Жол концептісінің танымдық сипаты және когнитивтік негіздері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

1 Концепті туралы жалпы түсініктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7

1.1 Концепті құрылымы және сипаттау әдістемесі ... ... ... ... ... .17

1.2 Концепт . әлемнің тілдік бейнесінің негізі ... ... ... ... ... ... ... 20

2 Жол концептісінің танымдық сипаты және когнитивтік
негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

2.1 Жол концептісінің этнолингвистикалық және әмбебаптық сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40

2.2 Жол концептісінің фразеологиялық тіркестер семантикасында анықталуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53
Диплом жұмысының өзектілігі.
Этностың болмысы, рухани, материалдық мәдениеті, ең алдымен, тілдің лексика-фразеология жүйесінде ерекше семиотикалық кодтармен (белгілермен) таңбаланады. Осы тұрғыда әрбір халықтың болмысын, дүниетанымдық ерекшелігін оның тіл құрлымынан іздеу керектігі ешбір дау туғызбайды.
Өмірдегі бір-бірімен байланысты құбылыстар қазақ тілінің сөз байлығының алуан түрлі болып келетіндігін көрсетеді. Сондай көпке байқала бермейтін өзіндік сыры бар байырғы сөздердің бірі – жол ұғымына қатысты тілдік бірліктер. Бұл жерде жол ұғымына қатысты тілдік бірліктерді ақиқат өмірдің үзігі (фрагменті) ретінде қараудың мәні ерекше. Сондықтан жол ұғымы және оған қатысты тілдік, тілдік емес мәнділіктерді ертеден келе жатқан салт-дәстүрдің, құқықтық мәдениеттің тәжірибесі негізінде қорытып, айқындау, оларды тарих, этнография, мәдениеттану т.б. ғылым салаларымен байланыста қарау зерттеудің өзектілігін көрсетеді.
Өз егемендігін алған Қазақстан халқы бүгінде іштей түлеу, жаңғыру кезеңін бастан кешуде. Осымен байланысты рухани мәні бар көптеген құбылыстарды аса маңызды құндылықтарды айқындап, қайта бағалау қажет.
Жұмыстың құрылымы: кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Диплом жұмысының нысаны: Жол ұғымының концептілік сипаты. Диплом жұмысындағы тірек сөздер: концепті, әлемнің тілдік бейнесі, когнитивтік база, таным. Жұмыстың мақсаты: Жол ұғымының концептілік сипатын анықтау. Осы мақсатқа сәйкес келесі міндеттер алға қойылды: - концепті туралы түсініктеме беру;
- концепті құрылымын сипаттау;
- жол концептісінің когнитивтік негіздерін сипаттау;
- жол концептісінің этнолингвистикалық және әмбебаптық сипаттарын - талдау; жол концептісінің базасын анықтайтын фразеологиялық тіркестерді классификациялау. Жұмыстың зерттеу әдістері: Тақырыптың ерекшелігіне және мақсатына байланысты бұл жұмыста диахрондық – синхрондық тұрғыдан сипаттама, салыстырмалы – тарихи, семасиологиялық, этнолингвистикалық, когнитивтік талдау әдістері қолданылды.
Диплом жұмысының дереккөздері. Когнитивтік лингвистика, концепті мәселелерініе арналған ресей және отандық ғалымдардың теориялық еңбектері:
В.А.Маслова «Введение в когнитивная лингвистика», Р.Ә.Авакова «Фразеологиялық семантика», М.Әуезов «Абай жолы» және т.б.
«Жол» ұғымының концептілік сипатын анықтауда І.Кеңесбаев «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі», «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі» - 4 том.
1. А.С.Сейдикенова «Өзім-өзге» концептісінің мақал-мәтелдерге берілуі // Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы №3. 2007. – 99б.
2. Уматова Ж.М. «Концепты душа/жан как лингвокультурологический феномен». А., 2005. – 24с.
3. Ахметжанова «Өзім - өзге» концептісі жайында // Қазақ тілі мен әдебиеті №12. 2007. – 128б.
4. М.Мырзағазиева Табиғат әлеміндегі концептілердің берілуі // Қазақ тілі мен әдебиеті №2. 2007. – 128б.
5. А.Ислам «Өмір» концептісінің тілдегі көрінісіне лингвомәдени сараптама // ҚРҰҒА-ның хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы №4. 2003 – 103б.
6. А.Смайылов Тұрақты тіркестердегі әйел лексемасының концептілік өрісі // хабаршы филология сериясы А., №4. 2007. – 222б.
7. Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. А.: Қазақ университеті, 2002 – 119б.
8. Күштаева М.Т. «Тары» концептісінің семантикалық құрылымы мен лингвомәдени мазмұны. ф.ғ.к. автореферат. – А., 2002. – 28б.
9. Сәкен Созақбаев Тәуке хан жеті жарғы. – А.: Санат, 1994. – 48б.
10. Абай Қара сөз. Поэмалар. А., 1993. – 269б.
11. М.Әуезов Абай жолы роман эпопея. Үшінші кітап. А., 2007. – 382б.
12. М.Әуезов Жолда. «Абай» романынан А., 1973. – 20б.
13. Егемен Қазақстан, 19 наурыз, 2008ж.
14. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 4-том. Ж – К. Қазақ ССР-інің «Ғылым», Алматы – 1979.
15. Қазақ мақал-мәтелдері. – А.: Ана тілі, 1997. – 184б.
16. Ақ бата. Бата сөздер А., 1992. – 206б.
17. Әбдуәли Қайдар Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – А.:Ана тілі, 1998. – 302б.
18. Арын Р.С. Төл этностың әлеуметтік-саяси мәртебесі – ұлттық қауіпсіздіктің кепілі ретінде // Безопасность: международная, региональная, национальная (системный подход). А., 2007. – 591б.
19. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. – А.: Қазақ СССР-нің Ғылым, 1977. – 712б.
20. С.А.Жиренов Ақын-жыраулар поэзиясындағы «Тағдыр» концептісінің тілдік танымдық сипаты // Хабаршы филология сериясы №5. 2007 – 115б.
21. Маслова В.А. Введение в когнитивная лингвистика. – М.: Наука, 2003.
22. Жапақов С.И. Эпикалық фразеологиялық когнитивтік негіздері. ф.ғ.к. автореферат. – А., 2003. – 117б.
23. Смағұлова Г. Мәтін лингвистикасы. Оқу құралы. – А.:Қазақ университеті, 2002. – 107б.
24. Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. – А.:Ғылым, 1998. – 193б.
25. Маслова В.А. Введение в лингвокультурологию. – М.: Наука, 1990. – 213с.
26. Логический анализ языка: Культурные концепты. – М.: Наука, 1991. – 199с.
27. Мороховский А.Н. «Культурные» и «некультурные» слова. // Концептуальный анализ: методы, результаты, перспективы. – М.: Наука, 1990. – 213с.
28. Кубрякова Е.С. Об одном фрагменте концептуального анализа слова Память // Логический анализ языка. Культурные концепты. – М.: Наука, 1991. – 191с.
29. Копыленко М.М. Основы этнолингвистики. А., 1995.
30. Шаймерденова Н.Ж., Р.А.Авакова Язык и этнос. – А.: Қазақ университеті, 2004. – 240б.
31. Арутюнова М.Д. Образ (опыт концептуального анализа) //Референция и проблемы текстообразования. М.: 1998. – 115с.
32. Н.Н.Аитова Қазақ тіліндегі түр-түс атауларының когнитивтік семантикасы. Ақтөбе – 2006.-161б.
33. Г.Е.Утебалиева Концепт как категория языковой когниции // Известия серия филологическая №3. 2007. – 99с.
34. Филатова А.А. Философия концепта: история и перспективы // Изменяющаяся Россия: новые парадигмы и новые решения в лингвистике // Серия «Филологический сборник». Кемерово: Юнити, 2006. Вып.8, часть 1.
35. Кубрякова Е.С., Демьянков В.З., Панкрац Ю.Г., Лузина Л.Г. Краткий словарь когнитивных терминов. М.: МГУ, 1996.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.............................5
1 Концепті ... ... ... ... және ... Концепт – ... ... ... Жол ... ... сипаты және когнитивтік
негіздері...................................................................
........................25
2.1 Жол концептісінің ... және ... Жол ... ... тіркестер семантикасында
анықталуы..............................................................
......................44
Қорытынды...................................................................
.....................52
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі..................................................53
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі.
Этностың болмысы, рухани, ... ... ең ... ... ... ерекше семиотикалық кодтармен (белгілермен)
таңбаланады. Осы ... ... ... ... ... ... тіл ... іздеу керектігі ешбір дау туғызбайды.
Өмірдегі бір-бірімен байланысты құбылыстар қазақ тілінің сөз байлығының
алуан ... ... ... ... ... ... ... бермейтін
өзіндік сыры бар байырғы сөздердің бірі – жол ұғымына ... ... Бұл ... жол ұғымына қатысты тілдік бірліктерді ақиқат өмірдің
үзігі ... ... ... мәні ... ... жол ... және
оған қатысты тілдік, тілдік емес мәнділіктерді ертеден келе жатқан ... ... ... ... негізінде қорытып, айқындау,
оларды тарих, этнография, мәдениеттану т.б. ... ... ... ... өзектілігін көрсетеді.
Өз егемендігін алған Қазақстан халқы бүгінде ... ... ... ... кешуде. Осымен байланысты рухани мәні бар көптеген құбылыстарды аса
маңызды құндылықтарды айқындап, қайта бағалау қажет.
Жұмыстың құрылымы: ... екі ... ... ... ... ... ... жұмысының нысаны: Жол ұғымының концептілік сипаты.
Диплом жұмысындағы тірек сөздер: концепті, әлемнің ... ... ... ... мақсаты: Жол ұғымының концептілік сипатын анықтау. Осы мақсатқа
сәйкес келесі міндеттер алға қойылды:
- ... ... ... ... ... ... сипаттау;
- жол концептісінің когнитивтік негіздерін сипаттау;
- жол концептісінің этнолингвистикалық және ... ... ... жол ... ... ... ... тіркестерді
классификациялау.
Жұмыстың зерттеу әдістері: Тақырыптың ерекшелігіне және ... бұл ... ... – синхрондық тұрғыдан сипаттама,
салыстырмалы – тарихи, ... ... ... ... ... ... дереккөздері. Когнитивтік лингвистика, ... ... ... және ... ... ... ... «Введение в ... ... ... ... ... ... жолы» және т.б.
«Жол» ұғымының концептілік сипатын анықтауда І.Кеңесбаев ... ... ... ... ... ... сөздігі» - 4 том.
Диплом жұмысының нәтижелері:
- туыстас тілдер мен жазба ескерткіштер деректерін салыстыру барысында жол
сөзінің мазмұн-межесі гиперонимдік және ... ... ... жол және оған ... ... тілдік бірліктердің көнетүркілік және жалпы
түркілік тұлғасы мен семантикалық ерекшелігі көрсетілді;
- жол атауы когнитивтік бірлік (концепт) ретінде ... жол ... ... семантикалық талдау жасалынды;
- жол атауына аясына әр түрлі лексикалық, фразеологиялық, паремиологиялық
бірліктердің топтаса келіп, концепт жасай алатыны ... жол ... ... ... енетін сөздердің семантикалық
құрылымы, сондай-ақ фразеологизмдер мен ... ... ... ... ... ... ... түрлері
ажыратылды;
- жол ... ... жеке ... фразеологизмдер ... ... ... ашу ... этносқа тән дүниенің тілдік
бейнесі көрсетілді.
Жұмыстың жаңашылдығы:
- жол және оған қатысты атаулардың мәдени концептілер жүйесінде ... мен рөлі ... деп ... және жол ... өзге де концептілер
жүйесінің құрылымдық ... ... ... қызмет атқары деп
танимыз;
- жол және оған қатысты тілдік бірліктердің зат ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан қарау арқылы
дүниенің этносқа тән ... ... ... ... жол ... ... лингвомәдени бірлік жол концептісінің құрылымдық
компоненттері болып табылады;
- жол және оған ... ... ... ... ... ... ... туралы жалпы түсініктер
Концепт құрылымы мағынасын кеңейту үшін ортасында концепт ядросы, ал
мәдениетке, дәстүрге, халықтық және ... ... не ... ... сол ... ... ... кез келген ұғым емес, олардың ішіндегі ең маңыздысы, ең
күрделісі, онсыз сол мәдениетті елестету ... ... /1, ... ... ... ... ... ғылым өрбіген сайын, адамның
танымдық, ұғымдық ой-өрісі арта түсетіні заңды құбылыс. Санада қалыптасқан
ұғымды танытудағы ... де ... ... де ... ұғымы қазіргі тіл білімінде XX ғасырдан бастап белсенді қызмет
атқара бастады. алғашқыда концепт тілді логикалық талдау ... ... ... ... ... ... ... рухани ой-санасын,
менталитетін тануда қарқынды қызмет атқарады. Сөйтіп, рухани мәдениеті
танытатын ... ... ...... ... деп атау қарастырылды.
А.К.Мороховский зерттеулерінде концепт ұғымы мен оның қалыптасуы
тілдің семантикалық мазмұны ... ... ... ... ... ... ... идеалды дүниенің объектісі ретінде танылып, субъектінің дүние
туралы түсінігінде қалыптасады», - ... ... ... А.Вежбицкаяның
бұл пікірі С.А.Аскольдов-Алексеевтің: «Концепт саныдағы актілердің
мазмұны», - деген пікірімен ... ... ... ... ... ... ... пайда болып, ондағы мазмұнды ... ... ... ... ... ... зерттеушілер (В.В.Колесов, Д.С.Лихачев,
Е.С.Кубрякова, ... т.б.) ... ... ... ретінде тани
бастады. /2, 7/.
Д.С.Лихачев зерттеулерінде ... ... ... санасында
шоғырланып, өзара байланыс жасай отырып, концептілік отау (орта) ... Бұл ... ... деп атап көрсетеді. ... ... ... ... жүйеге айналады. Ғалым
зерттеулерінде концептосфера ... – 1 ... ... ... ... – 2 ... мәдениеттің тірек сөздері) арқылы құралған. Олардың
тілдік көрінісі көп ... ... ... ... ... ... ... айқындайды:
- адам санасындағы ақпарат тұлғаның тәжірибесі, танымы, ... ... ... ... ... ... ... динамикалық құрылымнан тұрады. Оның
базистік элементі – негізгі құрылым ... ... ... ... ... болып саналады;
- концепт (санадағы ескі және жаңа ақпараттар) уәжделген және өңделіп
ұсынылған өнім ретінде танылады.
Концепт ... ... ... ... ... балама қолдануға болмайды. Концепт когнитивтік тіл білімінің
басты термині ретінде қарала бастағаннан-ақ мағына мен ұғым, ... ... ... ... ... ... ... сондықтан
зерттеушілер ең алдымен осы ұғымдардың ара жігін ажыратып ... ... пен ... ... ішкі ... қарай бірдей: концепт
латынның «conceptus - ұғым» сөзінің калькалық аудармасы. Бірақ қазіргі
таңда екі ... да ... ... ... Егер ұғым ... ... ... қасиеттерінің жиынтығы болса, ал концепт –
ұлттық болмысқа негізделген ... ... ... Оның ... ...
объект туралы ұжымдық, тұлғалық санадағы барлық біліми ақпараттар шоғыры
болса, тұрпат межесі – тіл ... ... ... ... ... ... ... бір мағына бере алатын, әлемді танытатын таңба
ретінде қарастыруға болады. Концептіні таныту мақсатында кез ... ... ... ... бар ... ... Ал концепт ретінде
барлық ұғымды ала алмаймыз, тек белгілі бір мәдениетті тануда қолданылатын
және автор үшін ... зор деп ... ... ... ең ... ... ... құндылықты таныта алатын
ұғымдарды тани аламыз.
Концепт пен ұғымның басқа да ... бар: ұғым өз ... ... ... ... ал ... – бұнымен қоса мәнді емес
қасиеттерін де қамтиды. Ұғым ... ... ... ... едәуір кем. Концепт пен ұғымды оның құрылымдары арқылы ... Ұғым ... тек ... ... ... оған концептілік
құрылымдағы барлық компонент ене бермейді. Концептіні әрқашан ... ... ... көрінеді. (В.А.Маслова). яғни концепт
бойынан адамның объект (дүние) туралы жағымды, ... ... ... ойы, ... ... ... пен ұғым ... ұқсас деп танып, ғылыми
саладан оның бірін, яғни «ұғымды» ығыстырып шығаруды ұсынады. ... ... ... ... термині классикалық мәнінде қолдана бермейді,
оның орнына концепт деп ... ... ... ... ... ... керісінше, екі терминнің де қолданылу аясы бар деп
есептеп, ... ... ... ... ... танымда ұғымнаң көлемі
(берілген дүниені толықтыратын белгілер мен қасиеттерінің ... ... ... бір ... ... ... белгілерінің біріккен жиынтығы)
болса, ал концептіде ... ... ... ғана ... тіл ... ... ұғымы кең мағынада қолданылады және
тілдің семантикасын бейнелеуде немесе ... ... ... құрылымға сүйенеді. Сонымен, концепт пен ұғым – ғылым да екі
түрлі термин. Ұғым – ... мен ... ... ал концепт –
математикалық ... ... ... тіл ... термині.
Концепт пен мағына біржақты ұғымдар емес. Концепт дүние туралы тұрақты
мәліметтер жинайды, ал сөз өз ... ... бір ... ... Дегенмен концептіні анықтауда оны танытып тұрған мағыналар мен
сөйлемдерге, дискурсқа сүйенеміз. ... ... ... ... да
танылады. Бірақ ол мазмұн – жадыда саналы түрде автоматты сақталған форма.
Концепт – сөзден туындайтын ... ... ... ... ұсыну
бірлігі. Концепт – бұл жалпы мағына емес, ал жалпы ... ... ... ... деп тани алмаймыз, себебі, ол бірде бейне ретінде,
бірде жалпы идея ... ... ... ... ... концепт
қалыптастырушы материал ретінде ... ... ... да концепт
терминіне түсінік беруде санадағы менталды бейнелерден ... ... ... ... тиек ... Концепт термині анықтау сөз мағынасының
қалыптасуына үңілуден туындайды.
М.В.Никитин концепт ... ... ... ... ... - ... ... тілдік мағынаның мазмұны ретінде ... ... ... ... референт, сигнификат, коннотат шеңберінде
зерттеу концепт туралы алғашқы, тар түсінік деп танылады.
Концептіге осындай түсінік беру ұғымға семантикалық және ... ... ... ... ... ... зат ... құбылыс
атауының денотаттық, сигнификаттық коннотаттық және түрлі семалық құрылымын
түсіндіруді көздесе, ... ... – бір ... ... ... мазмұнын анықтауға бағытталады. Демек, лексемаға – мағына тән
болса, концептіге – мазмұн тән.
Когнитивтік ғылым ... ... ... ... ... ... әрекеті арқылы қалыптасып, психикалық менталды
қабілеттер негізінде танылатыны айқындалды. Кең ұғымда, концепт – ... ... мен ... ресурстар қызметі арқылы индивидттің
тәжірибесі мен ... ... ... ... ... ... тұжырымдар мен зерттеулерді сараптау нәтижесі
оның қалыптасуы мен танылуының мынадай басты қағидаларын анықтауға ... ...... ... ... болмыс (С.А.Аскольдов-
Алексеев; Чесноков; Е.С.Кубрякова). «Концепт – бұл ... оның ... ... Ішкі сөйлеу барысында санада қалыптасқан ұғым ... ... ... ... оның ... ... элементі ретінде
ойдағы алғашқы түсінік – менталды сигналдар көмекке келеді». Бұл ... ... ... – зат не ... ... қарым-қатынасы
қалай, олар қалай топтастырылады, қалай категорияланады деген мәселелерді
айқындайтын менталды репрезентация». Концепт – бұл ... ... ... ие, әрі ұсақ ойларға бөлінбейтін ойлау бірлігі, яғни ішкі ... ... ... ... ... адам санасының және ой-
өрісінің қабылдау бағыты бойынша сипатталады», - деп ... ...... ... ... мен ... ... (таңбалар) жиынтығы. (Чубарян, Р.И.Павлиенис, А.П.Бабушкин)
«Концепт ұқсас заттар мен ... ... ... ... ... мен ... ... екі объектінің де ортақ
белгісі концепт қалыптастыруға негіз болды». «Концепт белгілеуге ... бар ... ... ... ... ... – бұл ... бір
сөзді айқындайтын түсінік, бөлім, ассоциация шоғыры».
3. Концепт – ақикат дүниенің мәдени бейнесі. Демек ... бір ... ... мәдени танымы сол дәуірдің мәдениетін анықтайды. А.Н.Арутюнова,
М.М.Копыленко, А.Н.Мороховский пікірінше, ... аясы ... ... белгілерін білдіре алса, әрбір тірек сөз концепт бола алады.
С.Лихачев концептосфера ... ... ... ... сүйену арқылы
айқындайды. Концепт-1 – ... ... ... ...... ... тірек сөздер. Дегенмен қазіргі таңда тіл білімінде
концепт терминін айқындайтын үш бағыт қалыптасты:
1-бағыт. ... ... ... ... қарастырып, адамның менталды дүниесіндегі мәдениеттің қайнар
көзі деп таниды. «Концептіні танытуда тіл басты ... ... ол ... ... ең ... ... таңбалау үшін қажет», - ... ... ... Н.Д.Шмелев). Концептіні тану үшін
оның мазмұнын алатын негізгі құрал – тіл таңбасының семантикасын ... ... бұл ... ... семантикаға сүйенеді.
3-бағыт. (Д.Лихачев, Е.Кубрякова). Концепт тек сөз мағынасынан туындап
қана қоймайды, сөз ... ... ... халықтық, тұлғалық
тәжірибелер мен аялық білімі, көрген, білген ақпараттары, танымдық дүниесі
арқылы қалыптасады. Яғни ... ... ... сөз ... делдал білімдер жиынтығы.
Бұл зерттеулерден шығатын нақты тұжырым: концепт – бұл ақиқат дүние
туралы санада ... ... ... Ол ... ... ... ... берілуі мүмкін. Әрине бұл адамның жеке танымы мен жүйелеу
қабілетіне байланысты.
Тіл білімінде концепт кешенді ... ұғым ... ... ... Лингвомәдениеттанымдық аспектіде, концепт – ақиқат дүниенің
санадағы мәдени, рухани, ... ... ... ... ... танылады. (Н.Д.Артуюнова, А.М.Мороховский, Д.С.Лихачев т.б.).
2. Психолингвистикалық ... ...... ... ... ... ... жадыда сақтау, көру, есту, ұғыну, сезу)
арқылы қабылданған ... ... ... ... танылады.
(Р.И.Павлиенис, Дж.Келли, Дж.Каган).
3. Лингвокогнитивтік аспектіде, концепт – ақиқат дүниенің санада жан-
жақты жинақталып ... ... мен ... семантикасы
арқылы танылған көрінісі (бейнесі). Әрбір концепт тіл арқылы көрініс
табады, концептіні ... ... ... ... ... (Е.Н.Кубрякова,
А.Вежбицкая). Дүниені танытатын әрбір сема санада фрейм, сценарий, ойсурет
схема секілді фонға салынған ситуациялар мен ... ... ... ұғымына берілген тұжырымдарды зерттеу ... ... ... ұсынуға негіз болды:
– концепт дүниенің кұндылықтарын танытады;
– концепт санадағы дүниенің мәнін бейнелейді;
– тіл ... ... ... ... деңгейін танытады;
– белгілі бір ұлттың мәдени деңгейі мен менталитетін ... ... ... ... ... ... ажыратады;
– тұлғаның өзіндік танымдық стилін айқындайды;
– концепт – адам тәжірибесіндегі идеалды ... ең ... ... – білімді тарату, сақтау және оны ... ... ...... бір ... болмыстың негізгі ұясы.
Концепт – адам әрекетінің әрбір болмысын, ... ... ... Ол сөз ... ... ... адамның өзіндік жеке
және ұжымдық (халықтық) тәжірибесінен ... ... ... ... ... ... әсермен толығып ... ... ... ... әр ... ... ... қоршаған әлем және тіл туралы ақпараттарды сақтау мен берудің
әмбебап бірлігі концепт болып табылады. Концепттер ... ... ... ... негізіне де жатады. Концепттің әмбебап қасиеті
қабылдаудың біртұтастығы, ... ... ... қоса оның
элементтерінің бүтінге қатысты изоморфтығы болып табылады.
Концепт когнитивті лингвистиканың кілт термині ... ... ... ... сан ... ... ұлт ... тікелей
байланысты, сондықтан ол өмірлік тәжірибе арқылы ... ... кез ... сөз, зат пен ... адам үшін ... маңызы,
құндылығы бар. Бірақ зат немесе құбылыс тілде ... ... және ... ... фразеологизмде бекиді. Концептің мазмұны тілде
көрініс табады, біз оны тілдік материалды талдау ... ... ... ... ... ... концепті білдіретін тілдік
бірліктерде әлеуметтік компонент ... ... ... ... құрамына
құндылықтан басқа, ұғымдық және образдық элементтер де кіреді. Ұғымдық
элемент шындық және ... ... ... туралы концептің құрылуына негіз
болатын фактуалды ақпараттан құралады. ... ... ... оның ... ... ... танылуында.
Мәдени концепті Д.С.Лихачев барлық мағыналар мен ... ... ... ол ... жеке ... ... ойланып,
сөйленгенде пайда болатын түсініктер, образдар, ойлау ... ... ... емес түрдегі қабылдау мен ойлаудан тұрады деген.
Ұлттық концептілерді идеал ретінде қарасақ, ол сол тіл өкілдерінің,
бәріне ортақ, ... ... ... ... ал ... ... бір
этнос ішінде бірнеше мәдени-тілдік социум ... ... ... ... жасалады.
Концепт тек қоғамда ғана ... ол сол ... ... ... мәдени ақпаратты сақтаудағы негізгі формасында концепт
және табиғи тілдің сөздері болады, бірақ адам ... ... ... ... ... ықпалында қалуы мүмкін. Адам үнемі сыртқы
факторлардың ықпалында ... ол онын ... ... мен ... етуі ... ... концептілік өріс концептің образдық, ... ... ... ұлттық жүйесін нақты ақпарат
көлемін, сол мәдениет деңгейінде қарым-қатынас жасауға қажетті сол ... ... ... ... ... концепт - сананың элементі,
менталдық бірлік. ... ... ... пен ... ... ... атқарады.Санаға мәдени ақпарат түседі, ол електен өтеді, өңделеді,
жүйеленеді. Сана ... ... ... жауап береді.
Қазіргі кезеңде когнитивтік лингвистиканың негізгі термині концептіге
қатысты ... көп ... ... Әсіресе ресейлік лингвистер
концепт ұғымына басты назар аударуда. Концептінің көмегімен қатардағы адам
сол мәдениетті ... ... ... ... ... мәдениетпен
байланысты.
Концепті қарастыру үшін ең алдымен ол ұғымның мағынасы ... ... ... ... менталды бірлік: 1. Адам тәжірибесінің әдемі
көрінісіндегі кішкентай бірлік; 2. Ол білімдерді ... ... ... ... бірліктері; 3. Концептінің қозғалмалы шегі және ... бар; 4. ... ... оның ... өрісі
прагматикасын білдіреді; 5. ... ... ... ... жүйе құра отырып, әлемді адамның басында көрсетеді, ал адам
тілінің ... осы ... ... ... шығармалардағы «концепт» - көркем шығармалардағы ... Бұл ... ... жеке ... ... ... «Кең ... концепт санадағы – менталды ... ... ... ... ... ... тәжірибесі мен білімін
танытатын ақпараттық құрылым». /3 , 85/.
«Жол» ... ... ... ... таңбалар
арқылы санада бейнеленіп фреймдік құрылымға салынады.
Санадағы стереотиптік түсінік ... ... ... Түсінік
стереотиптер бейне – стереотип, стереотиптік ситуация ... Адам ... ... ... ... және ...
бейнеге салынып жадыда сақталады.
Концептілік жүйе қалыптастыруда санадағы ішкі құрылымдар белгілі ... ... ... ... ... ... ... оқиғалар (экспозиция) олардың әрекеті арасындағы байланысты
қалыптастырады.
«Жол» концептісі концептілік жүйе мен ... ... ... ... ... Жол ұғымына қатысты ассоциативті, стереотиптік
түсінігінің эмоционалдық, атрибутивтік ... ... ... ... ... этнос өмірінен танымдық ақпараттар алуға болады. /4, 88/.
А.Ислам: Лингвомәдени ... ... ... орны бар. Орыс тіл ... «понятие» мен «концепт» терминдерінің
ара жігін айқындаған ғылыми мақалалар аз ... Ал ... тіл ... бұл ... ... ... талас болғанмен, «ұғым» деп те,
«концепт» термині түрінде де ... ... ... ойдамыз. Ал енді
«концепт» дегеніміз ол біздің пайымдауымызша, адам ... ... ... ... ... айтқанда, дүниетаным негізінде белгілі бір ұрпақтан-
ұрпаққа ... ... ... құндылық.
Сөйтіп, олар «концептілер ... ... ... ... ... құрайды – дейді. /5, 2/.
«Концепт» мәселесінің теориялық негіздері Д.С.Лихачев, ... ... В.В. ... ... В.А.Маслова,
Я.А.Гуревич, А.Вежбицкаяның еңбектерінде әр қырынан қарастырылады. Қазақ
тіл білімінде тілдік ... ... ... ... ... ... түрлері М.Күштаева, С.Жапақовтың, К.Күркебаевтың,
Г.Зайсанбаеваның, А.Әмірбекованың т.б. ... ... Осы ... ... ... түрлі
анықтамалары, оның маңызы көрсетілген.
Концепт табиғатын түсінуді қиындататын жағдай - оған ... ... мен ... болуында. Олар: концепт, ұғым және мағына. Бұл үш
терминнің дефинициялары қазіргі таңда теориялық тіл біліміндегі аса күрделі
де даулы ... ... пен ... оның ... ... ... В.А.Маслова өз еңбегінде: «Ұғым ... тек ... ... оған ... ... барлық компонент ене
бермейді. Концептінің ... ... ... ... көрінеді» - дей отырып, концепт пен мағына біржақты ұғымдар
еместігін, себебі, ... ... ... ... ... ... сөз ... концептінің бір элементін танытатынын, концептіні анықтауда оны
танытып тұрған мағыналар мен сөйлемдерге, дискурсқа ... ... /6, ... ...... ... ... байланысты ойлау
үрдісінің нәтижесі. Концептілердің, жалпы алғанда инварианттық ... – көп ... ... ... болғандықтан, әр концептіде
өз ерекшеліктері мен айырмашылықтары болады. Концептілік жүйе – ... ... ... ... ретінде қарастырылады. Демек концептілік
жүйе субъектінің аялық білімін, этномәдени ... ... ... мұра ... ... құндылықтары мен ұлттық ерекшеліктерін
танытады.
Н.Д. Арутюнова мәдени концептілер ... ... ... ... – бұл ең ... ... ... терминдердің
қарапайым сәйкестігі (үйлесімі). Осы ұғымды білідретін тіл бірліктері
ғылыми, философиялық, мәдени ... ... ... ... ... ... ... таңбасы бола алады», - деп
түсіндіреді.
Концепт – ... ... ... ... ... ... табылады және ғылыми бағыттарға сәйкес трактіленеді: логикалық санат
(Р. Павиленис, Ю.С. Степанов), ... ... ... ... ... ... бірлігі (Ф.Фархутдинова), ұлттық
менталитеттің негізгі бірлігі ... ... ... ... қай ... мәдениетте болмасын, саны жағынан ғалым
Ю.С.Степановтың айтуынша, елу ...... ... бір ... ... да ... ... болып табылады.
Концепт қандайда бір ауқымды идеяның сан ... ... ... ... ... Оның ... ... тіл мен
бейнелі ойлау заңдылықтарының сабақтастығынан туындайды.
Концептіні «адам санасындағы мәдениет қаймағы» деп қарастыра отырып
(Ю.С.Степанов), зерттеушілер кез ... ... және әр ... ... базалық концептілерді белгілейді. Алайда олар тек жалпыадамзаттық
қана емес, сонымен қатар ұлттық ... ... ... болып
шындық пен шынайылық, тәуелсізідік – бостандық, адам мен ... пен ... ... интеллигенция және т.б. табылады. Бұлар
контекстерде сананың түрлі ... ...... ... ... ... ... әдеби және
ғылыми, практикалық.
Р.И. Павиленис пікірі бойынша, концептуалды жүйеге ... ... ... ... ... ... ... жаңа
концептелерді еңгізуге негіз болады;
2) концептуалды жүйені ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде болса да,
енгізілген концептіні жүйедегі басқа концептілер түсіндіріп отырады, бұл
жаңа концептілердің ... ... ... ... қамтамасыз
етеді.
Г.И. Павиленис пікірі бойынша, тілдің көмегі арқылы ... ... жеке ... мүмкін немесе өзекті тәжірибесіне
жатады.
Г.И. Павиленис ойынша, концептуалды жүйенің мәні жеке ... ... ... ... ... ... терминдік мағынасы әр ғылым саласында әр түрлі.
Адам күнделікті өмірде тағдыр, шындық, парыз, ... ... ... сөздерді қолданса да, олардың мағынасын анық түсіндіре алмауы мүмкін.
Ол ... ... ұғым – ... түсіндіру адамның тілде беру
тәжірибесіне ... әр ... ... ... ... ұғымын түсіну арқылы жеке адамнан бастап,
қоғамдық – ... ... бір ... ... ой - ... ... ... Бұл сөздер рухани мәдениеттің
басты – басты ұғымдарын оның элементтері ретінде таңбалай ... ...... да ... Бұл өз кезінде бұрынғы түсіндірмелерді жаңа
қырынан бағалауға әкеледі.
В.В. Колесов концепт ... ... ... ... ... ... ... келіп былай дейді: «Концепт – ... ... ... нүктесі, сонымен бірге дамудың ең соңғы шегі.
Мәдени таңба ретіндегі сөз мағыналарының даму нәтижесіндегі алғашқы ... ... яғни ... ... ... ... ұғым ... бола
алады». Бұл теориялық жақтан барлық сөздер мәдени мағыналы бола ... ... ... түседі және сөздің мәдени – тілдік табиғатын ... ... ... ... нақтылайды.
Мәдени концепт сөздердің аясы нақты, жинақтаушы заттық лексиканың
есебінен кеңейе алады. Мысалы, жол, жолың ... ақ жол т.б. ... пен ... ... ... мен ... атаулары
жекелеген ұлттың өзіндік менталитетіне байланысты ерекше концептілік мән
алуы ықтимал. Сөйтіп, заттар мен құбылыстарды таңбалауша ... ... ... ... пайда болу кезеңінде, концепт оның «ішкі ... ... ... ... ... оған ... бар мағыналарды жаңа сөзбен
бірге пайда болған жаңа ... ... ... ... ... ... ... концепт бірде концепт – бейнеге (егер ол ... ... ... ғана ... ... ... ... оның мазмұндық жағы
дамыса) түрленіп отырады.
Концептті жеке сөздердің семантикалық көрінісін түсінудің кілті
ретінде, ал ... ... ... ... ... ... кілті
ретінде қарастырамыз. Ғалам бейнесінің вербальді сипатын ... ... ... ... бар. ... ... болмысын анықтайтын табиғат пен
қоғамдағы құбылыстардың нақты көрінісі.
Ю.С. Степанов ... ... в ... мире ... не виде
четких понятий, а как «пучок» представлений, понятии, знаний, ассоциаций,
переживаний, который сопровождает слова: «концепты не ... ... ... Они – предмет эмоций, симпатий и антипатий, а иногда и
столкновений», - дейді.
Мағына тек тіл ... ғана ... тіл ... ... ... тіл білімі мен логика саласындағы логикалық қатынастар жүйесінде
анықталады, - деп ... ...... ... ... ... ауқымы кең дүние, – деп таниды
Концепт сөздің қолданылуы мен ... ... ... беретін
кейбір негізгі когнитивтік негіз (мән) ретінде сипатталады.
Концепт сөздікте – ұғым мазмұны; ой, түсінік; 1) ... ... 2) ... 3) заң ... ... 4) ұрық қабылдау; 5) сөйлем,
ал энциклопедиялық сөздікте бұл ... сөзі – ... ... ... яғни «ойдағы ұғым, идея» деп анықталады.
Д.С. Лихачев, В.В. Колесовтардың анықтауынша «концепт жалпыланудың
(абстракциялану) жоғарғы ... ... ... элементі иерархиялық
біріккен құрылым». Концепт сөз бен олардың мағынасын ... ... ... ... ... ... объективтенеді, - дейді
С. Жапақов.
Ә. Абақан: «Концепт (ұғымын) сөздің ... ... ... ол ... (абстракцияның) ең жоғары деңгейін білдіретін ұғым –
концепт емес – «оқиға, процесс, дерек» туралы ... ... ... ... ... ... ... яғни нақтылы мағынаға қатысы
анықталуы тиіс», - дегенді айтады.
М. Күштаева өзінің ғылыми – ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің ғана тірек сөзі ретінде
«мәдени концепт» термині қолданылады. Ал логикада концепт ... ... ... пен ... ... кейде бір нәрсе деп ұғынылады. Концепт пен
ішкі форма ... ... ... айтып, М.Т. Күштаева былай
дейді: «Бұл терминдер сөздің алғашқы мағынасын, ұлттық мәдени – ... ... ... ... болып табылады. Осылайша, бұл ... ... ... орта мен ... тілдік санасына дәнекер бола алады.
Олардың айырмашылықтары ... мен ... ... ... ... ... жоғалып кете алады, ал концепт әрқашан сөзбен ... өмір ... Ішкі ... мен ... ... аталған айырмашылықтар мына
ұғымдардың қолданылу аясында болады: мағынаның ... ... сөз ... ... айтылады; ал сөзді тудырған және оны мәдени – тілдік контексте
ендірген алғашқы ... ұғым ... яғни ... ... ... ... онда ... термині қолданылады.
1.1 Концепті құрылымы және оны сипаттау әдістемесі
Концептінің құрылымы күрделі. Оның құрылымына этимология – ... ... ... ... тарихи; қазіргі ассоциация; баға; коннотация енеді.
Концептінің құрылымдық көрінісінің бірі фрейм формасы арқылы танылады.
Фрейм теориясына қатысты американдық ... ... ... ... ... бір ... ... көріністеріне арналған ақпарат
құрылымы, оны ... ... ... тор ... елестетуге
болады».
З.Д. Попова, И.А. Стернин адам санасындағы когнитивтік концепт:
1) оның тікелей сезімдік тәжірибесінен - ... ... ... ... ... ... әрекеті пәні;
3) адам санасында концепті түрінде өмір сүретін ой операцияларынан;
4) тілдік ...... ... ... ... ... ... мүмкін);
5) тілдік бірліктерді саналы түрде түйсініп, тану арқылы қалыптасады.
Концепт объективті және субъективті әлемнің жекелеген белгілерінен
тұрады. ... жеке ... ... ... жас ... ... ... және жалпы ұлттық (жан, мұң, отан). Концепт: қатпарлы
қабаттардан тұрады, және әр ... ... ... ... ... яғни ... ... мүмкін. Олар (қабаттар) сондай-ақ, тарихи
тұрғыда әр түрлі қабаттардан және ... болу ... шығу тегі ... ... әр түрлі болып табылады. Соған байланысты оның ... бар. Ол ... ... ... ... ... ... Қосымша (пассив; тарихи) белгі;
3) Ішкі (әдетте санамен түйсінілмейтін) формасы.
Ішкі форма, яғни ... ... ... ашуы ... ол ... (ұрпақтан – ұрпаққа) арқылы ... осы ... ... ... ... қабаттар пайда болған.
Негізгі пәрменді қабат – сол мәдениетті тұтынушы ... ... ... ол ... ... ... ... пассив қабат – бұл
қосымша қабат, мәдениетті тұтынушы ұлттың ... бір жеке тобы ... ... ... ... ... ... концептосферасына
жатады);
Концептінің ішкі формасы (күнделікті ... ... ... мәлім) мәдениетті тұтынушы көпшілік үшін концепті бөлігі болып
табылмайды, мәдени элементтерді түсіндіруші ретінде қабылдайды.
Лингвомәдени концепті көпөлшемділігімен ... Әр ... ... ретінде мағыналық мазмұннан бөлек, адамның сол ... ... ... ... және ... компоненттерді қамтиды;
1. Жалпыадамзаттық немесе әмбебап.
2. Ұлттық мәдени (адамның белгілі бір ... ... өмір ... ... ... ... бір әлеуметтік топқа жатуына
байланысты);
4. Топтық (тілдік ... жасы және ... ... белгілі бір топқа
жатуына байланысты).
Индивидуалды – жеке тұлғалық – адамның жеке басына тән қасиеттеріне
байланысты білім, тәрбие, психофизиологиялық ... жеке ... ... да кең ... ... ... құрылымын келесі түрде
танытуға болады: ең орталығында негізгі ұғым, яғни ... ... ... ... және жеке тәжірибенің, ... ... ... ... ... ... табылады.
Ю.С.Степанов «Әдіс туралы мәселе – бұл концептінің мазмұны мен ... ... ... ... ... ... әр түрлі ғылым
мәліметін өзара сәйкестендіріп, үйлестіріп және ... ... ... Ю.Н. ... ... семантикалық жалғастық табуының
мәнісін тілдегі сөздердің семантикалық тұрғыда бір – бірімен ... ... ... ... ... бұл ... ... – Д.Ж.Лакофф пен М.Джонсонның метафоралық талдауы. Олар метафораның
когнитивті операциялардағы ... ... яғни ... ... ... образды схемасының басқасына ауысуын ... ... ... ... ...... міндет.
Р.М. Фрумкина, Р.А. Маслова концептегі ядро мен периферияны ажыратады.
Ядро – лексеманың сөздіктегі мағынасы.
Периферия – субъективтік тәжірибе, лексеманың ... ... ... ... мен ассоциация. Концептінің мән – мағыналық
көлемін анықтау үшін келесі міндеттер алға қойылды:
1. Концепті қатысты болып ... ... ... ... ... ол ... мәтінде болса, ол соның негізінде жүргізіледі.
2. Концептінің сол ұлттың ... ... мен ... ... бейнесінде
алатын орнын энциклопедиялық, лингвистикалық сөздіктерге ... ... ... оның сөздіктегі дефинициясы оның ядросы болып табылады.
3. Оның (концептінің) этимологиясына үңілу, ерекшелігіне көңіл аудару.
4. Сөздікте сөздің ең ... ... ал ... ұғым туралы ғана түсініктеме берілетіндіктен концептіні талдауда
түрлі ... ... ... ... ... философиялық,
публицистикалық, мақал – мәтел т.б.
5. Алынған ... ... ... ... ядросының)
ассоциативті байланыстары туралы талдаумен салғастыру керек.
6. Егер талдауға мәдени маңызды концепті алынса, ол ... ... ... ... және бейнелеу өнерінде, әуендерде, мүсін өнерінде
т.б. түсінілуі, талқылануы керек.
Сөйтіп, ...... ... ол ... – дефинициялық
мәндермен бірге, коннотативтік, образдық, бағалауыштық, ассоциативтік
сипаттарға ие. Осы ерекшеліктердің барлығы ... ... орын ... ... ... қарай оны сипаттау әдістемесі де әр
түрлі болуы мүмкін. ... ... әр ... ... бар: схема, фрейм
немесе сценарий.
Зерттеу әдістері. Тақырыптың ... және ... ... ... диахрондық – синхрондық тұрғыдан сипаттама, ... ... ... ... ... ... әдістері
қолданылды.
1.2 Концепт - әлемнің тілдік бейнесінің негізі
Адамның өзін қоршаған әлеммен ...... ... Оның ... танымы құрылады, әлем моделі жасалады.
Әлем бейнесі – бұл адам болмысын сипаттайтын іргелі ұғымның бірі.
Соңғы 10 ... ... ... ... тілде тіркелген
біртұтас бейнесінің адам санасында бейнелену мәселесі көтерілуде.
«Әлем бейнесі» термині шетелде XIX – XX ғ. ... ... ... XX ғ. 60 ... әлем ... ... аясында алғашқы
модельдеуші жүйені (тілді) және ... ... (миф, дін, ... ... ... өнері, сәулет) зерттеуде қарастырыла бастады. /7, 62/.
Әлем бейнесі – адам ... ... оны ... адам өз ... етеді. «Адам әлемнің өзіне түсінікті, қарапайым бейнесін қандай-да
бір тәсілдер арқылы жасауға тырысады. Ол осы ... оның өзі ... ... келеді. Осы тұрғыда суретші, ақын, философ,
жаратылыстанушы ... ... ... ... ... «әлемнің тілдік бейнесі» терминологиялық
тіркес ретінде ... ... ... ... ... ... тіл мен шындықтың арасында тығыз қарым-қатынас жоқ. Бұл көзқарас
Б.А.Серебренников пікіріне сәйкес келеді. Б.А.Серебренников: «Тіл ... оны ... ... ... - ... Бейнелеудің
нәтижесі концепт болып табылады. Әлем бейнесі өте ... ... ... ... ... ... әрбір индивидке тән, адамдардың өзара
түсінігін қамтамасыз ететін константтар да ... – бұл адам және оның ... орта мен ...... ... бейнесі – қоршаған орта мен адам туралы ... ... ... бейнесі кеңістіктік (жоғары – төмен, оң – сол, шығыс – батыс,
алыс – жақын, уақыт – ... ... ... т.б.) ... көмегімен
танылады. Оның қалыптасуына тіл, дәстүр, табиғат пен ландшафт, тәрбие, оқу
және т.б. әлеуметтік факторлар ықпал ... Әлем ... тек ... ... оны ... ... бейнесін де қамтиды. Әлем бейнесі
мифологиялық, діни, философиялық, ... ... ... ... Ол, ... әлемнің қандай да бір фрагментінің ғана бейнелеуі де
мүмкін.
Тілдік ұғымның ... ... бері ... ... ... және әлем ... елестің тілде бейнеленген жиынтығы ... ... ... ... ... тіл қабылдау мен
ұйымдастыру тәсілін, яғни ... ... ... көрініс тапқан мағыналар көзқарастың біртұтас ... яғни ... ... ... Бұл ... ... ... түрде жүктеледі. Белгілі бір тілге тән шындықты
концептуализациялау тәсілінің әрі әмбебап, әрі ... ... ... әр ... тілдерді тасымалдаушылар ... ... ... ... ... ... ... Басқа жағынан
қарасақ, әлемнің тілдік бейнесі аңғал (наивный), себебі көптеген қарым-
қатынастарда ол ... ... ... ... ... ... тілде
көрініс табатын қарапайым түсініктер айтарлықтай қарапайым емес, көп
жағдайда олар ғылым секілді ... және ... Оған ... ... ... ... түсінік жатады. Онда көптеген мыңжылдықтар аралығында ондаған
ұрпақтардың тәжірибесі жатыр. Олар осы әлемде сенімді ... ... ... ... секілді, әр түрлі тілдерді бейнелейтін ... өз ... ... та, ... та болып тұрады. Тілдік
бейнелер ... ... ... ... ... бар, ... тілдерге аударылмайтын сөздерден және сол тілге
тән ерекше концептіден ...... әлем ... білімінің өмір сүруі мен ... ... ... формада басылып қалған жиынтығы түрлі ғылыми
концепцияларда ... ... ... ... ... ... ... тілдік моделі», не реалды әлемнің ... әлем ... мен осы ... белгілеушісі ретіндегі әлемнің
тілдік бейнесі арасындағы қатынас өте күрделі ... ... ... ... ... ... мен адасушылықтан алыс болмағандықтан, оның
концептуалды әлем бейнесі үнемі өзгеріп отырады. Бұл тұрғыда ... ... бұл ... мен ... ұзақ ... өз ... ... Яковлеваның пікірінше бұл 1-ден, типологиялық зерттеу; әлемнің
славяндық тілдік әлемі және т.б. 2-ден, халықтың рухани мәдениетін ... ... ... ... ... 3-ден, тілдің жекелеген
жақтарын зерттеу, ... ... ... ... ... ... Әлемнің концептуалдануы тілден танылады, осы
тұрғыда тіл әрі - ... әрі ... ... ие. ... ... бейнесін келесі тұрғыда зерттеуді В.А. Маслова ұсынады: 1. сол ... тән ... ... (жан, қайғы, тағдыр, еркіндік, ұят т.б.
орыстарға тән ... 2. ... ... ... ерекше
коннотацияларды зерттеу; 3. бір тұтас әлемге «аңғал» көзқарас немесе әр тіл
әлемді қабылдаудағы ... ... әдіс – ... ... ... этнос тілінің мазмұндық жағында көрініс табады.
Адам қоғамда тіршілік ете отырып, өзінің концептуалды жүйесін тек ... ... ғана ... тіл ... да ... ... «Адамдар әлемді өзінің ана тілі арқылы таниды деген
болжам айтады. Сондай-ақ, олар «Тілдер бір – ... ... ... ... ... ажыратылады» - дейді. Яғни түрлі тілдерде сөйлейтін
адамдарда ойлау жүйесі де әр ... ... және ... бейнесінің ара қатынасына байланысты
мәселелерді шеше келе лингвистер базистік когнитивтік концептілерді ... ... ... және ... ... ... Әмбебап концептілерге
кеңістік, уақыт, сан, достық т.б. жатады.
Әлемнің бейнесі өз кемеліне жетпеген нұсқаларында ... ... ... бірлігі, бөлімдердің үндестігі сипаттайды. Тілдегі
метафоралардың құрылымына сәйкес ... ... ... ... түріктер үшін әлемнің бейнесіндегі негізгі символдардың бірі - ... Бұл ... ... ... ... ... ... тапқан, мұндай
өзгеріске этно-әлеуметтік-мәдени орта ықпал еткен. Біз әлем туралы толық
бейнені қайта қалпына ... ... ... ... ... ... шығармаларына иек артамыз. Бәйтеректің қылқан жапырағы
С витамині мен каротинге бай шикі зат (С. ... ... ... ... әлемнің тілдік бейнесін қарастыру
мәселесінің ... ... ... Ю.Д. ... өз ... Ол ... ... төменде берілген.
Табиғи тіл әлемді қабылдау және ұйымдастыру тәсілін бейнелейді. Ондағы
көрініс тапқан мағыналар көзқарастың біртұтас ... ... ... ... міндетті түрде жүктеледі. Бұл әлемнің тілдік бейнесі
деп ... Ол ... кей ... ... ... бейнесінен
ерекшеленеді. Солай болғанның өзінде, тілде ... ... ... ... емес: көп жағдайда олар ғылым секілді күрделі және
қызықты. Әлемнің қарапайым бейнесін ... ... екі ... ... ... ... тән жеке концептілер, өз кезегінде лингвомәдени
изоглостар зерттелінеді. Бұл ... және ... ... ... жол ... ... көрсетуге болады. Басқаша
қарағанда, бұл ... емес ... ... ... ... ... ғана тән ... мен әлемнен ғылымға дейінгі көзқарасты ... ... ... ... ... ... жеке
өздері емес, бүтіндей диалектілер зерттелінеді. Алайда, мұнда ұлттық
ерекшелік ... ... ... ... дәл ... ... бейнесіне
түседі. Бүгінгі таңда ғалымдарды осы тәсіл қызықтырады. Ю.Д. Апресян оның
негізгі ерекшеліктерін бөліп ... ... ... тіл ... мен ... ... бейнелейді.
Ондағы: көрініс тапқан мағыналар көзқарастың біртұтас жүйесіне ... ... ... ... Бұл ... тіл ... түрде жүктеледі. Ертекте грамматикалық мағына лексикалық мағынаға
қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... де ... түрде тәртіппен орналасатыны мәлімделді.
2. Белгілі бір тілге тән шындықты концептуализациялау ... ... әрі ... ... бар. ... әр түрлі ... ... ... ... арқылы әлемді әрқалай көруі
мүмкін.
3. Әлемнің қарапайым бейнесінде қарапайым геометрияны, ... ... ... ... ... ... ... т.б. бөліп көрсетуге болады.
Әлемнің тілдік бейнесі ұғымға өзара байланысқан, бірақ әр ... ... ... тіл ... әлемнің бейнесі «ғылымға» қарағанда өзгеше (сонымен
қатар, әлемнің қарапайым бейнесі деген ... де ... ... ... тіл өзінің бейнесін өзінше суреттейді.
Әлемнің тілдік бейнесін қалпына келтіру - лингвистикалық семантиканың
ең маңызды тапсырмаларының бірі. ... ... ... ... ... ... екі ... сәйкес екі бағытта жүргізіледі: бір ... бір ... ... ... ... сараптау негізі. Бұл
берілген тілге әмбебаптылық әкеле ме, ... ... ... ... ... - ... келе ме оған қатыссыз. Екіншіден, ... ... жеке ... ... оның екі қасиеті бар: олар берілген
мәдениеттің «бұлағы» болып табылады және сәйкес ... ... ... ... ... ... ... немесе тіпті болмайды, бірақ
дәл сол ... ... ... ... мағыналық компоненті болмайды.
Соңғы жылдары отандық семантикада екі тәсілді де интеграциялау бағыты дамып
келеді. Оның мақсаты мәдениаралық перспективада ... ... ... ... ... ... әлемнің тілдік бейнесін
кұру болып табылады.
Жол концептісі ... ... ... ... ... ... жол ... ақ жол, жолың болсын, жолыңа гүл
бітсін және т.б. ... ... ... ... ... оны ... бір ... өзгертеді,
олар логикалық тұрғыдан бір-бірімен байланысып, концептуалды жүйе құрайды;
концептуалды жүйе қайта құрылады, ... ... және ... ... ... Бұл сана-сезімдегі өзгеріс ... ... тән ... түсіндіріледі. Жүйенің бөлігі болып табылатын
концепт басқа концептілердің ықпалына түсіп, өздігінен ... ... ... ... саны да, ... мен мазмұны да өзгереді.
Сана-сезімдегі концептуалды ... ... ... ... ... береді, мұнымен жүйеге тән логикалық қасиет байланысты.
Бұл қасиет бір концептіден екіншіге өтудің логикалық мүмкіншілігін, ... ... ... жаңа концептілерді құруды анықтайды. Жүйенің
логикалылығы оның өз ішінде жаңа концептілердің құрылу мүмкіндігін береді.
Ол ... ... ... ... ... ... ауысуы
қажет. Бұл құбылыс адамның концептуалды жүйесіне абстрактілі ұғымдарды
енгізу мүмкіндігімен түсіндіріледі. ... ... ... ... ... ... емес. Концептуалды жүйе жайында айтқан кезде, біз
олардың адам сана-сезімінде ... ... ... бөліп
көрсетеміз: вербалды емес (тілге дейінгі кезең) және вербалды ... (бұл ... ... ... ... және жаңа білім алумен
байланысты) ... ... өзін ... ... ... нәтижесінде оның әлем
туралы танымы құрылады, әлем моделі жасалады.
Әлем бейнесі - бұл адам ... ... ... ... ... ... бейнесі адамның әлем туралы танымы, зерттеуі негізінде
құрылады. Егер әлем - бұл адам және оның ... ... ... әлем ... - қоршаған орта мен адам ... ... ... ... Р.И. Павиленис сияқты философтар мен Ю.Н. ... ... В.И. ... Г.В. ... ... В.И. ... т.б. ... әлемнің концептуалдық және тілдік
бейнесін бөледі. «Әлемнің концептуалды бейнесі» ... ... я ... ... ... ... «Әлемнің тілдік
бейнесі» ... ... ... ... - ... әлем туралы білімінің өмір сүруі мен қалыптасуының
тәсілі. Білімнің тілдік ... ... ... ... түрлі ғылыми
концепцияларда біресе «тіларалық әлем», ... ... ... ... ... ... ... «әлемнің тілдік бейнесі»
деп аталады.
Әлем бейнесі - біртұтас, әлемнің жаһандық бейнесі. Ол адамның ... ... ... Ол адам мен ... ... пайда болады. Адам әлемді тану ... ... өз ... ... яғни оның ... белгілі бір
әлемнің бейнесі немесе әлемнің тілдік бейнесі ... Оның ... қана ... ... ғана ... сонымен бірге бейнеленген
субъектінің жағдайы да кіреді. ... әлем ... ... ... тілмен
байланысты және оны көбінесе тіл анықтайды, оны әлемнің тілдік ... ... ... ... бейнесіне қарағанда, әлемнің концептуалды бейнесі
бай. ... ... ... ... - ... өз ... әлемді
бейнелеуі. Әлемнің тілдік бейнесіне қарағанда, күрделі феномен, яғни тілге
телінген және тілдік формалары арқылы басқаша ... ... ... ... Әлемнің тілдік бейнесі әлемнің ... ... әрі ... ... ... бірліктерде байқалуы мүмкін.
Жоғарыда айтылғандарға келіп, мынадай қорытынды жасаймыз:
1. Әлемнің концептуалды жүйесі ұғымы үш дәрежеде қарастырылады: жеке
сана-сезім ... ... ... және ... ... Ұлт, ... ... ... топтардың сана-сезім деңгейінде
қарастырылатын әлемнің концептуалды ... ... ... ... ... абстрактілі болып келеді.
Қоғамдық сана-сезім дәрежесінде қарастырылатын әлемнің концептуалды бейнесі
тілдік әлем бейнесінің айнадай кескіндемесі. ... ... ... ... ... ал ... - менталды құралдар арқылы қалыптасады.
2 «Жол» концептісінің танымдық ... және ... ... ... сөз ... бола алмайды. Сөз концепт болып табылу үшін ол
өзі таңбалаған ұғым я құбылысқа байланысты сол ұлттың танымын ... ... бойы сол ... ... ... ... ... көрсету
керек.
«Мәдениет дегеніміз – адамзат баласының ақыл – ойы мен ... ... ... ... ... Бұл орайда базалық
мәдениетті танытатын ... ... ... ... ... лексеманың концепт құрудағы өзіндік лексиконы, синонимдік қатары,
ассоциациялық байланысы бар және семантикалық ... кең ... ... ... ... семантикалық және ассоциациялық өрісінде пайда
болған ақпараттың ... ... және ... ... ... /8, 11/.
Мәдениет пен қоғамға қарағанда тіл когнитивистерге адам мінез –
құлқын түсінуге ... көп ... ... ... ... ... білуге болады, және тіл оның құрылымы туралы мәлімет берумен бірге,
оны кез келген табиғи ... ... ... береді.
Мәдени сөздерді әлеумет жасайды, «сол тілдің өкілдерінің әрқайсысына
түсінікті мағынада қолданылады» яғни кез ... ... ... ... ... ... ... – тілдегі кейбір түсініктерді, ұғымдарды сол
әлеуметте бар ... ... және ... негізінде рухани сананы,
түсінікті ... ... ... сол ұлт мәдениеті, менталитеті
бейнеленеді. Сөздердің «мәдениленуі» әдет – ... ... ... ... ... ... ... мінез – құлық,
кедейлік, батырлық т.б.), ... ... ... (ән ... суға ... ... балық аулау, егін салу) негізінде де ... ... ... үшін бұл ... ... ... мазмұнға ие бола алады. Өйткені олар
қандай да бір мәдени ерекшелікті ... ... ... ... ... оның ... ретінде таңбалай отырып, сонымен
бірге олардың мән-мағынасын да қамтиды.
Сөздердің мәдени концепт қатарына енуі ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын сема, мағына ішкі ... ... ... ... ... концепт аясында қаралды.
Сөйтіп, концепт ұғымын ... әлем ... ... мәдени
түсініктері бейнеленген және атаулары бар ғаламның тілдік бейнесі ... ... жол ... ... ... әлем туралы ақиқат
болмысты бейнелейтін когнитивтік ... ... ... жөн ... ... ... мен ... түрліше сипатта болуы
мүмкін. Тар мағынасында концептілік талдауды екі мағынада түсінуге ... ... ... немесе мәдени қабаттың концептілердің ... ... ... ... ... ... ... арқылы олардың
прагматикасы мен семантикалық құрылымының талдануы. ... ... ... ... ... ... өзіндік мақсаттарымен
ерекшеленеді. Біз семантикалық талдау мен ... ... ... ... ... ... ... Семантикалық талдаудың
мақсаты – сөздердің мағынасын түсіндіру ... ... ... ... ... бейнесі туралы білім қалыптастыру және ... ... ... ... ... ... ... сол таңбаның болмыс – бітімін анықтау». ... ... ... ... әлем ... ... ерекшеліктерін сөз арқылы
ашатын кез келген тілдік талдауды есептейміз.
Этнофразеологизмдердің танымдық нышандары:
Тіл – мәдениеттің феномені, ұлт мәдениетінің көрінісі ретінде ... ... әлі де ... ... Тіл – ... күш ... тіл ... семиотикалық таңбалар (ым тілі, кино тілі, сурет ... ... ... ... ... ... оған баға ... өз көзқарасы мен ойын
білдіре алады. «Сыртқы құбылыстар әлемі ... әлем – ... ... ... ... тіл қоршаған ортадан, болмыстағы шындықтан,
адам санасы мен ойынан тыс өмір сүруі ... ... ... ... бір бөлігі болып табылады, сондықтан да тіл – мәдениеттің шындығы
мен көрінісі болмақ.
Тіл – мәдениет қабаттарындағы (діннен, ... ... ... ерекше коммуникативтік құрал, мәдениеттің рухани көрінісі, ұлттық
менталитеттің сан ... ... ... ... мен ... ... пайда болған лингвистикалық
мәдениеттану пәні ... ... ... ... ... ... ... арқылы атадан балаға беріледі, мәдениеттің ... және ... ... ... қызметімен тікелей байланысты.
Тіл білімінде сөзбен адамды сендіру, иландыру тіпті ұйытып тастау
сияқты ... ... ... лингвистикада қарастырады.
(суггестия – қатты ... ... ... ... ... фактілер қазақ
ауыз, әдебиетінде біршама жиналып, әдеби ... ... ... Мысалы, кезінде А. Байтұрсынов ауыз әдебиетінің сарындама сарын
сөзі саласын:
1. Салт сөзі
2. Ғұрып сөзі
3. ... сөзі деп үшке ... ... ... фразеологизмдердің бір тұрақты тіркесі ұйытқы
мағынаны ұстап, синонимдік ... ... ... ие ... «жол ... бағы ... сормаңдай болу, жолы байлану, ісі
оңғарылмау, ілгері басқан аяғы кері (кейін) кету, аяғы ... ... ... тию, қара ... ... бағы таю, теріс баға алу, теріске
тарту т.б.
Осы мысалдағы «жолы болмау» тіркесінің жайы қалай болмақшы. Бұл ... ... ... саны – он ... ... ... ... басқару қабілетіне ие болу сырының себебі, біздіңше аталған он түрлі
синоним ... ... ... ... ... ... тұрған
ұғым, түсінік осы – «жол болмау» тіркесі.
Қазақ ғұрпында өлім – жітім, том – ... ... ... ... ... ... жыртыс үлестіреді. Мұның бас аяғында кез
келген адамдар ... сол ... ... туыс ... Сол ... де ... бөліп, оны жыртып, дайындауда ... яғни өз ... ...... ... ұғым туған...
Қазақ ел – жұртының мәдени өмірінде еске алып, үлгі – тұтарлық, ұлттық
этиканың бір түрі – жолы ... ... ... ... Бұл ... ... ... көне (кәрі) құлақ, жолы ... көне көз, ... ... ... ... жолы ... екі ... мағынасы бар: бірі
– жасы үлкендегі болса, екіншісі - әр түрлі ... ... ... ... кез ... ... ұлт тілі сияқты қазақ халқының айрықша
ұлттық менталитетін, дүниетанымын, мәдениетін ... ... ... оның адам ... ... сан ... мәдениетпен
байланысына қарай өте ауқымды жайларды қамтитынын көреміз.
Бұл тұрғыда құқықтың мәдениет әлеуметтік – ... ... ... бірі болып табылатын жалпы мәдениеттің құрамдас бөлігі.
Ғылыми тұрғыда А.Э.Тайлор мәдениетті қоғам ... ... ... ... ... ... – сенімді, білімді, заңды, моральді, салт
– дәстүрлер мен бірге тағы ... да ... ... ... кешен
ретінде түсіндірді. Қазіргі кезде мәдениетке байланысты анықтамалар ... Оның ... ... ережелерді мәдениет ... ... бірі – В.Н. ... Ол ... ... ... қарастырып, «мәдениет – бұл адамдар өмірін жүйелеп, тәртіптейтін
нормалар мен ережелердің жиынтығы, өмір салтының бағдарламасы», - дейді.
«Жеті Жарғы» 1684-1685 жылдары ... ... ... Олай ... ... ... аса маңызы бар бұл заңдарды бір жылдық аралық
ішінде қабылдау ешқандай ... сай ... ... ... ескі ... ... жолы» сияқты қазақ халқының заңдарын бір жүйеге салу,
жаңа нормалар ... ескі ... ... сай ... нормаларды жоққа
шығару жұмыстарын Тәуке хан 1680 жылы таққа ... ... ... ... ғылыми шындыққа сай келмейді. Заң шығару үшін ... ... ... ... ... /9, ... ... арасында кең тараған, ғасырлар елегінен өткен «Жол»,
(«Жаза», ... ... ... ... «Есімханның ескі жолы» )
негізін қуаттайды және ... ... ... ... ... ... қару – жарағы мен жорық ... ... ... тең екенін және қарым – қатынас тек ... ... ... ... ... ... туыстықты сақтаудың
негізгі жолы туысқандық деп білетін «жарғы» сонымен ... ... да ... көзі ... қатаң жазалау екенін ескертеді. «Жарғы» адам
өлімінің үш түрін қарастырады:
а) жол тәртібін ұстап, кек қуып ... ... ... өлтіру;
б) абайсызда кездейсоқ өлтіру.
1. Жол тәртібін жататыны – қожайыны құлын өлтіру, мал иесінің ұрыны,
қарақшыны өлтіруі, үстінен түсіп, күйеуінің ... мен ... ... т.б.
қылмыс үстіндегі өлімдер.
2. Әдейі қастандықпен өлтіруге жататыны ... өші, ... кегі ... ... ... ... ... келе жатқан адамды өлтіру т.б.
өлім түрлері.
3. Абайсызда қателікпен өлтіру – аңшылық кезінде жазым ... ... ойын – той, ... кезінде өлсе немесе күресіп жүріп өліп кетсе,
абайсызда ат теуіп өлтіру т.б.
«Төркіндеу» өзінің жол – ... ... ... бір ... ... екі қызы ... үлкен қызы ұзатылған, одан кейінгі ұлы үйленген де,
қалған бір ұлы, бір қызы ... Бар ... ... ... ... ... енші бермес бұрын ұзатылған қызы әлі ... ... ... ... ... ал ... ... төркіндеп келіп, өз сыбағасын
алып кетсе, оған ешбір үлес тимейді. Кіші қызының жасауына, кіші ... ... деп ... ... мал қалдырады да, қалған малды ... Бір ... ... ұлына еншіге береді, ал қалған үш бөлек ата –
анаға және кенже ... ... ... қара шаңырақта қалады.
Қоғамдық қатынастарда ру аралық жол тәртібі қатаң ... ... ... ... ... және ... үлкендігіне қарай):
а) соғыс – жаугершілік кезінде ру – руды ... ... ... ... ... түскен олжадан үлес алу кезінде;
б) той – думан, жиынды ашу ... сөз ... ... ... орын алу ... төр мәселесі;
г) мүше тарату кезінде т.б. көрінеді;
Қазақ ішіндегі өте ірі ... ... аза ... саба жиып, жол –
жоралғысымен Алаш баласы ... ... туу ... ...... ... ... қоғамдық
тіршілікте, жаугершілік кезінде, бір - біріне бағыныштылық танытады.
Құдай тағаланың жолы деген жол ниһаятсыз болады. Оны нниһаятына ешкім
жетпейді. Бірақ сол ... ... ... шарт ... кім ... ... ол ... толық адам делінеді. Дүниеде түпкі мақсатың өз пайдаңа ... ... ол жол ... жолы емес. Ғаламнан жиылсын, маған
құйылсын, отырған орныма ағып келе берсін деген ол не ... ... Не ... да, я ... я ... я ... гадаләт, шапағат секілді
біреулерге жақсылық тигізбек мақсатың болса, ол жол – құданың ... Ол ... жол, сол ... ... ... ... бастың ниһаятсыз құдаға
тақырып хасил болып хас езгу ... ... ... бар, өзге ... не ... жолы қай ... жолы қай ... деген сұраққа жауап іздеу керек. Неге ... ... ... ... ... ... Кеңес кезіндегі жол барлығына
белгілі болды – ол социолизм ... ... ... ... ... ... ... болатынын сезіп төңкеріс арқылы «социализмді көксеген»
адам болып көрінеді.
М. Әуезов социализм кезеңінде өмір ... жол анық – ол ... ... атын ... жолы» деп атаған. Неге? Өйткені ол өзі де
басқа ... ... ... ... Абай ... шақырады ма? Жоқ. Ол
Ресейде болып жатқан өзгерістерді барлау үшін өз орыс ... ... Ол ... өз ... ... ... ... сонда не істеу
керек деген ойға қалады. Қазақтың жолы ... ... ... іс-
әрекетіне бүгінгі ұрпақ көзімен қарасақ мүлде басқа тұсінік пайда болады.
Қандай? Романда Абай ... ... тағы ... ... сырласады. Бірақ бұлар тек кедей емес, бұл тобықтыдан басқа ру
адамдары. Абай оларды «құнанбайлықтан» қорғайды.
Қазақ ... ... ... бар, оған жету жолы – Абай ... ... Әуезов Байкөкшені сөйлетті: «Иә, халайық, бұл бір асыл мереке
болды, шын қуаныш, қалтқысы жоқ ... ... ... ... бір ... үшін қуанамыз. Ал осы қуаныштың екінші бір тартуы тағы бар. ... ... үшін ... ... үшін ... ...... өз дегеніңе жеткен адал, момын ел үшін қуанбасқа бола ма? Бұл ... жол еді, ... ... ... жолы ... ...... Осы
үзінді автордың пікірін, ойын айқын ашып тұрғандай. Абай жолы ... ... ... /10, ... ... ... романының үшінші томында үзінді төмендегідей:
Алғашқы күннің сөзі Қаражан, Мәнікеге жеткенде ол екеуі ... ... Абай ... ... депті, «барды өзің үлестір... үлкен
сенсің» деп ... жол ... Өзі ... кісі тәрізді емес... –
дескенде, Мәніке. /11, ... бас ... ... ... жолы ... ... сыбағаны өзі
алатынын сөйледі. Абай бұған да ... ... ... ... ... ... анық тың ... үлкен сырын айтты.
- Жолың үлкен деп Абай, Ысқақ екеуің ... бар ... ... ... рас
болса, ендігі сөздің үлкені қыстау.
Шұбар мен Ербол кетер кезде:
- Әуелі үшеуінен бір-ақ ... ... Ата ... ... жолы бұйырып
отыр. Тірі отырған әмеңгерлері бар. Бәрі де ерге тисін деп кесіп отырмыз.
Алдымен осыған ризалықтарын білдірсін! – деп, ... ... да, ең ... ... тағы бір ақыл ... үйден жолы болмай шыққан елшілер Торымбаланікіне қайта соқты. Оған
Зейнептің ғана жауабын, байлауын білідре отырып Шұбар: «Көну ... ... ... ... күле ... ... ... қатын әперуші ме едің маған?
- Жолдан шығам десең өзің білесің, болмаса «ерік», «зорлық» деп ... ... ата ... Ата ... ... ... сайын жол да өзгереді. Ата жолыншыл болсаң,
қан жеп отырмас па едің осы күні!? Ол ... да ... ... талайы
өзгерген...
Жолда. Абай романынан: Үш күндік жолдың бүгінгі, соңғы күніне шәкірт
бала барын салды. ... күн шыға атқа ... деп ... ... алып ... ... ағайыны Байтасты да таң атар-атпаста өзі оятып
тұрғызып еді. /12, ... енді ... ... жаңа қатарласқанда:
Жол ұзақ. Ұйқы ашар болсын деп ойнап ем, айыпқа бұйырмаңыз, ... ... жолы – ... ... /13, 4/.
Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романы кеңес кезеңінен бастап оқытылып
келеді. Сол кезеңнен ... ... ... ... өз ... жолы – ол орыс ... ... орыс халқымен бір болып даму.
Барлығы романда анық, ап-айқын кеңес кезеңіндегі ... өте ... ... ... ... тағы бір қыры – дінге қарсы тұра білу, ... ... ... Бұл ... да ... анық айта ... ... халфе, имам – қазіреттерге, молдаларға қарсы шыққанын суреттейді.
Ресейдегі ислам орталығына ... ... ... ... ... келе ... өз ... «Абай жолы» деп аманат етеді.
ЖОЛ зат. 1. Ерсілі – қарсылы жүруге арналған (ұзын әрі жіңішке) жер
белдеуі, ... Жол үш ... ... жақ ... ала ... тартады екен
(Ә. Әбішев, Терең тамыр.). Бадыр біртіндеп дорбаларды, ... ... ... ... жүр (С. ... ... ... қамал, осы
күй, ортаға алып қамалап. Келеді ... ... ... ... ... ... Шығ.). 2. Сөздің жазба не баспа түріндегі қағазға түскен ізі.
Мәкеннің өзі де өлеңінің кейбір жолдарын ішінен ... оқып отыр еді ... ... ... жазу ... ашулы жатыр бір кітап. Өлеңнің мына
төрт жолын, белгілеп қойған кім құнттап (Ғ. ... ... ... қуып ... ... ... сайын жаның тайып мол нәрің. Ұмыттың сен
бір кітаптан басқаны, жайды ... не ... сол ... (Жас ... ... ұзақ жол. – Жоқ ... ... тұрғандай болмаймын, барам деп қойған
соң «Т. Нұртазин, Мұрат». Жол жүруге жиналып, тұрды біздің факультет. Көп
ішінде ... ... ғафу ет (С. ... Жолдас). 4. Алға ұстаған
бағыт, бағдар. Кешегі хан төгіп жүріп өз қолымызбен құрған колхозды ... ... сіз ... шығарып жіберіпсіз (М. Дүзенов, Ақәже). «Қазақ»
газеті төңкерісшіл жол ұстады, ... ... ... ... ... Ойы ... жолы да ... (Мақал). 5. Салт, әдет-ғұрып.
Келін, құда бұйрығы, Шариғат пиғылы. Жақанды жат ... ... жолы ... ... – Болғанда жол ағадан тон жағадан,
Арлан бөрі ... тау ... бас ... ... қалмақ үшін, ізденіп
келіп тұрмын Қарқарадан (Жамбыл, Шығ.). // Кәде, сый, сыйлық; ырым. – ... ... ... ... берді, - деді (С.Сейфуллин, Шығ.). Тойға
бармағанмен Сәрсен жолын алып шықты (Ауызекі тіл). 6. ... ...... ... ... ... өзім аламын, - деп ... ... ... ... ... Қожанасыр.). 7. Бұл, сол, осы. Жас әнші әдетінше
бұл жолы да көп ... ... Өз. ... ... иесі басшы
деп, бұл жолы Қамарды дак қара басты (С.Торайғыров, ... 8. ... ... ... ... халықты құтқарудың жолы бір жақсы адамды құрбан ету
екен (М. Әуезов, Абай жолы). Мен ... ... ... кешірім сұратуға
тырыстым («Халық. мұғ.»). Жолын тапсаң орын көп, білмейді соның жолын ... Бір – ... ... ісін ... деп (Үш ғасыр.). 9. Ауыс. Шама –
шарық, жөн. Аяз ... біл, ... ... біл ... 10. Ауыс. Жөні,
орны, жайы. Жас бала әкесіз ... ер ... ... ана жолы бөлек
екен (Р. Әутәліпов, Алтын.). Ақ жол. Оң ... ... ... бір – бір сүйіп, оларға ақ жол ... ... әже ). ... ел ... ... ... ... ақ жол тілеп,
құрмалдың отын лаулатты («Қаз. әдеб.»). Ата ... ... келе ... ... ... ... күйеу келді. Бұл ата жолын қуып ұрын келген
сапары ... да, ... ... ... иба ... ... жатқан жоқ
(Ә. Нұрпейісов, Қан мен тер). – Ата жолын бұзғанды тыйсаң әуелі өзіңді
тый (Ғ. ... ... бес). ... ... жол, ... ... ... Ешкімге есесін жібермейтін; пысық. Аттыға жол, жаяуға ... ... ... ... дәл осы ... ... қалған екен
(С. Омаров, Қайырлы.). Сәдібек аяқтыға жол ... сөз ... ... ... (А. ... Әке.). Даңғыл жол. Тегіс, тақ – тақ
жол. Жүк машинасы кеуіп қалған кішкене жүлгеден ... Одан әрі ... ... ... жол (Т. ... ... Жалғыз аяқ жол.Жаяу
және салт атты адам жүретін соқпақ. Тамақтанып болған соң, енді ... ... әлгі ... үстінен өтетін жалғыз аяқ жолмен ... екі ... ... (Ә. ... ... Көк ... кешіп отырып
құм жиегіне жақындағанда жыланқұйрықтанып жалғыз аяқ жол ... Жол ... ... ... ... қиыншылық. Жазығы не біле
алмай, тартса да жолдың азабын, тағдырға көніп шыдайтын ... ... Жол ... Жолға арналып алынған тамақ. Алыс жолға шыққан
жолаушыға сүзбе таптырмайтын жол азық ... ... ... ... ... жол ... ол – пұл ... сеткасын ас үйге әкетті
(Т.Ахтанов, Махаббат.). Жол айырық. Жолдың екіге ... ... ... ... ... улап – ... жол ... дейін бірге келеміз.
(Б.Соқпақбаев, Балалық шақ.). Рудниктен шыққан төрт жігіт, ... ... ... ... ... ... жас»). Жол ақы. Жолға ... ... ... төлем. Мен Асанға жол ақысын қалтасына салып, шығарып салдым
(Ауызекі тіл). Жол алды. Жолғы шықты, сапарға аттанды. ... ... ... көшірем деп Қазанды, бұда күшті мол алып, Боз ат ... ... жиып ... ... ... бес ... ... Жол асты. Жол
шекті, жол жүрді. Үш күн, үш түн ... ... ... ... ... жол ... өзіңдей саңлақ ерлердің, тобына жетіп жолықты (Ақын
жырлары). Жол аузы. Жолдың ... ... Жол ... бір шақырымдай жерде
қазақ ауылы кез болды (С.Сейфуллин, Тар жол.). Жол ... ... ... ... ... ... ... ауыл жол ашар жасап жатты
(«Қаз. әдеб.»). Жол ашты. Бір нәрсеге мүмкіндік жасады, ... ... ... ... теріні жаралап әр түрлі инфекцияға жол ашады
(Т.Досжанов, Зиянды насеком.). Келбеті ... ... ... дүдәмал
туғызып, таласқа жол ашатыны да сондықтан (Ғ.Сыланов, Әңгім.). Жол ... ... ... жоқ, ... Қалайды жанын білімді қандай, жоқ
ешбір бөгет, жол ашық саған. Тұрасың ... от ... ... ... мол ... ... (Партия тур. өлеңд.). Жол бақты. Жол торыды. ... ... ... ... жол ... ... жаудың өлігін, теңізге талай жол
тартты (Сәлем саған.). Жол бастады. а) ... ... ... ... жүрді, жол
көрсетті. Қара жерде қарсақтың ізін танитын, жол бастауға шебер Қожамқұл
бар (К. Оразалин, Ақ ... ә) ... ... сілтеді. Кешегі өткен Ленин
еді жол бастар, ол сабазды ... ... бұл ... Өзі өлсе де сөзі ... ... орындауға даяр болып тұр жастар (С.Машақов, Жылдар.). Жол
белгі. Транспорт қозғалысын реттеу мақсатында көше мен жол ... ... ... Жол ... ескерту, тыйым салу, ... және ... ... ... ... Жол ... Біреудің өтіп кетуіне мүмкіндік
берді, ығысты. Жаралыга жол бер, не ... ... жол бер ... ... ... ... ... түсер емес (Ғ. Мүсірепов, Оянған өлке).
Дәмежан төргі үйдің есігін ашып, ... жол ... (М. ... Абай ... ... а) Мүмкіндік бермеді. Ауыл әбігер, бұзау торпақ, қой-қозы үйді
ықтап, үйге кіріп шыққанда жол бермейді (Б. Майлин, Шығ.). ә) Ерік ... ... ... соққан желдеймін, жол бермейтін ... ... ... ... Шығ. ... Солардай біз де күйлі болмас
па едік, — Жауға жол ... деп, ... ... жау ... ... ыза боп кейде әшейін, күйіп-жанам (С. Сейфуллин, Өлеңд.). Жол болсын.
Сапарың оң болсын деген тілек. Жолаушылардың біреуі ... ... ... ... ... ... (3. Шашкин, Теміртау), Тоқан көк шолағын
жегіп жатқанда, ... ... ... киіп ... тоны ... келді. — Жол болсын? (Б. Майлин, Шығ.). Жолға қойды. ... ... ... Мәселені бірсыдырғы жолға қойдық (Ә. ... ... ... үйлерін салуға және жөндеуге ... ... ... қою ... ... ... ... салды. Дұрыс бағытқа
түсірді.— Пенделерің адасты, жолға сал (Ғ. Мұстафин, Көз көрген). Жырларым
менің өз ... ... өзің ... сал (Ж. Саин, Таңд. шығ.). Жолдан
азбайды. Жолдан таймайды, бағытын өзгертпейді. Әрбір ойда жүрер ол, ... ... ол, ... ... азар ма, ... ... болған соң (XVIII— XIX
ғ. қаз. ақын.). Жолдан бұрды [тайды]. Дұрыс ... ... ... де ... ... сыншым-ай ұнамай тұр маған сының. ... ... ... тұр ... бұрып, сынның түрін (Ж. Сыздықов,
Белестер). Тым карайма, жолдан тайма, ел мұнда, кетпе алысқа (XX ғ. ... Анты бар: ... ... ... ел ... ... таптап «тайып
жолдан», Көрінбей жапан түзде өлейін деп, бір түнде біздің Сәукен ... (С. ... ... ... ... ... Қателесті, жаңылды, жазды.
Әрине, сен қу қазық, сен қу қазық! Қалмапсың ол жерінде ... ... ... бала бұлбұл, қалайша жапалаққа ... азық ... ... ... ... жығылмайды. Дәстүрді, салтты жақсы біледі.
Жоқ, ағаларың ... ... да, ... жығылмайды, шырақтарым. Осы каладағы
көп самауырыншының жай бірі едім (А. Хангелдин, ... Жол ... ... бар ... ... аты жол ... ... келеді
(Ә. Әлімжанов, Махамбет.). Жол көзер. Диал. Жолдың жайын жақсы білуші. Олар
ысқаяқ жол ... ... ... ... ... ал алдағы
жолдың бәрі линиялық бекіністерден келген орыс солдаттарының қолында екенін
айтты (Ә. ... ... Жол ... ... ... тосты; жол бойын
барлады, көңілін демеп сәл тұрды да, қобының алдындағы құмаққа қарай ... ... ... әдеб.»). Жол көрген. Көпті көрген, ысылған. Сонда тайлы
бала кеп ойланбай-ақ: — Жол көрген ... ... ... ... ... болсам да жарайды,— дейді (М. Тиесов, Әңгім.). Керімберді Мітісбектің
жол кәргендігіне сүйсініп «бәрекелде, бәрекелде»,— деп көтермеледі ... Жол ... Жөн ... үлгі, өнеге көрсетті. — Ағай, о ... ... ... жап ... ... ... жол ... жөн
сілтесеңіз болмас па, — деп қынжыла сөйледі ... ... Жол ... ... тәселінетін ұзындау келген, ені қысқа
төсеніш; дорожка. Халық не сұрайды? — деген ... ... ... ... сұрайды, жол кілем керек дейді («Қаз. әдеб.»). Жол ... ... ... не ... ... ... путевка. Досқожа
Жүсіпке жол қағаз жазып жатыр (Б. Майлин, Шығ.). Шофердің жол ... қай ... ... ... ... жазды («Қаз. әдеб.»). Жол серік.
Бірге жүретін ... ... ... кино, театрға бірге баратын жол серік
қана емес, жан серік тапса ғана бақытты («Лен. ... Ен ... ... мың сан тұяқ ... ... теңселіп. Қапталдаса кетті жолға
бөкендер, бола қалды соларменен жол серік (Қ. ... ... ... ... ... жол ... ... халқының саясат, шаруашылық,
мәдениет жөнінен ілгері дамуына, ... жол ... ... еді ... Қаз. дем. жазушы). Жол сілтеуші. Жол ... Жол ... ... ең ... ... ... ... келеді (Ә. Әбішев, Найзағай).
Жол сызды. Келешекке жоспар жасады. Үйретіп ... ... ... ... ... ... жол ... ертеңгіге ой жіберіп, көремін Нәйлаң
отырғанын (Ж. ... ... Жол ... ... ... ... ... Ескектей сырғыш, апырып-жапырып жүрген жол ... ... ... Жол ... Дұрыс жолға түсті. Ел тілегі жол
тапты, тұншықпады тұманда. ... жол ... ... ... ... Мәуленов, Таңд. өлеңд.). Толқынға кемеменен ыңғайлы бол, бір
білгіш морякпенен ұстасып қол. Ғылым кеме — ... ... Әне ... ... жол (XX ғ. қаз. ... Жол тартты. Сапар шекті. Жеті
күндей жол тарттым (Ғ. ... Сәт ... Біз ... мініп,
Калькуттаға қарай жол тарттық (М. Әуезов, Индия ... Жол ... ... ... кездескен адамдарды тонайтын қарақшы. — Мен адасқан жанмын, бір
топ адам ... жол ... ... , ... болдық (А. Сатаев,
Дала.). Жол торушы. Жол торып, өткен-кеткенді тонаушы адам. Төбе-төбенің
басындағы жол ... ... ... араның ұясындай гуілдеп керуенге
лап қойды ... ... Жол ... ... ... жол ... Біз ақтардың
жолын торыдық, шетке шыққандарын қағып тастаймыз да, ... ... ... Жол ... Жол ... ... а) Жолын күтті. Миялыдан шығып
келе жатқанымызда жол тосып ... екі кісі ... қол ... ... ... Ақ ... ақ ... арулар, қош болыңдар, ренжімей
қалыңдар. Қалар едім мүмкін мұнда ... ... ... ... ... (Т. Молдағалиев, Ескерткіш). Қатубайды екі-үш ... атқа ... ... ... ... ... ... алды да, аяғында осы жерге
келіп, жол ... ... ... ... (М. ... Қараш.). ә) Жолын бөгеді.
— Қой, құрбым! Таныс дауыс, сағынғаным. ... ғой, ... ғой ... ... ол:— ... ... жекжатыма, Жібермей жол тосқаның не
қылғаның (Ә. Сәрсенбаев, Жазылым. ... Жол ... Құм, тас ... ... Қара ... ... айналдырып, қопарып жол төсеп жатырмыз (С.
Камалов, ... Жол ... а) ... реті ... сәті түсті. Егер ... ... жолы ... ... бара ... ... әдейілеп соғуды, қонақ
болуды Есен көп-көп өтініп ... ... ... еді (М. ... ... Жол ... бір ... бара қалсаң, алдыңа әсем қоныс, білімдар қауым
жайнап шыға келеді («Қаз. әдеб.»). ә) Жол ... ... ... үш-төрт жігіті қыс айларын госпитальда өткізіп, жол түсе ауылға
келді (М. ... ... Жол ... ... шықты. Ілеспей ескен жел
Зырлайды паровоз. Жол шеккен өңшең ер, Сәт сапар, көңіл қош (М. ... Жолы ... ... ... ... жолы ... кеңеске
басы кірмей жүр. Жігіттің не бір сығайы (XVIII—XIX ғ. каз. ақын.). Жолы
жақсы. Жолы сәтті, жолы ... - ... ... жолы ... ... ғой, - ... ... маған қарады (Ә. Сәрсенбасв, Толқында.). Жолын ... ... ... болды. Ойламай-ақ кетейін, байламаңыз жолымды,
алдыңыздан өтейін, не жазып ем сол ... ... шығ. ... Жан ... ... үшін ... тікті. Бар тілеуім Бекетте, жолыңа жаным садағаң
(М.Әуезов, Таңд. шығ.). Жолында өлді. ... үшін ... ... ... ... ... ... өлу. Бірақ білегінен ұстап өлу (М.Әуезов,
Таңд. ... ... қуды ... ... ... ... еңбегін
жалғастырды. Мына екі жігіт бүгін жұртқа әжуа боп отырғанын біле ме ... сол ... ... ... ... ... атанғысы келді ме екен (3.
Шашкин, ... ... ... ... бірі ... орыстың
атақты публицисі Шелгуновтың жолын ұстаған адам және оның ... ... ... Жолы ... ... Қатал, қатты, рақымсыз. Аузын байлап
баспаса ер болмайды, ендігінің батыры жолы ... Кісі ... ... ... ... ... ... дейді бұзық (XVIII—XIX ғ. қаз. ақын.).
Сапары теріске айналған, жолы суық наз бедеу. ... ... ... жоқ
(XVIII— XIX ғ. қаз. ақын.). Жолы үлкен. Сыйлы, құрметті. ... ... ... ... не дегенің білмедім, жаным еркем. Әзірет Әлі – ақ
сүйек менің бабам, қыздан гөрі бір ... ... ... ... Жолы ... қан. Жүрген жері айғай-шу, қантөгіс. Тегінде жолы шаң, жолы қан
жендеттердің тіршілігі әрқашан ... ... екен ... ... жол. ... ... үлкен жол, Семей мен Алматы арасындағы күре жол
соны ... ... ... ... Қара жол. ... арба ... үлкен жол. Тұтқынды әдейі жұрт көрсін дегендей, талтүсте,
Ордадан Сайхынға баратын ... қара ... жаяу ... ... Жайсан
жан.). Иректеліп салынған қара жол неше бұралып отырып, ақырында сол молаға
соқты (Б.Майлин, шығ.). Қасқа жол. ... ... түзу жол. ... ... ... ... ... ашық аспанындағы құс жолындай болып жатыр ... ... Ол ... ... ... ... ... бетке алып
созалаңдап жатқан қасқа жолдың шалғайына сүзіле қарайды («Лен. ... ... ... Не ... не мұнда емес.— Сен оқымай орта жолда қалдың,— деді
Өмірбек (М. Мағауин, Ақша қар). Оң жол. ... ... ... ... оң
жолға түскен екен. Адам болайын деген екен, - деп Кебекбай шал ... ... ... (Ө. ... ... Өсу ... ... жетілу кезеңі.
Адамның өсу жолы өткендегісімен өлшенетіні белгілі (Б. Тоқтаров, Қыран.).
Сара жол. ... ... ... ... сын мен сын бұқараны ... ... ... ... ... ... құралы болады (КПСС тарих.
очерк.). Сенің сара ...... ... етіп ... күн де, мен де
(Партия тур. өлеңд.). Соқпақ жол. Жалғыз аяқ жол. ... ... ... ... жаяу безіп келемін (Б. Соқпақбаев, Балалық.). Тас жол. Ұсақ,
қиыршық тас ... ... жол. ... ... ... өзенін жағалай
келіп, колхоз орталығына апаратын тас жолға ... (Б. ... ... ... ... ... ... тас жолдың бойын ине шаншар бос орынсыз
автобустар бітеген («Лен. жас»). Тоғыз жолдың торабы. Көп шытырман ... ... Біз ... мен ... ... ортасындағы тоғыз
жолдың торабын қорғадық («Лен. жас»). Шойын жол. Сөйл. Темір жол. ... үшін ... ... ... ... содан бару керек (Қ. Тайшықов, Окт.
ұшқыны). Біз қыстақтың жел жақ ... ... ... жолдан астық та,
кішкене дөңге көтерілдік (С. Шаймерденов, Мінез). Шытырман жол. ... ... ... ... жол бойындағы атжал ағаштар да бел-белестерден
асып түсіп, ілгері иреленбей кете береді ... Ұлы жол. ... жол. ... ... мейман бол. Әрқашан ... ... үсті ұлы жол ... ... /14, ... ғасырлар бойы халықтың өзімен бірге жасасып, екшеліп, ұрпақтан-
ұрпаққа мұра болып келе ... ауыз ... бай ... бірі ... мақал-мәтелдері. Жол туралы мақал-мәтелдер төмендегідей:
Судың жолын құм бөгер,
Ердің жолын сұм бөгер.
«Судың жолы құм бөгер» ағып келе ... су ... ... ... кез ... ... ... «Ердің жолын сұм бөгер» - мында, «сұм» деген
сөз «арамза», «қаскүнем» деген мағынада берілген. Ер азаматты дұрыс ... ... тек қас, ... ... ғана ... жол атты ... жол ерді ... жолда өледі.
Екі елді жол қосады,
Екі адамды қол қосады.
«Екі елді жол қосады» - мысалы, екі мемлекеттің қарым-қатынасы ... жолы ... тас ... пайдаланылады; «екі адамды қол қосады» - мұнда,
мысалы, екі жас қол ұстасып, отбасын құрып, үлкен өмірге ... ... ... ... ... ... ... арба жол бұзар,
Қыңыр жігіт ел бұзар.
«Қисық арба жол бұзар» - қисық арбаны ... ... ... ... ... ... ... ел бұзар» - мұнда «қыңыр ... ... ... ... еш ... келмейтін, теріс мінезді жігіттерді
айтады. Олар өз елін ұятқа қалдырады деген мағынада ... ... – көр ... жолы – бала ... ... ... ... асыққан адам әйтеуір бір нәрсені ұмытып кетеді де, қайта
оралуға тура келеді.
Әңгіме жолды ... ... ... ... ... ... ... серігің болса, баратын жерге
қалай жеткеніңді білмей қаласың; «Жоқшылық қолды ... - ... ... бір ... ... оны алуға қаражатың жетіспейді.
Бір жол бар жақын,
Жақын да болса алыс,
Бір жол бар алыс,
Алыс та болса жақын.
Желді қуған жоғалар,
Жолды ... ... ... ... ... жүрсең, жолмен жүр,
Жолдан жолдас қосылар.
Жолдан жолдас қосылса,
Жолың болмас несі бар?!
Егер жолда жолдас ... ... ... деген сөз.
Жолдасы көбейсе,
Жол кеңейеді.
Жолдасың көбейсе, баратын жерің де көбейеді.
Жолдастының жолы кең.
Жолдасты жол айырады.
Жолдасы жақсы ... ... ... ... ... ... ... болса, сен ештеңеден қорықпайсың, өйткені сенетін
адамың бар, ал егер ... ... ... ол сені ... бір ... ... ... ауылын таппас,
Елден адасқан бауырын таппас.
«Жолдан адасқан ауылын таппас» - жол білмей адасып, ауылын таппайды;
«Елден ... ... ... - өз ... алысқа, шалғайға кеткен
адамдардан (немесе менсінбеген адамдар) өз еліне, ... ... ... барлығы одан теріс айналады.
Жолдан қосылған
Жолдас болып жарытпас.
Жол ұрысы болсаң да,
Жолдас ұрысы болма.
Шөлмен жүрсең, жолмен жүр,
Жол бұлақты ... ... ... елге ... жолмен жүрсең адаспайсын деген мағынада айтылған.
Жауынды жолдан қалдырма,
Жайыңды сенің білмесін.
Досыңды жолдан қалдырма,
Ол шаруасын жөндесін.
Жолдасын тастаған жолда қалар.
Жолдасын тастаған адамның өзі ... ... ... одан бәрі ... жолы – ... жолы – ... жолы асырайды,
Өнерпазды қолы асырайды.
Арман жолы адастырмайды.
Жақсы жолдың ұзыны жақсы,
Жаман жолдың қысқасы жақсы.
Жаманға қол бергенше
Жақсыға жол бер.
Қолы ... ... ... ... ... ... ... әрдайым жолы болады.
Жол жайын білмесең,
Жүргеннен сұра.
Сөз жайын ... ... ... білмесең, білетін адамнан сұра, ал ... мән- ... ... көп ... көп естіген данышпан адамнан сұра дегенді
білдіреді.
Жақсының жолы – жарық күн,
Жаманның жолы – көмескі.
Жақсы адам ... азық ... адам ... ... ... ... жол ... болмаса, сөз бұзылады.
Жолы болар жігітке
Жолдан жолдас қосылады.
Егер жолда жолдас тапсаң, жолың болады.
Жол азабы – күр ... ... да, ... ... ... /15, ... бата сөздері – тамыры тереңде жатқан тарау-тарау халық
тарихымен ... ... ... ... ... түссе де, елдің тұрмыс-
салтында тайға таңба басқандай айқын із ... ... ... ... де, тынымсыз тіршілігінде үзбей желі тартқан, талғампаз ... ... ... көзі ... ... мол ... мұрамыз.
Қазақтың жол туралы Баталы сөздері – Аталы сөздері төмендегідей:
Жортқанда жолың болсын,
Жолдасың қыдыр болсын!
Қысталаңда жол тап,
Қысылшаңда сөз ... жол ... қол ... топ жарып.
Кенеле бер мал-басқа.
Аумин десең маған,
Құдай берсін саған.
Алтыннан – жағаң,
Күмістен – тағаң,
Оң жағыңнан ... қара ... ... болсын,
Жолдасың қыдыр болсын.
....
Береке туа асыңнан кетпесін,
Бақыт – дәулет басыңнан кетпесін.
Қыдыр қасыңнан кетпесін.
Жортқанда жолың болсын,
Жолдасың қыдыр болсын!
Тілеуқабақтың қызына ... ... ... болсын, қызым-ай,
Сана болып жүзің-ай.
Еркіңді бердім өзіңе,
Қамалды кел бұзып-ай...
Бөрібас шешеннің батасы:
...Өмір жасың ұзақ болсын!
Жүзің жарқын, жолың ашық ... ... ... ... ... ... кемтігі толсын!
Шағырай бидің батасы:
Шебердің қолын берсін,
Өнердің бағын ашсын деп,
Шешеннің жолын берсін
Ұрпаққа үлгі ... ... ... болсын,
Жолдасың қыдыр болсын!
Ассалам аузыңда болсын,
Әлейкумасалам шылауыңда болсын.
Бақ-дәулет басыңда болсын,
Қос дәулет қолыңа ... /16, ... ... концептісінің этнолингвистикалық және әмбебаптық сипаты
«Этнолингвистика» терминінің авторы Б.Л.Уорф XX ғасырдың 60-жылдары
этнография мен ... ... ... ... тілдік
құбылыстарды этнологиялық білімдер (тәжірибелер) негізінде зерттейтін
ерекше лингвистиканың ... ... ... ... да, ... да (грекше ethnos –
«халық» және латынша lingua – ... ... ...... ... тұр.
Этнолингвистика – этнос болмысын оның тілі арқылы танып – білу
мақсатынан туындаған ... жаңа да ... бір ... ... ... ... даму заңдылықтарын толық та жан – ... ... ... ... дүниеге келген ... ... ... іспеттес
этнолингвистика да – «этностаным» мен «тілтаным» ғылымдарының ... ... ... ... ... ... жаңа сала.
Екі объектіні — «этнос» пен «тілді» — біз тым еркін, кең мағынада да,
тар мағынада да ... ... ... ... біз өз ... ... концепциямызда «этностық» орнына «этнос болмысы», «тілдің»
орнына «тіл әлемі» деген термин-ұғымдарды қолдануды жөн көрдік. Оның ... ... бар: ...... деген ұғымның ауқымы тым кең ... ... ... ... ... ... — «этносты» тар мағынаға
сыйғызып, жоғарыда көрсетілгендей, «мәдениет», «этнография», «мифология»
т.б. осы ... ... ... ... ... ... ... этностық шығу тегін, қауым ретінде қалыптасу процесін
ғана емес, сонымен қатар оның ... ... ... арқылы болмысын
(яғни рухани, мәдени өмірін, ... ... ... ... мен ... т. т.) паш етуге мүдделі екендігі.
Этнос туралы осыншама мол деректер мен мағлұматтарды тек тіл ғана өз
бойына ... сары ... ... ... ұрпағына жалғастыра
алады.
Этнос болмысына қатысты тіл ... ... ... ... ауқымды да кең пайдаланып, олардың тілдік мән-
мағынасын жан-жақты да терең ... ... ... этнолингвистиканың ара қатынасы осылай болса,
лингвистикалық пәндермен ... бұл ... сәл ... Олардың бір-
екеуін қарастырып көрейік.
Этнолингвистика және этимология. Сөздер мен сөз ... ... ... төл ... ... да, ... кейде этнолингвистиканың
да мұқтаж екендігін көреміз. Кейде ... ... ... де ... бір ... ... оны айқындай
түсуі мүмкін. Лингвистикалық пәндердің этнолингвистика аясында болатын
өзара табиғи ... Дәл осы ... ... ... ... мен ... ... арасынан да айқын ... ... ... тіл ауқымымен ғана шектелмей, жалпыхалықтық
тіл фактілерін мүмкін болғанша түгел қамтуды ... ... ... шендесуі ең алдымен біріншісінің
түбегейлі мақсатына байланысты: ол ... ... ... ... ... ... ... қарап, тірнектеп жинап, түгел қамтуды
көздейді.
Этнос болмысындағы сан ... ... мен ... бір ... ... араласып, қобырап жатқан дүние ... ... ... ... ... ... тағы бір ... принципі байқалады.
Этнолингвистика материалды топтастырудың принциптері, әдетте, зерттеу
объектісі мен оны танып-білу мақсатына байланысты жүзеге ... ... ... ... ... «этнос болмысы» деп жалпылама қарайтын
болсақ, онда тіл байлығы – «тіл ... ... ... тиіс.
Тіл байлығын этнолингвистикалық тұрғыдан зерделеудің тағы ... біз ... ... деп ... ... лексиконында: «Аңды
індетіп алу» - тазылардан қашып келіп, жан сауғалап, кез ... ... ... ... ... ... т.б.) аңшы ... су құйып, түтін
салып, таяқ жүгіртіп т.т. қолға түсіру әдісі.
Этностың инсандық һәм ... ... ... ... – білу ... ... тек тіл ... өзіне ғана тән ғажайып мүмкіншіліктері мен
қазына байлығын зерделеп зерттеуді мақсат ететін ғылым.
«Этнолингвистика» терминіне тіл мамандарының беріп жүрген ең ... дәл ... (дәл ... үшін ... бойынша келтірейік) мынадай:
«Этнолингвистика» - это раздел макролингвистики, изучающий отношения
между языком и ... и ... ... и ... в ... и ... ... «этнолингвистика» идеясын әр қырынан және әр ... келе ... ... ... ... ... ... Ф. де Соссюр, Бодуэн де Куртенэ т.б.) өздері де ... ... ... пен ... тілі» негізінде қалыптасқанын
толық мойындаса да, олардың ... ... мен ... ... бір ... шыға ... ... мәлім. /17, 9/.
Этнос – жеке санасымен бірге қабылдау мен дүниені мойындау қабілеті
бар бірдей адамдардың жиынтығы. Этностық сана – бұл ... ... ... оның ... мен өзіндік даму ортасына бейімделу. Адамзаттың даму
үрдісінде өзіндік ... ... ... қабілеттер жиынтығы.
Этностық дүниетанымды этностың тұтас әлемі туралы, өзі мен ... орны ... оның өзін ... пен ... ... тұтастыққа
ұқсатуға мүмкіндік беретін жүйе ретінде анықтауға болады. /18, 414/.
Зерттеу мақсатына байланысты қазақты «этнос» деп қараудағы мақсат ... ... ... ... оның басып өткен ұзақ та сатылы даму ... ... ... ... ... этнотұлға ретінде танудың
бірден – бір дұрыс ... ... ... сөз.
Этнолингвистиканың зерттеу объектілері мен мақсат – ... ... ... ... тілі десек, ондағы мақсаты –
сол тіл арқылы этностың болмысын танып – білу ... ... бұл ... нәрсе болып көрінгенімен, нақтылай келгенде, ол туралы әр түрлі
бағытта әрекет етуі байқалады. Бір ... бұл ... да ... Өйткені
қай ғалым саласы болмысын, өзінің қалыптасуы дәуірінде ең алдымен бағыт –
бағдарын, өз концепциясы мен ... ... ... ... алуға тырысады.
Этнос мәдениеті ғылыми тұрғыдан былай анықталып жүр: « Этнические
культуры – эти ... ... ... способы деятельности,
благодаря которым ... и ... ... ... ... окружающей их природной и социально – культурной среды». Бұл ... ... ... тән белгілі бір табиғи әлеуметтік ортаға сәйкес
қалыптасатын құбылыс.
| | |
| ... ... |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | ... | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | ... ... бар ұғым: |
| ... тас жол, ... жол, қара жол, |
| ... жол, жол ... ... жолдың |
| ... және т.б. |
| | |
| ... ұғым |
| | | |
| ... ... Мыс.: ақ ... ... |
| |жол, ... жол, ... ... ... жолы деген жол |
| | ... ... ... ... ... ескі жолы, құдай|Қазақ елінің жарқын келешегі бар,|
| ... ... ... жету жолы - Абай ... Бұл |
| ... ата ... қуу. ... ... жол еді, ... ... | ... жолы болсын! Әмин! - |
| | ... Осы ... ... |
| | ... ойын ... ашып |
| | ... Абай жолы ... елдік |
| | |жол ... Абай жолы ... |
| | ... |
| | | |
| | |Жол- ... ... ... ... |
| | ... қыздың жолы, үлкеннің |«Жарғы» адам өлімінің үш түрін |
| | ... ... ... ... а) жол ... |
| | | ... кек қуып өлтіру, ә) |
| | | ... ... ... |
| | | |б) ... ... ... |
| |Салт-дәстүр феномені: |
| |Оң ... ... ... ... ашу, ... гүл ... |
| ... бата: жолың қию, жолың болмасын және т.б. ... Жол ... ... ... семантикасында
анықталуы
Фразеологизмдердің ұлттық-мәдени нышандарын зерттеу дәстүр бойынша
оның ... ... ... ... ... компоненттері ретінде ... ... ... ... үлкен рөл атқарады, яғни
географиялық атау (Күлтөбенің ... ... ... - ... ... үш жүздің басында қосып, кеңес өткізілетін Ташкент қаласының
жанындағы жер), тарихи есімдер ... ... ... ... ...... Есімхан қазақ тарихындағы атақты хандар есімі) мен
оқиғалар (Ақ ... ... Алқа көл ...... шапқыншылығы
кезіндегі халықтың жаугершілікке ұшырап, жұтаңдықтан шұбырған кезі) және
т.б.
Фразеологизмдердегі ұлттық-мәдени ерекшеліктерді ашып оларды ... ... ... мен оның ... қабылдауы және түсініктерінің
тілде көрінуі, ... ... ... ... зерттелуі қажет
(мәселен, әлемнің тілдік бейнесі ... ... ... ... ... Гумбольдт, Л.Й. Вейсгербер ілімдері мен Э. Сепир мен Б. Уорфтың
лингвистикалық ... ... ... ... және ... ... және ... қатар фразеологизмдердегі ұлттық нышандар бір ғана құбылыстың
әр түрлі халықта түрлі бейнелер арқылы берілуінен де байқалады. Бұл ... ... ... «мәдени кодтар» деп аталады. Бұл ... тұсы ... ... атаулар мен тарихи тұлғалар аттары
ғана емес, сонымен қатар күнделікті тұрмыста қолданылатын ... ... ... этиологиялық талдауды қажет ететін көнерген заттар ... Осы ... ... ... ... да кездеседі. Зерттеу
барысында фразеологиялық бірліктерді халық данышпандығы мен ... ... ... ... және ... ассоциацияларынан
көрінетіні дәлелденді.
Фразеологизмдердегі әдет-ғұрып көздерін ... ... ... саны мен ... аз ... ... ... ету (дәстүр) // амандасу. Бұл дәстүрдің бірнеше
түрлері бар:
1. Алыс ... ... ... ... сол ... ... жасы ... әдейі іздеп келіп сәлем беру. Тілдегі алыстан алты жасар
бала келсе, алпыстағы шал сәлем береді деген ... сөз ... Ата, ене, ... т.б. ... ... кездескенде, көреген келін
оларға иіліп сәлем ... ... ... үлкен кісілерге
табақтартқанда да келін сәлем береді. ... ... ... ... ... деп ... және ... сипаты:
Мысалы, Ақ жол. Ақиқат, әділ жол, адал жол.
Ақ жол емі. Қазақтың ескі салтында ер жігітке оқ ... ... ... оқты ... үшін ... кісі үстінен әйелдерді үш мәртебе аттататын
әдет болған. Егер ол әйел күнәсіз (өзге еркекке көзі ... ) ... оқ кері ... ... ұғым ... ... дәрісіз, құралсыз, тек
адалдығымен шипагер болғандықтан, әйелдердің бұл емін «ақ жол емі» ... Ақ жол емі төре ... әйел ... бозбалашылықтан,
ерлерінің көзіне шөп салушылықтан сақтау үшін ... өзі ... ... ( І.Е. )
Есімханның ескі жолы. Есімхан деген ... ... ... ... ... ... салт – ... заңы, көне дәстүр жиынтығы.
Кеңгірбай, Қараменде, Құнанбайлардың ... ... ... ... ... ... ескі ... дейтін орта ғасырдағы
қазақ қауымының жұртшылық ... орыс ... ... болады
(Ә.М.).
Қасымханның қасқа жолы. Көне, Ел арасындағы қалыптасып кеткен жол ... ... ... ... ... ... алынған
«Қасымханның қасқа жолы»... дейтін орта ғасырдағы қазақ қауымының жұртшылық
заңдарымен орыс ғалымдарын таныстырмақшы болды (М.Ә.).
Салт-дәстүр ... оң ... ... Жол ... ... 1.
О. баста жолаушының қайда бара жатқанын білу үшін қойылатын сұрақ. Кейін
сәт ... ... ... ауыс ... ие ... Осы ... ханым деп, иіліп
сәлем бергенім, жол ... ... ... ... ... ... (МЗ).
Ей, диуана, жол болсын, жеке басың қол болсын. Олжа басың мол ... басы ... ... оғы ... Диуана саған жол болсын
(АБ). 2. Мұның жөні қалай, мұнысы несі деген мағынада айтылады.
... Мына ... жоқ ... ... отырған қиянатына жол болсын!
Есіркегеннің көз ... тағы да ... ... сурет елестеп кетті (І.Е.)
Жолынан жарылқасын! Жолы болсын! тілек. ... ... сәт ... аман ... Ал, ... бөтен ұлттан жалғыз сырласы Иосиф Гербурт
Жүсіп үшті – күйлі жоқ болып кеткенде, ... ... ... ... ... еді, ... көлім тайызданнайын деген екен, жолынан
жарылқасын»,- деген де қойған (У.Е.).
Жолыңа ... гүл ... ... ... не келу қадамың құтты
болсын! деген мағынада.
Жортқанда жолың болсын, ... ... ... болсын! Сапарға, я
соғысқа аттанған кісіге берер бата – тілек. Күтіп отырған көп ауыл ... ... ... күн ... ... ... ... жолдасың қызыр
болсын!- Дұшпаның жерге қарасын...- деп, ... – шал, ...... ... ... ... ... қоршап тұр. (Ғ. Мұс.).
Теріс батаға жататындар: Жолыңа жуа шықсын [бітсін] қарғыс. Жолың
болмасын, ісің оңға ... ... алып ... ... сонау төскейге,
бітпесе жуа жолына, қайда да адам өстпей ме! (Қ.К.).
Жол мәдениет феномені:
Мысалы, Жолы кіші. 1. Жасы жас; іс, жол, сөз ... ... ... ... жасы ... ... ескерту. 2. О баста кішіліктен
келіп туса да, ескі қазақ салтында жасы үлкен болғанына қарамай, күйеудің
жолы кіші деп ... Жасы ... ... да, жолы ... ... тартып
отырса, күйеу кісі (АӘ.).
Жолы жіңішке. Тосқауыл, кедергісі көп; көрер көзі, аңдушысы көп;қадымы
есептеулі ... ... ... ... ескі ... бұл ... әйелге, күйеуге арналған; оларды жол – жораға араластырмаудан келіп
шыққан). Тағы да бас ... ... ... ... баға ... елді өзім іздеп кетер едім, жіңішке әйел жолы таба ... ... жолы ... ... еді, сен тал ... қотанға шапқан қасқырша
келесің ғой, тегі (АТ).
Жол азық. Ақын бұл ... ... нәр, ... туралы айтып отыр
(АС).Өткен соң базар, қайтқан соң ажар, не болады құр қожақ. Кеш деп ... ... жол ... мол емес / Абай ... аяқ. ... шығатын адамның жолдас – жораларын шақырып ... ... ... ... ... жол аяқ жасап көрші шопандарға
шақырған еді /Қ.Ә./
Жол ашты. ... ... ... ... Май айының басында болған
облыстық партия комитетінің кең мәжілісі жасаған үлкен екі ... ... ... ... ... ... шаралардың әр алуан әзірліктеріне жол ашты
/М.Ә./
Жол жапасы. Сапардың қиындығы азабы. Қыз Жібектің дертінен, көрейін
деп барамын ... ... ... (ҚЖ).
Жол алды. Кезекті бұрын алды. Бай болса күйеу жағы, дәулетке мол,
Нәсілі болса дағы қызылбас құл. Өздері шикі ... лас ... да, көп ... ... ... ... Басшылық етті, соңынан ертті. Тұманнан көзіңді ... ... ... өзі ... ... ... жол ... жұртшылыққа жөн
сілтеген, Ленин еді данышпаным қызылжалқын. ... ... ... диал. Кедергі, қырсық, бөгет жасады. Бұлардың көңіл
аудармауы бұл ... ... жол ... ... ... ... тиді.(Ақт.,Байғ.).
Жол бастаушы. Тағдырына бағыт, жөн беруші. Тән жаратқан жан берген,
Тәуекел қылдым «аллаға», жол бастаушы өзіңсің ... ... ... Ұзақ ... ... ... бауырсақ. Жеңгем
пісіріп берген сапар бауырсақты жарты жолға жетпей – ақ жеп қойдым ... ... ... ... ... ... ... алға салмады,
ілгері жібермеді. Сенің бар бір ... ... ... Атағы асқан колхоз,
табысы зор. Жарыста социалистік жеке келіп, ешкімге екі ... ... ... бос. ... жоқ, ... тосқауыл жоқ, беті қағусыз. Білгенге жол
бос, Болсайшы қол бос, ... ... ... ... соқыр қайғысыз отыр,
тамағы тойса жатуға (Абай).
Жол білмейді. Жөн таппайды, айқын бағыт – бағдары жоқ; салт – ... ... жол ... ... туып ең ... ... өрнек
шашып, қараңғы көңілімнің ай мен күні, жарығың азаймады ... ... ... ... келтірді, ретке, тәртіпке түсірді. Мектепте оқу –
тәрбие жұмысын жолға қоюды да ... осы ... ... қажеттігі анық
болды (М.И.).
Жолға салды. 1. Өмірге бағытын, бетін түзеді. Жамандар жақсы болар ма,
Тәңірім жолға ... ... ... өзін ұлық көрген соң (Д.Б.).
2. Барар жағына жөн сілтеді.
Жолда жатқан ... Кім ... ... көтеретін, «жүрісі» көп
әйел. Балуан Шолақтың Ғалия туралы қорытқан ойы ... ол ... ... ол ... ... ... емес (С.М.)
Жолда қалды. Жете алмады; ... ... ... ... ... Қас жүйрікке жолықсаң, жолда қалмас күй таңдап, Қазан ... Таты ... ... ... ... жас ... ... қалды,
Тотығып, жабыланып, шау тартқан соң (АӘ).
Жолдан адасты [жаңылды, тайды]. ... ... жөн – ... ... ... ... ... идеясынан теріс тартты. Достар арасын ала сөз
ашса, ынтымақтың қиюы ... ... ... ... ... жол ашар
(Ө.Т.). Адасса жолдан жаңылып, тура баста, жолға сал. (ҚЖ).
Жолдан азды [шықты, тайды]. ... ... ... ... ... ... ойда жүрер ол, жұртқа бүлік салар ол, жақсылар
жолдан азар ма, ниеті жақсы болған соң ... ... ата – баба ... ... олжаңды үлкендерге байламағаның қалай? (ШС).
Жолдас болмас. Мәңгі – бақи бірге жүрмес, үнемі серік болмас. Қу өмір
жолдас болмас, әлі – ақ ... өз ... ... ... болма бекер. Ұятың мен
иман жоқ, түпке жетер (Абай).
Жол жорға. Бір қамшылық жорғасы бар, жүрісі ... ат. ... ... үш ... ... ат.Азырақ жол жорғасы бар...(Ғ.М.). Кертөбел аттық
кербез жол жорғасына дөңгелек толық денесі ... ... да ... ... ... жүрді (тартты). Сапар шекті, бір бағытқа бет алды; аттанып кетті.
Баяғыда Мұрат деген кісі жол жүріп келе ... ... ... ... Енді, біразда, кеш бата бергенде, осы үйдің түйесін ... ... сол ... ... ... ... тағыда кейін қарай жол
тартты.(М.Ә.).
Жол кесер. 1. Жол білді, жер таныды. Жолды бастап келе ... ... та ... ... ... және ... жоқ, бойы ... жігіт. Оның
үстіне, аңшылықпен бұдан бұрын да екі қыс ... ... жол ... ... (М.Ә). 2. Тәлім алды, үйренді, әдет ... ... ... жүріп, көп жол көрді, жөн таныды.(А.Т.).
Жол (жөн) көрсетті (сілтеді). ... ... ... ... ... ... жаннан мейремді ол, Адамға бақытты сол көрсеткен жол
(Жамбыл). Ән салып тоғыз ... ... ... Жаманға жол білмейтін жол
көрсетіп, Арбаға бұзаудай қып байлап жүрмін (Б.Ш.Б.). Ел ішіне сау ... ... ер ме ... Жол ... ... өлсең, Арманым бар дер ме
едім? (Абай). Түр , мазмұн ... ... ... тәжірибесінде болған қате
ұғымдарды сын кезінде көріп, түзетіп, дұрыс жол сілтей алмады (М.Қ.).
Жол қуды. Жолға тсті, ізін, ... ... ... әр кез ... ... жол қуған (А.Т.). Жол қуған қазынаға жолығар (мақал). Тез бәлеге
жолығар есеппен жүріп жол ... ... бар көк ... ... төмен аққудан
(Б.Ө).
Жол салды. 1. Жүретін жолын тазартты. Біздің құрыш қалың қол қайнап
қырда айқасып, Алдына ... ... жол, ... ... ... ... ... бастаушы болды. Тамам жұртқа бұзық болма, ... ... ... ... жол ... екен (Абай).
Жол соқты болды. Ұзақ жүрістен қалжырады, ... Жол ... боп, ... келген қой мен ешкі тпырлап, бүрсиіп, бірін-бірі ықтайды ... ... ... ... ауылға жеткізгім келеді. Жетпей жатыр, жол
соқты болып датыр ... ... ... ... ... ... бақ сынасты. Тамам
керуен Баянға жол таласып, Ажал ... сол ... ... ... ... тағы да ... ... күндес шықса жол таласқан (Абай).
Жол тапты. 1. Бақыт берді,өмірге жөн сілтеді. Жол ... ... ... ... ... ... ... еретін, Қалмады елде адам да (Д.Б.).
2.Ретін келтерді, лажын тапты.
Жол тосты. ... ... ... күтіп жатты. Жолбарысқа жол тосқан
Қазалы қулан тап болар, Бой жасырап ол жыртқыш, шыға бір ... ... Тау ... ән ... үрген итпен айтаққа, келмеп пе едің жол
тосып, жолығуға аулаққа ... ... Сәті ... кез ... ... кез болды. Құдай айдап
сіздерге жол ... (АТ). Егер бұл ... ... жол ... ... бара
қалса, бұған әдейілеп соғуды, қонақ болуды Есен көп-көк өтініп, адресін
беріп аттанған еді. ... ... ... ... ... жол ермек әңгіме айтты. Есімбеков
жолдас, жол шертіңіз (Қос., ... ... Бағы ... ... ... ... ... жолы байланып, кеңеске басы кірмей жүр, жігіттің не бір сығайы
(Б.Ө.).
Жолы ... ... 1. ... ... ... ... жолы болды.
Шалматай бай «кепілсіз – ақ жиырма қой ... деді ... Осы ... ... ... жолым болды (С.К.). 2. Олжалы болды, сапары оң
болды. Айдардың бестен, оннан аттандырған ... көбі ... ... жолы
болмай, бос қайтқан (М.Ә.). Бұл жолың оңғарылмас сенің балам (ҚКБС).
Жолы қырсықты. Ісі оңбады. Қап, ... ... ... ... едім,
бұда соның салдары ғой,-дедім (Қ.Е).
Жолына бос қасқа айтты. Садақа атады, құрбандыққа мал атады. Барайын
деп келіпсің, ... ... деп, Боз ... мен ... ... деп ... ... ілесті [ілінді] Жолы болды, олжалы болды. Бала тоңған
шығар... жолына жөргем ілеспей, үйге келмейтін әдеті емес пе, оның ... ... ... пида] болды. Өмірін құрбан етті, садағасы
болды. Құдай – ау, осы ... ... ... жолына құрбандық болайын,
мені ал, -деп жылапты (Қ.Е). ... ... – кеш ... ... жолыңа пида
болсын бұл ғаріп бас, Бағасыз дүниедегі ай нұрындай, жүзіңді бір көрген жан
қайғылы ... ... ... қып ... ... ... ... сенің алуға, құрбан қып
мыңнан шалуға, Ордасына оқ атып, сен үшін ойран салуға; Қаныңменен ... ... ... ... бөгет етті, жібермеді. Не оймен қосқанын
кім біледі? Достықпен ... ... ... ... ... ... сыр алдырмайық, соларды орта жолдан қайтарып жіберсек екен
(Ш.С.).
Жолына түсті. ... қуды ... ... ... ... ... ұстады. Әкем мен шешем үшеуміз отырып ақылдасып, Ыбырай ағаның
жолына ... ... ... ... күйге мұхит Құрманғазы, ел мұңы,
ердің кегі, ... ... Сол ... соң туса да ... құып бұл күйші –
бүгінгі жұрт өнерпазы ... Үй ... шын аты ... ... дін жолын
қуып, тақуалық жасап, молдалық құрғанына қарап, оны жұрт қарамолда деп атап
кеткен. (Ж.Ж.).
Жолын ... ... ... жолын болдырды. Ердің жолын тәңір ашса,
адаспас қара тұманнан, қалыңға салсаң ... аң ... ... ... ... ... жанын құрбан етті. Ілгері тілеудің бәрі ... – ақ ... ... ... ... тілесін жас! Сонысы осы жолы
тек, Керімбала! Соның жолында өлу. Бірақ, білегінен ... өлу ... ... 1. ... ... ниет еткен ісіне көлденең тұрды,
кедергі болды.2. Алдын кес – кестеді. Енді кездеспе ... ... ... рақым күтпессің, қара жерге қағып жіберермін (Ғ.М.).
Жолын қиды. Кезегін, ... ... ... ... Ореке, сөз
бастайын, жолың қисаң. Мүрит боп ең ғой пірге сен, Зейнолла ишан. Жаңа ... қол ... ... ақ ... бұл қай ишан ... ... көр! ... Жолын қыл, жолын бер. Я, ... ... көр, - деді ... (Ә.Н.).
Жолыңды тап. Өз жөніңмен жүр, жөніңді тап; бағытыңды, өмірлік жолыңды
ізде. Беу, Ақан! Өзіңнің қате ... ... ... ... ... ... ... өз жолдарыңды тап деген екенсің ғой, қалай өсиетіңді есіме алмай
келгенім! (У.Е.).
Жолы қырсық. Жолы болмайтын, сапарының сәті ... ... ... ... боп жүретін кісіге айтылады. Осының жолы қырсық болушы еді,
ертпей – ақ қояйық, бәлені (А.Т).
Жолы [сапары] оң болды. Дегеніне ... ... ... тулы
дивизия сапарларың болсын оң Күлімдей барып, күліп қайт (Д.Ә.).
Жолы суық. Теріс жолды, жолы арам кісі ... ... ... жолы суық кісі ... ... ... қулық, кітапта мұның бәрін
дейді бұзық (А. ... тар. ... ... ... көп. ... ... буын ... ғана айлам бар. Айлам қүрсын білемін болыстықтың жолы тар (Абай).
Жолы үлкен. Бас рудың ... не ... ... ... кісі туралы
айтылады; қызмет бабы жоғары кісі туралы да айтылады. Батырбай жұрттың неге
күлгенін алғашқы кезде ұқпаса да, артынан ... ... кіші ... да, ... болған несіне күлесіңдер»,-деп кейіп қалды (М.И.).
Анық қасқа жол. .Бұл жерде тура, айқын, даңғыл жол мағынасында айтылып
тұр. Жоқ, тартпас, тартылмас та, ... та, ... ... ... ... ... туысқандық, тегістікке, адаспас оның жолы анық қасқа (І.Ж.).
Ата жолы [жоралғысы, салты, кәдесі]. Ескілікті үлкен ... ата ... ... ... ... ... ... Қасым болса, қалада Хасен.
Қазақ жастарын жаңа ... ... ... пен ... да ата ... осы ... Қасымнан өшін алды (І.Е.). Ер ... ... ата ... Беттен қайтпас бір алған (Жамбыл).
Ата жолын қуды [бұзды].Бабалардың әкелердің салып кеткен жолымен,
айтып ... ... ... ... әкелердің салып кеткен жолынан
тайды. Шоңмұрын: Ата жолын қусам, ізімен ... неге ... ... ... ... ... қағидасын, ата жолын бұздырды.
Мұсылмандық жолынан, шариғатынан сотқар жастарды аттап ... ... ... Шұбар (М.Ә.).
Даңғыл [сара] жол. Тура түзу жол, дұрыс жол. (Даңғылдың – мағым, берік
деген де мағынасы бар: ... - ең ... ... – бір түзу ... мағынаны
білдіреді. Мысалы, сара басшылық дейміз. «Отынның ең ... ... ... ... ... ... ... саралау» деп те айтамыз).
Ол қия қазір даңғыл жолға айналған. Онымен жаяу да, ...... ... да күні – түні ... ... (ЛЖ). Екі немесе бірнеше мал
тұқымының қажетті қасиеттерін ұштастыру жөнінде мичуриндік ... ... жол ашты ... Азық – ... ... ... әрбір жол. Коммунизм
таңына алдымызда даңғыл жол (О.Ш.).
Жалғыз аяқ жол. Тек жаяу адам ғана жүретін соқпақ жол. ... ... ... кеп, ... өтіп, тоғайдың ар жағына шығысты. Кеңірек алаң бар
екен. Сүйіндік аулы көрінді (М.Ә.). Орман ішіндегі жалғыз аяқ ... ... ... ... үлкен колонналары ағылып жатқан шоссеге тіреліп,
енді бірде сол жаққа қисық тартып әлек қылды ... ... ... шекті. 1. Дүниеден өтті, қайтыс болды, дүние
салды. Қайтпас жолға сапар шекті құлыным. Үзіліп ... ... ... 2. Өте ... ... ... аттанды. Қайтпас жолға сапар шегіп
барамын, ... ... ... қаламын (АТ.).
Қара жол. Үлкен даңғыл жол. Иесіз жатқан «Бүрлі өзінен өрлей, қара
жолдың шыңын аспанға ... ... пар ат ... үш кісі келе ... Қара жол ма дегенім Шұбырынды із болды. Ала жаздай нәр татпай
іздегенім қыз ... ... [жол] ... ... диал. Алыс жерден келді. берден мазар ... ғой, ... ... (Қ. ... ... жол. ... бағыт. Ал мені, сия ... оң ... ... ... оң ... ... жолдасың – мен, қылышың – мен, ой алла! Қайран
қалам қорқуыңа (М.Қал.).
Соқпақ жол. Жалғыз аяқ сүрлеу. (Жолдың ... да ... ... ... ақ жол, ... жол, қой жол, ... жол, соқыр жол, қасқа жол, жалғыз
жол... т.б.). Соқпақ жол тым тар болатын, мен сәл кейіндедім, ол ... ... мен ... ... ... (ЛЖ). Нұрқат Сәденов жазған
арызды тексеруге ... ... ... ... ... бе? - ... ... қарай баратын үй арасының соқпақ жолына түсіп (З.Ш.).
Соқыр жол ... 1. ... ... ... жері белгісіз, сүрлеу.
Бұларды бастап келе жатқан бірер машинаның ескі сүрлеуі ... ... ... елең - ... да, ... жаяу ... да жат жолдағы жатырқағыш
жолаушы - ... ... келе ... соқыр жол осы (М.Ә.). Кемпір оған
үлкен жол жоқ, тек бір ... ... ... аяқ ... ... ... 2. Қарадүрсін беймәлім бағыт. Көзі ашық емес жандардан қандай айқын
жол қалар еді, соқыр көкірек бастатқан ... жол ... ... ... ... [тоқсан] жолдың торабы [торауы, тоғамы]. Сан жолдың түйіскен,
көп жолдың ұласып, тоғысқан ... ... ... ... ... ... торабы Тоғысты да түйілді (С.Мәу.). Тоқсан жолдың торабы,
Аймағымды орады, осыған көңіл толады, ... ... бір ... алып жетіп
барады (Н.Б.).
Ұзын жолды қысқартты. Алыс жолды әңгімемен, әңгіме алаңымен жақын
етті.
Шариғат ... ... ... Дін ... қағидаларын сақтау мағынасында
айтылып тұр. Ызғары дейді дозақтың қысқы суық амал - ды. Шариғат ... ... ... отқа ... (Ш.Қ.) /19, ... ... ... базалық мәдениетті танытатын «жол» лексемасын
«мәдени концепті» ретінде танимыз, сондай-ақ, ... ... ... ... ... сұлулық, еңбекқорлық, шеберлік, астамшылдық т.б.
концептілердің құрылымдық элементі ... ... ... ... ... категориялары ретінде этностың мәдени, рухани болмысын танытады.
Осымен байланысты «жол» лексемасы – жиырмадан астам ... ... ... қатыса алатын әлеуетті (потенциалды) мәні жоғары
лингвомәдени бірлік болып табылады.
Қазақ ... жол ... ... ... ... ... тұрады. Жол сөзінің ... ... ... ... ... ... оның (жол) қолданыстық жүйесінде
көрініс тапқан. Жол және оған қатысты затдеректер (денотаттар) әлемі ... ... ... (коннотаттар) жүйесі ақиқат өмірдің
үзігі ретінде концепт тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... ажыратылды. Жол
сөзіне қатысты ... ... ... қыры қолданыста
айқындалады. Олар халық танымындағы ұғымдармен байланысты. Осыған орай жол
лексемасы қатысты ... ... ... мен ... ... ... білім деңгейіне келіп тіреледі. Аялық білім танымдық
қызметпен, ... ... ... байланысты.
Сонымен, ақиқат өмірдегі зат, құбылыс туралы кез келген этностың өзіне
тән танымдық жиынтығы болу керек. Жол концептісі ақиқат ... ... ... ... ... ... Жол ... өзінің семалық элементтері
арқылы бірнеше концептінің құрылымдық мүшесі бола алады, яғни әлеуеті ... ... ... өте ... ... ... ... санадан
бейнеленуі ақиқат өмірмен (затдерекпен), ұғым түріндегі ойдерекпен және
адамның ... ... ... ... ... таңда тіл білімінде концепт терминін айқындайтын үш ... Оны ... ... ... ... ... танытуда тіл
басты қызмет атқармайды, ол тек ... ... ең ... ... үшін қажет», - деп түсінеді. Екінші бағыт, бұл бағыт когнитивтік
семантикаға сүйенеді. Үшінші ... ... ... дүние мен сол дүниені
таңбалайтын сөз ... ... ... ... ... – бұл ... дүние туралы санада жинақталған жан-жақты білім.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. А.С.Сейдикенова «Өзім-өзге» концептісінің мақал-мәтелдерге берілуі
// Хабарлары. Тіл, ... ... №3. 2007. – ... ... Ж.М. ... ... как лингвокультурологический
феномен». А., 2005. – ... ... ... - ... концептісі жайында // Қазақ тілі мен
әдебиеті №12. 2007. – 128б.
4. М.Мырзағазиева Табиғат әлеміндегі концептілердің берілуі // ... мен ... №2. 2007. – ... ... ... ... тілдегі көрінісіне лингвомәдени
сараптама // ҚРҰҒА-ның хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы №4. 2003 ... ... ... тіркестердегі әйел лексемасының концептілік
өрісі // хабаршы ... ... А., №4. 2007. – ... Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. А.: Қазақ университеті,
2002 – ... ... М.Т. ... ... ... ... ... мазмұны. ф.ғ.к. автореферат. – А., 2002. – ... ... ... Тәуке хан жеті жарғы. – А.: Санат, 1994. – 48б.
10. Абай Қара сөз. ... А., 1993. – ... ... Абай жолы ... ... ... кітап. А., 2007. – 382б.
12. М.Әуезов Жолда. «Абай» романынан А., 1973. – 20б.
13. Егемен Қазақстан, 19 ... ... ... ... түсіндірме сөздігі 4-том. Ж – К. Қазақ ... ...... ... ... – А.: Ана ... 1997. – ... Ақ бата. Бата сөздер А., 1992. – 206б.
17. Әбдуәли Қайдар Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – ... ...... Арын Р.С. Төл ... ... ...... кепілі ретінде // Безопасность: международная,
региональная, национальная (системный подход). А., 2007. – ... ... І. ... ... ... ... – А.: Қазақ
СССР-нің Ғылым, 1977. – 712б.
20. С.А.Жиренов Ақын-жыраулар поэзиясындағы «Тағдыр» ... ... ... // ... ... ... №5. 2007 ... Маслова В.А. Введение в когнитивная лингвистика. – М.: Наука,
2003.
22. ... С.И. ... ... когнитивтік негіздері.
ф.ғ.к. автореферат. – А., 2003. – 117б.
23. Смағұлова Г. ... ... Оқу ...... 2002. – ... Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ...... 1998. – ... ... В.А. Введение в лингвокультурологию. – М.: Наука, 1990. –
213с.
26. Логический анализ языка: Культурные концепты. – М.: ... 1991. ... ... А.Н. ... и ... ... ... анализ: методы, результаты, перспективы. – М.:
Наука, 1990. – 213с.
28. Кубрякова Е.С. Об ... ... ... анализа слова
Память // Логический анализ языка. Культурные концепты. – М.:
Наука, 1991. – ... ... М.М. ... ... А., ... Шаймерденова Н.Ж., Р.А.Авакова Язык и ... – А.: ... 2004. – ... Арутюнова М.Д. Образ (опыт концептуального анализа) //Референция и
проблемы текстообразования. М.: 1998. – 115с.
32. Н.Н.Аитова Қазақ ... ... ... когнитивтік
семантикасы. Ақтөбе – 2006.-161б.
33. ... ... как ... ... ... ... ... филологическая №3. 2007. – 99с.
34. Филатова А.А. Философия концепта: история и ... ... ... ... ... и ... решения в лингвистике
// Серия «Филологический сборник». Кемерово: Юнити, 2006. Вып.8,
часть 1.
35. Кубрякова Е.С., ... В.З., ... Ю.Г., ... Л.Г. ... когнитивных терминов. М.: МГУ, 1996.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері50 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет
Адамның дүниеге танымдық көзқарасы4 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Ақжан Әл-Машанидің ғылыми-танымдық публицистикасы63 бет
Ақселеу шығармалары негізінде ғылыми-танымдық публицистиканы зерделеу77 бет
Балалар әдебиеті тілінің когнитивтік негіздері110 бет
Балаларды ойын арқылы танымдық әрекетін дамыту14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь