Демократия - қоғам мен мемлекеттің өркениетті дамуының негізі

ЖОСПАР

КІРІСПЕ

Негiзгi бөлiм
1.тарау.
ДЕМОКРАТИЯ . ҚОҒАМ МЕН МЕМЛЕКЕТТІҢ ӨРКЕНИЕТТІ
ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗІ

2 Тарау
САЯСИ ЖҮЙЕЛЕР ЖӘНЕ ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМ.

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ

Демократия – грек тіліндегі “халық билігі” деген ұғымнан шыққын сөз. Осы сөздің төркіні айтып тұрғандай, халық өзін- өзі басқаратын қоғам құру. Яғни, қазіргі қалыптасқан бұл құрылым, халық өзін- өзі басқаратын бір адамды сайлап алып, оған сенім білдіртіп, басқарту. Сондықтан демократиялық елде халыққа қажетті заңдарды шығару сол елдің сенім білдіріп өздері сайлаған депутаттары арқылы келісіліп, жүзеге асады. Сол халық сенім артып сайланған депутаттары арқылы заңдар шығарылып, соған халық бірдей бағынады.
Бұл демократиялық қоғамда халықтар өздері сайлаған президентінің, депутаттарының билігін, атқарып жатқан жұмысын бақылай алады. Демократиялық елде теңдік, бостандық, жариялылық басты бағыт болып, заң алдында бәрі бірдей болып, қоғамның құрылымына бағынады. Демократия–осындай ел басқаруды жақсартуға бағытталған ой саралық тұжырымдамалармен жоғары бағаланатын құрылым.
Демократияның негізгі принципі - әділдік. Әділдікті – адамдардың көріп, есту түсінігімен, айналада болып жатқан құбылысты сезінуімен байқайды.
Әділдік негізі – теңдікте жатыр. Теңдік бұзылған жағдайда, қоғамды әділетсіздік жайлайды. Ал, демократияның мақсаты – адамдар арасындағы теңдікті қалыптастыру. Егер адам құқығы сақталмаған жерде немесе сөз жүзінде сақтап, іс жүзінде жүзеге сапаған жағдайда *халық билігі* құқықтық демократия дегеніміз бос сөз болып қалады. Адамның табиғи құқығы сақталмаған жерде демократияның болуы мүмкін емес. Ал адам құқығының өмір сүріп, бұзылмауына елдің Конституциясы мен ел президентінің қызметі кепілдік болуы тиіс.
Демократияны іс жүзінде асырудың алғашқы қадамы–демократиялық мәдениетті меңгеру. Бұл бізде қарапайым қазақтың ұлттық мәдениетімен үйлеседі, бір- біріңді тыңдай білу, барлық адамды қызметі мен лауазымына қарамай, теңдей көру, т.с.
Демократия ел мәдениетінің дамуын суреттейді. Демократия принциптері тең адамдар арасында, қоғамда мәдени қарым- қатынаста жүзеге асады. Қоғам өмірі жақсы жұмыс істеу үшін - өзара келісім керек.
Түрлі көзқарастағы қарсы пікірлер ашық айтылмайтын жерде ешқандай демократия болмайды. Көзқарас, пікір ашық айтылса қандай істің де келешегі түзеліп, жөнделе бастайды. Егер ел демократиялық деп сыртқа айтылып, ал іс жүзінде оның негізгі принциптері орындалмайтын болса, онда оны демократиялық қоғам, құрылым деп айта алмаймыз. Яғни, демократиялық қоғамның негізгі принциптері жүзеге аса бастаса, оның өзгеріп, алға жылжуына септігін тигізеді.
Осы кезге дейін демократиялық жүйенің өз артықшылықтары мен кемшіліктері болып келді. Бұл құрылым - әр елде өзінің жағдайына қарай бұдан кейін де дамып, өз табиғатына байланысты өзгеретін, алға жылжып, өзін - өзі толықтырып отыратын демократиялық қоғам.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Дос Көшімов. “Демократия негіздеріне кіріспе*, Алматы – 1997.
2. Ғ.Сапарғалиев., А.Ибраева. “Мемлекет және құқық теориясы*. Алматы, *Жеті Жарғы*, 1998 жыл.
3. Ғ.Сапарғалиев. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы. Алматы, “Жеті Жарғы*, 1998 жыл.
4. С.Е.Жұсіп. ерікті сайлау дегеніміз не?
5. 10. А.М.Абасилов. “Демократия дегеніміз не?* Демократия қазақ тілінде оқытып үйрету орталығы., Алматы, 1998 жыл.
6. 11. М.Н.Марченко. “Теория государства и права*. Юрист., Москва, 1998 жыл.
7. 12. З.М.Черниловский. “Всеобщая история государства и права*. Юрист., Москва, 1996 год.
8. Жасарал Қуанышәлі. “Ұлт және ұлтаралық мәселе*.“” Демократияны қазақ тілінде оқытып үйрету орталығы. Алматы, 1998 жыл.
9. Дос Көшім. “Жергілікті өзін-өзі басқару – азаматтық қоғамның алғашқы баспалдағы”. ДЕТАР Орталығы, 2000 жыл.
10. Дос Көшімов “Жергілікті өзін-өзі басқару”, Алматы, 1998 жыл.
11. Нарман Орнстин. Роль законодательных органов в демократическом обществе.
12. Қыдырәлі Қайтай. Қоғамдық ұйымдар дегеніміз не? Демократияны қазақ тілінде оқытып үйрету орталығы. Алматы, 1998 жыл
13. Матью Гандель Честер Е.Фанн. “обучение демократий”
14. Томас Бюргенталь. “Халықаралық адам құқығы”.
15. Учебное пособие. Основы политологии. Алматы. “Жеті Жарғы”, 1993 жыл.
16. Политические партий и общественные движения своеврменного Казахстана. Справочник – Алматы, 1994 год.
17. Масатов Б.С. “Қазақстанның демократия әліппесі”, Алматы, Жеті жарғы, 2000 жыл.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
Негiзгi бөлiм
1-тарау.
ДЕМОКРАТИЯ - ҚОҒАМ МЕН МЕМЛЕКЕТТІҢ ӨРКЕНИЕТТІ
ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗІ
2 Тарау
САЯСИ ЖҮЙЕЛЕР ЖӘНЕ ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМ.
ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Демократия – грек ... ... ... ... ... ... сөз.
Осы сөздің төркіні айтып тұрғандай, халық өзін- өзі басқаратын қоғам құру.
Яғни, қазіргі қалыптасқан бұл ... ... ... өзі ... ... сайлап алып, оған сенім білдіртіп, басқарту. Сондықтан демократиялық
елде халыққа қажетті заңдарды шығару сол ... ... ... ... ... ... келісіліп, жүзеге асады. Сол халық сенім артып
сайланған депутаттары арқылы заңдар шығарылып, соған халық ... ... ... ... ... ... ... президентінің,
депутаттарының билігін, атқарып жатқан жұмысын бақылай алады. ... ... ... ... ... бағыт болып, заң алдында бәрі
бірдей болып, қоғамның құрылымына бағынады. Демократия–осындай ел ... ... ой ... ... ... ... ... принципі - әділдік. Әділдікті – адамдардың
көріп, есту түсінігімен, айналада болып ... ... ... ... – теңдікте жатыр. Теңдік бұзылған жағдайда, ... ... Ал, ... ...... ... ... Егер адам құқығы сақталмаған жерде немесе сөз
жүзінде сақтап, іс ... ... ... ... *халық билігі* құқықтық
демократия дегеніміз бос сөз ... ... ... ... ... жерде демократияның болуы мүмкін емес. Ал адам ... ... ... ... ... мен ел президентінің қызметі
кепілдік болуы тиіс.
Демократияны іс ... ... ... ... ... Бұл ... қарапайым қазақтың ұлттық мәдениетімен
үйлеседі, бір- біріңді тыңдай білу, барлық адамды қызметі мен ... ... ... ... ел ... дамуын суреттейді. Демократия принциптері
тең адамдар арасында, қоғамда мәдени қарым- қатынаста жүзеге ... ... ... ... ... үшін - ... келісім керек.
Түрлі көзқарастағы қарсы пікірлер ашық айтылмайтын жерде ешқандай
демократия болмайды. Көзқарас, пікір ашық ... ... ... де келешегі
түзеліп, жөнделе бастайды. Егер ел демократиялық деп сыртқа айтылып, ал ... оның ... ... ... ... онда ... қоғам, құрылым деп айта алмаймыз. Яғни, ... ... ... ... аса ... оның ... ... септігін тигізеді.
Осы кезге дейін демократиялық жүйенің өз артықшылықтары мен
кемшіліктері ... ... Бұл ... - әр елде ... ... қарай
бұдан кейін де дамып, өз табиғатына байланысты өзгеретін, алға жылжып, өзін
- өзі ... ... ... ... - ... мен ... өркениетті
дамуының негізі
Адамзат бірлесе өмір сүре бастаған мыңдаған жылдар бойында “қой үстіне
боз торғай жұмыртқалайтын” молшылық ... ... ... ... ... ... алғашқы шарты қоғамдағы адамдардың арасындағы
келісім, өздерін-өздері билеп, қызмет көрсету екені де ... ... ... талай қоғамдық жүйенің түрлері, мемлекетті басқарудың
жолдары қалды. Халық та, хан да барлық ... ... ... пен ... ... қамтамасыз ететін, азаматтар мен үкіметтің
арасындағы қарым қатынасты реттейтін жан-жақты жүйені ойлап табуға ұмтылмас
жасады. Әр адамның ... ... ... ... өз ... бар ... ... жақтың да көңілінен шығатын жаңа жүйе табу, оны орнату оңай
жұмыс емес.
Елу жыл бойы ... ... ... келе ... бұл ... ... ... болады.
Біріншіден, демократияны-азаматтардың бәрінен де көңілінен шығатын,
өмір бойы армандаған асыл мұрат деп ... ... ... да ... ... ... әлі де ... таба алмай
жатқан мәселелері бар екенін ешқашан жасырмады. Сол бір қиын түйіндерді
қоғамның ... ... ... ... ... ... туғызуда.
Сондықтан Демократияны “Құран сөзі” деп қабылдайтындар ... ... ... да ... ... ... ... беретін
тарих беттерінде бүгінге дейін демократиядан артық, одан қолайлы ешқандай
жүйе жоқ. Демократияның заңдары ... ... ол кез ... өзгеріске дайын
және қоғаммен бірге жетіліп, дамып отырады.
Демократиялық басқару жүйесінің ең негізгі және ... жол ... ... неде?
Себебі біреу-ақ: демократиялық қоғам орнаған жерде азаматтар өзін-өзі
басқаруды жүзеге асыра алады азаматтардан-ұлттар, ұлттардан халық, халықтан
келіп ... ... ... Олар ... ... ... ... бағынышты болмайды. АҚШ президенті Авраам Линкольн ... ... ... арқылы жүргізілетін халықтың билігі”, деген сөзді бекер
айтпаса керек. Бұл әрине демократияға ... ... ... жиі ... барлығымызға да түсінікті жалпы ұғым. Дегенмен, осы
анықтаманы кеңірек талдайтын болсақ екі сұрақтың туындайтыны анық:
Халық ... ... ... ... ... бекіткен заңдар арқылы
ғана жүзеге асырады. Көп жағдайда ... ... ... сөздерімен қатар қолдануына болады. Мағыналары жақын
болғанымен бұл ... бір ... ... ... ... негізінде өмір сүреді, бірақ оның жүзеге асуының басты
шарты сол ... ... ... ... табылады.
Демократиялық қоғам-мемлекеттік заңдарды ... ... ... ... ... ... ... (немесе
шектелетін) көрінісі.
Мемлекеттің барлық түрі заң арқылы өмір сүреді. Шексіз билік иелері-
патшалар мен диктаторлар да императорлар мен ... да заң ... ... ... ... істерін де жарлықың қалқасында жүргізеді.
Сондықтанда заңның бәріне бас иіп, ... ... жүру ... уақытта
жақсылық бере бермейді. Мемлекет жариялаған заңның бәрі халық ... ... ... Тек қана ... ... ... ... заңдар ғана
демократиялық жүйенің кепілдігі болып ... ... ... билік
иелері халықтың талқасына түспеген, ... ... ... да ... ... сол заңды толық ұстануды талап етеді. Ондай заңдарды
орындамауға, оны өзгертуге күш салуға азаматтардың ... ... ... ... ... ... сайлаған өкілдері арқылы жүргізеді.
Халықтың өкіметті ... ... ... ... ... ... ... орындарына немесе заң шығару орындарында
отыруын көз алдымызға елестете де ... Және ... ... ... оңай ... ... кез ... адамның қолынан келе
бермейді. Олардың ... ... ... ... жобасын
жүзеге асыру. Халықтық мемлекет билігіне араласуын қолдамайтындар “Машинаны
бірнеше адамның бір ... ... көз ... ... дау ... ... рільді бұрып, енді біреуі жылдамдықты
басып, үшіншісі- тежегішті ... келе ... не ... Одан ... бір ... тапсырайық, қайда баратынымызды, қалай жүретінімізді
соның өзі білсе жетіп ... Ал ... сол ... ішіндегі
жолаушылар боламыз….”
Бір қарағанда, бұл сөздің де жаны бар. ... сол ... ... ... қана бере алатынын есімізден шығармайық. Үкіметті
басқаратын жандар мен ... өмір сүру ... ... ... ... тобы ... арқылы бекітіледі, ... ... ... арқылы ғана жүзеге асады. Сонда ғана олар халық
өкілдері болып саналады. Талай ... ... мен ... халықты бақытты
өмірге жеткіземіз деп “рульді” қолдан жібермей, ... ... ... білеміз. Сол бағыттың дұрыстығына күмән келтірген немесе қателік
көрсеткен жандарды ... ... ... деп, ... ... де ... өздеріне берілген құқықтарды пайдалана отырып, өздері сайлаған
жандардың билігін ... ... ... ... жолдары көп. Бірақ ең
негізгі жол-қоғамдағы жариялылықтың сақталуы. ... ... ... ... ... ... табиғи құқығы, ал сол
ақпараттарды үзбей жариялап отыру-үкіметтің халық алдындағы ... ... ... ... ... ... ... Газеттер мен
журналдар, теледидар мен радио қызметкерлері, журналистер қоғамдағы әр-бір
құбылысты қалт ... ... ... ... ... ... жіберген
қателіктері, жасаған заңсыздықтары қылмыстары халықтың көзінен таса болмау
керек.
Бұл бағытта азаматтардың өздері ұйымдастырған сан ... ... де ... ... істейді. Адам құқығын қорғау ұйымдары
мемлекеттегі адамдардың жеке басының ... ... ... ... ... билік тұтқасын ұстап отырған ... ... ... сайлау кезіндегі берген уәдесіне дейін жіпке тізіп,
тексеріп отырады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... бейнесі жұртшылықтың көз алдында
болады. Сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... қоймайды. Кейбір елдер баспасөздің еркіндігін шектейтін ... ... ... орындарын, олардың іс қимылына сын айтатын
хабарларды көрсетпеуге күш салады. Билік орындарының не ... не ... ... ... білмеген уақытта, олардың бақылаудан кеткені деп
толық айтуға болады.
Үкіметтің жұмысын ... оның ... ... ... қажет деп
тапқан жағдайда есеп талап ету- оған “қара күйе жағу”, ... ... ... ... сындарды сын халыққа да көптеген мәлімет
береді. Олар ... ... ... ақша ... жұмыс істеп отырған
қызметшілердің, иә-үкімет-халықтың қызметшісі, егер оны көпшіліктен жоғары
тұрған төре бастық деп ... ... ... ... орнамайды, салтанат
құрмайды, қай деген де қалай жұмыс істеп жатқанын ... ... ... ... жұмысын биліктің тағы бір буыны-сот орындары да
бақылап отырады. Демократиялық қоғамдағы сот жүйесі сол ... ... ... ... ... ешкімге де бағынбайды. Сот алдын да, заң алдында ... даңқ та, ... пен ... да ... роль ... ... ... қоғамда үкіметтінде, президенттің де іс-қимылы
халық өкілдері қабылдаған заңмен қатаң шектеледі, мемлекеттен бастап ... ... сол ... ... бақылауға алады.
“Демократия” деген сөздің аудармасын бәріміз ... яғни ... ... бұл сөз бірнеше мағынада қолданылады:
1.Мемлекеттің тұрпаты мен ... ... ... ... ... басқару органдарының мерзімді сайлануы
және көпшілік дауыспен шешімдер ... ... ... ... ... ... ... құрылымның арман-ансары және соған сәйкес көзқарастар
демократияның көпшілік бірыңғай анықтамасы жоқ. Әр дәуірдегі ... ... ... түсінген. Оның үстіне, әр алуан елдерде олардың ұлттық тарихи және
т.б. ерекшеліктеріне байланысты демократия сан ... рең алуы ... ... ... ... ... ... белгілері болады.
Ондай белгілерге төмендегілер жатады:
1.Халықтың заң ... ... ... ... ... Ол мемлекетте ұйымдастырушы, конституциялық биліктің халыққа тән
екендігіне сөз жеткізеді. Ол жоғарғы органдарға өз өкілдерін ... ... ... ... ... ... мемлекеттерде халықтың
бастамасымен, ... ... ... жетілдіреді және қабылданады.
Сондықтан, АҚШ-тың ... ... ... ... ... ... ... халық билігін” жатқызады.
2.Халық билігін орнату үшін оған жағдай жасау керек. ... ... ... ... ғана ... ... ... өмір сүрген гректің атақты
тарихшысы Геродат сол кездің өзінде демократия деп теңдікке ... ... алға ... еді. ... ... салада-халық
жиналысында, мемлекеттік істерге қатысуда, заң шығаруда. Оны орындауда және
т.т.с.-болуға тиіс.
3.Табиғатына, әлеуметтік, саяси, мәдені және ... ... ... ... ... ... бәрін қалай теңдестіруге
болады? Ол үшін заң, құқық алдындағы теңдік болуы керек. Бұл ... ... ... ... ... саяси өмірдегі демократиялықтың негізі һәм
қорғаушысы есепті. Олар қоғамдағы қатынастарды реттейді, қажетті деген іс-
әрекеттерге рұқсат ... Ал ... ... ... ... ... ... бұзғандарды жазалайды.
Демократияның алуан-түрілік теориясы саясат ісіне барлық азамат
тікелей қатысу ойынан бас ... ... ... және ... жеке ... бас ... ... Енді тек дауыс беруге ғана
қатысады. Өкілдік демократия оның шешімдер қабылдаудан ығыстырады. ... ... ... ... ... ... қалады. Өйткені бұл қисын
саясат жұмысының өзін бұрынғыдай жеке адамдардың қатынасы ... ... ... және топ ... өзара қатынасы ретінде қарайды.
Сонымен осы көзқарасты жақтаушылар қазіргі демократиялық мемлекетте саясат
серкесі-жеке тұлға емес, ... ... топ деп ... Бұл ой-түйін
дарашылық және ұжымдық байламдар арасында ортаңғы орынды алып ... ... ... саяси, мәдени және тағы басқа көп деген
мүдделер туындайтыны белгілі. ... ... әр ... ... ... ... адамда осындай белгілі бір топтың(отбасылық, этникалық,
мамандық, діни ... және ... ... ... ... Ол сол ... ретінде қалыптасады. Топ арқылы тұлға өз ... ... ... ... ашады.
Демократияның міндеті-қоғамдағы алуан түрлілікті ынталандыру, барлық
азаматтарға бірігуге, өз мүдделерін ашық ... ... ... саяси
шешімдерге өзара мәмілеге келу арқылы олардың тепе-теңдігін ... ... ... ... ... - Артур Бентли (1870-
1957) ол үлкен мағынасындағы ... ... ... іске ... ... ... ... келісімге келтіру. Мемлекетке
либерализм сияқты “түнгі күзетші” ... ... ... мүдделер күресіне
бақылау жасайтын, қоғамда әлеуметтік әділеттілікті қолдайтын қазы ... ... ... ... тағы бір ерекшелігі-биліктің
араласуы, сіңуді (диффузиялануы) яғни саяси жүйеде биліктің ... ... ... АҚШ-та билік орталықта президент ... ... ғана ... ... штаттарға (федералдық принцип)
саяси жарысқа қатысушы түрлі топтар, партиялар арасында бөлініп ... ... ... теориясы жоғарыда көрсетілген
нысанға ұқсас. Ол ... ... ... ... ... ... шешімдерді аз ғана ... ... ... ... ... саяси қаракетке таңдаулы, іріктелген, қалаулы топтар арасындағы
күрес жатады. Бұл теорияны жақтаушылар халыққа өз ... ... ... ... кәсіби саясаткерлерге жүктеуге көздерін жеткізгілері,
сендіргілері келеді. Себебі, ысылған, төселген, ... ... ... ... ... қабылдаудың еркіндігі мен мүмкіндіктерін сақтай отыра
демократиялық тетіктерді ұтымды пайдалана алады. Төбетоптар ... ... ал ... оған ... ... ол ... ... көңіл күйдің
жетегінде лепірме серкелердің қулығына еріп кетеді деп түсіндіреді.
Жоғарыда аталған тұжырымдардан басқа, ... ... бар. Ол ... ... ... ... ... Марксистер
демократиялық таптың мәніне баса көңіл береді. ... ... ... демократия” деген тұжырымдаманы шығарды. Оның ойынша
қазіргі демократия сайланған адамдар ақпарат құралдары және ... ... ... негізінде құралады. Халық өзінің таңдау құқығын
ақпарат хабарларының еркін таралу жағдайында ғана іске асыра ... ... ... ... ... алға ... жүр. Ол ... қатынастарын нарықтық қатынастармен байланыстырады.
Мысалы, АҚШ президенті Б.Клинтон қазіргі батыс ... ... деп ... ... демократия деп бөледі.
1.Тура демократияда халық маңызды саяси шешімдерді қабылдауға, билік
жүргізуге тікелей ... Оның ... ... ... ... ... жүйенің тұрақтылығын және басқарудың ... ... ... дамытып тұлғаның өзін-өзі көрсетуіне,
танытуына жол ашады; саяси институттар мен ... ... ... ... ... билік пұрсатын теріс пайдаланудан сақтайды;
басқарушы төбетоптың халықтан ... ... ... ... ... ... жатады. Референдумға
маңызды заң шығарушы немесе ішкі және сыртқы мәселені түпкілікті шешу ... ... ... ... Ол ... ... ... немесе
халықтың бастамасымен өткізілуі мүмкін. Тура демократия Франция, Италия
елдерінде кең тараған. ... ... ірі ... Конституция
(1958 жыл) және Алжир автономиясы (1961 жыл) туралы өттті. Италияда екінші
дүниежүзілік соғыстан кейін ... ... ... билік
тоқтатылды.[1]
Қазақстан Республикасында референдум арқылы ... ... 1995 жылы ... ... ... ... ... барлық азаматтары мемлекет шешімдерін
қабылдауға сайланған ... ... ... араласуынсыз- ақ
өздері тікелей қатыса алады. Мұндай системе шағын ... ғана ... ... ... немесе тайпалық кеңестің не кісіподақ ұйымының
жергілікті бөлімшесінің мүшелері оңаша бөлмеде ... ... ... келеді немесе көп дауыс алу арқылы шешімдер қабылдай алады.
Демократияның тарихы ... ... ... ... ... ... ... жерге жинала алатын адамдардың мөлшері болуы керек, адам ... ... іске ... ... Төте ... ... де көлемді
жаңа қоғамда мүмкіндіктері аз. Тіпті Америка құрама Штаттарының шығысында,
Жаңа Англияда, қалалық ... ... ... оны ... өткізіп
тұратын жерлерде көптеген қауымдар іске ... ... ... ... бір ... жиналып өз өмірлеріне тікелей байланысты мәселелерді
төте дауыс беру арқылы шешуі қиындық туғыза бастады. Қазіргі кезде ... ... тура ... ... асыруға қиындық әкеліп ... жаңа ... ... қоғамдық билікте көрініс тапты. Бұл
миллиондаған халқы бар ел үшін де ... ... ... ... ... ... заңдар жасап, халық игілігіне ... іске ... кең ... түрі ... ... ... ... мемлекеттік мәселелерді барлық уақыты мен күшін салып
жүйелі түрде ... ... ... ... ... азаматтардың
көпшілігі бас басына тиімді шеше алмаған болар еді. Осындай ... ... ... ... бар.
Сонымен мемлекеттік биліктің демократиялық түрі алғаш рет ... мен ... ... ... ... ... көрсетілгендей олар көптеген
жақсы жақтармен сипатталады. Сонымен қатар, олардың осал жерлеріде бар. Ең
алдымен азаматтық ... ... ... ... жоқ. ... адамдардың ішкі
өміріне көп араласты. Биліктің ... және ... ... саласында
араласуы демократия өктемдік құралына (деспотияға) айналып кетуі мүмкіндік
тудырады. Биліктің мұндай түрінде халық заң ... ... ... ... ... ... ... сияқты болып, ал қоғамдық құрылыс көбіне
тирания1 сияқты болып көрінді. ... ... түрі ... ... ... ... (демагогтарға) қолайлы. Сондықтан
Аристотель демократияны жалпы халықтың игілігін ойлап, ұстамды, ... ... ... ... ... билігі деп сипаттады. Демократия
барлық ... ... ... ... ... ... қабілетіне біліміне қарай емес жеребемен қойдырады деп, Платон да
жақтырмады, ... ол ... ... ... ... тәуірлеу
биліктің түрі деп қарады. Дегенмен антикалық демократияны саясатшылар,
тарихшылар. Фалсафатшылар ... бойы ... ... зерттеп, сүйеніп,
жүгініп келеді. Ежелгі Грек, рим демократиясының нышандары жаңа тарихқа
енді. ... ... ең ... ... ... ... ... саяси
жүйенің принциптері жаңа деңгейде қайталанғандай: ... ... ... ... өкілдер палатасы-халық трибунатын
бейнелеп ... ... ... Заң ... ... ... ... құқықтардың теңдігі және т.б. сияқты антикалық ... алып ... ... ... ... үрдістің ажырамас
бөліктеріне айналады.
Жаңа дәуірдегі демократияның дәстүрлі сорабы да сонау көнезамандық ... ... ... ... оның ... ... бар. Оның
өзгешелігі, ең алдымен, барлық адамдар тең, бәрі де саяси ... ... ... ... ... байланысты. Оны “қоғамдық келісім”
деген еңбегінде Ж.Ж.Руссо жан-жақты ... Оның ... ... ... ... ... іс-әрекет жасайтын ақылды адамдар қосылғанда жаңа сапа
пайда болады. Олар жиналып ... ... ... ... ... идея ... ... принципіне айналады және ортақ ерік, жігер
қайрат негізінде қалыптасады адамдар не ... не ... ... ... Бәрі бір бас ... ... сайыстан кейін нашар жақтары алынып
тасталып, жақсылыққа жету жолдары іздестіріледі. Сөйтіп, ... ... ... жинап топтастырып, ортақ игілікке ... ... өмір ... жеке ... ... ... ... келе әр түрлі топтардың жалпы ... жету үшін ... ... жүргізілетін болады.
Басқа сөзбен айтқанда, идеялар мен саяси серкелер ... ... үшін ... ... ... халыққа екі-ақ қызмет
атқаруға тура келді:
1.Саяси серкелерді, басшыларды сайлау;
2.Оларды орнынан алу.
Бұл теория ... ... ... ... ... ... мен
олардың сайлаған өкілдердің арақатынасы жөнінде екі түрлі көзқарас ... ... ... ... ... ... көздейді. Екіншілер мұны
дұрыс санамайды, себебі ... ... ... ... ... ... ... емес. Оның үстіне сайлаушы өз ауданы облысына қатысты
мәселелерді аманат ... ал ... ... тұтас халық, ел
мүддесін ойлау керек. Нақтылы тарихи жағдайда аумақпен ел мүддесінің тоғысу
дәрежесін ол өзі ... ... ... ойынша, демократияның ойдағыдай
жұмыс істеуі үшін төрт жағдай керек.
1.Маңызды мемлекеттік қызметтерге сайлауға болатын айтарлықтай ... ... тобы ... ... ... халық негізінен жақсы қуаттап, оларға өз
көзқарастарын айта ... ... ... ... Олай ... тиімділігі жөнді болмайды, сондықтан елдегі ... ... ... келеді.
3.Жауапкершілікті толық сезінетін, қызмет орнының ... ... ... бар, жақсы ұйымдасқан бюрократия болуы керек. Себебі,
маман емес ынталы адамдарға қарағанда, ол мемлекетті көп ... ... өз ... ... топтың өкілдерімен толықтырғаны жөн.
4.Саяси теорияның ғана емес, ... ... ... болып
табылатын демократиялық өзін-өзі бақылау ... өте ... ... әрбір қатысушы өз еркімен өзін-өзі тежемесе, қандай демократияда
алысқа кете алмайды.
2 Тарау
Саяси жүйелер және демократиялық құрылым.
Мемлекеттің түрлерін, қоғамдағы ... орны мен ... ... ... жүйе ... ... ... кетейік. Себебі мемлекетте қоғамның
саяси жүйесіндегі ... ... бірі ... ... ... түрлері өте көп. Біреулер мал бағып, егін ... енді ... ... ... ... Бұл ... бәрі де сол ... өзін
де, қоғамға да пайда берер: сөзсіз, сонымен ... ... деп ... қызметтің түрі бар. Оның ерекшелігі-қоғамдық өмірге тигізетін әсері
деп білуіміз керек. Қоғамның өзгеруі мен ... ... мен ... болатын саясаткерлер көпшілікпен, әлеуметтік топтармен, түрлі
көзқарастың иелерімен қоян-қолтық ... ... ... қызмет белгілі бір
тәсілдерді механизмдерді және соны жүзеге асыратын құрылымдарды ... ... ... даму ... сол ... ... болып,
қоғамдық өмірден өзінің орнын алады. Олар – саяси жүйе мен ... жүйе – сан ... ... ... ... ... ... мекемелердің жиынтығы. Солардың қызметінің ... ғана ... ... заң мен ... жүзеге асады. Саяси жүйенің негізгі
белгілеріне мыналарды жатқызамыз:
Халықтық билікке араласуын қамтамасыз ету. ... ... ... ... ... мен ... саяси қызметі жүзеге асады. (Бұл
жерде демократиялық саяси жүйе туралы айтып ... Егер ... ... биліктің түрі болса, адамдардың саяси қызметінің
шектеулі немесе мүлдем тоқтап қалуы мүмкін).
Саяси жүйе ... ... мен ... ... ... ... ... жүзеге асырады). Саяси жүйеге, саяси қарым-қатынастар,
саяси ұйымдар, саяси көзқарастар мен ... ... ... ... белгісі мемлекет болып табылады. Барлық саяси жұмыстар, идеологиялық
таластар, өзгерістер мен жануарлар мемлекеттің қол ... ... ... мемлекеттерден бастап бүгінге дейін осы бір ... де ... ... түрлі көзқарас толастаған жоқ. Адамдар қауым болып бірге
өмір сүрген соң барлығы да ... ... ... ... тәртіп пен
тыныштық орнататын және ... ... бола ... бір ... ... ... де сөз жоқ. ... сол құрылым (мемлекет) халықтың
тілегін атқап, мүддесін жүзеге асыра алады ма, әлде ... ... езіп ... ... орны ... ма? Олар қоғамды қалай
басқарады? Басқаратын жандар кімдер болу керек? Халықтың көңілінен ... ... ... ... керек? Деген көптеген сауалдарға өз
заманының зиялы адамдары жауап іздеген. ... ... ... көтере мақтаса, енді біреулер оның кемшіліктерін көрсетіп, ... ... ... Грек ... ... ... ... қоғамның әділдігін қамтамасыз етеді деп санаған “жақсы мемлекет
мықты қоғам сияқты: оның ... бәрі дер бар, ... ... ... де ... ал ол күйрегенде, онымен бірге бәрі де апатқа
ұшырайды”-дейді ... ... ... ... ... ... ... 43-106ж.)
да мемлекетті – халықтың байлығы деп ... ... ... қарсы иелері
анархистер деп аталады, олар мемлекетті жеке адамның еркіндігін ... ... ... ... ... деп ... Анархизмнің негізін
салушылардың бірі М.А. Бакуниннің “Егер мемлекет болса, міндетті түрде
билік болады, ал ... ...... үшін ... болып табылады….”
Деген сөздері бар.
Енді мемлекеттің басқару түрлеріне шолу жасайық. Басқару түрлерін
анықтаудың ең қарапайым, оңай жолы ... ... ... ... бір адам ... және оның ... ... қуалап, әкеден
балаға мирас болып отыратын болса, ондай басқару түрін – ... ... Егер елді ... ... ... бір ... топ басқарса,
оны басқарудың аристократиялық жолы дейміз. Ал басқарудың үшінші түрі ... ... ... ... ... ... қарай, “қоғамдпа әділ
билік жүргізіліп” немесе ... ... тек ... орын ... деп
кесіп пішуге болмайды. Бұл жерде екі мәселеге ерекше ... ... ...... ... қоғамдағы көрініс. Егер сол басқару түрі
халықтың тұрмыс тіршілігін, әл-ауқатын жақсартса, қоғамда ... ... ... жүйесі қоғамның дамуына сай болғаны. Ондай билік жүйесін халық
қолдайды, өзгертудің қажет деп ... ...... ... ... Бір елді диктатор билеп отырса дегенді естісек, көз ... ... ... ... ... ... да монархия да елді бір
адамның билеуін көрсетеді. Бірақ біз монархияны диктаторлық биліктен ... ... ... сол ... заңы арқылы билік құрады, ал ... бұза ... ... ... келеді немесе заңды жолмен келе отырып,
белгілі бір уақытта мемлекеттік заңды, Конституцияны аяққа таптап, ... ... ... жүзеге сасыра бастайды. Бұл басқарудың үш түрі ... ... мен ... шектелмеген уақытта, жеке адамның немесе топтың
мақсат-мүддесін көздеген кезде Конституиялық ... ... ... түріне көшеді.
Монархия – тиранияға айналады,
Аристократия – олигархияға айналады,
Демократия – охлакратияға ... ... ... ... – шартты түрдегі ажырату.
Нақты өмірде билік түрінің сан қилы нұсқасын кездестіруге болады. Қоғамдық
өмір ғылыми ... ... ... ... конституциялық билік түрінің
заңсыз билік жүйесіне айналғанын сол елдің ... ... ... ... ... ... ... заңдар “қажеттіліктің талабына”
бұзыла бастайды да, уақытша заңдар ... адам ... ... ... ... қарсылығын көрмеген билік иелері өзінің күштеу аппаратының
қызметіне ... ... ... әкімшілік жолына түседі
Кейбір зерттеушілер билік түрлерінің таза бір түрі кездесе бермейді.
Көп жағдайда екі түрі ... ... деп ... ... ... ... саяси жүйені де ажырата білуіміз керек. Олар да үш ... ... ... ... Демократиялық қоғамның
негіздеріне сипаттама бере отырып, кеше ғана біздің еліміздің басынан ... ... ... оның ... ... – екі ... ... отырып, артықшылықтары мен кемшіліктерін байқау үшін өте
қажет. “Демократиялық мемлекет құрып жатырмыз ” деген ... ... Сол ... ... ... ... өмір ... едік, неліктен жаңа
қоғам құруға бетбұрыс ... ... ... ... ... ... ... Егер кешегі мен бүгінді салыстырмасақ, жаманның
жақсы екенін қалай ... ... ... ... ... ... ... бір – біріне толық қарама - қарсы болып келетін екі басқару ... өмір ... бар. Оның бірі – ... ... ...... ... Кейбір әдебеттерді алғашқысын “жабық ... ... ... деп те ... Мұны айтып отырған себебім - ... көз ... ... ... ғана ... Өкінішке орай,
бүгінгі өтпелі кезеңде бұрынғы жүйенің көптеген белгілері сақталғанын
немесе өңін ... ... сол ... ... мойындауымыз
керек.Тоталитарлық қоғамда жетпіс жылдан артық өмір сүрген Қазақстан халқы
соңғы он жылда ... мен ... ... ... ... ... ... құрылымдарды мемлекеттік жүйеге ендірді деуге
болмайды. Бұл әлі ... ... ... ... ... ... немесе халықтың бұрын қалыптасып қалған ой – санасын бірден өзгерту
бір минуттік іс емес, сондықтан ... ... ... ... ... емес
қоғамды немесе саяси режимді орнату үшін ұрпақтан келесі ... ... Яғни ... бұрынғы қоғамның адамдарының санасына көп әсер
етпей – ақ дәл сол ... жас ... ... ету. ... қоғаммен, оның ерекшеліктерімен жақын таныса отырып қана оның
әлі ... келе ... ... күресуге болады, оның қайта оралуы да
біздің сол өмір туралы ... ... ... жүйе – ... ... ... мен ... үстінен толық
бақылау жүргізуі, қоғамдық жүйенің барлық саласын ұжымдық мақсатқа ... ... ... Мұны біз ... ... белгілерінен
байқауға болады:
Билік иелерінің, үкіметтің сол елдің азаматтарынан бөлекше өмір ... мен әл – ... ың ... ... Олар ... ... тыс ... азаматтарының алдында жауап та бермейді. Сондықтан да ... ... ... ... жүргізіледі немесе мүлдем өткізілмейді. Кейбіреулер
ойлайды, сайлау болған соң демократияға ... деп, жоқ бұл ... ... кезіндегі сайлау ерікті түрде жүргізіліп ... ... ... ... жүктеледі. Негізінен қарап отырсақ сайлау
демократияға көшудің бір қадамы десек те ... ал ... ... ... сөз бостандығы, жариялылық, адамдардың ар - ... ... ... ... ... ... тоталитарлық пен
демократиялық режимдердің тым ұқсастығы жоқ ... ... ... ... ... Келесі айта кетерлік мәселе – авторитарлық жүйе.
Авторитарлық жүйеден, тотаритарлық жүйенің де, демократиялық ... ... ... ... ... ... толық билік
тоталитаризмге жақындатса, азаматтық қоғамның кейбір белгілері мен жеке
адамның өмірі, экономика ... ...... ... ... жүйеден өмірдің барлық жағын шырмап алатын
идеология да жоқ. ... бұл ... ... бір ... ... қателік болмас деп есептеймін. Авторитаризмді екі ... ... ... ... қандай белгілері тән соны ұстап
қалады. Бұл ... ... ... тек ... ... қатысты белгілерді орнықтырады. Бұған көрініс, бұл жүйеде өзіне қарсы
жұмыс істейтін саяси оппозицияны тудырмауға күш салады, ... ... ... қоғамдық өмірде және жеке адамның ішкі өміріне қол ... ... ... ... құрылымды өзгертіп, қайта құру, елдің
барлық мүмкіндіктерін ... ... ... ... біршама
қабілетте танытады.
Авторитарлық жүйенің кемшілігі – ... ... ... мемлекет
басшысының немесе жоғары дәрежелі билік иелері тобының ... ... ... сол ... ... мемлекеттің саяси ... ашып ... ... тұра ... халықтың қолында билік
жүйесін бақылайтын құрылым болмайды немесе ол құрылым жасанды, ... ... ... ... сырт ... ... авторитарлық жүйе халықтарының
заң нормаларын бұзбайтын, демократиялық құқықтардың біршамасы сақталатын,
демократиялық қоғамның ... бары ... ... ... ... ... ... тұрған бедел иесіне немесе топқа қарсы пікір айту
немесе саяси жұмыстар жүргізу жоғарыдағы еркіндіктерді ... ... ... жол ... ... жүйе мемлекеттің дағдарысқа
ұшырауынан немесе демократиялық биліктің халықтың көңілінен шыға ... ... ... ... ... ... бұрын отар немесе жартылай отар
ел болып келген халық тәуелсіздігін алған кезеңде де ... ... кету ... туады.
Тоталитарлық - авторитарлық жүйеден
демократияға өту кезеңі.
Тоталитарлық немесе авторитарлық жүйеден демократиялық басқару түріне
көшу кезеңі өте ... және ұзақ ... ... ... ... ... жасанды жолмен жылдамдату, кей жағдайда, әлеуметтік ... ... ... ... да ... – бір дұрыс жол – тұрақтылық жағдайында,
жоспарлы түрде ... ... ... табылады.
Тарихқа көз тастасақ, революция әрқашан демократия әкеле бермейтінін
көреміз, кейде алдында тамаша ... ... ... ... ... тоталитарлы немесе таза авторитарлық мемлекет дүниеге келеді. Мысалы:
1917 жылғы Қазан революциясы монархияның орнына ... ... ... ... ... ... ... жойды, бірақ авторитарлық
діни тәртіпті қалыптастырды.
Өтпелі ... ... ... топтарының арасында өткен өмірді аңсау,
оны болашақтан ... қою, ... ... көлеңкелі жақтарын бас
көтеріп, қашқақтау да ... ... ... ... ... ... жағдайды есепке алмай, мемлекетті радикалды іс-қимылға
итермелеу де орын алады. Оның бәрі әлі ... тік ... ... ... ... ... ... автотаризмге
жол ашады.
Демократиялық құрылымның түрлері.
Бүгінге дейін тарихта өмір сүрген ... ... ... ... ... ... негізгі артықшыларын көреміз.
Біріншіден, демократиялық қоғамдағы мемлекет ... күш ... ... өмір ... ... олардың құқықтарын жүзеге асыруға ... ... ... ... түрі ... ... бір ... мүмкіндік бермейді. Биліктің түрлі саласын бөле отырып, олардың
міндеттерімен құқықтарын қатаң шектейді, бақылауға ... ... ... сала ... ... шектей отырып, басқа саламен бір ... ... ... мемлекеттік саясатта жүзеге асыруда ұжымдық жауапкершілік
нығаяды.
Демократиялық жүйе басқарудың екі түрін:
1. Президенттік басқару;
2. Парламенттік басқаруды ұсынады ( кей ... бұл ... ... ... ... деп те аталады.)
1.Президеенттік басқару мемлекеттің басшысы Президент ... ... ... ... ... ... ... келеді де, Парламенттен тәуелсіз
болады. Үкімет мүшелері, көп жағдайда, парламент мүшесі бола ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Таы бір
маңызды ерекшелігі – Президент тең мемлекет ... ғана ... ... ... есептелінеді. Заң шығарушы, атқарушы және сот ... ... ... және шектеледі. Қазақстан Республикасы
Президенттік басқарудағы мемлекет. ... ... ... ... ... ... ... көп дауыс алып жеңіп шыққан
партия премьер – министрден бастап, ... ... ... ... бір ... ... ... үкіметті жасақтайтындай дәрәжеге жетпесе,
бірнеше партия келіссөзжүргізе отырып ... ... да ... ... Коалицияға кірген әрбір шағын партия өзінің берген дауысына сай
үкіметтен орын алады. Парламенттік басқаруда Президенттің де болуы ... оның ... тым ... ... ... ... атқарушы билік түрлерінің арасы
оншалықты алшақ емес, себебі парламент – ... ... ... ... да, ... ... үкімет мүшелері парламенттің де мүшесі
болады. Бұлардың бәрі құрылым түрінің жалпы белгілері.
Енді шетелдік саяси ... ... ... айта ... ... ... – тек мемлекет басшысы, ол сайлауда жеңіп
шыққан және ... ... орын ... ... басшысын үкіметтің
басы етіп тағайындайды.
Басқарудың екі түрінің қайсысы тиімді, демократияның талабына қай
жүйе ... ... ... ... ... анық. Бұл сауалға бір жақты жауап
беруге болмайды. Себебі әр басқару жүйесінің күшті жақтарымен ... ... де бар. ... ... басқару кезеңінде көппартиялық
жүйенің маңызы өседі. Азаматтар қоғамның саяси өміріне жақын араласады.
Шағын ... заң ... ... ... ... келуге мүмкіндік
алады. Демек қоғамдағы барлық саяси, ... ... бір ... ... ... түрлі саяси күштердің бас қосуы, коалиция құруды
қарама - қарсы ... ... ... ... да ... Егер коалиция тарап кетсе, немесе ... ... ... ие ... ... ... ... қалса, премьер –
министр қызметінен кетеді де, жаңа ... ... не ... ... Кемшілігі:
1. Партиялық коалиция саяси дағдарыс кезінде тез ыдырап кетеді.
Демек, үкіметті өзінің алдында ... ... ... ... ... ... тоқтатады деген сөз.
2. Премьер-министр саяси басшылығына, оны барлық ... ... ... ... де ... ... ... саяси дүрмектің нәтижесінде көпшілік даусына не болған
экстремистік ... мен ... ... түсу ... бар.
4. Парламенттік көпшілігіне ие болған партия елдің болашағына немесе
экономикасы мен саяси ... кері әсер ... ... ... ал ... қате ... шектеу қоятын құрылым жоқ.
Президенттік басқарудың тиімді жағы, біріншіден, жауаптылық (президент
тек парламент ... ... ... ... ... жауап береді,
екіншіден бедел, үшіншіден нақты биліктің (атқарушы билік) күші. Президент
халықтың берген үкіметтігін пайдалана отырып, ... ... ... ... ... пен ... ... үзілмейтін күрес.
Кейде президент өзінің бағдарламасын, жұмыс ... ... ... ... ал кейде ол өзіне берілген құқықты пайдалана отырып,
Парламенттің қабылдаған заңын ... қоя ... ... ... ұзаққа
созылған келіссөздер басталады. Президенттің ... ... ... ... қалпы пайда болады. Әсіресе, мұндай жағдай
демократияға енді ғана ... ... ... ... ... міндеттері мен құқықтарын жүзеге асырудың жолдары өте
күрделі. Оның негізінде билік ... ... үщ ... бөлу ... ... сол ... ... мемлекетік билікті толық иемденіп кете
алмайды. АҚШ-тың төртінші президенті Джеймс ... : *Заң ... және сот ... бір ... ... тиранияға (шексіз
билікке) келу деп айтуға болады* деген сөзі бар.
Биліктің үш саласы ... заң ... ... ... ... ... билігі.
Демократиялық мемлекет тек заңның күшіне ... ... ... ... ... ... бір ... көнбейді және оны бұзған
адамның қандай лауазымы бар екеніне қаралмай тиісті жазасын береді. ... үшін ... ... гөрі іске ... ... ... Сіздер үшін ең қажетті мәселе – заңның азаматтары ... ... ... ... ... ... Заңдар сол заңды
бақылайтын, оны жүзеге асыратын заң ... мен ... ... деп қате ... ... Сол ... ... мемлекеттік
билік жүйесінің заңсыздықтарына қарсы тұра алмай Заң орындарының араласуын
күтті. Өкінішке орай қоғам өміріндегі ... ... ... ... орындары біле бермейді, біле қалған жағдайдың сіздің арызыңызды күтеді.
Әрине, көрнеу көзге жасалған қылмыстар өзінің жазасын ... ал ... ... ... ... ... ... мәселелермен өзі
шұғылдануы керек. Қорыта атйқанда, Заң халық үшін жазылады, оны ...... ... бен азаматтық көзқарасыңызға байланысты. Біздер
өмірдің ... ... сан қилы ... ... ... ... Мемлекет заң шығарды, бірақ сол заңды пайдаланғымыз келмейді.
Мысалы, табаны түсіп ... ... ... ... ала ... дүкенге
қайта өткізіп, ақшасын қайтарып алуға, жалақыны уақытында бермеген мекеме
басшысын сотқа беріп, ... ... ... ... өз міндеттерін
орындамаған жағдайда талап қоюға немесе парақорлықпен айналысқан лауазымды
адамды ... ... т.т. ... батылымыз бармайды. Абылайханның түсіндегі
қоян қорқақ ... осы ... қай кез ... Ал егер қоғам ... ... ... өзін ... ... сонда демократиялық қоғам
өркениетті елімізді қашан құрамыз, сондықтан өркениетке жол ашамыз десек,
әрбір ... өз ... ... ... ... ... өз белсенділігін
көрсетіп, келесі ұрпақтың демократиялық даму таза жол ашып ... ... ... ... біздер пайдалансын деп жариялады, ал пайдаланғымыз
немесе заңсыздық пен әділетсіздікке белшемізден батып отыра береміз. ... үшін одан ... ... ... ... берілген құқықты жүзеге асыру
жолдарын жақсы үйреніп алу қажет. Демократиялық қоғамдағы азаматтар өзінің
жеке ... ... бар ... де ... ... Басқалардың да
құқығы мен еркіндігін қорғайды, солар үшін күреседі. Себебі: *қоғам да кеме
сияқты, ал кемедегінің - жаны бір* ... ... ... ... бар.
Демократиялық өзгерістерді тереңдету –
мемлекеттің негізгі мақсаты.
1995 жылғы КонституциядаҚазақстан сияқты көп ұлт ... ... ... пен ... орнатудың кепілі және қоғамымыздың алға
қарай егемендікпен дамуы үшін ... бір ... жол ол – ... ... нәсіліне не басқа бір әлеуметтік белгілеріне қарамастан,
олардың құқығы мен бостандығына кепілдік бере алатын ... жолы ... ... ... ... * ... ұғым өте ... ру мен
тайпалық өзін- өзі басқару ... ... ... ... ... ... өкіметі, азаматтардың теңдігі, заңды бәрінен жоғары
санау үстемдік құрады, мемлекеттің негізгі органдары ... ... ... ... ету ... ... да ... шаралар
іске асырылады.
Сонымен қатар, демократияның да алуан түрлері бар екені ... оның ... ... ... екі түрі ... баса айту ... ... – сатысыз (тура) демократия, ал ...... ) ... ... ... негізгі шешімдерді
сайлаушылардың өздері ... ... ... бүкілхалықтық
жиналыстарда, рефрендумдарда), екіншісінде сайламалы құрылымдарда (мысалы,
парламенттерде) ... ... ... ... ... ... ... шектеулі және формальды ... ... ... мен өкіметті өз қолына алған таптар мен әлеуметтік топтардың
элитасы демократияны ... етіп өз ... ... ... ... экономикасы жалаң жеке меншікке негізделген дамыған капитализм
елдерінде демократия ... ... ... ... ... ... экономикасы жалаң мемлекеттік меншікке ... ... ... бір топ ... ... сөз ... пролитариат
диктатурасы деген желеумен өмірлік ... ... бір ... ... етіп, бұқара халықтың мұң мұқтажын былай қойып,
ойларына не келсе, соны жасағаны дүниежүзіне мәлім болды. Бұл екі ... ... ... ... демократиялық институттарды құрмасын, азаматтық
құқық жөнінде қаншама даурықпалар болмасын, бұқара халық саяси үкіметпен
меншіктің шын ... ... ... ... ... ... олардан
оқшаулатылған жағдайда демократияның шектеулі және монтаны (екі жүзді)
екенін қоғамдық саяси практиканың өзі ... ... ... ... себебі, ол қоғамның басты негізі –
меншікке және қоғамының материалдық тұрмыс жағдайларына ... ... ... және адамдардың меншік пен өз еңбегінің жемісінен
шектелуінің түп ... дәл ... ... ... монтаны болу себебі, жарияланған ұрандар мен қоғам
болмысының, істің, өмірдің арасында алшақтықтың орын алуында.
Қорыта ... ... ... жалған демократияны ажырата
білген дұрыс. Мемлекеттік үкімет ... ... ... ... ... құрылыс тәртібін сақтау құралы бола тұрса да, әрбір
елдің ... үшін ... ... ... ... тәсілдерінің
қалай болса, солай болмауы қажет, ел өз халқының ... ... ... ... мен ... кеңейген сайын, демократия
идеалдарын тарату, демократиялық институттарды пайдалану, мемлекетпен қатар
тәуелсіз баспасөзді (прессаны) пайдалану, өз ... ... ... ... және ... депутаттар жіберу мүмкіндіктері де
молайа түспек.
Бірақ егер бұқара халықтың демократиялық құқық пен ... ... ... елдің негізгі экономикалық мүдделерімен
саяси билігіне қарсы бағытталса, үстемдік құрып трған ... ... күш ... тәсіліне жүгінуі мүмкін. Мұндай жағдайлар тарихта талай
рет кездескені белгілі. Ондай ... ... ... ... ... ... мәлім. Бірақ олардың демократиялық елдерде орын ... ... ... ... ... деп дәлелдеуге
болмайды.
Жоғарыда айтып өткендей, ... да ... мен ... ... әр халық, әр ел өз ерекшеліктері мен мүмкіндіктерінше пайдаланады,
іске ... ... ... ... ... ... өзін ... мемлекет ретінде жариялап, қазіргі заманымыздың көпетеген
өркениетті елдері ... ... ... ... ... алды. Ол
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы конституциясында ... ... ... ... мемлекетіміздің сапалық параметрлерімен даму жолы
анықталып ... ... ... Қазақстандық қоғамның
және оның жеке мүшелерінң тәуелсіздігімен тығыз байланыстырылған.
Онда азаматы құқығын былай қойғанда, жалпы адам ... ... ... ... бекітілген.
Қазақстан Республикасы тәуелсіз мемлекет ретінде алдымен өз халқы
мойындап, ... соң және оны ... ... ұйымы сияқты
халықаралық бірлесткпен әлемнің 120 елі ... ... ... оны негізгі, алдыңғы қатардағы мақсаттық функциясы ол әлеуметтік
функция, яғни басқаша ... ... ... ... ... ... емес деген сөз. Мұның мәнісі – мемлекет ... ... іске ... бар күш қуаты мен мүмкіндіктерін
қоғамдағы әрбір адамның өмірін лайықты деңгейге көтеріп, ... ... және ... ... ... жұмсартып отыру мақсатынан
үнемі бағыттауға тиісті деген сөз. Қазақстан президенті Н.Ә.Назарбаев
өзінің ... ... ... былай дейді: *Саяси демократияға
бірнеше жағдайлар керек. Солардың ... ... ... ... ... қанат жайған өзара түсінік қана емес, жергілікті мөлшерге ... ие, ... ... ... ... ... таптың,
бұғанасы беркіген құқықтық мемлекеттің келісім мен мәмілеге бейімділіктің
мәні зор. Егер осының бәрі жоқ ... ... ... ... ... ... және ... негізі берік болмайды[2]
Ал бұдан әрі қарай ол: ... ... ... ... даму ... кері ... ... мүмкін емес. Жекелеген, тіпті
данышпан адамдар, не кейбір қоғамдық топтардың бұрынғы және дәстүрлі ... ... ... ... ... ... одан бәрібір нәтижесі
шықпайды. Жаңару процесін қолдан зорлап боялатуға ... ... ол ... ... ... ұрындырады. Сондықтан да жаңарту
тұсында болмай қоймайтын қайшылықтарға ... ... ... отыру
қажет., - деп жазады.
Сөйтіп, Қазақстандағы конституциялық құрылыстың тарихында ... ... рет ... ... ретінде Республика азаматтарының арасында
жүргізілетін ... ... ... ... принциптерін алдын
ала былайша белгілеп беріп отыр: *Қоғамдық ... пен ... ... ... ... ... ... даму Қазақстандық
патриотизм; мемлекет өмірінің негізі мәселелерін демократиялық әдістерімен,
оның ішінде Республикалық референдумда немесе парламентте дауыс беру ... ... да ... ... атқарушы, бақылаушы органдар,
қоғамдық ұйымдар, партиялар мен қозғалыстар бұқара халық арасындағы ... ... ... ... ... ... тезірек
шығу және демократиялық жаңару процесін жеделдету жағын көздеулері керек.
Жаңару ... ... ... ... ... зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет
ретіндегі белгілерінің ... да бір ... ... ... ... қазынасы – адам және оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары, міне,
әрдайым осыны ескеріп, тек осы бағытта ғана ... ... ... ... ... ... ... ерекше Қазақстандық моделі (үлгісі)
болатыны Негізгі заңда атап көрсетілген.
Қазіргі кезеңде біздің елімізде экономикалық және саяси реформалар өз
дамуын жалғастыруда. Шынын ... ол ... ... және ... түгелдей сай деңгейде жүріп жатыр деу қиын. Көп ... ... ала ... ... немесе ғылыми негізсіз жүргізіледі, ... құр сөз ... ... ... қалады. Жоғарыдан белгіленге көптеген
шаралардың өзі іске ... ... ... ... ... және ... ... ескерусіз қалып қою фактілері
кездесіп, өмірде конституциялық талаптардан ауытқушылық орын ... ... ... сөз бен ... ... мен практиканың арасындағы алшақтық-іске
жауапты адамдардың ұқыпсыздығынан, олардың ... ... ... әлі де ... ... ... туып отырған нәрсе.
Бұл кесел қайта құру және жаңару заманына дейін де болды, ол ... де ... ... ... құтылсақ, соғұрлым жаңару процесі де тездетілер еді.
Бұл – дағдарыстың созылмалылығын тоқтатудың бірінші жолы.
Екіншіден, әлі де ... ... ... мен ... ... ... басқа жергілікті жерлерде жүргізілуге ... ... ... ... ... ... көбіне
тәуекелге салып, кейде бір-біріне байланыссыз науқанды түрде немесе сылбыр
жүргізілуіне әкеп соқтырып ... Ол ... ... және ... ... ... ... алып, дамытуды, алдыңғы қатарлы
отандық және ... ... ... ... іс ... ... пен
өмірге тезірек және кең түрде өндіруді талап етеді.
Жергілікті жерлердегі төменгі сатыдағы өндіріс орындарынан дағдарыстан
шықпақ ... ... ... ... ... оған қоса ... іскерліктің жаңа тәсілдердің енбеу фактілері халқымызды
тынышсыздандыра бастады. Әсіресе, нарық пен банк ... тән ... ... ... ... ... де, ... да рольдерін
атқара алмай отырғанымызды еліміздегі экономикалық реформаның талапқа ... жол ... көп ... бойы ... ... қалыптасып қалған.
шарушылықтар енді демократия тонын жамылып, нарықтық талапқа сай ... ... ... ... ... өмірдің негізгі ... ал оның ... ... ... талабына сай
болмағандықтан, бізге ... ... ... өмір ... ... деп
айту өте қиын. Демек, біз әлі ... ... ... ... шыға ... жұрміз. Тұжырымдап айтқанда, Қазақстан бүгінгі күні
демократиялық қоғамға ұмтылыс жасап қана ... ... қана ... біздің мемлекетіміздің алдында тұрған негізгі мақсат ел
экономикасые бұдан әрі ... да ... ... ... өндіріс
орындарының ішкі басқару жұмыстарына араласпастан, жарым-жартылай ... ... ... ... реттеу, жекешелендіру,
акцияландыру, сырттай стратегиялық жоспарлау, ... салу және тағы ... ... ... аралас (мемлекеттік және мемлекеттік емес)
экономикасына жалпылама реттеу мен бақылау орнату болып ... ... ... іске асырылуы қоғамымыздың этикалық ... ... мен ... ... ... ... былайша
айтқанда, өндірушілердің ассоциациясын құрып, алдымен жеке-жеке ұйымдарда,
ал бара-бара қоғам шеңберінде жалпы бір ... ... ... ... ... ... жақсартуға алып келуге тиісті.
Міне, осы сияқты байыпты істер ғана қазіргі ... ... ... ... жүйелері шығыс пен батыс, оңстүстік пен солтүстіктің
даму тәсілдері аралағынан өзіміздің Қазақстандық ... ... ... ... өз жолымызды таңдап, тауып отырған
шағымыздың өте мөте құнды болары ... ... ... ... ... ойластырылған ашық экономикалы және демократиялы қоғам құруымызға
өз септігін ... ... Бұл ... біз ... ... атты ... кітабында *Бейімделген жаңашылдық* жолмен үндес
жол деп есептейміз. Ол ... ... ... этно-мәдени
ерекшеліктерімізге, аймақтарымыздың саяси тарихына, ... ... гео ... гео мәдени құрылымдық жағдайларына бейімделе іске
асырмақ. Біз Ел ... ... ... бір ... ... ... жолын құптаймыз. Тек солай ғана өркениетті адамзат дүниесі шыңдарына
бет бұруға болады. Біз ... ... пен ... кестен,
бассыздық пен өкіметсіздікті демократиямен байланыстырулығына қарсымыз.
Сонымен қатар бізге әмірлі, ... ... де ... ... атам ... аңсаған мұраты-гумандық, демократиялық
құрылыс. Бірақ бұндай заман күні ... ... деп те ... ... ... ... ... адамды адам кемістушілік пен шеттеушілік жойылған
кезде, ол шын мәніндегі тең құқықтылықтың, бостандықтың, адамгершіліктің
ниеттестіктің, бірлестіктің, шын ... пен ... ... айналғанда ғана болмақ. Міне, осындай мұраттар ... ... ... ... ... ... Шынайы демократия жан-
жақты, ақылмен ойластырылып, тынымсыз, бір қалыпты және ... ... ... ... барлық азаматтарға жұмыс жасайтын
түбегейлі сөйтіп, ең жоғарғы ... ... ... әділ де, берекелі
қоғам құрғанда және жеке тұлға бостандығын мүлтіксіз қамтамасыз ... ғана ... ... ... ... ... ... қана ертеден
келе жатқан *Демократия* ұғымының нақтыл мазмұнын толықтырады.
Бірақ демократияның қалыптасуы мен дамып жетілуі біршама ұзақ процесс,
кейде оның ... ... ... ... ... созылып кетуі де
ықтимал. Әңгіме оның қай елде қалай іске асырылуында. Ол ... ... пен ... ... ... тікелей байланысты.
Демократия кейбір адамдардың ойынша жаңа құбылыс деп есептелінгенмен,
ол ерте замандардан бері ... ... ... өз ... ... ... ... талабына сай қайта жаңарып, жаңа формалармен,
элементтермен, мазмұнмен ... ... ... Бұл үшін ... ... ... ... туып отыр, мысалы, оның Қазақстандағы негізгі -
әртүрлі салалы, көп ... ... ... және саяси бостандықпен
пікір еркіндігі, тағы басқа. Ал ... ... ... байланысты
азаматтардың әлеуметтік құқықтары бірте-бірте кеңейеді, олардың мәдени,
идеялық және құқықтылық сана сезімдерінің дамуы ілгерілеп, ... ... ... ... ... туынқырайды.
Құқықтық мәдениетті құрудың конституциялық принциптерінен туындайтын
заңға тікелей бағыныштылық-мемлекеттік биліктің тыңғылықты демократизмнің
негізгі ... және оның ... ... ... ... ... сай
болуы деген сөз. саяси билік демократизмдігінің тағы бір ...... ... қоғамның алдыңғы қатарлы даму принциптеріне сай болуы. Бұл
- өркениетті ел болудың басты нышаны.
Демократиялық құрылыс, біздің ойымызша, ... ... өзін ... ... ... тиісті. Бірақ ол ... ... ... ... сөз ... Өзін өзі ... – демократияның ең
жоғарғы нысанына қол жеткізу деген сөз және ... ... ... ... жаңа ... байытылып, әрі қарай да дами бермек, ол жаңа
қоғам шын мәніндегі азаматтық ... ... ... ... ... ... өткен мемлекеттер саны көбейіп
келеді. Оның қататының өсе түсуіне 1990 жылдардың ... ... ... ең ... ... жүйенің күйреуі де себеп болды.
Бірақ демократиялық қоғам ... деп ... оңай да, іс ... ... -
аса күрделі мәселеге айналған сияқты. Оның бір ...... ... нақты шешімін ашпаған, кейбір көлеңкелі жақтарында жатыр. Адамдар
демократиялық құрылыс ... ... ақ ... ... орнайды деп адасатын
сияқты. Демократияға деген соқыр сенім оның нақты ... ... бір ... ... ... жоқ заманды көз ... ... ... қателіксіз дүние жоқ. Сондықтан да демократиялық ... ішкі ... ... ... ... ... соны шешудің
жолында барлық азаматтарға еркіндік берілетіні қателікті жөндеу ... ... ... тағы да ... ... – еркіндік жолы, ал кезкелген халықтың бодандықтан
да еркіндікті жоғары қоятыны белгілі. ... ... ... ... ... орнай салмайды. Демократия идеясы берік болғанымен, іс
жүзінде оның жолы ауыр да қиын.
Мысалы, Кеңес Одағын басқарушылардың ... ... ... ... жиі болып, олардың жедел дамуына жол ашқан демократиялық
қоғамның дұрыс екенін мойындауы арқылы және оны ... ... ... танытуы арқылы, одақтың республикаларының ыдырауына өзінің ықпалын
тигізді. Сол арқылы үш ... аса ... ... ... ... да өзінің тәуелсіздігін алды.
Азат тәуелсіз егеменді ел болғанымызға жақында 12 жыл (1991 ж. ... ... ... уақыттар ішінде саяси үлкен бетбұрыс жасап,
бір құрылымнан (тоталитарлық) ... жаңа ... ... яғни
демократиялық құқықтық мемлекет боламыз деп алға ұмтылудамыз. ... даму ... ... ... құрылымнан артық осы кезге
дейін басқару жүйесі жоқ екендігін белгілі ғалымдар негізделген дәлелдермен
айтуда. Дүние ... ең ... ... ... ... осы бағытпен
өркендеуде. Біз де, осыдан 13 жыл бұрын еліміздің Президентінің қолдауымен
демократиялық қоғамға қарай, ... ... ... ... жасаған болатынбыз.
Қазіргі қоғамымызда демократияның сүтпен еніп, сүйекке ... түрі мен ... ... пайдасы мен зияны тең түрлері орын
алуда.
Қазіргі демократияның ... ... мен ... ... да жақтары бар.
Олар қызды ардан, ұлды ... ... ... жат, ұят істерге
итермелеп, санасын темекі, арақ нашақорлыққа жақындатып, уландыруда. Қазір
демократия деп ... ... ... арқылы ұлттық үрдіс
дәстүрімізді бұзатын қолайсыз хабарларды көп таратуда.
Қазір ... ... ... мен ... ... ... елдерінің
қалыптасқан демократиясы кіре бастағанын күнделікті тіршіліктен сезінесің.
Біздің кейбір жастарымыз, өздерінің жеке ойы, ... жоқ бос ... ... ... ... ... қабылдайды. Ақпарат
құралдары арқылы елімізге тарап жатқан кері ағымдар ұлтымыздың тұнығын бұзу
үшін ... ... да ... Сондықтан жастарымыздың нақты өзінің
көзқарасы қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ... өзінің ерекшеліктерін бұзбай, дамыта,
байыта отырып, өзіміздің ежелгі құрылымымызға енгізу керек. Қазақ халқының
ұлттық мәдениеті, салт- ... ... ... іс- ... ... ... ... қалыптасып келген тамыры тереңде жатыр. Біз-
өз түріміз, тіліміз, ұлттық ерекшелігіміз бар елміз. Ертелден қалыптасқан
үлкенді сыйлау, ... ... ету- ... ... бір ... ... тұрып, кіші сөйлемейді!* дегенде ретсіз ... ... ... білдіреді. Қай кезде де тіл бостандығы
болғанын *бас кеспек болса да тіл ... жоқ* - ... ... білуге болады.
Ұлтымыздың мәдениеті материалдық жағынан да, ... ... де ... ... ұлт ... кем емес, өзіндік ерекшелігі мен артықшылықтары
бар. Сондықтан да өзіміздің мәдениетіміздің ... ... ... ... ... ... керек.
Қорыта келгенде айтпағымыз, жастарға, өсер ұрпаққа демократиялық
қоғамның не ... ... бұл ... ... Батыс елдерінде емес, оның
негізі кіндік қанымыз тамған өзіміздің елімізде екенін ұғындыру. өзіміздің
ұлттық ерекшеліктерімізді сақтайтын, ата ... ... және ... ... ... ... ... бар қатынас жүйесі арқылы демократиялық
қоғамды толықтыра, дамыта отырып, өзіміздің бойымызға сіңіре білсек, ... ... ... ... ... ...... табиғи даму жолын шектейтін, оның
ұлттық мақсатына тосқауыл болатын, адам ... мен ... ... ... ... ... ... жүйені, мемлекеттік құрылымды
қайта келтірмеуге күш салу. Ол үшін жаңа ... - ... ... ... қанық болуымыз керек. Сонда ғана Қазақстанның болашағы жарқын
болмақ.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Нормативтік актілер
Қазақстан Республикасының Конституциясы. 30 ... 1995 жыл. ... ... ... 1998 ... ... туралы. Қазақстан Республикасының заңы. 1996 жыл, 2
маусым. Өзгертулер мен толықтырулар енгізілген 1998 ж
Қоғамдық бірлестіктер ... ... ... ... 1996 жыл,
31 мамыр. Өзгертулер мен толықтырулар енгізілген 1998 ж
Сайлау туралы. Қазақстан Республикасының заңы. 1998 жыл.
Адам құқығының баршаға ортақ ... ... Дос ... ... негіздеріне кіріспе*, Алматы – 1997.
2. Ғ.Сапарғалиев., А.Ибраева. “Мемлекет және құқық теориясы*. Алматы, *Жеті
Жарғы*, 1998 ... ... ... Республикасының Конституциялық құқығы. Алматы,
“Жеті Жарғы*, 1998 жыл.
4. С.Е.Жұсіп. ерікті сайлау дегеніміз ... 10. ... ... ... не?* ... ... тілінде
оқытып үйрету орталығы., Алматы, 1998 жыл.
6. 11. М.Н.Марченко. “Теория государства и права*. Юрист., Москва, 1998
жыл.
7. 12. З.М.Черниловский. “Всеобщая история государства и ... ... 1996 ... ... Қуанышәлі. “Ұлт және ұлтаралық мәселе*.“” Демократияны қазақ
тілінде оқытып үйрету орталығы. Алматы, 1998 жыл.
9. Дос Көшім. “Жергілікті өзін-өзі басқару – азаматтық ... ... ... ... 2000 жыл.
10. Дос Көшімов “Жергілікті өзін-өзі басқару”, Алматы, 1998 жыл.
11. Нарман Орнстин. Роль законодательных органов в демократическом
обществе.
12. Қыдырәлі Қайтай. ... ... ... не? Демократияны қазақ
тілінде оқытып үйрету орталығы. Алматы, 1998 жыл
13. Матью Гандель Честер Е.Фанн. “обучение демократий”
14. ... ... ... адам ... Учебное пособие. Основы политологии. Алматы. “Жеті Жарғы”, 1993 жыл.
16. Политические партий и общественные движения своеврменного Казахстана.
Справочник – Алматы, 1994 ... ... Б.С. ... ... ... Алматы, Жеті жарғы,
2000 жыл.
-----------------------
[1] Дос Көшімов. Демократия ... ... ... 1997 жыл.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Демократия қоғам мен мемлекеттің өркениетті дамуының негізі57 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Адамзат қоғамының дамуы7 бет
Ислам және өркениет5 бет
Мен ұстазбын (эссе)2 бет
Мұхтар Шаханов поэзиясындағы рухани-адамгершілік құндылықтар7 бет
Мұхтар Шаханов өмір жолының кезекті кестесі3 бет
Мәдени мұра бағдарламасы арқылы ұлттық-мәдени құндылықтарды білім мазмұнында дамыту5 бет
Мәдениет пен өркениет туралы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь