас, Уақас, Хорезми бар еді. ... ... ұлы Афас ... ... ... Қази би ұлысын ол биледі. Онан соң Уақас би болды.
Неше ... ... ол ... сол ... ... ... жасында Уақас би опат
болды» [45, 118 б.]. В.В. ... ... ... ... Оқасты өлтіруін
әкесі үшін кек алумен түсіндіреді [47, 100 б.]. Бұл дұрыс ... Енді ... ... ... ... ... үңілсек, ХҮ ғасырдың орта тұсында
Нұраддиннің ұлдары мен Қазидің ұлдары арасында билік ... ... ... ... ... ... болды» деуіне қарағанда, ол
кісі қолынан қаза тапқан. Одан кейінгі билік Нұраддин ... ... ... ... Осы ... ... жағдайда ескеру керек: әулетаралық
талас-тартыстарда жеңіске жету үшін жеке ... ... ... ... ... ... мен күштерді де өз жағына тарта білген ... ... жете ... Ал ... топтар мен саяси күштерді өзіне тарту
үшін олардың мүдде-талаптарымен есептесу ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... сөйтіп маңыттардың «көшпелі өзбектер» ... ... ... ... ... мырзаларының қарсылығын туғызады.
Әбілқайыр ханның 1446 жылы Сыр бойын иеленгеннен кейін Үзгент қаласын Оқас
биге сыйға ... ... одан ары ... ... Біз мысал ретінде
алдыңғы беттердің бірінде Жүніс хан мен ... ... ... ... ... ... мырзалары да қалалы жерлерге барудан ... ... ... ... ... қол ... келмейді.
Мұндай процесті тоқтатудың бір ғана жолына – Оқас биді өлтіріп, Әбілқайыр
ханнан мүлде бөліну жатса керек. ... ... ... ... ... сезіне білген Қожас солардың мүдделеріне сай ... ... ... ... ... алғаннан кейін ол әкесінің кегін сылтау етіп, Оқас
биді өлтірген деп есептеуге ... ... ... кейін Қожаш биліке келе
алмайды. Билікке келген Оқастың мұрагерлері Ноғай мырзаларының талаптарына
сай Әбілқайыр ханнан бөлініп, өздерінің ... ... Ембі ... де, ... ... орталық етеді.
Міне, біздің ойымызша, Ноғай мырзаларының Әбілқайыр ... ... ... Оқас ... соң ... ... оның інісі Аббас би ... ... ұлы ... би ... ... хандығына қатысты
саясатында дербестік бағытты ұстанады. Осылайша, ... ... ал ... ... мен ... ... әулеттен бөлінуі
«көшпелі өзбектер» елін біршама әлсіретіп кетеді. Біз бұл ... ... ... ... ... деп ... хан ішкі саяси өмірдегі қайшылықтар мен дағдарысты ... ... ... ... ... ... жеңілдетуді ойластырып,
1448 жылы Мауереннахрға басып кіреді. Оның ... ... ... ... табу ... ... төңірегінен мол олжамен кері оралады [30,
159-160 бб.]. Ал 1451 жылы ... хан ... ... ... болған билік үшін тартыстарды пайдаланып, ... ... ... ... ... Әбу Саид мырзаны ... ... өзі мол ... кейін оралады [30, 161-162 бб.]. Көп ұзамай, 1455 жылы
«көшпелі ... ханы ... ... талас-тартыстарға араласып,
Мұхаммед Жөкі (Ұлығбектің немересі, Абдоллатиф мырзаның ұлы) ... өзі ... Әбу Саид ... қарсы Буреке сұлтанды 30 000
әскермен аттандырады. Мауереннахрда тек тонаушылықпен айналысқан бұл әскер
Әбу Саид ... ... ... ... тағы да мол ... кері
оралады [10, 123-125 бб.]. Бұ жолы ... хан ... ... ... оның ... негізгі міндетті орындамақ түгілі, ... ... бас ... ... бәрі ... хандығындағы
қалыптасқан ішкі саяси жадайдың онша берік емес екендігін көрсетсе керек.
1455 жылғы «көшпелі өзбектер» әскерінің ... ... ... елге ең ... ... жорығы болды. Енді Әбілқайыр хан сыртқы жаулардан
өзін қорғауға мәжбүр болды. Бір-екі жылдан ... яғни 1457 жылы ... ... ... ... ... ... Сығанақ қаласы түбіне
Әбілқайыр ханды жеңіліске ұшыратады.
Сығанақ түбіндегі шайқастың ХҮ ғасырдағы Қазақстан тарихында ... орны мен ... бар. Бұл ... ... хандығының ішкі саяси
өмірі мен «көшпелі өзбектер» қоғамындағы жасырын проблемалардың бәрінің
дерлік аузын ашып ... ... ең ... ... хандығының
бұрынғыдай күшті емес екендігін көрсетті. Бұл шайқас ... мен ... ... ... ... бөлініп кетуіне тікелей әсер етіп,
Қазақ ... ... ... қатысы болса да, ол жөнінде тарих
ғылымында арнайы зерттеулер ... ... ... да біз осы ... ... ... және оның ... арнайы тоқталамыз.
1457 жылғы Сығанақ түбіндегі шайқас ... ... ... ... еңбектерінде кездеседі. ХҮІ ғасырда өмір сүрген
шайбанилық ... ... ... бен ... ... өз ... бір
тарауын осы шайқасқа арнаса, үзік-үзік мәліметтер авторы белгісіз «Таварих-
и гузида-йи нусрат-наме», «Тарих-и ... ... ... ... 17 б.; 168-170 бб.; 392-393 ... ... жаз ... бірінде басталады. Кухистани бұл
туралы былай деп ... «... ... ... ... ... мен байлығы жөнінде естіп, ... ... оты ... Ол ... ... ... және әскер басыларын жиып, Әбілхайыр
хан көп қару жинап, мол байлыққа ие болып отыр. Қазір ол ... ... ... өткізуде. Тез арада әскер жинап, тосыннан соққы беру
керек», - деп ... [30, 168 б.]. ... ... ... ... ойын ... де, әскер дайындап жорыққа аттанады [30, 168 б.].
Бұл мәліметтен көріп отырғанымыздай, Үз-Темір тайшының жорығы жаз ... ... бір ... ол – ... ... ... ішкі ... өзгерістерден хабардар болуы, яғни Оқас ... одан ... ... ... ... ... ... ордаежендік әулет өкілдерінің Әбілқайыр ханға ... және тағы ... ... Үз-Темір тайшыға белгілі болған.
Егер де ... ... ішкі ... ... ... онда оған көршілес
елдерден шапқыншылықтар жасалмаған болар еді. ... ... ... ... не болып жатқанын әр түрлі жолдармен біліп, бақылап отыратыны
белгілі. ... ... ... ... ... ... хандығының
әлсірей бастағанын бірден байқаған. «Тарих-и Кипчаки еңбегінің ... ... ... ... ... 170 мың атты ... ханға қарсы
аттанды», - деп қалмақтардың санын көрсетеді [30, 392 б.]. Ал ... ... ... ... ... әскерлерінің саны 70 мың
болғандығы айтылады [30, 556 б.]. Біздің ойымызша, осы ... ... ... секілді.
Кухистани мәліметіне келсек, автор жорықтың бағытын былайша баяндайды:
«... Үз Темір тайшының ... сай ... ... ... және ... ... аттанды. Олар Шу өзенінің жағалауына ... ... ... ... ары қарай суыт жүрді» [30, 168
б.].
Қалмақтардың жорығы ... ... ... ... ... хан ... атақты сұлтандары – Бақтияр сұлтан мен ... ... ... ... ... ... аттандырады. «Тарих-и Абулхайр-ханида»
қият, шынбай, итжан, қытай, қоңырат, құсшы, ... ... ... осы ... қатысқандығы айтылады [30, 168 б.]. ... ... ... ... атты ... ... кездеседі. Бұған дейінгі
жорықтарға Әбілқайырдың жарлығына сәйкес Оқас биден ... ... ... ... кездесіп отырса, бұл жорықта тек қана ... ... ... біз, ... «көшпелі өзбектерден» бөлінуінің
салдары деп түсінеміз.
Жоғарыда Әбілқайыр ханның жарлығына ... ... ... ... қарсақ, олардың бәрінің шибандық әулетке адал тайпалар екендігін
аңғарамыз. Бұл тізімде ордаежендік тайпалар ... ... ... ... бұл ... түсіндіріп жатуды артық деп септейміз. Біздің
ойымызша, ордаежендік тайпалардың жетекшілеріне Әбілқайыр ханның жеңісінен
гөрі, ... ... ... екі ... ... ... төңірегіндегі Көк Кесене деген жерде
бір-біріне сап түзеп, ... ... Көк ... – Сығанақтан
Төменарыққа қарай 8 шақырым ... ... жер ... Оның осылай аталуы
кесене түсінің көк болуына байланысты болған [53, 98-101 бб.]. ... ... ... ... ... арқылы екі жақ әскерінің көптігін,
сарбаздардың ... ... ... Біз оны кейінгі қалдырып, оқиға
барысына көшейік. Үз Темір тайшы әскерінің көптігіне қарап, Әбілхайыр ... ... ... ... оған ханның сұлтандары көнбей, ұрысқа ... ... ... ... Сөйтіп, екі жақтың әскері қан
майданға түсіп кетеді. Майдан барысын қызыл тілмен барынша суреттеп ... ақыр ... ... ... ең сенімді серіктері, атақты сұлтандар
– Бақтияр-сұлтан мен Ахмед сұлтанның қаза тапқанын, ... ... ... айтады [30, 169 б.].
Бұдан кейін Әбілқайыр хан ұрысты тоқтатып, Сығанақ қаласына ... ... ... күшейте бастайды. Ал қалмақтар болса қаланың
төңірегіндегі елді мекендерді ... ... ... ... рет ... ... ... талаптар қойғаны белгісіз, деректерде
айтылмайды. Әбілқайыр хан бұл ... ... ... ... болады.
«Тарих-и Абулхайр-хани» авторы: «... Қалмақтар келісім жасаспай тұрып,
Түркістан, Шахрухия өңірлерін, Ташкент маңындағы ... ... ... ... ... - деп ... [30, 170 б.].
Одан әрі Үз Темір тайшы Әбілқайыр ханмен келісімге келгеннен ... ... Шу ... ... онда қалдырған әйел, бала-шағаларына
қосылады да, өз ... ... [30, 170 б.]. ... ... ... ... көндіргеннен кейін, аманат ретінде ханның 1454 жылы туған үш
жасар ... ... ... алып ... [6, 97 б.]. ... ... туған немересін беруіне қарағанда, ол ... ауыр ... ... ... ... ... еңбектерде бұл жөнінде ештеңе
айтылмайды. Тек қана кейбіреуінде қысқаша ... ... ... үш ... Үз ... ... қалмақтың қолына түскен делінеді [30, 17 б.].
Осылайша, 1457 ... ... ... Көк кесенеде Әбілқайыр ханның
қалмақтар көсемі Үз Темір тайшымен ... ... ... ... Әбілқайыр хан үшін, сонымен бірге «көшпелі өзбектер» елі ... кері ... ... қалмақтардан жеңілу, қол астындағы елді жаудың емін-еркін
тонауына мүмкіндік беру - Әбілқайыр ... ... ... ... ... ханы бола ... ... кәпірлер елі деп ... ... ... ... және аманат ретінде туған немересін жау
қолына беруі – тек ханның беделіне ғана емес, сонымен ... ... ... ... нұқсан келтіреді. Үшіншіден, шайқасқа әскерлердің аз
келуі – «көшпелі өзбектер» елінде этникалық бірліктің ... ... ... ... ... ... ... «көшпелі
өзбектер» этноқауымдастығының бірі болып саналатын ... ... ... ... ... ... ... – олардың маңғыттар секілді
Әбілқайыр ханнан бөлінуіне қадам басқандығын ... 1457 ... ... ... ... ... ханның
қалмақтар көсемі Үз-Темір тайшыдан масқара ...... ... ... ... бір ... ... келесі кезеңнің, яғни
күйреу кезеңінің басталғандығын көрсетті. ... ... ... ... өз ...... мен ... хандардың
бастауымен осы жылы-ақ «көшпелі өзбектерден» бөлініп кетеді де, оның
күйреуі процесін ... ... ... хандығының соңғы кезеңі –
1457-1469 жылдар аралығына сай келеді. Бұл ... ... ... Қазақ хандығы құрылып, оның тарихының алғашқы кезеңдері жүріп
жатқандықтан, біз «көшпелі өзбектер» елінің соңғы кезеңі ... ... ... ... байланыстыра қарастырамыз.
Енді жоғарыда айтылған Әбілқайыр ... ішкі ... ... ... бен ... қорытындылай келе, ... ... ХҮ ... ... ширегіндегі Алтын Ордадағы болған билік
үшін болған үздіксіз күрестер оның әр аймақтардағы ... да ... ... ... ... ... аумағында орын тепкен Шайбани
Ұлысында да көрініс ... ... ... бірнеше дербес кішігірім ұлыстар
пайда болып, онда ... ... ... ... ... де, олар
бытыраңылық жағдайды одан әрі тереңдетеді.
Екінші, ... хан ... ... ... ... ... санаға
сіңдірілен Шыңғыстық идеология әлсірейді. ХІҮ ғасырдың ... ... ... ... ... ... идеологияға қарсы
темірлік, едігелік идеологиялар пайда болып, ол аумақтардағы жоғарғы ... ... мен ... би ... ауысады. Ал Қазақстан аумағында жаңа
идеология пайда болмаса да, Шыңғыстың ... ... ... ... ... билік мәселесіне араласып, өздерінің мақсат-
мүдделеріне сай ... ... ... Шыңғыс әулетінің жап-жас
өкілдерін билікке отырғызды. 17 жасар Әбілқайыр осындай жолмен ... ... ... ... мен ... көсемдерден қолдау
тапқан Әбілқайыр 3-4 жылда Шайбан ұлысындағы саяси бытыраңқылықты жояды.
Алғаш рет Темір ... ... ... жорық жасайды, бірақ тұрақтай
алмайды. Кіші Мұхаммед ханның ұлдарына қарсы күресте жеңіске ... ... ... 1446 ... дейін Әбілқайыр хан салыстырмалы түрде бейбіт
өмірді бастан өткізеді.
Төртінші, 1446 жылы Атбасарда Мұстафа ханды және сол жылы Сыр ... ... ... хан Шайбан әулеті арасында бірінші болып бүкіл
Шығыс Дешті ... жеке дара ... ... ... орталықты Сыр
бойына көшіру арқылы ол Мауереннахр ісіне араласуға мүмкіндік ... ... оның ... ... мықты болып көрінгенімен, болашақ
ыдырау мен күйреудің басы осы ... ... Оның ... белгілері
анықталды.
1) Бүкіл Шығыс Дешті Қыпшақты бағындыру арқылы ол бұрынғы Шыңғыс ... ... ... тырысты. Сөйтіп, өзін билікке отырғызған
ру-тайпа басшыларының жасырын наразылығын ... ... ... қалаға ауыстыру арқылы өзінің меншікті ұлысынан
алыстап, өзіне қарсы наразы ұлыстың аумағына ... және ... ... көсемдерінің наразылықтарына тап болады;
Бесінші, Әбілқайыр хандығынан бірінші болып бөлініп ... ... ... ... ... ... ... ашып, елдің этносаяси
жағынан тұрақсыз екендігін ... ... ... жасалған соңғы
жорықтар хандықтың онша күшті, қуатты емес ... ... ... 1457 жылғы Сығанақ түбіндегі шайқаста қалмақтардан жеңіліс
табу және олардың ауыр шарттарына көну - Әбілқайыр ... ... ... ... Шайбани әулетінің беделінің тұрғындар арасында
төмен түскендігін көрсетті.
Бұл оқиғалардың бәрі ... ... жеке ... күшейте бастаған
Әбілхайыр ханның біраз тайпа көсемдерінің қолайына жақпай ... ... ... ... ... Сондықтан олар бірте-бірте ханнан ақырындап
іргелерін аулақ сала бастайды. Бұл жағдай арада ... ... ... ... ... ... тайшымен болған шайқаста Әбілхайыр ханға бағынышты
ру-тайпа әмірлерінің түгел қатардан табылмауы осының айғағы еді.
Зерттеуші А.А. ... ... ... ... ... мынандай қорытынды жасайды. Тобыл мен Есіл ... ... ... ... жүріп өткен хан әскері өздері басып өткен аймақтардың
дәстүрлі тұрмыс-тіршілігіне нұқсан келтіреді. Осылайша, өзара туыс ... Орда Ежен ... ... ... ... ... [26, 27 б.].
Осылайша, олар Әбілхайыр хандығының әлсіреуі, одан халықтың үлкен бір
тобын алып, Керей мен Жәнібек сұлтандардың ... ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақтағы билік үшін жүргізген сәтсіз соғыстары
тұсында екіге жарылады. Бір бөлігі Шығыс Дешті Қыпшақтағы ... ... ... ... Керей мен Жәнібек сұлтандар тобына қосылса, екінші
бөлігі ата тағын иелену ... бас ... ... ... ... ... ... Мәуереннахр өлкесіне бұрған Әбілхайыр
ханның немересі Мұхаммед Шайбани ханға ілеседі.
3.3 Ортаазиялық алғашқы ... ... ... ... ... хан ... қалаған ортаазиялық шайбанидеттерді
тарихи әдебиметтерде «алғашқы шайбанилер» деп атау орын алған. ... ... ... бірте Шығыш Дешті Қыпшақтың дмауынан ... ... ... біз бүл бөлімде осы алғашқы шайбанийдердің
этникалық құрамына қатысты мәселелерді талдаймыз.
Зерттеуші Т.И. Сұлтанов қолда бар ... ... ... ... ... ... 54 тайпа атауын нақты анықтап, ... ... ... ... ... ... билік үшін жүргізген сәтсіз
күресі мен оның ХVІ ғасыр басындағы Орта Азияны ... алуы ... ... ... ... салыстырып, талдау жасайды [37, 129
б.]. Келесі бір дерек Мұхаммед Шайбани хан інісі ... ... ... ... өз ... алып, қайта Түркістанға аттанғанда олардың
қастарында болған 100 адамдай серіктерінің аты-жөндерін ... ... ... қажы Уәли болған. ... ... ... ұйғыр,
джуркун, жеті-минг, қоңырат, ички тайпаларының өкілдері еді.
Шайбани ұрпағы Дәулет-Шайхтың баласы Әбілхайыр Тура ... ... хан деп ... ... хижраның 833 жылы (1428-1429 жж.) 17
жасында хан ... ... сол ... ... ... ... қолдайды. Әбілхайырдың жеңісінің де сыры осында жатса
керек. Бұл ... ... ... ибн Уәли Әбілхайырды екі жүздей ру-тайпа
өкілдері қолданғанын айтады [23, 46 б.]. ... ... сол ... белді
әрі ықпалды ру-тайпалар: қыпшақтар, найман, маңғыт, қарлұқ, қоңырат, қаңлы,
ұйылын, кенегес және т.б. ... ... ... тарихы бойынша негізгі жазба дерек көзі болып
табылатын Усман Кухистанидың ... ... ... шығармасында оны
қолдаған ру-тайпалар аттары нақты аталады. Егер оларды жинақтасақ, мынандай
тізім ... ... ... ... ... ... дурман, кушчи, найман,
украш-найман, кенегес, конграт, курлаут, туман-минг [30, 143-144 бб.].
Әбілхайыр ханның тарихын ... ... ... ... бен Усман
Кухистанидің «Тарих-и Абу-л-хайр-хани» ... ... ... ... атап көрсетеді. Солардың қатарында Шах-Суфи найман, Ақ-Суфи
найман, ... ... ... ... ... ... Жүсіп-қожа өкіреш найман, Тунгачук-тулу Ходжа найман, Омар-найман,
Тұлын-Қожа найман сияқты әмірдер, әскербасшылары мен дін ... ... [30, 144 ... ... осы ... ... ... туралы дау туып
отырған (көпшілік зерттеушілер бұл шығарманың авторы Әбілхайыр ... ... ... ханның өзі деп есептейді - авт.) «Таварих-и
гузида-йи нусрат-наме» атты ортағасырлық еңбекте ... хан ... шын ... ... мен ... атап ... [2, 16 б.]. Камал ад-
Дин Али Бинаи «Шайбани-наме» шығармасында да Әбілхайыр ханды басынан бастап
қолдаған, оның хан ... ... ... ... атап ... [30,
129 б.]. Сондай-ақ автор ханның құдіретінің өсуіне себеп болған, «Ұлы
ханның» тағы ... ... ... Абу ... ... Оспан-бек
және Әлі-бек сияқты найман тайпасынан шыққан әмірлерді ... ... [30, 97 ... ... ... ... Шадман бек, Керей қожа бек, танкут
тайпасынан Мұрат Суфи оғлан, Шайх Суфи оғлан, ... ... ... ... (шұңқырлы) тайпасынан Идге Суфи-оғлан, шадбаклы тайпасынан
Бах ... ... ... Бишкаит оғлан және оның ағасы Хизр ... ... де ... [30, 97 б.]. Орда ... ... ... ... Алтай таулары мен Ертіс өзені, Балқаш көлінен Сырдария алабы мен
Арал теңізінің солтүстігіне ... ... ... ... ... қаңлы, үйсін, жалайыр, алшын, қарлық, найман, керей, арғын, қоңырат
және т.б. ру-тайпалар ... Бұл ... біз ... ... «Алаш мыңының» негізін қалаған ... ... деп ... ... ... ... Мұхаммед Салихтың «Шибани-намэ» атты
еңбегіне сүйене отырып, Мұхаммед Шайбани хан әскерінің ру-тайпалық құрамын
береді. Оның әскері ... ... ... ... маңғыт, найман, дурман,
үйсін, құсшы, жалайыр, қарлық, сұлдыз, нукуз, тама, татар, ... ... ... ... ... ... ішінде қоңыраттарды Хусейн
Али, маңғыттар мен ... ... ... адму-оглыларды Хамза бий,
құсшыларды Күпек бий дурмандарды Джанвефа бий, ... ... ... ... ... хан әскерінің сол қанатын құраған. Мәселен,
1500 адамнан ... сол ... ... 700-і ... басқарған
наймандардан тұрған.
Мұхаммед Шайбани хан Йассы мен Сауранды жаулап ... ... ... ... ... ... тағдыр тәлкегімен қазір басқа жерлерге кеткен
әмірлер, бектер мен баһадүрлерге елші жіберіп, өз маңына топтайды [28, ... ... ... ... бір адамды Бұхара жақтағы Суфи бек найманның
ұлы Ақ ... ... ... Ақ ... ... әкесі Суфи бек
найман кезінде Мұхаммед Шайбани ханның атасы ... хан ... ... ... бірі ... ... Оның есімі мен істері Усман
Кухистанидің Әбілхайыр ханның тарихына ... ... жиі ... 146-147 бб.]. ... ... ... ханмен бірге келген дешті
Қыпшақ тайпалары ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі Амудариядан өтіп, ... ... ... ... Темір және оның ұрпақтарының иелігі болып саналатын облыстар
белгілі бір тайпаға жұрт ... ... ... ... Мәселен,
қоңыраттар Термезді, қатағандар Құндызды иеленген. Тайпа көсемдері әмір
деген ... ... ... ... олдар бірте-бірте өз биліктерін
нығайта түседі. Уақыт өте келе, тайпа көсемдері өздеріне ... ... іс ... ... ... шыға ... Мұхаммед Салихтың «Шайбани-наме» шығармасына ... ... ... ханнан үлес алғандар Қобыз-найманға Мерв және оның
аймағы халқымен бірге берілгенін атап өтеді. ... ... хан ... ... I ... қаза ... кейін орын алған күрделі саяси уақытта
жағдайды қолына алған Убайдулла сұлтанға қолдау көрсетеді. Олар ... хан ... ... ... да оның ... ... ... дейін барған. Убайдулла билік құрған жылдары ... ... ... ... ... Ал, ... кейін билікке келген Абдаллах II
феодалдық бытыраңқылықты жойып, «үлестерді жинауға» кіріскеніне қарамастан
1570-80 ... ... ... би аталық Балх қаласы және оның аймағындағы
билігін ... ... [54, 87 ... ... мақсатымызға монғолдардың Дешті Қыпшақ аумағын
бағындыруы мәселесін ... ... ... ... ... Бірақ та
жаулап алу барысындағы кейбір оқиғалардың, олардың салдарларының этникалық
мәселелерге кейде тікелей, кейде жанама ... ... ... ... алу барысындағы кейбір мәселелерге тоқталуға мәжбүр боламыз. Сондай-
ақ негізгі қарастырар мәселеміз этникалық мәселе болғандықтан, оны ғылыми
тұрғыда ... мен ... үшін ... ... ... бір ... ұстанымдарды басшылыққа аламыз. Сонымен бірге алдын-ала шешіп
алар сұрақтың біріне – монғолдар ... ... өз ... ... ... кезеңдер мен сатыларға бөлу және ... ... сол ... мен ... ... ... ... ғасырдың соңынан Шыңғыс ханның ресми түрде 1206 жылы хан ... ... ... ... шартты түрде бірінші саты деп алсақ, 1206
жылдан 1219-1224 жылдардағы жаулап алғанға дейінгі аралықты – ... алу ... мен ... ... жорығының аяқталған кезін – үшінші,
ал төртінші сатыға – бір орталықтан ... ... ... ... ... ... кеткен кезіне дейінгі тарихи уақытты
жатқызамыз. Бұл кезеңнің соңғы жылы деп шартты түрде Талас құрылтайы ... ... ... Бұл ... бәрі ... ... ... кезеңіне жатса, ХІІІ ... 70-ші ... ХІV ... ... ... сол ... ... кезеңін құрайды. Енді төменде
әрбір кезең мен сатыда этникалық процестерге әсер ... ... ... ... ... талдау жасау арқылы этнодамудың ішкі ағымдары мен
бағыттарына талдау жасалық.
Монғолдар үстемдігі ... ... ... ... ... ... тигізген тікелей ықпалы мен әсерлерінің сандық және
сапалық белгілері болып, әр ... өз ... оң және ... жақтарын
байқаймыз. Мысалы, Шыңғыс ханнан жеңіліп, оған бағынғысы ... ... ... ... қоныс аударған, сондай-ақ жаулап алу
барысында көшіп ... ... ... процестерге тигізген сандық
белгінің оң жағы деп есептесек, жаулап алу барысындағы қырғыншылықтар мен
өлімдер, тұтқынға ... ... ... сатылу және осындай теріс
құбылыстар сандық белгінің теріс жағына ... ... хан ... ... ... ... ... Қыпшақтағы этникалық өмірге тигізген сандық ... ... ... ... алу ... ... елдердің үлкен
материалдық шығындарға, бағындырылған халықтар өздерінің тәуелсіздігі мен
бостандығы үшін күресте орасан зор адам ... ... ... жайт. Басқа аймақтарды айтпай-ақ, қазіргі Қазақстан мен Орта Азия
аумақтарын жаулап алу барысында жаулап ... сол ... ... ... мен өте көп адамдар шығынын әкелді. Бұл туралы ... ... өте ... ... ... ... араб ... Изз-
ад-дин Али ибн Мұхаммед Ибн ал-Асир (1160-1234) өзінің шығармасында
монғолдарды татарлар дей ... ... ... ... жаулап алу
барысында жасаған зорлықтары мен көрсеткен қорлықтарын, қырып-жоюларын
былай деп баяндайды: «Мен ... жыл бойы бұл ... өте ... ... ... жазуға дәтім шыдамай, өзімді-өзім тоқтата бердім. Ислам мен
мұсылмандардың қорлығы мен қасіреті ... ... ... ету және ол ... ... өзі кімге оңай дейсің. ... Дегенмен достарымның көпшілігі маған
бұл оқиғаларды ... ... ... мен ... ... ... Кейін мен
мұны орындамаудың ешқандай пайда әкелмейтіндігін түсіндім. Бұл істі ... ... ... ... ... ... ... қамтыған ұлы
оқиғалар мен зор бақытсыздықтар туралы еске алу болып табылады. Егер ... ... ... Алла ... ... ... бері ... күнге
дейін әлем бұл оқиғаға тең келетін еш нәрсені басынан кешпеді десе, дұрыс
айтқан ... еді. ... де ... ... ... және тең келетін
оқиғалар туралы ештеңе айтылмайды...» [12, 1-2 бб.]. ... ... ... ... мен сол тұстарда жасаған зорлық-зомбылықтары
туралы ашына айтқан ойлары тек Мауереннахр, Иран, Ирак ... ... ... бірге Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы жергілікті ... да ... ... жж. ... алу соғыстарында монғолдар Мәуереннахр ... ... орта және ... ағысы бойында орналасқан көптеген
қалаларды қиратып, тұрғындарын қырып салады. Бұл туралы көптеген ... ... ... ... ... жау қолынан қалай
қырылғандығын баяндау арқылы біз, жалпы ... алу ... ... ... ... бастарынан өткергендігін көрсетеміз.
Хорезм қырғыны туралы парсы тарихшысы ... (1193 ж.т.) ... «... ... ... ... ... жетіп, ұрыстар
басталды... 4 ай бойы Хорезм тұрғындары олармен [монғолдармен] ... ... ... Ақырында олар қаланы алып, тұрғындарды ... [21, 12 б.]. Одан ары ... ... информаторлардың
мәліметтеріне сүйеніп, қала тұрғындарын монғолдардың ... ... ... ... ... алғаннан кейін оның тұрғындарының бәрін ... ... ... ер ... ... ажыратуға бұйрық берді. Олар
(монғолдар) өздеріне ұнаған әйелдерді алып қалып, ... екі ... және тыр ... шешіндіріп, оларды айналдыра қаруланған монғол
әскерін қойды. Кейін ол екі топқа ... ... ... ... ... ... екі ... әйелдерге жұдырықтасып төбелессін», - деп
бұйырды. Сол мұсылман әйелдері ... ... ... жарты күн бойы
төбелесті. Ақырында (монғолдар) оларға тарпа бас ... ... ... ... 14 б.]. ... ... ... көрсеткен қала тұрғындарын монғолдар
осындай және басқа да әдістермен қырып отырады.
Жазба деректерде ... ... ... ... Сыр ... ... Ашнас қалаларының монғолдарға тегеурінді қарсылықтар
көрсеткендігі туралы және де осы ... ... ... қатты
ұшырағандығы жөнінде айтылады. Рашид ад-диннің жазуы бойынша ... ... ... ... ... бірақ та қалаға көмекке келген Қараша
Хаджибтың сатқындығы ... ... ... ... ... ... Қала
билеушісі Қайыр хан 20 мыңдай адамымен қала цитаделіне тағы бір ... ... ... ... ... ... ... қала
тұрғындарын сыртқа алып шығып, талан-таражға салады [12, 198-199 бб.].
Отырар ... ... ... ... өлтірілген Сыр бойының
қаласы – Сығанақ болды. Сығанақ қаласының тұрғындары жауға өз ... бас ... ... ... бір апта бойы ... ерлікпен қорғайды.
Жувейнидің айтуы бойынша, Сығанақ қаласын жеті ... ... ... ғана ... ... ... тұрғындарын түгелдей қырып салады [22,
124 б.]. Сығанақтан ... ... ... қарсылықты Ашнас
қаласының тұрғындары көрсетеді. ... ... ... ... ... күш тең ... жау ... алып, қала халқының басым
бөлігін қырып салады [24, 200 б.].
Монғол ... ... ... ... ... қалаларды қиратып,
тұрғындарын түгелге жуық қырып отырса, қарсылық көрсетпеген қалаларды
қиратпайды, бірақ та қала ... ... ... үшін ... ... ... өлтіріп отырады. Біздің ойымызша, өлтірілген адамдар
қалалардағы ... ... ... өкілдері болса керек. Жаулап алушылар
бағындырылған ... ... ... мен ... үшін ... ... мен олардың жақтастарын өлтіріп, орнына
өздері тағайындаған адамдарды қалдырып отырады. В.В. Бартольдтың ... ... ... ... ... ... ... қызмет етіп
жүрген Хасан қожаның ұлын, ал Женд ... ... етіп ... Әли ... ... [6, 482-483 ... ... сәуірінің соңғы декадасында Жошы ... ... ... ... ... бойындағы Женд қаласын алуымен
монғолдардың бұл бағыттағы жаулап алу ... ... ... ... ... ... аймағы болып Дешті
Қыпшақтың оңтүстік бөлігі болып саналатын, негізінен қыпшақтар мен қаңлылар
мекендейтін Сырдария өзенінің орта және ... ... ... ... қоластына қаратылады. Қала тұрғындарының қорғаныс соғыстарында
қаза табуы, қала жеңілгеннен ... ... ... ... ... жалпы тұрғындар санын кемітіп жібереді. Ал ол өз ... ... кері ... тигізеді. Жаулап алу ... ... ... ... біз, жаулаушылықтың этникалық өмірге әсер еткен
сандық белгілердің теріс жағының бір ғана көрінісі деп есептейміз.
Монғолдардың жаулап алуы ... ... ... саны ... ... ұрыстарға байланысты азайып қойған жоқ, сонымен
бірге монғолдар басып алған қалалардың ... ... ер ... ... ... ... ... ісіне күштеп жұмылдыруы, қолөнер
иелерін және жас қыздар мен ... ... алуы да ... ... ... күрт азаюына әкеледі. Жергілікті тұрғындардан іріктеп алынған
ер адамдар қала қорғаныстарын бұзатын әскери құралдарды тасымалдауға, қала
бекіністерінің түбіндегі орларды ... ... ... ... ... және
тағы осындай қара жұмыстарды орындауға күштеп алынады. Рашид ад-диннің
дерегінен біз, ... ... ... ... ... ... ... Сырдың жоғарғы ағысы бойында орналасқан Бенакет
пен Ходжент қалаларын алу барысында монғолдар жергілікті жерлерден күштеп
жинақталған адамдарды ... ... ... ... қаласының
қорғаушылары өз қаласын үш күн бойы қорғап, төртінші күні беріледі.
1570-1580 жылдары қазіргі Түркмения аумағында хан ... ... ... Найман Құлмұхаммед бидің ықпалында болып, мемлекет істері
шын мәнінде Найман Құлмұхаммед ... ... ... [54, 87 б.]. Көріп
отырғанымыздай шайбанидетрдің этникалық құрамы Шығыс ... ... ... этникалық құрамымен бірдей. ... ... ... және ... моңғолдық этникалық компоненттер қатар
кездеседі.
Монғолдық этнокомпоненттердің қыпшақтық этноортаға сіңісіп кетуін
тездеткен ... ...... ... мен жаулап алушылар
арасындағы шаруашылық пен тұрмыс-слттың жақындығына байланысты ... ... ... ... ХІІІ ғ. ... мен екінші жартысынжа Жошы
ханнан тараған 2-4 буын өкілдерінің әйелдері және ... қай ... атап ... ... есептеу жолымен Жошы ұлысының сол
қанатындағы ұлысты басқарған Орда Еженнің ұлдары: Сартақтай, Құи, Күнқыран,
Хулагулерді ... ... жж. ... ... деп ... олардың
ұрпақтары ХІІІ ғ. ортасында туылған болып ... ... ... ... және оның ұлдарының көбі қоңырат тайпасынан қыз алғандығы ... ... Бұл ... хан ... бері келе ... дәстүрді ХІІІ
ғасырда да оның ұрпақтары одан ары ... ... ... ең кіші ұлы Хулагудың екі әйелінің бірі – қыпшақ тайпасынан шыққан,
есімі – ... Ал осы ... ... атты ұлының әйелдері
қоңырат, арғын тайпаларынан алынған. Орда Еженге немере болып ... ... ... Мұсылман секілді ұлдардың әйелдері ... ... ... ... ... ... Ал ХІІІ ғасырдың
соңы мен ХІV ғасырдың І ... өмір ... ... ... әйелдері – кераит, қоңырат, огунан (уақ) тайпаларынан болған.
Біріншіден, жоғарыда келтірілген ... ... Орда ... ... Жошы ... сол ... билеуші әулет
өкілдерінің жергілікті ... ... ... қыз ... олардың
этникалық өзара байланысын көрсетеді. Бұл сол кездегі ішкі саясат үшін екі
жаққа тиімді болатын. Ұлыс ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде монғолдарға ... ... ... ... ... өздеріне жақын тартса,
жергілікті этникалық топтардың өкілдері билеуші әулет өкілдеріне қыз беру
арқылы ... ... ... сақтап қана қоймай, оны одан әрі өсіруге
ұмтылып отырады. ... ... бұл ... ... ұлыс ... ... жүздік басшылары да қолданады. Жоғарыдағы деректер аз санды
монғолдық элементтердің қыпшақтық этноортаға тез ... ... өте ... ... ... ... арғын, қыпшақ тайпаларымен қатар аталатын қоңырат, найман,
кераит ... ... (уақ) ... ... ... ХІІІ ғасыр
басында келсе де, түрік тілдес және көшпелі мал ... ... ... ... ... түрі, сөздері мен сөлеуйі бір-
біріне өте ... ... да, ... мінез-құлықтың түрлілігі мен
әрқайсысының өз аймақтарындағы табиғат ... ... ... ... ... ... мен ... өнерінен аз болса да өзіндік
айырмашылықты байқатады», - ... ... ... байқауына қарап, біз
жоғарыдағы тйпалардың арғын, қыпшақ тайпаларына өте ... ... ... ... ... да, біз бұл ... арасында да
өзара қыз берісу, қыз алысудың болғандығын ... ... ... ... ... ... және ортақ саяси жүйеде ұзақ уақыт
болу – бұл тайпаларды біртұтас этносқа айналдыра бастаса, таза ... осы ... ... ... ... ... деректе айтылған тайпаларды біз, кейінгі ... ... ... Орта жүздің тайпаларымен сәйкестендіреміз. Соған
қарап, ХІІІ ғасырдағы Орда Ежен ұлысының ... ... ХV ... ... қалыптастыруда басты роль атқарған тайпалар деуге толық негіз
бар деп ... ... ... ... тез ... ... тілінің ролі ерекше болғандығын атап өтуіміз ... ... ... ... ... ... ... аумағында өмір сүрген барлық
тайпалар үшін ортақ тіл болып, Ертістен Дунайға дейінгі орасан зор ... ... ... половец) хандықтары өздерінің сыртқы саясатын
байланыстыратын қыпшақ тілінде жүргізді. ... ... ролі мен ... ... ... көрсетуге болады. Кең мағынадағы қыпшақ
тайпаларының ХІ-ХІІІ ғғ. ... ... ... ... ... ондағы тұрғындардың бәрін жалпы атаумен ... ... деп, ... ... ... ... деп ... тілі де бүкіл Дешті Қыпшақтың халық және жалпыға ортақ кең таралған
тілі ... ... ... ... тілі ... ... монғолдармен бірге монғол
тілінің келуіне қарамастан, ... ... ... ... ... өз позициясын жоғалтпайды, тіпті жоғарғы деңгейдегі
мемлекетаралық қатынастардың, ... ... ... ... тілімен қатар қолданылып, ХІV ғасырдың өзінде оны ... ... ... Бұл ... Б.Д. ... пен ... монғолдардан, дәлірек айтсақ, татарлардан тіл емес, тек есімі ғана
сақталынып қалды. ХV ғасырда Дешті ... ... ... ... ... болған секілді», - деген ойларды айтады. ХІІІ ғасырда өмір сүрген ... ұлы ... ... ... өлімін Шыңғыс ханға астарлап
естіртуі дәстүрлі өлең түрінде айтылып, қыпшақ (түрік) тілінде ... 203 б.]. ХІІІ ... ... ... ... ... тілінде
айтылған бұл өлең жолдарының қазіргі қазақ ... ... аса ... жоқ ... тіл ... ... ... тілін жетік білетін
әрбір адам аңғарады [52, 236 б.].
ХІІІ ғасырдағы монғолдар билігінің алғашқы кезеңінде қыпшақ тілінің ... ... оның ... әдебиетте де кең қолданыста ... ... ... ... ... ... «Кодекс Куманикус», «Оғыз-
наме», «Мухаббат-наме», «Хусрау және Шырын», «»Жүсіп-Зылиха, «Гюлистан би-т-
тюрки», «Қиссас-уль анбия» және тағы ... ... ... ... ...... ғғ. Алтын Ордада қыпшақ тілінің әдебиет пен
мәдениеттің тілі болғандығын көрсетсе ... ... бұл ... ... ... ... ... ақындар жазған, олар әдетте
мемлекеттік қызмет атқарған немесе билеушілер ... ... өз ... бірінде өз билеушілеріне арнаған не оларға сыйға ... ... ... сол ... ... ... ... өскендігіне
«Кодекс Куманикус» (ХІV ғ. басы) («Қыпшақ ... ... атты ... бола ... ... бұл ... «Италияда 1303 жылы
құрастырылған бұл Қыпшақ сөздігі ... ... ... ... сауда
жасайтын итальяндық саудагерлерге көмекші ретінде қызмет етті», - десе,
Қазақстан тарихының авторлары «Бұл - ... ... ... және ... жағынан
әр түрлі мақсаттармен Ордаға келген және латынша білетін ... ... ... келетін қыпшақтарға арналған өыпшақ тілінің
оқулығы», «Дешті Қыпшаққа келіп, тіл жөнінен ... ... ... ... ... адам ... көрсетеді». Сөздікте қыпшақ
тілінің латын, парсы ... ... ... әрбі ... осы үш ... қатар берілуі – қыпшақ тілінің Алтын Орда империясында кең
тараған тіл екендігін, империяның ресми тілі ... оның ... да ... ... ... ... атақты түркітанушы В.В. Радловтың «Кодекс Куманикусқа»
байланысты зерттеуінің ... ... ... жөн ... ... тіліндегі дыбыстарды талдауым оның түрік тілдерінің қай ... анық ... Біз оны ... ... ... ... ...
Б.К.), башқұрт және еділ бойындағы тілдер ... ... ... ... Олардың ішінде құман тілі еділ ... оның ... ... ... тұр. Бірақ та дауысыз дыбыстарды қарастыру барысында
құман тілі қазіргі Мешер ... ... одан да ... ... ... ... Құман тілін дыбысталуы ... ... ол ... (қазақтардың) тіліне өте жақын...».
Қыпшақ тілінің Алтын Ордадағы хан Ордасында да кең тарап, ресми тілге
айналғандығын мынадай дерек көрсетеді. ... 1263 жылы ... ... ... ... ... қабылдағаны туралы былай деп суреттеп
жазады: «Ол (Берке) 100 адам (басқа ... 500 ... ... ... ... ... сырты ақ киіздермен жабылған, ал іші қытайдың
қымбат жібек маталарымен, түрлі-түсті асыл ... ... Ол ... ... ... ... болды және 50-60-тай әмірлер орындықта отыр.
Елшілер кірген кезде ол өз уәзіріне ... ... ... ... сол
жақтан оң жаққа қарай ауыстырды... Оның жанындағы бас қазы жолдауды аударып
берді және ханға тізімді ... ... хаты ... ... ... түрікше оқылды, олар (татарлар) бұған қатты қуанды».
Бұл ... ... ... ... ... 50-60 ... арнап түрікше
оқылғандығына ерекше назар аударалық. Егерде ол әмірлердің бәрі немесе көбі
таза монғолдар болса, онда сұлтан хатының түрікше ... ... ... ... ... еді. Біздің ойымызша, Берке ханның жанындағы
әмірлердің бәрі немесе ... ... ... ... не ... кеткен монғолдар болған. Ибн абд Иззахырдың сұлтан хаты түрікше
оқылғанда «Олардың бәрі оған ... ... ... ... ... ... ... жетіп отырғанын аңғарамыз.
Монғол тілінің қолданыстан мүлде ығыстырылып шығарылуынан, енді Алтын
Орданың ресми құжаттарының бәрін қыпшақ ... ... ... жазу ... алады. В.В.Радлов Тоқтамыс пен ... ... ... ... және ... ... талдай келе, мынадай қорытындыға
келеді: «Тоқтамыстың жарлығының тіліндегі 104 сөздің 43-і ... ... ... ... 24-і ... ... 15-і ... сөздері. Сол сияқты ... ... ... – 23-і ... 15-і солтүстік-түріктік, 12-
і батыстүріктік және 4-і ... - деп ... ... ... ... - ... қорытындыға келеді. Одан ары Темір-Құтлықтың
жарлығындағы сөздерді де осындай әдістермен талдай ... ... ... тілі – ... тілі деп ... ... қазақ, ноғай, татар
тілдерінің ХІІІ-ХVғасырларда қыпшақ тілінің тобына ... ... ... жарлықтардың тілі Алтын Ордадағы ресми тіл – қыпшақтілі болғандығын
ешқандай күмән ... ... ... ... ... ... қыпшақ тілінің ролін қарастыра келе, біз мынадай қорытындылаоға
келеміз.
Жаулап алу ... мен ... ... ... ... құрылған
кезінен бастап қыпшақтану процесі жүре ... ал оның қай ... дөп ... айту өте ... Өйткені, этникалық мәселенің саяси
мәселелерден айырмашылығы бар, оның өзіндік ... мен ... біз, ол ... ... ... кезеңнің мәресін шамамен,
болжап қана көрсетеміз. Араб тіліндегі авторлардың еңбектерінде Жошы Ұлысын
– Қыпшақ елі, ... ... ... мемлекеті, Қыпшақ жерлері, ал Ұлыс
хандарын – Қыпшақ ханы, Қыпшақ ... ... ... ... ... жерлерінің билеушісі, Қыпшақ мемлекетінің сұлтаны және тағы ... ... ... көрсету жиі кездеседі. Соларға талдау жасау ... ... ... ... ... ... ... тарихшысы Аддзехеби (1348/1349 жылы 75 ... ... ... ... ... атты көп томдық еңбегінде Берке ханды «Қыпшақ және
Судак даласының патшасы», - деп, ал ... ... «Ұлы ... ... оның ұлы ... ханның, оның ұлы Тоғанның, оның ұлы ... оның ұлы ... ... ол – ... ... - деп жазады. Осы
кезеңде өмір сүрген келесі бір араб тарихшысы ... ... ... ... ... ... «Қыпшақ және Хорезм жерлерінің
билеушісі», Өзбек ханды «Қыпшақ ... ... ... - деп
жазады. 1334/1335 жылы туып, 1404/1405 жылы қайтыс ... Ибн Ал ... ... (1266 ж. 2 окт. – 1267 ж. 21 ... ... патшаның ұлы Менгутемір
қыпшақ патшалығының тағына отырды», - деп атап ... ... ... біз ... ... ... ... ұлысы атауы мүлде қолданылмайды, керісінше, бір ғана термин – Қыпшақ
мемлекеті және Қыпшақ ханы деген атау ... тұр. ... ... бәрі ... өз еңбектерінде ХІІІ ғасырдағы тарихи жағдайларды
сипаттап қана қоймай, өздері ... ... ... ... ... ... ... Оған «қазіргі кездегі Қыпшақ мемлекетінің билеушісі Өзбек ... ... ... ... ... ... оқиғалар ХІІІ ғасыр мен
ХІV ғасырдың бірінші жартысындағы кезеңге сәйкес келеді. Олай болса, ХІV
ғасырдың басында-ақ ... ... ... ... ... және ... ... қыпшақтанып болған. Араб тарихшысы, әрі
Египет сұлтаны Ал-Мелик-ан-Насырдың хатшысы, 50 жастар ... ... ... ... болған. Абулаббас Ахмед Ибн-Фадлаллах ал-Омари, өз
еңбегіндегі ... Орда ... ... ... ... ... ... мақсаттармен барып келген адамдардан ауызба-ауыз сұрастырып
жинайды да, біз сөз етіп отырған мәселеге ... ... өте ... ... ... бұл ... ... елі болатын, бірақ ... ... аған соң, ... ... ... ... Бұдан кейін олар
(татарлар) (қыпшақтармен) араласып, туыстасты және жер ... ... және ... ... ... ... ... татарлар) қыпшақтар жеріне қоныстанғандықтан, олармен некеге тұрып,
олардың (қыпшақтардың) жерінде өмір ... ... ... де ... ... ... тура? қыпшақ болып кетті». Автор бұл мәліметте 1338
жылы Алтын Ордада болған саудагер Шериф Шемседдин ... ... ... ... ... ... бұл ... біз қарастырып
отырған мәселенің бірнеше жағына нақты ... ... ... автордың
информатоы болған араб саудагері 1338 жылғы ... ... ... бұл ... ... ... ... аңғарған. Соған қарап
біз, жоғарыда айтқан ... тағы да осы ... ... негіздеп,
монғолдардың Дешті Қыпшақтануы ХІV ғасырдың басында аяқталған ... ... ... ... ... процесінде басты роль
атқарған бірнеше факторды көрсетіп ... ... екі ... топтың бір-
бірімен қан жағынан араласуы, қыпшақтық этникалық топтардың монғолдарға
қарағанда ... ... ... «Жер ... ... және нәсілдік
белгілерінен үстем түсті» дегені осыны көрсетсе керек.
Сонымен Мұхаммед Шайбани ханмен бірге Шығыс Дешті ... ... Орта ... ... ... бірқатарлары, мәселен ички тайпасы
толығымен Орта Азияға кетсе, кейбіреулері, мәселен ... бір ... ... ... [26, 22 ... ... бәрі осы кезеңдегі этникалық процестерге ... ... ... ... ... ... қалған ру-тайпалар Қазақ
хандығына қосылып, қазақ халқының этникалық негізін қалауға қатысса, Орта
Азияға ... ... ... ... бір ... Әмір Темір және оның
ұрпақтары мемлекетіндегі ру-тайпалармен қосылып, өзбек халқының қалыптасу
процесіне ... Олар Орта ... ... ... ... ... ... болды. Мұхаммед Шайбани хан әскері құрамында Орта Азия ... ... үшін ... рулар мен Әмір Темір ұрпақтары мемлекетінің халқын
құраған, бұрынғы Шағатай ұлысының тұрғындары болған ... екі ... ... ... ... ... да ... болды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шайбан ұлысының тарихын қарастыра ... оның ... ... аумағында үздіксіз жалғасып келе жатқан этникалық, саяси, мәдени,
рухани және мемлекеттілік дамуымен тығыз байланысты екендігін ... ... ... ... ... бірнеше кезеңдерге бөлінеді де,
әрбір кезең өзіне тән ерекшеліктермен айқындалады. Сол кезеңдердің бірі ... XIII-XV ... - ... ... ... ... және
монғолдар үстемдігінен кейінгі кезеңдер деп жалпылама ... ... ... ... ... ... қалыптасуының аяқталу кезеңіне
жатады.
Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында өмір сүріп, ... ... ... ... ... ... жаулаушылығы қарсаңында ішкі және сыртқы
факторларға байланысты екі топқа бөлініп кетеді де, XIII ... ... ... ... қарсы нәтижелі тойтарыс бере алмайды.
Монғол жаулап алушылығы ... ... ... тарихтың дамуын басқа
арнаға бұрса да, этникалық ... ... ... ... оны біршама
тежейді. Монғол жаулап алушылығы мен одан кейінгі ұлыстардың құрылуы
кезеңінде ... ... ... ... ... басқа
аймақтарға қоныс аударуы, тұтқынға әкету мен құлдыққа сату, ... ... ... мен ... ... ... ... сандық жағынан да, сапалық жағынан да кері ... ... ... басқа аймақтарға қоныс аударуы, йді. Сонымен
біргеСССС ... ... ... ... ... жерінен түрік және монғол
тілдес тайпалар қоныс аударады да жергілікті ... ... ... осы оқиғалар Шайбан ұлысының этносаяси ... ... ... ... ... түріктік және монғолдық этнокомпоненттердің
жергілікті дештілік қыпшақ ... ... ... ... ... дүниеге келтіреді. Қыпшақтану процесінде ислам діні
жетекші факторлардың бірін атқарып, ол ... ... үшін ... ... пен ... рухани құндылықтарды қалыптастырады. ... ... ... ... Орда ханы ... ... ... және оның
бұл процесте өзіндік ролінің болуы жаңа қауымдастыққа ... ... ... ... Ақ Орда ... ... ... деп жазса,
Мухаммед Хайдар Дулати Шығыс Дешті Қыпшақты «Өзбекстан» деп ... ... ... ... ұлысының да негізгі халқы болып табылады.
ХҮ ғасырдың екінші ширегінде шибанилық Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақтың тайпалары
«көшпелі өзбектер» атты жаңа, жалпылама түрдегі жиынтық атауымен аталады.
92 ... ... бұл ... үш ... тайпалар тобына
бөлінгендігі белгілі. Олар – ... ... және ... ... Ежен ... ... оның негізінде қалыптасқан Ақ Орда
мемлекетінде Барақ ханның ... ... ... ... ... ... билігінің әлсіреуіне байланысты ордаежендік әулеттің сол
тұстағы белсенді өкілдері Керей мен Жәнібек сұлтандар өздеріне ... ... ... әулет билігін Шығыс Дешті Қыпшақта қайта орнату ... ... ... ... 1457жылы Әбілқайыр ханның Сығанақ қаласы
түбінде ойраттардан жеңіліс ... және одан ... ... ... ... ... ... өкілдеріне жасай бастаған қысымшылықтары
бөлінуге түрткі болады. Осылайша аса маңызды тарихи ... ... ... ... қозғаушы және жетекші күштері белсенді
әрекетке көшеді. Соның нәтижесінде «көшпелі өзбектер» ... ... ... түрде өтеді.
Шайбан ұлысының тарихы Қазақстан аумағындағы ... ... ... ... келе жатқан этникалық, саяси, экономикалық, ... ... ... ... онымен тығыз байланысты, сабақтас
оқиғалар. ... кез ... ... ... тарихи
алғышарттарымен қатар, сол кезеңдегі барлықыгі рымен, орналасқан аса
маңызды ... ... ... бір бірімен тығыз байланыстыра қарағанда
ғана біз, мемлекеттіліктің құрылу, қалыптасу, нығаю тарихын, сондай-ақ одан
да басқа Отан ... аса ... ... ... шеше ... ... ... Сборник материалов, относящихся к ... ... ... – Т.1. ... из ... ... – СПб., ... Сборник материалов, относящихся к ... ... ... - ... из персидских сочинений. Собранные В. Тизенгаузеном и
обработанные А.А.Ромаскевичем и С.Л.Волиным. – М.-Л., ... ... в ... ... ... Карпини и Рубрука. М., 1957.
4. Таварих-и гузида-йи нусрат-наме / Исследование, критический текст,
аннотированные оглавление и ... ... ... к. ... А.М. ...... 1967.
5. Таварих-и гузида-йи нусрат-наме // МИКХ., – Алма-Ата, 1969. – 9-43 с.
6. Фатх наме // ...... 1969. – 44-90 ... ... наме // ...... 1969. – С. ... Футухат-и наме / В сб.: Ибрагимов С.К. ... ... ... по ... ... ... ... ХV в. ХХV международный
конгресс востоковедов. Доклады делегации СССР, ИВЛ. – М., ... ... ... // ... - Вып. 1. – М., 1973. – ... ... Түрік шежіресі. Көне түрік тілінен аударған Б.Әбілқасымов.
– Алматы, 1992. - 228 ... ... ... ... ... пер., ... ... прим.,
исслед. В.П. Юдина. – Алматы, 1992.
12. ... В.Л. ... ... ... ... Автореф. докт.
дисс. М., 1986. – 45 с.
13. ... А.Н. ... и ... – М.,Л., 1940. – 321 ... ... Б.Д., Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. – М., ... – 350 ... ... И.П. ... и ... ... в Иране XIII-XIV
вв. – М., Л., 1960.
16. Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой ...... ... Греков И.Б. Восточная Европа и упадок Золотой Орды. – М., ... ... К.А. ... ... в сер. XV- нач. XVI вв. – ... ... Костюков В.П. Была ли ... Орда ... ... ... ... ... России и Великой степи. – М.,
2006.
20. ... В.П. Улус ... ... Орды в ... ... Под ред. ...... Изд-во «Фэн» АН РТ,
2010. – 200 с.
21. ... К.З. ... ... ... в ... ... Джучи в XIII-первой
трети XV века: аспекты политической истории Ак Орды ...... 2002. – 25 ... Юлай Шамиоғлы THE LIBERATION OF RUS FROM THE YOKE OF THE ... AMERICAN ... REVIEW, ... ... Б.А. ... ... ... – М., 1965. – 196 с.
24. Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана
// ... Вып. I. ... АН ... – Т. XІІ. ... 1954. – ... ... Семенов А.А. Шейбани-хан и завоевание им империи тимуридов // МИТУСА.
- Вып. I. ТИИАЭ АН Тадж.ССР. – Т. XІІ. – ... 1954. – ... ... А.А. ... ... и ... за ... // МИТУСА. -
Вып. I. ТИИАЭ АН Тадж.ССР. – Т. XІІ. – Сталинабад, 1954. – 109-150 с.
27. ... Б. ... ... ... ... шығу ... ... // Ақиқат. - № 6. – 1993; Кәрібаев Б. Мұхаммед Шайбани
ханның қазақтарға ... ... төрт ... // ... - 1993. - ... ... Б. Шайбанилық шежіре Қазақ хандарының шығу тегін ... // ... - № 6. – ... ... Б. ... Шайбани ханның қазақтарға қарсы жасаған төрт
жорығы // Ақиқат. - 1993. - №6.
30. Материалы по ... ... ... XV-XVIII ... ... из
персидских и тюркских сочинений) /Сост.: С.К.Ибрагимов, Н.Н. Мингулов,
В.П. Юдин. – Алма-Ата, 1969. – 652 ... ... ибн ... ... ... ... ... гостя). Перевод, предисловие и примечания Р.П.Джалиловой.
Под ред. А.К. Арендса. – М., 1976. - 196 с.
32. Ахмедов Б.А. ... ... ... Азии ХVІ-
ХVІІІ вв. (Письменные памятники). – Ташкент, 1985. – 264 б.
33. ... Ж.М. ... ... по истории казахов и Казахстана
ХІІІ-ХІХвв. – Астана, 2006. – 256 с.
34. Маджму ат-тауарих // ... - Вып. 1. – М., 1973. – ... ... В.В. // Соч.,– М., 1966. – Т. ІV.
36. Тагирджанов А.Б. Описание таджикских и ... ... ... ... ЛГУ. – Т. I. ... ... – Ленинград, 1962.
37. Султанов Т.И. Кочевые племена Приаралья в ... вв. – М., 1982. ... ... ... Г.А. Общественный строй Золотой орды. –М., 1973.
39. История Татар 2002 – ... ... Ц. Де ... // ... ... ... ... империя». – СПб., 2002.
40. Қинаятұлы.З. ... хан және ... ...... ... ... тарихы: көне замандардан бүгінгі күнге дейін. 5-томдық. ... 2. – ... 1998. – 520 ... Юдин В.П. ... ... к ... биям и ... династии
Тукатимуридов в казахских степях в ХІҮ в. // Утемиш-Хаджи. ... ... ... В.П.Юдина. - Алматы, - 1992. – 112 б.
43. ... ... ... ... ... Иакинф. История
первых четырех ханов дома Чингизовых. Стэнли ... ............ 199. – ... ... М.Х. Тарих-и Рашиди (Хақ жолындағылар тарихы). – Алматы, 2003.
- 616 б.
45. Қадырғали ... ... ... / ... ... аударып,
алғы сөзін жазғандар Н. Мингулов, Б. Көмеков, С. Өтениязов. – Алматы,
1997. - 128 б.
46. Кляшторный С.Г., ... Т.И. ... ... ... ... 1992. – 384 ... Трепавлов В.В. История Ногайской Орды. – М., 2002.
48. Ибрагимов С.К. ... ... ... как ... по ... ХV века // ТСВ АН ... Алма-Ата, 1959. – Т.1. – 190-207
с.
49. Сафаргалиев М.Г. Распад Золотой Орды // В кн.: На стыке ... ... (из ... ... и ... ... Х-ХVІ вв.) –
М., 1996. – 277-526 с.
50. Зайцев И.В. Астраханское ханство. – М., 2004.
51. Меховский М. ... о двух ... / ... ... ... С.А. ... – М.-Л., ... Жирмунский В.М. Тюркский героический эпос. – Л., 1974. – 728 ... ... Қ. ... ... (Бес ... ... Б. ... А.Жолдасов.
– Алматы, 1992. – 304 б.
54. Тынышпаев М. История казахского народа. – Алматы, 1998.
55. Костяков А.П. Улус ... ... Орды в XIII-XIV в. – ... -
2010. – 120 с.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер8 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Алтын орда тарихы2 бет
Алтын орда туралы3 бет
Алтын орда ұлыстардың құрылуы16 бет
Ақ Орда тарихы49 бет
Бату хан19 бет
Моңғол мемлекеті11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь