Мемлекеттік тілді жүргізу тетіктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1 ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ҚОҒАМДЫҚ КЕЗЕҢДЕРДЕГІ СИПАТЫ ... ... ... ... ... ... ... .6

1.1 Қазақ тілінің тарихи кезендердегі қызмет аясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Кеңес дәуіріндегі қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.3 Қазақ тілінің әлеуметтік жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.4 «Мемлекеттік тіл» ұғымы және оның анықтамасы ... ... ... ... ... ... ... ... .14

2 МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІ ЖҮРГІЗУ ТЕТІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20

2.1 Қазақ тілін мемлекеттік мәртебесінде дамыту . “Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы заңының" негізгі қағидасы ... ... ... ... ... ... 20
2.2 Мемлекеттік тілді жүргізу тетіктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
2.3 Тілге байланысты Елбасы бағдарламары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
2.3 Тілді дамытудағы терминдердің рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
Орталықтандырылған КСРО мемлекеті ыдырап, ұлттық қажеттілікке қарай, демократиялық негізде тәуелсіз мемлекеттер құрылды. Бұл орныққан жаңа әлуметтік- саяси ақуал қоғамның да, оның азаматтарының да санасына айтарлықтай сілкініс туғызды. Дүниеге халықпен оның тарихына деген көзқараста түбегейлі өзгеріске ұшырады. Шын мәнінде тәуелсіз елдің тіліде тәуелсіз дамуы тиіс. Сондықтан тәуелсіздік алған көптеген елдер бұрынғы кіріптарлықтан, ұлттық кемушіліктен құтылу үшін өз ұлтының тіліне мемлекеттік мәртебе беріп, сол арқылы ұлттық сананы , өзіндік мемлекеттік сәйкестікті қалаыптастыруға ұмтылуда. Дегенмен бұл көпұлтты болып Республикаларда біркулер үшін қуаныш сезімін тудырса, енді біреулері үшін салмақты қауіп-қатер әкелетіндей көрініп тілдік өмірді шиеленістіреді. Бұл алдымен мемлекеттік тіл ретінде жарияланған байырғы тілінің өз мәртебесіне лайық қызмет атқаруына айтарлықтай кедергілер жасауда. Мұның себебі біріншіден, "мемлекеттік тіл" ұғымының дағдылы түрде қалыптаспағанына байланысты болса, екіншіден, оның өз мәнінде ұғындырмалуынан, үшіншіден, оны жариялаған Конституция Тіл туралы заңдарының құжаттарға сәйкестенбеушілігінен болып отыр.
Еліміздегі мемлекеттік тілдің әлеуметтік қызметі, жалпы алғанда баршаға аян. Оның қызметі Қазақстанның әр түкпірінде әр түрлі екені тағы да белгілі. Алайда мемлекеттік тілдің қай жерде қай салада қандай дәрежеде екені ешкімге аян емес. Кейбір басқару органдары мамандарына белгілі болуы мүмкін, бірақ оны тілдік жоспарлауда жергілікті тіл ерекшеліктеріннақты ескере бермейді. Республика бойынша сол белгіленген шаралар нақты фактілерге негізделмей жалпылама сөзге құрылады, ал бұл тілдердің жер-жерде тиісті дәрежеде дамуын қамтамасыз етпейді.
Қазақстандағы тілдердің, әсіресе, мемлекеттік тілдің дамуының бір себебі осы. Міне осы жағдайда не істеу керек? Тіл саясатының жергілікті жердегі жүзеге асуы жайы зерттелуі шарт, сосон сол бойы нақты іс-шара белгіленіп, онгы өмірге енгізу қажет және оның орындалуын бақылау қажет.
Қазақ тілін мемлекеттік тіл деп жариялаумен іс бітпейді. Тіл дамыту аса күрделі іс. Алғашқы сөз тілге мемлекеттік мәртебе беруу себебінен басталуы тиіс. Негізінен әлуметтік тәжірибеде тілге мемлекеттік мәртебе екі жағдайда беріледі. Біріншіден, тілдің қоғамдық қызметі шектеулі болғанда, оның мәселесін шешіп, екіншісі – басым тілдің артықшылығын сақтау үшін беріледі. Қазақ тіліне келетін болсақ оған мемлекеттік мәртебе дағдарыстан шығу үшін берілді. Алайда тіл туралы заң қабылданғалы он жеті жылдан астам уақыт өтті. Сол кездегі туған бала бүгінде қыз-келіншекке қырындайтынжағдайға жетіп, мұрты тебендеген балаға айналды. Сол жылы шаңырақ көтергендер үш-төрт сәбилі болып, балаларының алды мектеп бітірді. Сол жылы жігіттің жасы жиырма бестер шамасында болса, ендігі қырықтың қырқасынан асып, бір отбасының ұй тқысы, ақылшысына,тірегіне айналып отыр. Ал қазақ тілі ше? Байлардың құлындай мемлекеттік кеңселердің есігінен сығалау бақыты ғана бұйырып тұр. Отбасы, ошақ қасынан басқалардың ешқайсысы қазақ тілін менсінбейді. Сондықтан қазір тіл тағдырына алаңдаушылық аса маңызды қоғамдық – саяси құбылысқа апйналып отыр.
1. Сыздықова С. Қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы, «Ана тілі» 1993 ж.
2. Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. Алматы, Санат, 1993 ж.
3. Абасилов А.М. Мемлекеттік тілді Қазақстанның солтүстік аумағында жүргізу тетіктері.
4. Большая советская энциклопедия. – Москва, 1999. – 485 б.
5. Хасанұлы Б. Ана тілі – ата мұра. Алматы, Жазушы, 1992, – 196 б.
6. Мырзахметқызы Р. Әрі-сәрі / / Ана тілі, 1994ж,. 7 шілде.
7. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы, Қазақстан, 1995ж – 96.
8. «Қазақстан Республикасындағы тіл туралы» Қазақстан Республикасының заңы, / / Егемен Қазақстан, 1997 ж,15 шілде.
9. Қазақстан Республикасының тіл саясаты тұжырымдамасы. Алматы, қазақстан, 1996, –24 б.
10. Психолингвистика және әлеуметтік тіл білімі: қазіргі күйі және болашағы. Халықаралық конференция жинағы, Алматы, 2003 ж.
11. Қазақстан Республикасының Тіл туралы заңы, Астана, 2001 ж
12. Мемлекеттік тіл: терминология іс-қағаздары мен бұқаралық ақпарат құралдарының тілі. Алматы, 1999ж, –464 б.
13. Бәмішұлы Б. Монғолия қазағының тілі: әлеуметтік лингвистикалық қыры. Автореферат. Алматы, 2006 ж.
14. Мемлекеттік тілдің қолдану аясын кеңейту мәселелері. Жинақ. Көкшетау, 2001 ж., 86 б.
15. Байтұрсынов А. Ақ жол, Алматы Жалын1991ж, 464б.
16. Балақаев М., Серғалиев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, Мектеп, 1995,– 169 б.
17. Досмұхаметұлы Х, Таңдалмалы. Алматы, Ана тілі 1998 ж,. 384 б
18. Мемлекеттік тіл: Бүгіні мен болашағы. Жинақ, Астана. Елорда, 1998 ж, 248 б
19. Қазақстан Республикасының Президенті мен Қазақстан Республикасы үкіметінің Актіліер жинағы. Астана, 2001ж.
20. Айтбаев Ө.А. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. Алматы, «Ғылым» 1998 ж., 207 б.
21. Айтбайұлы Ө. Қазақ сөзі, Алматы, Рауан, 1997, –240 б.
22. Тіл білімі сөздігі. Алматы, Ғылым 1998, – 544 б.
23. Заңдық құжат жеткілікті / / Егемен Қазақстан, 2006ж, – 14 наурыз.
24. Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы. Астана, 1998 жыл, 5-қазан.
25. Тілдер туралы заңдардың сақталуына бақылау жасаудың тәртібі туралы. 1999 жыл, 8-қаңтар.
26. Хасанұлы Б. Ана тілі – ата мұра.– Алматы, «Жазушы» 1992. – 272 б.
27. Қазақ терминологиясы және бұқаралық ақпарат құралдары. ҚР министрлігі тілдерді дамыту департаменті. Астана, 2003 ж.
28. Сәрсенбайұлы А. Мақалалар. Сұхбаттар. Алматы, 2003ж

ҚОСЫМША ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Сулейменова Э.Д. Смагулова Ж.С. Языковая ситуация и языковое планирование в Казахстане. Алматы, «Қазақ университеті» 2005 г.
2. Қайдаров Ә. Ғылым тілі және әдеби тіл статусы. //Терминдер және олардың аудармалары. Алматы, «Ғылым» 1990 ж.
3. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. Алматы, Ғылым , 581 б 28-37
4. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің совет дәуірінде дамуы, 1973ж
5. Мұсабаев Қ. Қазақ тілі тарихынан Алматы, Мектеп, 1988 ж
6. Болғанбайұлы Ә. Баба тілі – өлмес мұра. / / Егемен Қазақстан1996ж, 18 мамыр.
7. Назарбаев Н.Ә. Жадымызда жатталсын, татулық мәңгі сақталсын / / Егемен Қазақстан 1998ж, 16 қаңтар.
8. Піржанова Н. Қазақ тіліне жан ашыр кім? //Лениншіл жас. 1989 ж. 2 желтоқсан.
9. Қордабаев. Әдеби тілімізді қай кезеңнен бастаймыз? //Қазақстан мұғалімі, 1978 жыл, 1-желтоқсан.
10. Өміралиев. Тереңге тартқан тамырлар. Қазақ әдебиеті, 1981 жыл, 17-шілде.
11. Қайдаров Ә. Жаңалыққа жатсынбай жасампаздыққа жармаспай. //Егемен Қазақстан, 1992 ж., 3 наурыз.
12. Әбдірәсілов Е.Қ. Лингвистикалық терминдердің семантикалық қатынастары. Алматы, 1999 ж.
13. Егемен қазақстан / / Тіл білмесең жағдайың қиын. 1994ж, шілде.
14. Байтұрсынов А. Тіл тағлымы алматы, Ана тілі 1992ж – 448 б
15. Егемен Қазақстан / / Ата заң қазақ тілінің алдында ұялады. 2006ж, 28 сәуір.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ филологиясы кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Мемлекеттік тілді жүргізу тетіктері
Орындаған:
5 курс студенті
Н.Ә. Қуандықова
Ғылыми жетекшісі:
ф.ғ.к., доцент
Е.Қ. ... ... ... ... ... ... меңгерушісі:
ф.ғ.д.,профессор
Б.Қ.Момынова
Алматы 2006
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІ ЖҮРГІЗУ ТЕТІКТЕРІ
Жұмыстың көлемі: 51 ... ... ... ... ... Конституция, мелекеттік тіл, ана тілі, заң, бағдарлама, ... ... ... ... ... ... тілінің қоғамдық
кезеңдегі сипаты» және «Мемлекекттік тілді жүргізу тетеіктері» атты ... ... ... және әдебиеттер тізімінен тұрады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері: ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тіл қызмет етуін социолингвистикалық
тұрғыдан зерттей отырып, оның ... ... ... ... ... ... жету үшін мынандай міндеттерді шешуді
көздейді:
– “Мемлекеттік тіл” ұғымын әлемдік тілдік ... ... ... оны орнықтыру мен дамытудың халықаралық
нормаларға ... ... ... ... ... жоспарлау, оның ғылыми негіздемесі мен
қағидаларын белгілеу.
– Қазақ тілін ана тілі ... ... ... ... ... ... мен кезеңдерін белгілеу.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Мемлекеттік тіл қоғамдық қызметі мен оның
шынайы бет-бейнесіне, тілдік және ... ... ... ... ... оның ... рөлі мен қолданыс аясын кеңітудің
мүмкіндіктерін ұсыну.
Жұмыста қолданылған әдістер: жұмыста мемлекеттік тілдің қазіргі
жайы мен даму үрдісін анықтау үшін әлеуметтік – ... ... ... ... ... ... ... әдіс-
тәсілдері қолданылды.
Пайдалынылған дерек көздер: Қазақстан Республикасының Конституциясы,
мемлекеттік тіл жайында жарияланған монографиялар, зерттеу мақалалар,
жергілікті газет – ... ... ... қоса Б. Хасанұлының
еңбектері т.б.пайдаланылды.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…....................................................................
..............................................4
1 ... ... ... ... ... ... тілінің ... ... ... ... ... қазақ тілі……………………………………........………8
1.3 Қазақ тілінің әлеуметтік жағдайы…………………………………………11
1.4 ... тіл» ... және ... ... ... ... ... тілін мемлекеттік мәртебесінде дамыту – ... Тіл ... ... ... ... ... ... тетіктері ……………………………………...22
2.3 Тілге байланысты Елбасы бағдарламары…………………………………38
2.3 Тілді дамытудағы терминдердің рөлі……………………………………..42
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.....................................46
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... КСРО ... ... ... қажеттілікке қарай,
демократиялық негізде тәуелсіз ... ... Бұл ... ... ... ... қоғамның да, оның азаматтарының да ... ... ... ... ... оның ... ... түбегейлі өзгеріске ұшырады. Шын мәнінде тәуелсіз елдің ... ... ... ... тәуелсіздік алған көптеген елдер бұрынғы
кіріптарлықтан, ұлттық кемушіліктен құтылу үшін өз ... ... ... беріп, сол арқылы ұлттық сананы , өзіндік мемлекеттік
сәйкестікті қалаыптастыруға ... ... бұл ... ... ... үшін қуаныш сезімін тудырса, енді біреулері үшін
салмақты қауіп-қатер әкелетіндей көрініп ... ... ... ... ... тіл ... ... байырғы тілінің өз мәртебесіне
лайық қызмет атқаруына ... ... ... ... ... ... тіл" ... дағдылы түрде қалыптаспағанына
байланысты болса, екіншіден, оның өз ... ... ... ... Конституция Тіл туралы заңдарының ... ... ... мемлекеттік тілдің әлеуметтік қызметі, жалпы алғанда баршаға
аян. Оның қызметі Қазақстанның әр ... әр ... ... тағы да
белгілі. Алайда мемлекеттік тілдің қай ... қай ... ... ... ешкімге аян емес. Кейбір басқару органдары мамандарына белгілі болуы
мүмкін, бірақ оны ... ... ... тіл ... ... ... ... сол белгіленген шаралар нақты
фактілерге негізделмей жалпылама сөзге ... ал бұл ... ... ... ... қамтамасыз етпейді.
Қазақстандағы тілдердің, әсіресе, мемлекеттік тілдің дамуының бір
себебі осы. Міне осы ... не ... ... Тіл ... жергілікті
жердегі жүзеге асуы жайы зерттелуі шарт, сосон сол бойы нақты іс-шара
белгіленіп, онгы ... ... ... және оның ... ... ... ... мемлекеттік тіл деп жариялаумен іс бітпейді. Тіл дамыту аса
күрделі іс. Алғашқы сөз тілге мемлекеттік мәртебе беруу ... ... ... ... ... ... ... мәртебе екі жағдайда
беріледі. Біріншіден, тілдің ... ... ... ... ... шешіп, екіншісі – басым тілдің ... ... ... Қазақ тіліне келетін болсақ оған мемлекеттік мәртебе дағдарыстан
шығу үшін ... ... тіл ... заң ... он жеті ... ... ... Сол кездегі ... бала ... ... ... ... тебендеген балаға айналды. Сол ... ... ... сәбилі болып, балаларының алды мектеп бітірді.
Сол жылы ... жасы ... ... ... болса, ендігі қырықтың
қырқасынан асып, бір отбасының ұй тқысы, ақылшысына,тірегіне айналып ... ... тілі ше? ... құлындай мемлекеттік кеңселердің есігінен
сығалау бақыты ғана бұйырып тұр. Отбасы, ошақ қасынан басқалардың ... ... ... ... ... тіл ... алаңдаушылық аса
маңызды қоғамдық – саяси құбылысқа апйналып отыр.
Сондықтан қазақ тілін республиканың мемлекеттік тіл мәртебесінде ... ... және ары ... ...... ... мемлекеттік мәртебесі нақты жүзеге асцы үшін үкімет тарапынан
билікті басқару қажет, басқару билікті білу үшін ... ... ... ... Бұл ... жер аумағының көлемі бойынша әлемде алғашқы
ондыққа енетін санатындағы ... үшін ... ... шарт, ал тіл құрылысы тізгінін отырған ... ... ... ... ... ... тілінің елімізде
мемлекеттік мәртбеге лайық қызмет атаруы үшін ... оның ... ... ... сол ... жөндейтін жолдарды іздестіру қажет.
Әлемдік тәжірибеде белгілі болғандай, тілдік ... ... ... ... ...... ... ал
қолданатын – үкімет. Бітіру жұмысының өзектілігі міне, осындай әлеуметтік
қажеттілікте.
Қазақ тілін мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... Ал, осындай мақсатқа жету үшін, жергілікті тілдік
жағдайға өзара әсер ... ... ... ескерілетін аймақтық іс –
шаралар жүргізу ... ... ... ... ... жұмысы мақсатты түрде тілді
мемлекеттік мәртебеге жеткізу, "мемлекеттік тілдің" ұғымдық мәніне, ... ... мен ... ... тоқтала келіп, қазақ тілінің өз
мәртебесіне сай ... және ... ... ... ... жолдары ұсынылады.
Бітіру жұмысы екі тараудан және тарауларға байланысты тақырыпшалардан
және қорытынды бөлімнен тұрады. Соңында қосымша материалдар мен пайдаланған
әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... жолдарын
іздестіруге, қоғамдық қызметінің ауқымын кеңейтудің әлуметтік проблемаларын
шешудің тетігін табуға ... ... ... ... ... ... тілдің орнын
айқындау, оны дамыту теориялары және практикалық мәселелерін зерттеуге
арналған.
1 ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ... ... ... ... ... тарихи кезендердегі қызмет аясы
Тіл – қоғамдық құбылыс. Сондықтан да оның тарихы мен дамуы қоғамның
тарихы мен дамуына байланысты болады. ... ... және оның даму ... ... ... ... байланысында қарастыру міндеті келіп
туады.
Адам баласы қоғамы пайда болғаннан бері тіл қоғамға ... ... ... ... оның ... ... дамып келеді. Ал енді өзіміздің
бүгінгі тәуелсіз еліміздегі мемлекеттік тіл қазақ ... арғы ... ... ол ... тілдерінің қыпшақ тобына жататын түркі тілдес
тіл. Бұл классификация Тіл білімінде кеңінен ... ... жеке ... ... ... ... ... паййда
болған жоқ. Оның бастауы, қайнар көздері бар. Жалпы қазақ ... ... ... ... ... ... ... даму жодарымен тікелей
байланысты.
Қазақ тілінің тарихы әріден басталады және ол осы ... ... ... ... ... ... ... ретінде халық
болып топтасу процесімен, оның әрі қарай ұлт ... ... Осы ... ... жалпы қазақ тілінің дәуірлерін
төмендегідей дәуірлеуге болады. Бірінші ... – XIV-XV ... ... бұл ... ... ... халқын құрайтын ру-тайпалардың тілі
болды; екінші ... – XV – XIX ... II ... ... бұл уақытта
қазақ халқы ұлт болып шоғырланды деп тануға болады; үшінші кезең – ... II ... ... кезге дейін, бұл уақытта қазақ халқы өз
алдына жеке ұлт ... ... ... ... ... ... онда үш ... жеке бөліп алуға
болады. Көне түркі дәуірінен, оның ішінде V-X ғасырлардан, бізге ... ... ... V ғасырға жататын руна жазулы талас-енисей ескеркіштері:құлпытастағы
эпитафиялар, олар 1-2 сөйлемнен 5-6 көлемінде айтылған тарих;
2. VIII ғасырға ... руна ... ... ... ... сызылған түркі тайпаларының сол дәуірдегі атақты қағандары
мен батырлары; Білге қаған, ... ... ... ... VIII-X ғасырлардағы ұйғыр жазулы жору, аян айту, діни аңыз түріндегі
ескерткіштер./1;20-21б./
Зерттеушілердің көбі ... ... өзге ... ... ортақ
тарихының басы VI-IX ғасырларда өмір сүрген Түрік қағанаты ... ... ... ортасында гун державасының қираған ... ... ... ... мемлекет құрған кезеңінен басталады деп санайды. Ал
түрік қағанатында, жоғарыда көрсетілгендей, жазба ... ... ... ... яғни ... тілі ... ал ... тіл болған жерде сол ұоттың
тілі міндетті түрде ... ... Қ. ... ... ... ... сөз үлгісі – түркі поэзиясының, әдеби тілінің туу басы
емес, тарихи белгілі ... ғана басы деп ... ... ... ... ... ғасырлардан көп бұрын ... сына ... ... тілі V-VIII ғасырларда Жетісу, Алтай, Орталық Азияда ... ... ... ... ортақ жазба тілі болды. ... де ... және ... жазбалары – әдеби тілдік дүниелер, ... ... ... бір ... ... ... бар. Көне түркі
жазбалары тіліндегі қазіргі тілдерге ұқсастық , іліктестік белгілерін қазақ
тіліне қатыстыра сөз ... ... ... болады: Дауысты дыбыстардың
жуан-жіңішке болып, төрт жұп ... а-э, ы-и, о-е, ұ-ү және ... ... ... тілімен бірдей болып келеді. Қазақ тілінде өзге
түркі тілдеріндегі ш-мен келетін сөздер, с-мен келетін ... көне ... ... қатар келгенін көремі: іш-іс, кіші-кісі, йаш-жас тағы сол
сияқты. Міне ... ... ... ... ... Онда ... ... категорияларға байланысты ұқсастықтарды
атап өтуге болады. Ал, лексика саласында тілдің өте құбылмалы ерекшеліктері
анық байқалады ұқсастықтарыда бар ... ... ... ... ... адамдарға және туыстық қатынастарға байланысты ... ... ата, ... қыз, ... тағы сол ... Енді бір қатары
әлеуметтік қатынастарға байланысты сөздер: йер, тағ, йыл(жыл), суб(су).
Міне осы сияқты өмірдің әр ... ... ... тобы қазақ тіліне
тән екендігін атап өтуге болады. Түркі ... ... ... көне ... ... ортағасырлық кезеңінде, X-XII
ғасырларда қараханидтер өмір сүрді. Бұл кезеңдерде Орта Азия мен ... ... ана тілі мен ... ... Бұл ... ... ... және ұйғыр халықтарының тілдері негізінде араб графикасындағы
түркі ... ... ... ... ... ... ... біліг»,
Махмкт Қашқаридың «Дивани луғат ит түрк», ... тағы сол ... ... атап ... болады. Бұл аталған еңбектер өз ... ... ... де өте ... еңбекетер болып саналады. Олай дейтініз сол
шығармалар арқылы біз сол дәуірлердің тарихымен, өнерімен, сал-дәстүрімен,
мәдениетімен танысамыз және ең ... ... ... ... ... ... ... біле аламыз. Ол кезеңдегі қазіргі бүкіл түркі
халықтарына ортақ М.Қашқаридың “Диуани ... ат ... ... неге ... ... ... атаулары, адам аттары, мақал-мәтелдер берілген.
Тіптен кей мақалдары, қанатты сөздері күні бүгінгі дейін қолданыста ... ... ... ... ... ... ... қатары өте көп. Енді
сатылай келіп XV-XVII ғасырлардағы қазақ халқының мәдени рухани өмірінде
жаңа ... ... ... сөйлеу тілі мен қазақ халқын құраған ру-
тайпалардың әріден келе ... ... ... негізінде ауызша дамыған
әдеби тіл ... ... ... ... ... ... әдебиет пен
ауызша жүргізілетін дау-билік саласында қызмет етті. Сонымен қатар хан
жарлықтары, өзге ... ... ... қағаздары, тарихи шежірелер
сияқты жазба дүниелердің ... ... ... ... ... қазақтың ескі жазба тілі өтеп отырды. Барлық жұмыс осы тілдерде
жүргізілді. Бұл кезеңде әлі қазақ тілі ... ... ... ... ... өз бастауын XVIII ғасырдан бастады. Ал жаңағы ... ол ... ... ... ... деп ... ... Ал енді сол XVIII ғасырымызға
келетін болсақ бұл ... тіл ... ... ... ... ... лингвистикалық аспект тұрғысынан болжамдауға болады.
Өйткені, жыраулар мен ақындар тілінің ... ... ... ... ... ... және өзіне дейінгі өмір ... ... ... өмір ... ... ... тілдің
мемлекетке тән сипаты қазіргі қазақ ... ... кең ... ғасыр орыстанудың ... ... ... ... саяси құрылымдармен, құрылымдық ... Бұл ... мен ... ... ХХ ... ... ХХ ... үстін-үстін өзгерістерге толы болғандығы, оның саяси
ұстанымдар мен идеологияларға тап болғандығы публицистикалық мақалалар ... ... ... түсіндіріліп, кеңінен сөз болған мәселенің
қатарына жататындығы анық. Алайда, қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырмен тығыз
байланысты екендігі даусыз.
Жинақтай келгенде, ... тілі ... ... ... ... ... жұмсалудың, өмір сүрудің әр түрлі кезеңдерін бастан өткерді.
Қазіргі мемлекеттік тіл ретінде қызмет атқаруы да ... ... ... ... ... ... ... Қазақ тілінің әлеуметтік қызметінің дамуы.
Қазақтар, Қазақстан Республикасын ертеден мекендеп келе жатқан халық,
осы мемлекетті мекендейтін басқа да ұлт өкілдері ... ... ... халқының 7, 985, 039 құрайды. Республикада қазақ тілін ана тілім
деп санайтындар- 4199749 адам, олардың ... ... ... ал 13691-
і басқа ұлт өкілдері. ... ... ... 100033 ... ... екінші тілі ретінде санайды. Олардың- 55118 орыстар, 8790-і татарлар,
8305-і ұйғырлар, 5497 өзбектер, 4502 ... 3931-і ... ... 766 ... 830-ы қырғыздар. Сонда Қазақстан халқының үштен бір
бөлігі қазақ тілін ана тілі ... ... ... тілі ... ... ... ... қазақ тілінің қолданылу
аясы сол кездегі экономикалық және саясат жағдайына байланысты өте ... ... ... ... жазба түрінде қолданылмады. ... ... ... тіл ... ... ... шағатай тіліне
бұрмаланып, сол тілдермен қатар аралас қолданылды да, қазақ халқының ауызша
дамыған поэтикалық шығармалары ... ... ... ... алмады.
Қазақ тілінің әлеуметтік қызметінің дамуын келесі кезеңдерге бөліп
қарастыруға болады:
I ... ... ж ;
II ... 1924-1927/28 ж ;
III кезең 1929-1940/41 ж ;
IV ... ... ж ;
V ... ... ж ;
VI ... 1991- осы ... дейінгі кезең.
Бірінші кезең әлеуметтік қоғамда халықтық тілді ... ... өту ... дәл ... яғни ... ... және әлеуметтік жаңару кезеңі. 1921 ж В. И. Лениннің тікелей
басқаруымен Совет одағының Коммунистік партиясының Х – ... ... ... ... ... ... қаулы қабылданады. Партияның
міндеттері осы қаулыда ... ... Осы ... қолданатын халықтардың ұлттық, тұрмыстық
жағдайларымен қатар, совет ... ... мен ... Өз жерлерінің психологиясы мен тұрмыс-тіршілігін білетін, өз
тілдерінде ... ... ... ... ұйымдарды, басқару
мекемелерін т.б. дамыту мен ... Өз ана ... ... ... ... ... мен ... жалпы мәдени-ағартушылық ұйымдарды жетілдіру.
г) Жалпы ағартушылық және кең көлемде өз тілдерінде мектептер мен
курстарды ашып дамыту.
Осы кезеңде ... ... ... ... тілді дамыту барысында жасаған алғашқы қадамы-
жергілікті тұрғындарды мемлекеттік ... ... ... болды.
Сондықтан 1918 жылдың көктемінен бастап, партиялық клубтар, үгіттеушілер
мен ұйымдастырушыларды дайындайтын қысқа мерзімде ... ... ... ... ... ана ... ... халықағартушылықтың жаңа жүйесі
құрылды.
Қазақ тілі үгіттеуші құрал ретінде кеңінен пайдаланылды. Осыған Қызыл
Армияның, мұсылман секцияларының, облыстық, ... және ... ... ... ... ... зор болды. Олар ең
алғаш рет «Қызыл ... (1000 экз. ... ... ... ... ... қазақтарды дайындау үшін арнайы мектептер ашты. Қазақ
тілінің дамуына зор ... ... араб ... ... ... ... кемшіліктер болды, сондықтан да көпшіліктің игеруі қиын болды. Осы
қарастырылып отырған ... В.И. ... ... ... әлеуметтік,
саясаттық» көптеген қиыншылықтармен ерекшелінеді. Сондай-ақ бір жағынан
шовинизммен (ұлттың ... ... ... ... саясат), екінші жағынан буржуазияшыл ұлтшылдықпен де
ерекшелінеді. Осы ... ... ... ... ... тілінің, сонымен қатар орыс тілінің қызметіне әсерін тигізді.
Екінші кезең: ... ... ... әлеуметтік қызметінің
қоғамда қолдану аясының жедел ... ... яғни ... ... ... ... өзгеруімен байланысты. Бұл жылдары
Қазақстанның мемлекеттік ... ... ... ... қазақ
халқының байырғы тарихи «қазақ» деген этнонимі қайта ... ... ... ... ... ... дамуына негізгі фактор болып,
араб алфавитінің мемлекеттік мәнге ие латын алфавитіне көшу ... ... жылы ... ... түркілік жаңа алфавит комитетінің ролі зор
болды/5,55-56 б./. Осы кезеңде РКП(б)-ң ХII ... ... ... ... советтік құрылысқа, мемлекетті басқаруға, іс
жүргізуді ... ... ... ... ... іс ... жүргізілді.
Орталық комитет пен КАЗССР Ұлттық Комиссарлар кеңесінің шешімі
бойынша 1923 жылы ... ... іс ... ... ... ... ... тілін үйренудің мерзімін белгілейтін болды.
Белгіленген мерзім аяқталысымен, қазақ тілін білмейтін азаматтар, өздерінің
орындарын ... ... ... ... ... беру керек болды.
Қоғамның барлық саласында жұмыс істейтін мамандардың ... ... ... арттыру үшін, олардың негізгі жалақысына өзі ... ... ... ... ... т.б. ... ... төленетін болған.
1923 ж. желтоқсанынан бастап, әлеуметтік курстар, қоғамдық үйірмелер, қазақ
тілін оқытуға арналған кітаптар, оқулықтар шыға ... ... 1927 ... ... ... ... сегіз оқулық шықты. Бұл жылдары қазақтың
мәдени өмірінде қазақ ... ... ... ... ... ... Олар біріншіден, Кир Цикомның сауатсыздықты жою туралы жоспарды
қабылдады. Екіншіден, қазақтардың ... ... ... өтті (1924 ... Бұл ... күнтізбесінде : терминология, алфавит, бастауыш мектеп
программасы, дұрыс жазу, оқулықтар мен ... ... ... ... ... ... /5, 60-61бб /.
Осы кезеңде, дәлірек айтсақ 1926 жылы қазақ тілі ең ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасына
енгізілді. Егер 1924-1925 жылдарға дейін қазақ тілі тек бастауыш ... тіл ... ... ... осы ... ... , ол орта және ... ... ... ... бастады. Қазақ тілінде кітаптардың шығарылуы
күрт көбейді. Қазақ тілінің қоғамдық ... ... ... ... ... ... тілінде шығуы да өз үлесін тигізді. Сонымен
екінші кезеңде, совет ... ... ... ... ... ... үшін
қазақ тілі қарқынды дамыды. Ол мәдениетте, әдебиетте, орта оқу ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық
және мәдени өмірінде қолданылу қызметінң аясы жедел дамыды /26, 82 б/.
Үшінші кезеңде, қазіргі қазақ тілінің қоғамдық ... ... 30 ... ... ... ... қазақ тілінің барлық сала бойынша
қызметінің кеңейюімен ерекшеленеді. Бұл жылдар ... тілі ... ... тіліне айналып, кең өрістеді. Мысалы 1932 жылы қазақ тілінде
шығатын 62 газет және 8 журнал болды /26, 99-100 бб/. 30 жылы ... ... оқу ... тіл ... ... ... Осы жылдары
республикада 13 педогогикалық және мұғалімдік институттар ашылды. Онда ... ... ... тілі ... жұмыс істеді. Оларда 5 мың ... ... ... ... 1932 жылы Алматыда ғылыми-педогогикалық кабинет
ашылды. Бір жылдан кейін ол ғылыми –зерттеу институты болып ... жылы ... ... ... ... аясы ... Сондай-ақ қазақ
тілінің дамуына 30 жылдары ... мол ... ... /26, 5 ... кезеңде , қазақ тілінің дамуы Ұлы Отан Соғысы жылдарына дәл
келеді. Бұл жылдардың ерекшелігі болып, орыс тілінің графикасына негізделіп
жазылған ... ... ... ... ... ... ... Ұлы
Отан Соғысы жылдары білім саласындағы қазақ тілінің қызметі тарылып, ... ... мен тыл ... ... ... Бұл ... ... 10 майдандық, 3 дивизиялық, 1 округтық және «Үгітші блакноты» атты
журнал шығарылды. Бұл жылдары ... ... ... ... ... ... маңызы зор болды. Олар 105-ші атты дивизияның
«Қызыл семсер», «Отан үшін», «Қызыл Армия», ... ... ... ... ... ... ... жауынгері», «Отан үшін ... ... ... ... үшін ... ... правдасы» т.б. /26, 89
б/.
Бұл жылдары, әрине арнайы орысша-қазақша әскери ... ... /26, 3 ... кезең, соғыстан кейінгі кезең. Бұл кезеңде қазақ ... тілі кең ... ... Қазақ тілінің дамуы мен байюына осы жылдары
классиктердің орыс, әлемдік және советтік әдебиеттерді қазақ тіліне ... ... ... Бұл ... ... ісі одан әрі ... дамыды. Қазақ
тілінің өнер саласында қызметінің кеңейюіне ... ... ... ... радио,
телевиденияның ролі зор болды. ... ... ... ... ... ... ... де, одан ары қарай жалғасын тапты. Мысалы соғыс жылдарында
орта мектептерде 380 ... ... ... ... ... олардың саны
4500-ге жетті. 1957жылы 3197 қазақ мектептері жұмыс істеді, онда ... ... ... ... ... 18 ... ... 2151
қазақ, ал 13 педогогикалық жоғарғы оқу орындарында 4830 қазақ білім ... ... ... ... тілі орыс ... де ... ... дәуіріндегі қазақ тілі
Тіл және саясат. Бұлар егіз ұғым ... ... ... ... пен ... байланыстың тереңдігін де ешкім жоққа шығара алмасы хақ. Тіл мае
саясаттың байланысы, ең адымен, тілдің құдіретті қызметі – ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас құралы
болатын тіл арқылы мемлекет өзінің ... ... ... халыққа жеткізуі
қажет. Осыған байланысты кез кедген басқарушы ел өзінің тілдік ... ... ... ... ... ... ... тіл мәселелерін
шешудегі қолданылатын ұстанымдары мен істелетін ... ... Тіл ... – ұлт ... бір ... әңгіме еткелі отырған кеңес заманындағы тіл саясатының өзіндік
ерекшелігі болды. Бұл ... ... өте ... әрі ... Оны бір ... болмайды.
Қазақ ғылым-білімі үшін 20 ғасырдың бергені мол. Бір ғасыр ішіндегі
қазақ ғылымының өркендеу ... ... өзі ... ... өз ... ... ... өрнектеп, жазу үлгісімен, көркем
ауыз әдебиеті жырларымен ұлттық ... ... ... ... ... уақыт ағысына орай әлемдік өркениеттен артта қалып,
баққан малы бір ... ... ... жол ... қала ... ... ... тағы сол сияқты жетістіктерін айтпай өтпеуге ... қай ... ... таяқтың екі ұшы бар. ... ... ... ... ... таяқ ... ... оның оң тұстары бар екенін,
яғни мәдениет пен өркениет көкжиегін ... ... ... қазіргі
білімнің, ғылымның есігін ашып бергенін де айту орынды.
20 ғасырдағы кеңес өкіметінің қазақ жұртына әкелген ұлы ... ... елге ... ауыр ... да болды. Осы екі ұдайылық рухани
өмірімізден, өнер мен ғылымнан, мәдениеттен де өз ... ... ... ... ... ... саф ... таза, кіршіксіз ақ жүректерден
жалындап шығатын өнер иелерінің ... ... ... етті. Екінші
жағынан олардың еркіндігіне тұсау салынды. Көркем шығарманы, ғылыми еңбекті
қалай жазу керектігіне үлгі ... қана ... оның ... ... ... Бұл ... шет ... оның құрлығына ілінбеген
көркем сз шебері немесе ... ... ... те ... ... ... едік.
Тағыда қайталап айтамын, қазақ КСР-нің Тіл туралы заңы – жекелеген
ғалым, ақын- жазушы, ... я ... ... ... ... дүниесі емес, тіл саясатындағы келеңсіз жағдайлармен ұзақ күрес
үстінде пайда болған, замананың төл жемісі.
Қазақстандағы тіл ... ... ... даму ... ... ұлт ... сақтауға, дамытуға, әсіресе мемлекеттік тілге
деген ... ... ... ... ... бір-бірінен
біршама дараланатын төрт түрлі кезеңді байқау қиын емес.
Бірінші кезең – В.И. ... ... ... әлемде тұңғыш
рет тілдердің тең құқұлығын уағыздаған әрі жариялаған, бір тілдің (орыс
тілі) мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... Қазан төңкерісі
алдында пайдда болған бұл сипатты тіл саясаты біздің Қазақстанда 1921 жылға
дейін үстем ... КСР – нің ... тіл заңы ... 1919 ... ... 10-дағы
Бүкілресейлік Атқару Комитеті мен Халық Комиссарлары Кеңесінің ... ... ... Автономиялы Кеңестік ... құру ... ... заңы ... ... кезеңнің алдағы
кезеңнен айырмасы сол – 1921 жылдан бастап республикада ... екі тіл ие ... ... ... ретінде мына құжаттарды көрсетуге
болады: Оның бірі – 1921 ... ... ... ... АССР ... Советі қабылдаған «Қазақ, орыс тілдерін мемлекеттік мекемелерде
қолдану жөніндегі» декреті, ... –1923 ... ... ... қазақ, орыс тілдерін Қазақ КСР-інде мемлекеттік тілдер деп
тану ... ... ... іс ... ... деп ... Қазақ КСР
Орталық Атқару комитетінің декреті. Ал, үшіншісі – 1924 жылғы ақпанның 18-
інде қабылданған ... ... ... Оның 13 ... орыс ... ... тіл болып танылған.
20-жылдардағы жаңа әлеуметтік-экономикалық ... ... ұлт ... дамуы әлеуметтік қажеттілік болды, сондықтан да
бұл қажетіліктер қанағаттандырылуы тиіс еді. Көпұлттылық жағдайында бұл тіл
республикадағы саны ... ең көп ... тілі ... ... ... ... ... жартсында республика халқының 60 процентке жуығын
қамтығанын ескерсек, оның мемлекеттік тіл болып жариялануы әбден ... Ал орыс тілі ол ... ... қатынас құралы деңгейінге көтеріле
қоймағанды. Бірақ оның «бүкілодақтық ... ... ... ... ... ... ҚСР-і заңының күшіне енуі кезінде, қазақ тілінің
тек Қазақстанның ғана мемлекеттік тілідерінің санатырда ... айта ... ... Түркістан Орталық Атқару Комитеті 1918 жылғы тамыз айының 21-
де Түркістан өлкесіндегі мемлекеттік ... ... ... ... Бұл
декрет бойынша Республикадағы заң шығарушы саласы мен ... ... ... ... ... баса көпшілігі сөйлейтін түркі
тілдіері, соның ішінде ... тілі де, орыс ... тең ... тіл ... ... Ал ... Компартиясының 1-ші съезі
өзі мұсылман пролитариаты арасындағы партиялық ... ... ... ... орыс ... қатар жергілікті халық тілін мойындауға
шақырды. Ал Тұркістан Компартиясы 5-ші съезінің қаулысы ... ... ... ... ... ... ... міндетті болсын, ал
жергілікті халық тіліндегі мектептерде орыс тілін ... ... деп атап ... (б) 12 ... ... ... ұлт мәселесі жөніндегі 4-ші
кеңесінің нұсқауына орай, ... ... ... Комитеті мен Халық
Комиссарлары Кеңесі 1923 жылғы тамыздың 29- ында ... іс ... ... көшірудің шұғыл шаралар туралы» қаулы қабылдады.
Үшінші кезеңде, мемлекеттік тіл ... ... ... заң ... ... тіл теңдігі мен ұлт тілдерін дамыту
мәселесі іс жүзінде тежеуге ... кез ... ... ... Ал ... кей ... бен журналистеріміз өз шығармашылықтарында «тіл
саласындағы тоқырау кезеңі» деп айтып жүр. Егер байыбына баратын болсақ,
әлеуметтік-лингвистикалық ... ... ... бұл ... өзі ... кезеңге бөлінеді: бірінші кезең – 1938 жылдан бастап Ұлы Отан соғысы
жылдары аралығын, екіншісі – 1946-1957 ... ...... ... қамтиды. өйткені бұл кезең арасында ұлт тілінің қолдану аясы бір
кеңіп, бір ... ... ... Бұл ... ұлт ... ... даму ... талапқа сай болмай, тоқыраудан гөрі, ... ... ... ұлт ... ... ... тілінің дамуы қалайша
тежелді? Біріншіден, қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі іс жүзінде ... ... Бұл ... ... ... заңдастырылмаған мемлекеттік
дәрежесі болмаса да, орыс тілі іс жүзінде бұл мәртебеге ие болды. Орыс тілі
заң жүзінде мемлекеттік тіл ... оны ... ... ... 1948, 1961, 1978, 1983 ... ... іс ... асырылды.
Ал өзге ұлт тілдері мұндай қаптаған қаулылар назарына іліккен емес. //
Республикада орыс тілі – орыс ... ... өзге ... ... ... ... ... құралы ретінде ерекше қарқынмен даму жолына түсті.
Көптеген ұлт пен ұлыс өкілдері өз ана ... ... ... ... ... ... ... тіл жағдайын жақсарту мақсатында үкімет пен
партия өз ... ... ... ... мен Тіл ... ... мәжбүр
болды. Тарих тағылымына сүйене отырып, республикада бір тілді – қазақ тілін
мемлекеттік тіл деп жариялады. Қалыптасқан ... ... ... ... ... ... тіл ... ұқыптады. Сөйтіп, тежеу тетігі дөңгелегінің
табанына тапталған жергілікті халық тілдері заң ... ... ... ие болды. Міне осылай Қазақстандағы тіл құрылысы өз ... ... жаңа – ... ... аяқ басты.
Әділі керек, заң қабылдаған жылдың өзінде-ақ өмірдің кейбір саласында
мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... Ал ... тілдер
әлеуметтік қолданысқа қадам басқандай. Қазақ тілі, мысалы, ...... ... мен ... ... ... мен халық ағарту
салаларында жандана түсті.
Қазақстанның қазақ тұрмайтын жері жоқ, қазақ жұмыс ... ... ... тұра қазақ тілі мемлекеттік тіл санатына ие болғаннан кейін де
көптеген ... аз ... ... ... салаларында мемлекеттік тіл
қолданылмайды, кейбіреуінде оны қолдану шаралары да ... ... ... ... ... Минстрлер Кабинетіне «Қазақ КСР-інде қазақ
тілі және басқа ұлт тілдерін дамытудың 2000 ... ... ... ... ... ... оны 1990 ... бірінші шілдеге дейін
қабылдау тапсырған болса, ... тым кеш ... іске ... ғана – заң. ... оны ... енгізу мәселесінің
пайда болуы да заңды. Тіл туралы заңды өмірдің барлық саласында ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің
беделінің түскендігін оның қолданылу ... ... ... ... өнбейді. Тіл заңы үшін, әрине, мемлекеттік мәселесінің ... ... ... қажет. Бірақ олардың ... ... ... бөле ... солардың негізгі жолдарын белгілемесек, ұсақ мәселелер
бойынша ауа жайылып кетіп, негізгі мақсатқа жету ... ... ... Тіл ... өмірге енгізу және жүзеге асырудың тетігі жасалуы тиіс. ... ... ... ... ... басынан кешірген қазақ тілі әлі
өз мақсатына жете алмай келеді.
1.4 "Мемлекеттік тіл" ... және оның ... тіл" ... ... ... астам уақыт бойында кеңестік
республикалардың не ... не заң ... ... ... жете ... ... ... ол өз
мәнінде де қарастырылмады. Қарастырылғанның өзінде де ол ... ... ... ... ... түсіндірілді.
Мемлекеттік тіл идеясыеың өзі кеңестік идеологияға жат, қанау,
кіріптар ету немесе ... ... ... ... ... оны шет ... тән адамды алдымен қанауы, бір ұлттың екінші
ұлтқа билік жүргізу құралы деп түсіндірілді. ... ... ... ... ... ... ... государствах язык, признанный в законадательным ... в ... ... для ... ... в учереждения,
преподавания в школах, державной нации устанавливает в ... свой ... ... ... ... и ... ... народов",– деп анықтама береді.
Міне осылайша біртіндеп ... ... ... тіл" ... өмір ... сыйыспайтындай етіп көрсетуі өрши түсті. Бұл ... ... ... ... ал іс жүзінде орыс тілінің үстемдігін
жүргізуге бағыттылған кертартпа тіл ... ... еді. ... тіл ... қозғауға батылы жетпеушілік немесе бұл ұғымның
осындай түсініктемелеріне үнсіз бас ... ... ... мамандардың
(социолингвистер, тарихшылар, құқұқтанушылар т.б. ) еріксіз оны аса маңызды
қызметтік мәнін назардан ... ... Сол ... ... ... заң құжаттарында "мемлекеттік тіл" термині кездеспейді.
Төкерістен кейінгі бірінші бесжылдықта Одаққа қараған республикаларда
мемлекеттік іс-қағаздары заңды ... ... ... тіл деп ... орыс немесе республиканың байырғы халқының ... ... Бұл ... тілдердің еркін қолданылуы мен дамуына
біршама жақсы жағдайлар ... ... ... ... ... мынадай заңды құжаттарды атауға болады:
1. 1919 жылғы шілденің 10-да Бүкілресейлік Атқару ... ... ... ... ... (СНК) ... ... қабылданған "Қырғыз
(қазақ) Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы" (1920,
6- тамыз) ... 2. ... КСР- і ... 1-ші ... съезі
қабылдаған ҚАЗССР еңбекшілер правосының декларациясы ... ... ... жылы ... ... ... ... АССР Халық комиссарлар Советі
қабылдаған "Қазақ, орыс ... ... ... ... 4. 1923 жылы ... 22- сінде қабылданған "Қазақ
тілінде іс-жүргізу туралы" деп аталатын Қазақ КСР ... ... ... 5. 1924- жылы ... ... қабылданған Қазақ
АССінің Орталық Атқару комитеті қабылдаған Қазақстанның 1-ші Конституциясы.
Мұнан кейінгі жылдарда да, яғни 1924 жылы ... жаңа ... онда ... ... ... ... ... "мемлекеттік
тіл" емес одақта республикаларда жалпы қолданылатын тіл туралы айтылады, ал
оның қандай мағына беретіндігі, қолдану аясы ... ... ... ... (1938-1987) аралығында "мемлекеттік тіл"
ұғымы республика жұртшылығының өмірінде заң жүзінде көрініс бермейді. Бұл
тіл теңдігі мен ұлт ... ... ... сөз ... сақталған, ал іс
жүзінде саналы түрде тежеуге бағытталған саясаттың күш салған тұсы ... ... ... түрде мемлекеттік тіл ретінде жарияланбай-ақ, орыс ... ... ... өмір ... жеке дара "ұлы" тіл болып ... ... ... ... ... болған 1938 жылдың 13 наурызындағы
КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі мен ... ... ... "Ұлттық
Республикалар мен облыстардағы мектептерде орыс тілін міндетті түрде ... ... ... ... текісін көріп отырғанымыздай не жергілікті
тілдерге қысымшылық көрсету ... не орыс ... ... мәртебесі
туралы ештеме айтылмаған. Алайда оның ... ... ... беру
саласында өзге тілдердің қызметінің жарты ғасырға ... және ... ... өмір ... да ... ... әкелді. Осының
ізімен дәл осндай, яғни орыс тілді ... ... ... ... 1961, 1978, 1983 жылдары қабылданып, іс жүзінде іске ... ... ... өз ... үшін ... ... айналуына, тіпті
кейбірулерінің мүлдем тіл ретінде жойылуына әкеп ... ... ... ... кезде РСФСР- да тұратын халықтар 193 тілде сөйлесе, 1937
жылғы көрсеткен көрсеткіш- 90. Ал 1998 ... ... ... ... ... небәрі 39 тілде жүргізіліпті. Сонда арадағы 51 жылда ... ... ... ... ... ... тілі. Қазақ тілі
бұрынғы Одақтағы өзге ... ... ... ... ... өмір
салаларында қысқартылды, өз сөйлеушілерінің екінші тіліне айналып,
тұрмыстық ... ... ... ... Оған тағы бір ... ... айтқанда, Кеңес үкіметі мен Компартия жүргізген зорлап ұйыдастыру
саясаты кезіндегі халықтың ... ... мен ... өзге ... Қазақстанға жаппай қоныстандырылуы еді. Соның кесіріне ... өз ... ... ... жағдайға душар болды. Ұлтаралық
қатынас құралы ... ... ... ... орыс тілі ... ... Ақырында қазақ тілінің табиғи ортасы бұзылды. ... ... мен ... ... қалаларда қазақтың азайуы желеу
етіліп, ана тілі шет қақпай ... ... ... ... аралығында
қазақ мектептерінің саны 4391-ден 2400-ге дейін азайған, ... ... ... толар-толмас уақытта 1901 мектеп жабылған екен.бұл қазақ халқының
тілдік мүддесі тіпті де ескерілмегенін көрсетеді.
Қазақ халқы есін ... ... ... ... ... үшін ... шықты., ол тілден басталды десек болғандай. Орталықтың тегеурінінде
әкімшілдігіне төтеп беріп, ана тілін дамыту мәселесі күн тәртібіне қойылды.
Осыған орй ... ... ... ... ... ... 1987 ... Компартиясы Орталық Комитеті мен Қазақ ССр Министрлер Советінің
"қазақ ... ... ... ... ... қабылданды. Мұнан
кейінгі жылдарда КСРО-ның ыдырауы мен ... ... ... ... тілі ... тілі ... жарияланды. Кейбір
республикаларда өз тіліммен қоса орыс тілін ұлтаралық қарым-қатынас құрал
тілі ... ... ... ... 1989 жылғы Тіл заңында: "Қазақ
ССР-інде орыс тілі ... ... тілі ... ... сол заңның екінші бабында: "Қазақ ... орыс ... ... ... еркін қолданылуын қамтамасыз етеді",– деп
жазылды. Бірақ қабылданған ... да, ... ... ... тіл" ... ... берілмеді. Айталық, сол тұстағы,
яғни 1989 жылы өз тілдері мен орыс ... ... ... ... ... ... ... Украина, Қырғыз, Өзбек, Қазақстан
республикаларының Тіл туралы заңдарынан мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... түрде болса да,
мемлекеттік тілдің ... ... ... Мысалы, Молдавия
Конституциясының 70-бабына сәйкес ... Тіл ... ... тілі – молдаван тілі деп жазылғаннан кейін оның түсініктемесі
ретінде мынандай сипаттама берілген: ... язык ... ... и культорный жизни и функционирует
на основе латинской графики",– делінген.
Орыс тілінің осы ресми тіл мәртебесі болу ... ... ... ... заң ... әлі күнге дейін қолданыстан қалмай
келеді. Бұл ... ... өз ... ... тіл ... ... көпшілік жағдайда "мемлекеттік тіл" және "ресми тіл"
дегендердің бір мағына беретіндігі ескерілмей, ара ... ... ... ... ... ... болып отыр. Мысалы, Қазақстан Республикасының
Конституциясында ... ... ... ... ... деп анық көрсетілген. Ал орыс тілі ... ... ... ... ... органдарында орыс тілі ресми
түрде қазақ тілімен тең қолданылады",– делінген.
Жалпы әлемдегі тілдік процеске назар аударсақ, онда ... ... ... тіл" ... ... ... ... әрине "ресми тіл"
терминінің "мемлекеттік тіл" ... ... ... ... ... ол бір мемлекеттен тысқары елдер, ... ... тіл ... қолданылуы мүмкін. Мысалы, БҰҰ жұмыс тілі деген
сияқты реттерде.
Мемлекеттік тіл– көптілді ... ... өте ... ас ... ... ол ... ... құрылымына өзіндік ұстаған ішкі,
сыртқы саясибағыттарына ... әр ... ... ... ... ... Пакистьан, Қытай сияқты елдерде мемлекеттік тіл– соны
жариялаған ел азаматтарының барлығы бірдей ... тиіс ... ... ... ... көпұлтты елдің түрлі халқын саяси-мәдени
бірлікке ұйымдастырудың тиісті ... ... ... ... кей ... тіл ... шығуға болмайтын тіл болып есептеледі, тілге қарсы
шығу мемлекетке қарсышығу ... ... ... ... ... алар ... ... тіл"
ұғымынының мәнін былай түсіндіруге болады:
– Қандайда тіл болмасын, егер мемлекеттік тіл болып жариияланса, ол–
сол елдің негізгі тілі. ... да, ол тіл ... ... бабында қолданылатын тіл. Сондай-ақ сан ... ... ... ... тиісті.
– Мемлекеттік тіл – оны жариялаған ел азаматтарының барлығы міндетті
түрде білуге тиісті тіл.
– Мемлекеттік тіл – Ту мен Елтаңба ... ... ... ... тіл – ... ... күллі халқын саяси-мәдени
бірлікке ұйымдастырудың ... ... тіл – ... лингвистикалық бірлігін білдіреді.
– Мемлекеттік тіл – мелекет ... ... тіл, оған ... ... ... "мемлекеттік тіл" ұғымына анықтама беретін болсақ:
Мемекеттік тіл – қоғамдық функциялардың көпшілігінде қолданылатын
тіл, белгілі бір территорияға ... және ... ... ... ... ... ... бара-бар бірақ құқұқтық жағынан кейбір
елдерде ерекшеленеді.
Мемлекеттік тіл – ... ... ... ... ту,
әнұран) қатар мемлекетті билік және басқару органдары тарапынан қоғамдық
ұйымдар мен кәсіпорындар, білім беру, ғылым және ... ... және ... тарапынан бекітіледі, қоғам өмірінің әр түрлі саласында интеграциялық
қызмет атқарып, мемлекетті нығайтудың негізгі құралы болып табылады, ... және ... ... ... ... тіл – ... барлық халықтарының ұлтаралық қатынас
құралы ретінде тарихи қалыптасқан функциясын ... ... ... болып табылады, ресми ауызша және жазбаша қатынас ... ... заң ... ... және соторгандарында, білім беру ... ... ... ... ... 7 ... тілдің қызметі.
Мәдениеті мен тіліне үлкен көлемде мән беретін дамыған елдердің
қоғамындағы тілдік жағдайды ... ... ... тіл ... ... тілдің мынандай негізгі қызметтерді жүзеге асыратындығына көз
жеткізіп, оларды тізімдеп ... ... ... ... ... ... |
|Іскерлік қарым-қатынас|
|тілі ... ... тілі ... тілі |
|Саясат тілі ... ... ... ... қарулы күштер |
|тілі ... тілі ... тілі ... тілі ... ұлт ... ... тілі |
| |
| |
2. ... ... ... ... Қазақ тілін мемлекеттік мәртебесінде дамыту – “Қазақстан
Республикасындағы Тіл туралы заңының" негізгі қағидасы
Кез-келген көп этносты мемлекетте тілдер атқаратын қызметіне, ... сол ... ... ... ел тарихындағы, мәдениетіне,
экономикасындағы т.б өзіндік орны мен ... ... ... ... қолайлы тілдік кеңістігін жасауда сол тілдің функционалдық ара
қатынасын дәл анықтауды талап етеді. Оның ішінде ... тіл сол ... ... әлеуметтік-коммуникативтік жүйесінде ерекше аталыпғ өзіндік
лайықты орынға болуға ... - ... ... ... көптеген ұлт пен ұлыс өкілдерінен
тұратын мемлекет. Бұл ... оның ... тән ... әлеуметтік-
коммуникативтік жүйесін әр алуан қызметтегі 128 тіл құрайды. Ол тілдердің
ішінде Қазақстан Конституциясында Тіл ... ... ... ... бір ғана тіл бар. Ол– ... тілі. Оның жағдайын
жақсартып, дағдарыстан шығару– халқымыздың тәуелсіздік жолындағы ... ел ... ... қамқорлыққа алған мәселесі. Сондықтан оны
жүзеге ... – Тіл ... ... қағидасы болмақ. Алайда заң шыққалы
біраз уақыт өтті. Ешқандай ілгерілеу жоқ. Заң – іске ... заң. ... ... ... ... пайда болуы да заңды. Тіл заңы үшін,
әрине, мемлекеттік тілмәселесінің ұсақ-түйегі болмайды, бәрін ... ... ... ... біріктіріп, ірі-ірі топқа бөле отырып, солардың негізгі
жолдарын белгілемесек негізгі мақсат ... ... ... ... ... ... және ... асырудың тетігі жасалу қажет.
1. Ең алдымен хүзеге асырушы – мемлекет. Демек, мемлекеттік тіл ... ... тіл. ... оны ... ... құқұқтық база
құру арқылы, яғни мелекеттік тілдің мәртебесінің бұзылуына немесе Тіл
туралы заңның орындалмауына ... ... ... тарту жолымен
жүзеге асырылады. Дүниежүзілік тәжірибе солай. Мысалы, ... ... ... құқұқ бұзу жөніндегі заңы" бойынша
кәсіптік міндеттерін ... ... ... ... ... үшін ... ақшамен есептегенде 300 боларлық
айып пұл салынады.
2. Мемлекеттік тілді белгілі дәрежеде ... ... ... жасалып белгілі нақты талап қойылмаса біздеде қазақ
тілін білудің қажеттілігі болмайтындығына, іс-қағаздардың мемлекеттік
тілге ... ... ... бермейтіндігіне көзіміз әбден жетіп отыр.
Сондықтан жоғарыдағыдай лауазымды адамдардың, мамандардың мемлекеттік
тілді білуі туралы талап қойған Тіл заңындағы 23 бап өте ... ... ... мен ... қайшы келмейді. Өйткені байырғы халықтың
құқұғын қорғаған, оның тілінің мелекеттік тіл ... ... ... осы бап деп айтсақ атық ... ... ... ... ... ... ... бұл баптан
қорқатын орны жоқ. өйткені Қазақстан Республикасының ... ... ... еркін және тегін меңгеруіне қажетті
баолық ұйымдастырушылық, материалдық-техникалық жағдай жасалған.
3. "Қазақстан ... тіл ... ... ... ... мен мөр таңбаларының мәтінінде олардың атаулары,
бланкілері, хабарландырулары, ... ... ... ... да ... ... мемлекеттік тілде жазылады"
деп көрсетілген.(10тарау, 21 бап). Демек, осының орындалу бақылацу
тетіктерін іздестірген жөн. ... ... ... заң болмасын, оның
орындалуын бақылап, үнемі сұрау салып отырмаса, қағаз жүзінде ғана,
із-түссіз қала беретініде ... Осы ... ... ... ... жөн. ... Вильнюс қаласында әкімшілік
шешімі бойынша жарнамалар, мандайшадағы жазулар тек ... ... ... ... ... оны ... айып пұл салынады.
Индонезия астанасының Джакарта қаласының әкімшілігі іс ... ... ... дүкендерінің аттарынан басқа да мандайша
жазуларын шет елдік сөздерден аластату науқанын ... ... ... де бар. ... ... думасы шетел сөздеріне
қарсы күрес ... егер ... өз ... атын орысша
атамаса 250 мың ең төменгі жалақы мөлшерде айып төлеген. Сонымен қоса
мекеме аты орыс алфавитімен жазылмай ... ... ... ... екі есе ... ... ... мәртебесін қорғау мен қатар, оның тазалығын
сақтауда сөз жоқ ең ... ... ... Тіл заңында бұл "Қазақстан
республикасының Үкіметі терминология, ономастика ... ... ... және ... болған жағдайда басқа құрылымдарды
құрды" (5 тарау 23 бап) – деп ... ... аясы мен ... түрлену
жасалатын бірден-бір қажеттілік. Мәсәлен, Францияда тіл тазалығын сақтауды
19 министрлік арасындағы комиссияқұрылып олар қандайда терминдерді ... ... ал ... ... сөзімен алмастыруға болатындығын
көрсетеді. Егер қоғамдық өмірде баламасы бар ... ... ... сөздерін қолданса, 1000-2000 франк айыппұл төлейді. Бұл заңды
француз ... ... ... - ... ... ... ... оны жаратқан халықтың қолында десекте
көпұлттылық жағдайда бұл ... ... ... ... тәуелді
болмақ. Сондықтан мұндай халықтың соңғы сенері – заң, соңғы сүйенері ... ... ... ... тек заң ... ... аламыз. Ал
ол заңнын орындалуын бақылап отыратын арнайы заңдастырылған ... ... ... жай ... айналуы мүмкін. Сондықтан Тіл заңынын
жетінші бабында көрсетілген Уәкілетті орган өз мәртебесіне сай жұмыс ... ... осы ... ... ... Тіл ... қарастыруға болады. Ондағы Тіл департаментінің ... ... ... ... енгізген:
1. Тіл қорғау комиссиясы тіл саясатымен ... ... ... саясатын жүргізуді үйлестіру.
2. Әлеуметтік-лингвистикалық процестерді зерттеу және оларды реттеу
бойынша ... ... ... жасау.
3. Тіл заңының оындалуының барысына бақылау мен талдаулар жасау және
соған сәйкес талаптар дайындау.
4. Тіл саясатын ... ... және Тіл ... ... ... ... ... Терминологияны дамытуда және оған ... ... ... мен тіркеуші символдарды, тілдік безендірулерді бекітуші
комиссиялармен үйлестіру орталықтарын құру.
6. Тілді оқыту және оқыту тәсілдерін ... ... Іс ... ... қажетті анықтамалық құралдармен ... ... ... ... ... ... ... орын алса, тілдің дамуы
біршама алға ... ... анық ... ... ... жүргізу тетіктері
Кез келген қоғам, ұлт, ұлыс өмірінде тілдің маңызы орасан зор,
себебі, «тіл адам ... аса ... ... ғана емес, тіл – күллі
халықтың баға ... ... ... рухани-имандық, табиғи
игіліктерінің негізі, асыл мұрасы. Егер біз қазақ халқының мәдениетінің,
тіпті ... өмір ... ... ... ...... ... даму үстінде болсын десек біз тіл тағдырына аса зор ... ... ... халқымыз жасаған рухани байлықтың асыл мұрасы –
оның тілі. Рухани байлығынан ... ... ... ... мемлекетінен,
егемендігінен айырылады, өйткені халық мәдениетінің тарихи бағасы ең
алдымен рухани байлығымен өлшенеді, ... ... ... ... ... тарихтағы орнын белгілейтін тіл мәртебесі деп ... тілі – өзі ... ... түгел қызмет ететін әлеуметтік
құбылыс. Оның сан алуан ғылымға өзек болуының себебіде сол. ... ... тіл өз ... дами ... ... ... ұстанған саясаты керітартпа болса, онда бірді-екілі тілден
өзгесі төл қызметін толық атқара ... Мұны бір ғана емес ... ... ... әрі ... ... болады. Мысалы, біздің Республикада
көптеген этнос өкілі ана ... ... ... ... ана тілі тек
қана жанұяда, тұрмыста, этносішілік ... ғана ... ... ... ... тұрғындар қазақтардың тілдерінің өзі соңғы
жылдары қалалық жерде, ... мен ... ... ... ... тілі – ... тақиясына тар келетін тіл емес, әлемдік тілдер
жүйесінде тұғыры биік тіл. Қазақ тілі – әлемдегі күллі тіл ... ... ... ... ... ... ... аумағында тарихи
бірге жасап, оның төл мәдениетін ... ... ... халқына түгелдей және жан-жақты қызмет ететін бірден-бір ... ... тілі – ... ... қарсыласқан тіл, со
себепті қоғамдық қызметі ... ... тіл, ... ... ... ... ... қызмет ете алмай келе жатқан, бірақ мүмкіндігі мол тіл. Соның
бір айғағы – өмірдің жүзден аса ... ... ... қызмет
атқару мүмкіндігін байқатады. Екініші дәлел – сөйлеушінің саны ... ... ... ... мыңнан аса тілдің ішінде алғашқы жетпіс
тілдің бірі болуы.
«Балық басынан шіриді» ... Тіл ... ... бірінші
басшылар жауапты болсада, мемлекеттік тілді білуге келгенде ... ... ... ... ... суық ... ... «Мемлекеттік тіл»
атты мәртебелі тілі үшін сол ... суық ...... ... ... ... ... «тең» деген сөз.
«Мемлекеттік ... және ... ... ... орыс тілі ... ... ... тең қолданылады» деген, мемлекеттік тілді мемлекеттік
емес тілмен басқа жерде болса, бір, сірә, заң жүзінде ... ... ... ... сыры ... ... конституциямыз 1995 жылы
қабылданды. Одан екі жыл бұрын 1993 жылы, ... ... ... ой
айтқан болды: «…Казахский язык ... ... ... а ... ... ... получают право иметь статус офицальных языков,
функционирующих на равне государсвенным». ... бұл ... сол ... Ресей Федерациясы Конституцисының 68 бабын қайталайды: «В органах
учереждениях республики они употребляются на ряду ... ... ... ... ... жетінші бабы осыған ... ... ... и ... ... ... наравне с
казахским офицально употребляются руский язык». Бұл арада өзге ... ... ... ... ... яғни одан «сөз ... ішкі ... құрылған ресей мен біртұтас ... ... ... тілдік жағдайы ескерілмеген немесе ескергісі келемеген. Міне осындай
ойлар сол кезде ... шыға ... ... кей ... қайраткерлері
«мемлекеттік тілмен ресми тіл яғни орыс ... ... ... ... деп
көрсеткен. Оның негізгі себебі мынада деп түсіндіріп те кетеді: қазақстан
аумағында ол екі ... ... ... негізі: елімізде орыс ұлты мен қазақ
ұлты тең»,- дейді.
Ендігі мәселе сол ана тілімізді, яғни қазақ ... ... ... ... ... оның дамуын қалай арттырамыз және болашақ ұрпақ
тілі ... ... ... сол ... тіл екі түрлі жолмен дамиды да, құриды да: оның бірі ... өзі, ... ... ... ... ... да, ... шығып құриды; екіншісі – қоғам мен мемлекет тарапынан керекті
бағытты жоспарлы түрде арнайы дамыту, не ... Біз енді ... ... ... ... ... әлемге билік жүргізген қазақ тілі (түркі тілі)
өкілі ғұндар, бұлғарлар, хазарлар мен қыпшақтар тілінің мұрагері. Демек,
оның ... ... біз бас ұрып ... ... ... ... ... Тіптен, ағылшын, француз, неміс, испан ... әлі ... ... ... ... көне ... ... Күлтегін,
Тоныкөктей тамаша жазба ескерткіштерін әліпбилік жазумен ... ... Міне ... ... тереңде жатқан қазақ тілінің бүгінде тілдік
тоқырауға ұшырауына не себепкер болды. Мен оның ... ... ... ... мыналар деп көрсетер едім:
1. Көпұлттылық жағдайы, қазақ тілін дамытуда бұл жағдайдың кері әсерінің
ескерілмеуі. ... ... ... қарым-қатынаста елімізде көпшілік
болып келетін халық тілі – орыс тілін алға тартты.
2. Қазақтардың 20-30 ... ... тең ... ... ... біріспырасының республикадан тыс жерлерге қоныс аударуы, ... ... қаза ... ұлт тілінде сөйлеушілердің азаюына әкеліп
соқты.
3. Сөз бен істің ... ... ... Тіл туралы заңның әуел баста
тым кеш қабылдануы, кейіннен яғни ... соң ол тек ... ... ал іс ... мүлдем іске аспауы. ... ... ... саралап сары уайымға салынбай, бүгінгі ... бар ... ... мәртебеде, жарқын болашақта дамытуымыз
қажет. Ол үшін жоғарыда атап өткен ... ... ... ... ... қажет.
Қазақстан бұл күндері өзіне тән қалыптасқан жүйеден тұрады. Бұл жүйе
осы өңірде қоғамдық қызметін атқаратын тіл ... ... ... ... ... ... Әрқайсысының қоғамдық
қызметін анықтап, оларға деген әлеуметтік қажеттілікті ...... ... ... күттірмейтін мәселе.
Қазақстан 128 ұлт пен ұлыстан тұратын бай ... Егер ... ... ... қарай бір сапқа тізер болсақ, көш басында
қазақ тілі тұр. Алайда орыс тілі де ... ... ... ... ... саны мен ... келе ... қоғамдық қызметінің
көлеміне қарай шартты түрде үш топқа бөлуге болады: 1. Қоғамдық қызметінің
ауқымы кең ... 2. ... ... ... тар тілдер; 3. Қоғамдық
қызметі нашар дамыған ... Ой жоқ ... ... ... яғни ... ... азаюына байланысты. Бұл
жерде қиналатын дәнемеде жоқ. Шетелде жүрген қандастарымызды кең байтақ
елімізге көшіріп әкеліп ... ... ... 5 ... ... өмір сүріп жатыр. Ең бірінші қаракөздеріміз көп шоғырланған
Өзбекстан, Қытай, ... мен ... ... елге әкелу қажет. Бұл
шаралар тіл мәселесінің шешілуіне әрі ... ... ... ... сөзсіз. Оларды көшіріп әкелгенде белгілі бір ... ... ... ... ... ... аумағы яғни, Ақмола облысы,
Қостанай, Көкшетау ... елді ... ... ... ... ал ... ... шекаралас жерлерінде тұратын ... ... иісі ... ... ... Міне осы ... ... көшіріп, орналастырсақ нұр үстіне нұр. Және осы ... жылы ... ... үшін ... ... да ... тілін үйренер
еді, себебі шетелден келген қандастарымыз орыс тілінен мақұрым. Бірақ осы
арада үлкен ... ... ол – ... үй ... ету. Ал ... ... тауып алады. Мәселен, аспан елінен
келгендері егіншілікке ... ... ... және ... тіліне
судай. Қытай тілін жетік меңгергендерді қытай-қазақ біріккен кәсіпорындарға
және тағы басқа ұйымдарға жұмысқа алуға ... ... ... ұйым ... ... ... қазіргі Алматының «Ялян» базарындағы қытайлардың
орнына кіргізу қажет. Олар қытайлардан артық істемесе кем істемейді. ... ... ... жүйелі әрі нақты істейтін болсақ қазақтардың тар
жол, тайғақ кешу заманында азаюының ... азда ... ... сол ... де дамытуға болар еді. Бұған әрине мемлекет тарапынан қолдау қажет.
Енді келесі сатыда қарастыратынымыз сөз бен істің алшақтығы туралы.
Яғни ... ... Тіл ... ... ... ... және
оның орындалуы жайлы болмақ.
Біз неге сөзімізді сөз бен істің алшақтығынан бастап отырмыз, оның
жауабын өздеріңіздің іштеріңізде ... ... ... Иә, мемлекеттік тіл
қабылданғалы күні ... ... 17 ... жуық ... ... Алайда тіл заңы
қазіргі таңда отбасы ошақ қасынан басқа еш ... өз ... ... мына бір ... кең етек ... ... кез ... жиындар, семинарлар, конференциялар «міндетті» түрде қазақша
басталады. ... ... мен ... ... қазақша басталған соң баяғы
сол «хәләйләйлім». Егер ол заң өз ... ... ... ... мәртебе не үшін берілге?. Неге ол жүзеге асар емес. Не ... ... ... ... ... білу керек. Себебі сол – ... Және де ... тіл ... ... бабы ... ... деген сөз. Яғни, «мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі
басқару органдарында орыс тілі ... ... ... ... ... Мемлекеттік тілді мемлекеттік емес тілмен басқа жерде болса, ... заң ... ... ... өзі. ... шығатыны конституцияны
өзгерту қажет, оны қазақ тіліне сай жасаса тіл заңы өз нәтижесіне ... ... он жыл ... ... ... шара іске аспады деп қара
бұлтты басымызға үйіре бермеймін. ... ... өз ... ... бұқаралық ақпарат құралдарында, кей ... іс ... Тағы сол ... оң ... беріп жатты.
Мемлекеттік тілдің қызмет аясын кеңейту ... ... ... бірі болып есептеледі. Қазақ тілі қоғамымыздың ... кең ... ... ... ғана өзінің шын мәніндегі
мемлекеттік тіл дәрежесіне көтеріле алады.
Қазақ тілі өмірдің әр ... ... ... ... әр ... ... ... жүрді. Қазіргі таңда да қазақ тілі ірілі-уақты
көптеген өмір салаларында ... ... ... ... ал оның сол ... қандай екенін ешкімде біле бермейді. Мәселен, ... тілі ... ... ... әдебиет, ғылым, дін салаларында қызмет атқарып
жатыр.
Тіл – білім саласында – оқу-педагогикалық қызметін ... ... ... ... ... ... ... деп атайды. Мемлекеттік және
ана тілінің білім дарыту қызметін дамыту ұлылық әрі мемлекеттік ... ... ... ... ... қазақша бастамас бұрын, сол
мектепке дейінгі, яғни балабақшалардың қазақ тілінде ашып,санын көбейтіп,
дамыту ... ... ... ... ... ... алған бала күні ертең
өз ұлтын жан-тәнімен сүйіп, ... ... ... таңда қазақтар
республика жұртшылығының 60 пайызын құрайды. Ал қазақ ... ... ... ... ... Және оның ... тіл ... халқының 80-90 пайызы жергілікті ұлт өкілдері болып есептелетін
оңтүстік пен ... ... ... астанасы «Астана» атанғанына біраз
жыл болса да, қазақша мектептер саны оннан енді ғана ... ... ... ... ... сол ... орыс ... айдарынан жел есіп тұр. ... ... ... таңда қырық мыңнан астам қазақ баласы орыс мектептерінің бастауыш
сыныптарында білім алып жүр. Міне ... ... жай. Осы ... ... ... ... ... беру бағдарламасын қайта қарастырып
шыққан да дұрыс болар. Тәрбие және қосымша сағаттарда ұлттық құндылықтардың
көп ... мән беру ... Оқу ... ... ... ... етпейтін еді. Мысалы салт-дәстүрімізді, ұлттық ойындарымыздың
оқушылар арасында түрлі ... ... ... және оның тек ... ... ... ... болсақ, тілдің дамуына үлкен
іркіліс әкелген болар еді. Сонымен қатар осы ... ... ... ... ... отансүйгіштік рухта тәрбиеленуіне
алып келер еді. Бұл ... ... ... ал ... оқу ... болсақ онда ең бірінші қазақ бөлімдерінің санын арттырып және соған
сай мемлекеттік гранд орындарын орыс аудиторияларынан бірнеше есе ... ... деп ... ... ... ... бақтары жанбай жүрген қазақ
балалары студент атанып болашағы зор қазақ еліне пайдалары тиер ... ... ... орыс ... ... кетті. Және онда өзіміздің
қазақтарымызда бірталайы оқып жүргені бәрімізге белгілі. Әрине оның ... ... ... ... ... ... ... бұл сайып келгенде
тағыда қайталап айтамын оқыған мектебіне және ... ... ... ... тағы бір ащы ... бір шындықтың бетін ашуға тура келеді. Ол:
біріншіден – ... ... аз, ...... ... ... Ананың баласы, мынаның баласы деп баға қойып білімсіз
жас ұрпақты тәрбиелеу, яғни қатаңдылық жоқ. Және осыған қосатын тағы ... осы ... ... 2002 ... ... ... ... тестілеу ережесі (БҰТ) тек қазақ тілінде қабылданса игі болар еді.
Сонда өзінен-өзі тілге ... ... ... Ал ...... ... бір жолы. Өздеріңізде, кеңес үкіметі тұсында ... орыс ... осы ... ... емес пе? Міне ... ... ... жайы білім саласында жақсы қарқын көрсетіп отырған жоқ.
«Мектеп пен ... тілі ... ... ... ... ... байытып
гүлдендіреді; мектеп пен баспада қолданған тіл шатасқан тіл ... ол ел ... ел, ... ... тілі ... ... деп ... Досмұхаметұлы
айтып кеткен. Міне осындай даналарымыздан қалған ... есте ... ... ... ... мына ... ... қоса өзімізде шатасып
кетеміз. Сол үшін, ағайын, абай болайық!
Қазақ тілінің бұқаралық ақпарат құралдарында қолдану аясына келетін
болсақ ... ... ... болашағы зор. Бүгінгі күні ... ... ... қазақ бұқаралық ақпарат құралдары осыдан
отыз-қырық жыл бұрынғы жалтырауық теңеулерден арылып, ... ... ... Ең ... ... ... – сөз бостандығына жетті.
Мәртебелі тіліміздің қажеттілік категориясы қанша ... ... ... те, ... ... өз ... жіберіп жатқан жоқ. Мазмұндық
тұрғыдан, олар ұлттың жанына, рухына тән сипатқа ие болуда. ... ол ... ... ... ... өз ... ... жатыр.
Бұқаралық ақпарат құралдары дейміз, оның тілі ... ... ... не кіреді, оның тілі қандай? Тіліне соңына таман жауап бере жатармыз.
Ал бұқаралық ... ... ... ... ... кетеді. Біріншісі –
мерзімді баспасөз, яғни газет-жорналдар осы топқа жатады. Ал ... ... және ... ... ... ... ... саласында тараған
тіл – болашағы зор тіл. ... ... ... ... яғни ... өте көп. Орысшасы бар, қазақшасы бар. Алайда олардың санына
қарап, сапасы қандай екен ... ... ой ... да ... ... оның ... қарқынмен дамып келе жатқан ... ... ... мен өз ... ... ерекше атап көрсететін едім: «Жас алаш»,
«Егемен Қазақстан», «Жас Қазақ», «Заң», «Қазақ әдебиеті», ... ... бұл ... ... ал ... ... ... әйелдері»,
«Парасат», «Балдырған», «Қазақ тарихы», тағы басқалары.
Күнделікті баспасөз тілі, тұтастай ... ... ... ... ... ... ... тіліне қарап бой түзейтін
негізгі ... ... ... ақпарат құралдарында тілдің-лексикалық-
грамматикалық, емле нормалары сақталуы ... ... ... орай ... сөз ... ... емле қателеріне дейінгі ақаулықтар жиі
ұшырайды. Тіл ... ... ... ... ... ... қолдану аясын кеңейту, терминдік жүйені реттеу, ғылым ... ... ... ... проблемалар болғандықтан баспасөз тіліндегі
ауытқушылықтар, екінші кезекте жүре-баратын ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарттар құралдарында кездесетін бірді-екілі,
тіпті кездейсоқ нормадан ауытқушылықтардың өзі назардан тыс ... ... ... ... мерзімді баспасөз тілі қазақ оқырмандарының
сауаттылығының негізгі көзі. Ащы ... осы ... бір ... айта ... көріп отырмын. Қазір осы баспасөздердің кейбіреулерінде ... ... ... ... я ... ... ... құлаққа сіңісті
болып қалған сөздер қатары өте көп. Бұндай қателіктер негізінен ... ... ... ... ... туады, екіншіден апақ-
сапақта болған жаңалықты белгілі уақыттың ішінде ... ... ... ... болу үшін солардың бірқатарын атап өтуді жөн көріп отырмын.
Олар: «Не ексең соны орасың», ... ... ... ... ... ... ... Жамал апай», «Айтылған сөз – атылған оқ».
Сондай-ақ газет жарнамасымен ... ... ... қате ... «(Қ) Каз коммерцбанк» сөзі. Осы екі ақпараттада әрдайым ... ... жүр. ... ... қалыптастырған кейбір аударма
сөздерді көрсең адам шошырлықтай. Мәселен кей газеттер ... ... ... құмар еді. Ал микрорайон ешқашанда «мөлтек», «ықшам» да болған
емес, шағын аудан болаты. Алайда баспасөздегі ми ... ... ... сөздерін, жазғандарын естігің келеді. «Қой ... ... ... жөні осы екен деп, ... ... тиді екен деп,
адам ойына келген тіркестерді ... таба ... ... бір ... ... «Ахмет Байтұрсынұлы» деп жазып жүр. Шындығында олардың
тірі кезінде аты-жөндері «Ахмет Байтұрсынов» болып, тасқа ... ... ... ... ... қателер мынадай жеңіл-желпі болса, көзге
көрінбей тұрғандары қаншама.? 20 ғасырдың басында ... ...... ... отырған, білім-ғылымнан кенже қалған, мал бағып, марғау жатқан ел
болған. ... үшін ... ... ... сөзімен айтқанда, бұл тұстағы
қазақ халқы «көгі қараңғы», «көңілі ұйқылы», «еспесі жоқ қалтылдақ ... ... жаны ... ... «қайран ел, қайран жұрт» еді. Сол
жұртқа «Оян қазақ!» деп, М. ... жар ... ... жоқ, ... жоқ ... ... ... «ұйықтап жатқан қазақты маса болып, ызыңдап
оятуға» А. Байтұрсыновтар шыққаны бәрімізге белгілі. «Қараңғы ... ... ... күн ... ... ... Сұлтанмахмұт төксе, өнер-білім
мәдениеттен құр ... бара ... ... халіне «Айқап!» деп санын соға
өкінген, өкіне тұрып, сол халді ... ... ... ... ... ... ... халқын әлеуметтік теңдікке жеткізетін,
жалпы тілмен айтқанда, «ел қатарына қосатын» амал-әрекетінің ... ... ... ... ... ... жерде менің айтайын деп отырғаным жорналшыларға қатысты. Қалай
дейсіз-ау, неге жорналшылар сөз бостандығын, ел ... ... ... ... деп, өз ұлтының жарқын болашақтан көрінуіне жандары ... ... елде өмір ... жатырмыз ғой, ағайын, осыны естен шығармайық!
Бұл қателіктер болашақта түзеледі деген оймен бетін жылы жауып қоя
салайық. Ал өзге ... ... ... ... ... ... тұрады. Өзімізді өзіміз аяқтан шалмайық деп ... ... ... де. ... соны құптап оларды атамуды жөн көріп отырмын.
Жалпы газет-жорналдар бүгінгі таңда бір ... ... ... ... оң ... ... ... сенеміз… Ал енді
бұқаралық ақпараттар құралының екінші бір саласы – телевидение мен ... ... Бұл ... газет-жорналдардан қарағанда шатақ көп. Оның
үстіне кейіннен «50/50» ... заң ... ... одан ... ... ... ... ойдан шыққан заң, бұқаралық ақпарат құралдарына үлкен зиян
әкелді. Барлық телеарналарда орысша-қазақша ... ... ... бір ... жері төл ... ... тек ... сағат он
екіден кейі ғана беріледі. Тек ... ... ... ... арнасы ғана
қазақша бағдарламаларды күндіз-түні дамыл таппай көрсетіп ... ... де ... ... жақпай жақында бір дүрбелеңнен өтті. Қазақ радиосы
мен «Қазақстан» телеарнасы әзірше ... ... ... ... Ал ... ... болсақ оларды мақтамақ түгел бағдарламалары ... ... ... ... ... ... айтуымен ойлайтын, сол
туралы шындықты айтатын кей бағдарламалар бар. Сөзіміз дәлелді болу ... ... ... ... 31 арнадағы «Дода», «Рейдер», КТК
арнасындағы «Ел-жұрт», ... ... ... ... ... Ал бұрынғы «Тамаша», «Бауыржан шоу» сықылды бағдарламаларды
көру бір арманға ... ... ... ... сол баяғы жартас
қалпында, еш жаңалық жоқ. Ал қазақтың фильмдерін атап ... ... көру тек ... жексенбі күндерінің түніне немесе ұлттық мейрамдарда
ғана эфирге шығу бағы бұйырылып тұр. Қазір ... дің ... ... бойы ... ... ... ... қазақшалап, кешкітұрым
орысшалап көрсете береді. Ондағы аудармаларға қарап қарның ... ... өз ... жеке ... біз енді ... сол баспасөздің, телерадиолардың
тіліне келейік. Осыған тоқталмас ... мына бір ... ... ... Қазір бұқаралық ақпарат құралдарының тілі дейміз, бұл өзі ... тіл? Ол ... ... бе? ... жағынан орныққан ба? Енді
оған тіл маманы ретінде жауап беріп көрейін. Рас, көркем әдебиет жанрлары
мен ... ... ... стильдік, тілдік, формалық тұрғысынан біраз
айырмашылық бар. Бұлай болуыда заңды. Журналистика саласында өмірлік нақты
дерек, ... ... ... ... ... ... ақпараттық
жеделдік, жұмыс ыңғайында ұшқырлық алдынғы орынға шықса көркем әдебиетте
белгілі бір ... ... оны ... де ... ... ... кезекте тұрады. Осы ерекшеліктерге сәйкес ... пен ... ... өзне тән тіл ... ... ... ... ақпарат құралдарының тілі әдеби тілімізден
синтаксистік, морфологиялық, лексикалық көркемдік құрылымы мен болмысына аз
ықпал етіп ... жоқ. ... ... ... ... ... ... табиғилығы мен әуезді ырғағына, тіпті ... зор ... ... ... Әр ... бағам құнын өлшеп-екшеп,
талғаммен таразылап беру жетіспейді. Қазақта «ұлы» деген ұлы сөз бар ... ... ... орынсыз, жөнсіз тықпалай берген соң, бүгінде ол сөзден құн
кетті. Эстрадалық төрт-бес өлең жазған композиторды да «ұлы» ... ... жас ... «ұлы» дейтін болдық. Ал біз білетін ұлы композитор
Құрманғазы мен ... ... пен ... ... ... еді. ... ... адам «хакім», «кемеңгер» сөзін тек Абайға ғана қолданса керек-
ті.
Ескерте кететін жайт, телеарналардағы жарнамалар тілін қайтадан бір
өңдеуден өткізу керек. ... ... ... ... ... тағыда
тілге аз болсада тоқырау әкеледі. Әділі керек, қазақ ... ... ... ... бір ... ... ... «бояушы
дегенге, сақалын боямай», кешегі күннің дүлділдері ... ... ... дұрыс қолдана білсін дегеннен басқа ештеме жоқ.
Тілдің енді бір қолданатын ...... ... түрде
жаратылмаған адамзат баласының қолымен істелегн нәрсенің бәрі мәдениетке
жатады. ... өте кең ... ... беретін ұғым. Қазақ тілінің
мәдениет саласындағы қызметінің тарихи жалғастығы бар. Бұл ... ... ... еш ... тоқтаған жоқ және тоқтамасы анық. Бүгінгі
тәуелсіз таңымызда да мәдениет саласы өте жақсы ... даму ... ... түр-түрі(театр, сурет, би,ән), әдет-ғұрып, салт-дәстүр тағы
сол сияқтылары өз ... оң ... ... ... тіл ... ... ... де бар. Әсіресе сөйлеу
мәдениетінде көп орын алады. Қазіргі жас ... тілі ... ... ... ... ... соң өзіміздің тіліміз шет қалып
бара жатыр. ... ... ... ... де шала ... қатары өте
көп, олар не сөйлемін, не айтайын деген ойын таза жеткізе алмайды. Міне,
осы ретте А. ... мына бір ... еске ... ... ... деп, деп жазды А. Байтұрсынов,- айтатын ойға сәйкес келетін ... ала ... және сол ... ... ... орын-орына дұрыстап қоя
білуді айтамыз». Ғалымның ойын одан әрі ... сөз ... ... ... ... ... ол былайша белгілейді. 1. Сөз
дұрыстығы.2. тіл тазалығы. 3. Тіл ... 4. Тіл ... 5. ... ... ... дұрыс сөйлеу білудің мәдени құбылыстарын
қамтиды. Дұрыс сөйлеу білудің өзі әдеби тілімізді дұрыс ... ... ... ... білу үшін тіл білімі заңдылықтарын терең білір,
оны сөйлеу тілімізде қолдана білу керек. ... ... ... деп әр
сөздің, әр сөйлемнің дұрыс күйінде жұмсалуы айтылады, олай болу үшін не
керек: 1. ... ... ... ... ... ... жұрнақ,
жалғаулық сияқты нәрселерді жақсы біліп, әрқайсысын өз орнына тұтыну, 2.
Сөйлем ішінде дұрыс ... ... ... дұрыс орналастыру»
,,,
Қазақ тілі бүгінде сөз байлығы молайған, сөйлеу мен жазу мәдениеті
қалыптасқан, рамматикалық нормасы жүйеленген, стильдік ... ... тіл. Бұл ... ... ... тілі ... ... және жазбаша түрде
жалпы халыққа бірдей қызмет етеді. Міне осындайтілдің таза болу ғалымдарды
біраз уақыттын бері ... ... Тіл ... аса қажетті
маңызды сапаның бірі –тіл тазалығы.
Тіл тазалығы ой тазалығы. Тіл тазалығыүшін күрес қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... А.
Байтұрсыновта тіл тазалығын сақтаудың аса ... ... ... ... сөйеу дегеніміз, ана тілдің сөзін ... ... ... ... сөз тұтыну керек болатын болса, жұртқа сіңісіп, құлаққа әбден
үйір болған, мағынасы халыққа түсінікті сөздерді ал. Біз ... ... жаңа аузы ... ... өз тілнде жоқ деп, мәдени жұрттардың
тіліндегі даяр ... ... ана ... жат тілдердің сөздерін
алмастырып, ақырында ана тілінің қайда ... ... ... ... деп ой қортындыласа, профессор М. Балақаев «тіл тазалығы дегеніміз
– сол тілдің жалпыға ... ... ... ... ... сөйлеу», – дегенді айтады. [Балақаев, қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ашық ... жеңіл, көңілді күдіктендірмейтіндей болса, тіл анықтығы болады.
Лебіз ашық болу үшін айтқан ой анық болу керек. Адам ашық ... ... ... ал ... ... ... ... күңгірт айтады” [А.Б. Ақ
жол, 1991, 351]. Тіл дәлдік айтылған ойға, ... сөз ... ... ... ... дәл келу үшін ... ... дұрыс айыра білу керек.
Тіл мәдениетін жетілдіру туралы өткен ғасырдың алыптары, оны бүгінгі
күннің ... ... ... ... сол Ахметтей арыстарымыздың қанатты
сөздерін әр сәтте есте ... ... ... сақтайық.
Өмір шындығы жөніндегі ақиқат білімді теориялық жүйеге салып, оны
қалыптастыруға ... ... бір ... ... ... ол ... ... танылмақ. Ғылым халық үшін жасалады, олай болса ... жету ... Осы ... ... ғылымы қай тілде жасалды?» дегн
заңды сұрақ туады. Жауап біреу – ... ... ... ... оннан бір
бөлігіндейі ғана қазақ тілінде шығатын, ал қалған оннан тоғызы орыс тілінде
екені анық. Мұның ... ... ... сөз ... ... ал іс
жүзінде тәуелді болды. Орталық ұлт тілдерін дамытуды сөз ... ... ... ... ... ... тіл атты орыс ... жасады. Оған
жағдай туғызған қауым бәрімізге белгілі.
Ғалымдарымыз ғылым тілін әдебиет ... жон ... деп ... бұл тілінде шығып жатқан шығармалардың аз ғана бөлігі қазақ ... а. ... ... Ә.Қайдаров оны ғылым ... тіл ... ... ... Ал оны төрге қарай жылжыту үшін
1995 жылға дейін қазақ ... ... ... ... ... ... ... дейін жеткізу, әрбір институтта өз саласындағы ғылыми-
техникалық терминдерді реттеп, жетілдіре түсу үшін екі ... ... ... ... ... Ол ... ... сөздіктер шығару, көпшілікқолды
ғылыми еңбектер жазу, ақпарат құралдары арқылы жетістіктерді жеткізіп тұру.
Сондай-ақ қазақ тілі кафедрасын құру ... ... ... ... ... ... асыру. [Қайдаров Ә. Ғылым сарайының босағасындағы тіл// Ана
тілі. 1992 жыл, ақпан 20]. Біздіңше, ең ...... ... ... қолдану, атап айтқанда, директорат, ғылыми кеңес, ... күлі ... ... айналдыру болса керек. Қазақ тілінде
жазылған ғылыми еңбекткерді бірінші кезекте талқылау, жарыққа шығару сияқты
шаралар белгіленген ... тілі ... тіл ... ... саласында кеңінен
қолданылуы тиіс. Ол мынадай қажеттіліктен туындайды.
1. Ғылым ... ... тілі орыс ... ... қалады, оның
буделін көтеру керек;
2. Бұл салада да өз ұлтын “қазақ” дей алмай, “казах” ... ... ... ... орысша мектеп бітіргендері қазақша ғылыми жұмыс
жүргізе алмайды, демек, қазақ тілін білу – ... ... ... үшін ... Тіл ... ... асыруға байланысты, жоғары оқу роындарының қазақ
бөлімін бітіргендердің ғылымға келуіне, аспирантура, доктарантурада оқуын
ана тілінде жалғастыруна ... ... ... Әйтпесе бұл – ұлт наразылығын
туғызатын жағдай.
4. Қазақ тілінің мәдени салада қазақ ұлтының басын біріктіретіндей қызмет
атқаруына жағдай ... ... Осы ... ... ... ... дамытуға болады. Ол үшін бүігнгі даму үстіндегі елімізде болашақ зор.
Қазақ тілінің қоғамдық қызметін дамыту мүмкіндігі мол, тек ... аша білу ... ... тіл ... ... ... қазақ тілінің
дін саласындағы қоғамдық қызметі тежеліп ... Ал ... ... ... ... ... ... діни мектептің пайда болуына, діни
кітаптардың күрт көбеюіне тағы ... ... ... ... қазақ
тілі дін саласында кеңінен қолданыла бастады. Мәселен, діни салада 23 өзге
ұлттың өкілі қазақ ... ... ... ... ... тілі тәуелсіз
елдің мемлекеттік тілі ретінде Қарулы Күштер ... ... ... ... Ұлттық ұланның әскери қызметі қазақ тілінде
жүргізілуі шарт. Ал ... ... ... сапында қазақтан басқа ұлт өкілінің
басым болуына байланысты, қазақ тілін жүргізу оңай болмайды. ... ... ... ... қызметте не саны көп халықтың тілі, не
қоғамдық қызметі басым тіл ... ... тіл – ... ... ... ... тіл. ... Қазақстанда бұл салада алдымен орыс тіліне
жүгіндік, әлі де солай. Бұл ... да ... ... ... ... ... көшу керек. Қазақшааударылғандары ... ... бар, ... соны орыс бөлімдерінде де қолданта білсе нұр үстіне
нұр болатын еді. ... ... ... ... ... ... қазақша
сөз жасауда қажет пе деп ойлаймын. Өйткені қазіргі таңда орысша білмейтін
қазаққа түсініксіз құжаттар саны ... ... Бұл – бір. ... ... ... хат, ... шағым, өтінішке тек қана қазақша жауап талап
етуге дағдылану. Осы ... ... ... ... ... ... ... өз дәрежесінде атқарып, оның қоғамдық өмірдің ... ... үшін ... ... тіл ... ... бетбұрыс жасап, мәселенің саяси мән-жайын жақсы меңгере алуы
тиіс. Мемлекет тілшілерді неше түрлі шовинистік көзқарастағы ... ... ... ... ... ... керек.
Мемлекеттің тілдің қолдану аясын кеңейту тұрғысында соңғы уақытта
көптеген талан-тартыстар да болып жүр. Ол ... ... ... ... Ол ... ... ... көптеген іс-шаралар жүзеге асып та
жатыр. Солардың бірі ретінде ... ... мен ... мемлекеттік
бағдарламасы”. Оның жаңа серпін берері хақ. ... ... те ... ... іс ... мемлекеттік тілде жүргізуге бет бұрды.
Әрине бұл істі қайсы қаншалықты атқарып жатқандығы өздеріне ғана ... ... ... ... ... түспейтіні белгілі. Біршама
проблемалар бар. Ең негізгісі қол байлау – мемлекеттік қызметшілердің ана
тілімізде әлі де еркі ... ... жаза ... ... ... сөздіктер, іс-қағздарының үлгілері де тапшы. Іс-қағаздары негізінен
орыс тілінде жазылады. Шындығын айту ... орыс ... ... бойы ... тезінен өткен, әбден қалыптасқан, қай салада да ... ... бір ... ... алып тастай алмайсың. Мысалы үкімет кезеңі
тұсында арнайы тексерушілер орыс тіліндегі ... онша ... ... ... ... қана ... екен, ал қазақ тіліндегі
аудармаларды түгелдей тексеріп, оның қателері бар ... ... ... делінеді. [Бір газет, атын жазу керек.]. Ал орыс ... ... ... ... аз. Тіпті іс қағазын жазуға арнайы
дайындығы жоқ орыс тілді кез келген ... кез ... ... құжатты жаны
қиналмай жаза салады. Оларда бұл ... ... ... біз ... ... ... ... жеткізуіміз керек. Бұл істі
мемлекеттік органдарда негізінен тәржімашылар атқарып ... Бұл ... ... соң ... жеңілдер, дәл қазір өте ауыр халде тұр. Себебі
мемлекеттік іс-қағаздар әліде болса ... ... ... ... ... ... ... бірінші мына жағдай – орыс тілінен
тікелей аудару, екіншісі – ана тіліміздің заңдылықтарын ... ... ... ... жоқ қазіргі таңда іс қағазын орыс тілінен тікелей
аудару басым. ... орыс тілі іс ... ... ... аударып алып
жатырмыз деуге де болады. Бір сөзін жібермей, бір тіркесін жібермей көшіріп
түгендеп отырамыз.біреу үстімізден ... ... ... ауытқи
алмаймыз. Бұл не сонда? Орыс тіліндегі ... ... ету ме ... Бұл ... ... ... Осылардан арылу үшін не істеу керек? Бұл
аядан шығудың негізгі арнасы әрине – ана тіліміздің ... ... ұлт ... іс ... ... Бұл әрине өте жауапты іс.
Бұл жерде дегенмен, бір қорқыныш та бар: ... бойы ... ... нұсқалары бұзылып, қашан бір ізге түскенше қазақ тіліндегі іс-
қағаздарының бірнешеуі ... тағы да ... ... Оны ... үшін де ... ... керек болады. Қазақ тілі бай, ... ... көп., ... баламалары жетерлік. Бәрін байыптап ғылыми
негіздеу керек.
Іс қағаздарын дұрыс жүргізу, әр түрлі құжаттарды ... ...... ғана ... ... жалпы өркениетті қоғам деңгейінің
көрсеткіші екні мәлім.
Сондықтан, ... мен ... ... дайындаудың стильдік
заңды тұрғыдан сауттылығын қалыптастыру, емлелік ... ... ... ... ... нәрселерді де мықтап қолға алатын уақыт жетті.
Мемлекеттік ... іс ... ... ... ... ... ол алдымен: орталық және жергілікті мемлекеттік органдарда тіл
секторларын, бөлімдерін ... ... ... мен кәсіпорындардың шттат кестесіне
аудармашылар тағайындау;
Шетелдегі Қазақстан ... мен ... іс ... ... ... тәртібін айқындау;
Барлық және орталық органдарда мемлекеттік тілдегі іс қағаздарының
үлгілерін әзірлеп, шығару болып ... ... білу – жазу ... ... ... стильдік
элементтерді бейтарап стильдік элементтерден ажыратып қолдану керектігі;
сөздердің, сөйлем мүшелерінің орналасу ... ... ... мен ... норманы білу; қазақ тілінің табиғи қалпын ... заңы ... ... ... ... ... ... білу, іс
қағаздар стилин қамтамасыз етуді т.б. тиянақты меңгеру қажет.
Дәл қазіргі кезенде ... ... ... ... сала – ... ... ... үлкен еңбегімен жасалған емле ережелері ескіре бастады.
Сондықтан бұрынғы ережелерді ... ала ... жаңа емле ... оның ... ... ... ... қажет.
Іс-қағаздарын: жарғы, бұйрық, өтініш, сенім хат, қызметтік хаттар,
жеделхат, т.б. жазу үшін әр бір тыныс белгілерін ... ... қоя ... ...... саласының жазу стилі үшін ... ...... жазу мен сөйлеудің амал-тәсілдерінің жиынтығы ... Оның ... ... бар. ... стильдік норма, стильдік
ерекшелік, стильдік тәсіл, стильдік ... ... ... ... ... ... стильдік белгі деген ұғымдардың барлығы
сөйлеу мен жазу тәжірбиелерінде орасан зор рол ... Ал іс ... ... ... ... ... тақырыбы бойынша 10-15 пайызы
терминдерден тұрады. Терминдерді қолдануда да байыппен қарау ... ... ... ... өз ... қолданылатын, дау
тудырмайтын күнделікті тұрмыста қолданылатын сөздерге еніп кетті. Бұл ... ... Ал ... ... ... ... қарау керек. Сәтті
баламасы табылмаса, әрі мәтінде солй қолдануды қажет етіп ... оны ... ... ... жөн. ... ... ... ұтпаймыз.
Терминдердің біраз сіңісіп кетуіне де біраз уақыт ... ... ... кей ... ... қабылдай бермейміз. Олай ... ... іс ... жасағанда терминдерге аса назар аударуымыз
қажет.
Мемлекеттік тілді дамыту үшін тіл айналасында талас та, тартыс ... ... тіл ... ... ... ... іс ... және оны қалай дамыту туралы жоғарыда көрсетіп те кеттік . Ал
мемлекеттік тілді ... ... ... жағдай жасау керек? Ол әрі
тиімді бола ма? Міне осындай сұрақтар тіл ... ... ... ... Дәл ... ... осыдан үш-төрт жыл бұрын кеше ғана
дүниеден өткен белгілі ... ... ... ... ... ... ... деп жауап берген еді: Қазақ тілін сатылы түрде,
кезең-кезеңге сай ... ... Оның ... аясын кеңейту үшін әрбір
кезеңге мұқият дайындықпен келу шарт. Әрбір қазақстандықтың «дәл қазір және
осы бүгін» қазақ ... ... ... ... пікір – асығыс пікір. Мұндай
төңкерістік тәсіл айғай-шу туғызғаннан басқа ешқандай ... ... ... жыл бойы орыс ... ... ... оны үйрене алмай-ақ
қойған қазақтарда аз болған жоқ қой.
Тұсында қазақ тіліне жойылу қаупі төнді. Бұл қауіп өте жойқын ... ... ... тең ... қазақ мектептерінде оқиды. Демек,
жоғарыдағы қауіп те ... ... ... ... ... тілінің де жағдайы жақсарар
еді. Өзіңізге де мәлім, кеңестік кезеңде қазақ тілінің негізгі тұтынушылары
ауылдық жерлерде тұрды. Ал, ... ... ... сөйлеуді намыс көрді.
Мемлекеттік қызметке мемлекеттік тілдің беделін ... ... ... ... ... ... ... сөйлеп-жазуды үйренгені жөн.
егер мемлекеттік қызметте жүрген қазақтардың бәрі ... ... ... онда
бұл мәселе 90 пайызға шешілер еді. Өйткені, дәл қазір ... 90 ...... ... ... үйрену арқылы бұлар қоғам
алдындағы өзінің моральдық ... да өтер ... ... ... ... ... ... кеңейту үшін
бұлардың әр салада қалай дамытуда, соған назар ... ... ... тілге қатысты мемлекеттің басты міндеттері мынадай үш
принциппен айқындалуы қажет:
1. Тілдің қызметін қамтамасыз ету. ... ... ... дәл орыс тілі ... әлеуметтік-коммуникативтілік
қызметін атқаруын қамтамасыз етуге тиіс.
2. Тарихи олқылытардың ... ... ... ... алдындағы
моральдық жауапкершілік. Қазақ тілі рухани-мәдени ... ... ... ... және ... ... ... бірге, тілдің тағдыры оның
өндірген интеллектуалдық ... ... ... ... біз өз ... ... Қоғамдық көлікке мінген мүгедекке қажет ілтипат ... ... ... ... емесқой деп ойлаймын. Қазақ тілі
– күш-қуаты ересен толыққанды тіл. Бұл жерде әңгіме ... ... ... сай ... ... болу ... Тіл ... жөніндегі мемлекеттік органдардың
жауапкершілігі. Егер ... ... ... ілеспе
аударма жасайтын қарапайым ғана құрылғылармен қамтамасыз
етілмегендіктен үкімет мүшелері қазақ тілігде ... ... бұл ... ... сөзі мен ... ... жер
мен көктей айырмашылық бар екенін көрсетеді.
Тілдің айналасында бізде талас та, тартыс та көп. ... ... ... гөрі ... іс әлдеқайда пайдалы.
Кезінде тілді дамытуға арналған арнайы комитет құрылды. Алғашқы ... ... ... бұл ... ... ... ... алмады. Тіпті қарапайым сөздіктердің өзін шығармады. Осы комитет
Мәдениет, ақпарат және ... ... ... ... ... ... кейін, біз оларға тіл мәселесін саясиландыруды
доғарып, нақты іспен айналасысуды тапсырдық.
Менің тікелей басшылық ... ... ... ... ... ... ... дамытудың сатылы, кезең-кезеңдік
принциптері (мәселен, қазақ тілін тегін ... ... ... қызметкерлерді қазақ тіліне ... ... ... Орталық құрылды. Қазақ тілінде ... ... ... ... бола ... Мемлекеттік тілге үйрететін аудио,
видео-кассеталар жарық көрді. 33-томдық терминологиялық сөздік ... ... ... бәрі де тіл ... ... тасасында
қалды десем, артық айтқаным емес. Тіл ... ... ... ... тіл ... ... ... етеді. Енді біздің бюджетке
қараңызшы. Мұнда мемлекеттік тілді және республикамыздағы өзге ... ... 100 ... ... ғана ... Оның 18 ... халықтары Ассамблеясының мұқтаждарына жұмсалуға тиіс. Осыдан
кейін тілді сөз жүзінде емес, іс ... ... ... не ... ... ... бекіткенде жайшылықта «тіл, тіл» деп ауыз жаппайтын ... ... ... Енді ... ... елімізде католик дініндегілер
саусақпен санарлық болса да Қазақстанға шақырумен келген Рим ... ... 500 ... ... ... Ал, енді ... ... мен шаш та төк мерекелерге қанша ақша бөлінді десеңізш. [А.С.
Мақалалар сұхбаттар,. ]
Қолданылып отырған шараларға қарамаста, ... ... ... ... іске ... үшін ... ... толықтыруға
болады
1.«Мемлекеттік тіл» туралы барлық азаматтар арасында ... ... ... Тарихи, әлеуметтік, ... ... ... ... т.б ... ана ... ... дәрежесі төмен деңгейде қалған
қазақтарға мемлекеттік тідлді ана тілі ретінде оқытыу, үйрету
шараларын жүргізу:
▪ Мемлекеттік тілдің қоғамдық өмір ... ену ... ... мен адам құқы ... ... құқықтарға және табиғи және халықаралық заңдарға қайшы
келмейтініне азаматтардың көзін жеткізу;
▪ Мемлекеттік тілдің көптілдік ... ... ... ... ... бола алу ... ... ... ... ... ... тілінің
тарихына басқа елдер тарихымен салыстыра отырып ұғындыру,
көзін ... ... ... ... өзге ... ... ... үйрету шаралары:
▪ Мемлекеттік тілдің көптілділік ... ... ... ... тілді білудің әлеуметтік түрінде жүзеге асқанда
қажеттілік жасанды емес, ... ... ... ... ... ... ... емес, мемлекеттің азаматтары екенін
түсіндіру;
▪ Халықаралық заңдар нормаларын түсіндіру;
▪ Тілдік ... ... ... Тіл ... ... ... нақты анықтама беру ... ... ... ТИІСТІ ШАРАЛАР
1. Мемлекеттік тілді барлық азаматтардың ... ... және өз ... ... ... және ... ... құру;
2. Мемлекеттік ақпарат құралдары: теле-радио, газет-журналдар арқылы
мемлекеттік тілді үйрену жөнінде жұмыс ... ... ... ... Бұл ... орыс ... ақпарат құралдарына
қажет.
3. Барлық мемлекеттік және мемлекеттік емес ... ... ... ... ... ... мектептерде , арнаулы орта және
жоғарғы оқу орындарында мемлекеттік тілді ... ... ... ... ... ... ... жасайтын
кадрлар даярлау. Бұл жеке адамдар арасындағы қарым-қатынастағы
және қазіргі ... іс ... ... ... ... береді.
4. мемлекеттік тілді халықтың меңгеруін, оны оқу ... мен оқу ... ... әр түрлі этностық және
әлеуметтік топтарға бағытталған ұғымға ... және ... ... өз ... оқып үйренетін құралдарын,
сөздіктерін, тілашарларын көптеп шығару арқылы нығайту.
5. Мемлекеттік қызметкерлер, сондай-ақ ғылым, мәдениет, білім ... ... мен ... ... ... ... үшін мемлекеттік тілді меңгеру жөнінде тиісті
таалаптар белгілеу.
6. Аймақ көлеміндегі елді ... ... ... ... ... атауларын, мемлекеттік , мемлекеттік
емес барлық ұйымдардың, мекемелердің, ... ... ... ... ... мемлекеттік тілде болуы,
бірлескен шетелдік ұйымдардың ... ... ... ... болуы қажет.
7. Маңдайшадағы жазулар, хабарландырулар, ... баға ... және ... ... ... ... ... тілде болуын қадағалау.
8. Шетелдік фирмалармен шарт негізінде республиканың кәсіп орындарын,
ұйымдарын, мекемелерін мемлекеттік тіл қарпі салынған ... ... ... ... ... ... кез-келген ұйымдарында іс-қағаздарының мемлекеттік
тілде жүргізілуі үшін олардың мөртаңбаларын, бланктерін даярлау.
Бұл мемлекеттік ... ... ... ... ... Аймақтарда өндірілетін тауарлардың арнайы мағұлмат беретін
жапсырмаларында, ... ... ... ... ... ... ... жазылуы міндетті болу. Сондай-
ақ шетелден енетін тауарлардың аталған негіздемелерінің ... ... ету ... тіліндегі аудармасы болмаса
нұр үстіне нұр болатын еді.) . Бірақ бұл туралы мемлекеттің, соған
сәйкес жергілікті әкімшіліктердің арнаулы заңдары ... ... ... ... сол заңға сәйкес мемлекеттік тілде болуын талап
ете алады және ... ... ... ... ... ... ... Республика деңгейінде барлық бейне
көрсетілімдердің ... ... ... ... ету.
2.3 Тілге байланысты Елбасы бағдарламалары
Тілдерді дамыту мен қолданудағы мемлекеттік бағдарламасының мақсаты
мен міндеттері.
Көпшілікке белгілі, ... ... мен ... 1998-2000 жылдарға
арналған Мемлекеттік бағдарламсы бойынша атқарылған жұмыстар «Қазақстан
Республикасындағы Тіл туралы» ... ... ... бір ... ... нәтижесінде бұл бағыттаағы іс-қимылдың саяси көпсөзділіктен
нақтылыққа, жөнді-жөнсіз сыншылдықтан байыпты іскерлікке бұруға мүмкіндік
туды.Осы ... ... ... ... ... ... біршама кеңейе
түсті. Мәселен; іс-қағаздрын жүргізу, ... ... ... ... ... ... ... жүргізіле басталды. Сондай-
ақ тұңғыш рет 31 томдық терминологялық сөздік жарық көрді. Тілдік ... ... ... ... арта ... Мемлекеттік
бағдарламаның «Нормативтік-құқұқтық базаны қалыптастыру» ... ... ... барысында тіл туралы заңдылықтарды бұзғаны
үшін жауапкершілік айқындалды, шетелден әкелінетін тауарлардың ... ... ... ... ету жүзеге асты және мемлекеттік тілде құжат
дайындаушы әкімшілік ... ... ... қолданылу аясы
кеңейтудің тиімді әдістері тәжірибеге енгізілді, терминология қалыптастыру
және ономастикалық ... жаңа ... ... ... ... ... бағдарламаның ғылыми-лингвистикалық тұрғыдан қамтамасыз
ету бөлімі бойынша белгіленген шараларға орай қазақ ... ... ... мен орфографиясына қатысты бірқатар іргелі ғылыми-
зерттеу жұмыстары жүргізілді. “20 ғасырдағы қазақ әдеби тілі”, ... ... ... қиын ... ... ... зерттеулер жеке-жеке кітап болып шықты. “Тіл мәдениетінің
негіздері”, “Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігі”, ... ... ... ана тіл ... ... ... ... баспаға
әзірленді. Қазақ тілінің компьютерлік сөздік қоры құрылуда. Ғылыми ... ... ... ... ... тілінде диссертациялар қорғаушылар
қатары артып келеді.
Түйіндей айтқанда, Тілдерді қолдану мен дамытудың 1998-2000 жылдарға
арналған. Мемлекеттік бағдарламасының басқа бөлімдерінде қамтылған ... ... тағы ... өз ... оң нәтижелер берген сыңайлы, бірақ
кей шаралардың орындалмауына сай бұл бағдарлама қайта өңделіп шықты.
Енді соған тоқталатын ... ... ... мен дамытудың 2001-
2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы 10 жылға арналған.
Бағдарлама қоғамдағы саяси тұрақтылық ... ... ... келе ... тіл ... табиғи сабақтастығаын қамтамасыз
етеді және еліміздегі тіл ... ... ... ... ... ең бастысы, тіл болашағына деген нық сеніммен нығайта отырып,
жұртты ортақ мақсатқа жұмылдыруға тиіс. Ол мемлекеттік деңгейде ... ... ... сай ижәне тіл саясатына ... ... ... ... шешеді.
Бағдарлама қоғамдағы саяси тұрақтылық мүдделерін ... ... келе ... тіл ... ... сабақтастығын қамтамасыз етеді
және еліміздегі тіл саясатының жақын болашақтағы бағыт-бағдарын ... ... ... тіл ... ... ... баса айту өмір шындығынан ... ... Ол ... ... Тіл ... тұжырымдамасында атап көрсетілген. Яғни
мемлекеттік тіл мәртебесін нығайтуда «… ... ... ... ... ... мемлекеттің өзінің ықпалы басым болуға тиіс,
өйткені тек мемлекет қана мемлекеттік тілдің ... ... ... ... ... ... ... тілді жалпы Қазақстан бойынша дамыту тетігі уақытша шара
емес, өзіндік ... бар. ... ... ... мен дамыту мәселесі –
елімізде болып жатқан барлық реформалардың маңызды бөлшегінің бірі. Өйткені
ол тілдік ... пен ... тіл және ... ... ... ... барлық жүйесін қамтиды.
Бағдарламада Қазақстандағы тіл құрылысының ұзақ мерзімді келешегінің
стратегиялық мақсаттары мен міндеттері айқындалып, сондай-ақ, ... ... ... ... мен ... ... ... міндеттерді және басымдықтарды ... ... ... ... орган әзірлеп, ҚР-ның Үкіметі
бекіткен бағдарламаны іске ... ... ... екі жылдық қысқа
мерзімді жоспарлары түрінде ... ... ... дамытуда
жоғарыдағы қай органдардың орны ерекше екені ... ... ... ... ... процесі этнолингвистикалық және мәдени
қажеттіліктерді толыққанды іске асыруды қамтамасыз ете отырып, ... ... ... және оның одан әрі ... жағдай
жасайтындықтан, мемлекет өмірінің аса маңызды әлеуметтік қырларының ... ... Бұл ... ... ... ... ... қажеттілігін білдіреді.
ҚР-ның конституциясымен бекітілген және "ҚР тіл туралы" заңда көрініс
тапқан,республикада лингвистикалық өрісін ... ... ... ... ... ... тіл ... үш
бағытта мемлекеттік тілдің әлеуметтік коммуникативтік қызметін кеңейту мен
нығайту: орыс ... ... ... қызметін сақтау.
Қазақстан халықтарының басқа тілдерін дамыту ... ... ... болмақ. Сонымен, қазақ тілінің ... ... оның ... іске ... ... ... орыс ... қолданылуын
қамтамасыз ету қызметінің басты бағыты оның мемлекеттік ... ... ... ... ... қазақ тілі мен қатар ресми
қолданылуы қызметін ... ... ... ... топтардың
лингвистикалық сұраныстарын қанағаттандыру, ана тілін әркімнің пайдалануға
қарым-қатынас, тәрбие оқу және ... ... ... таңдап алуға және
конституциялық құқұғын іске асыруда Қазақстан халықтарының тілдерін ... мен ... үшін ... ... ... ... ... әлеуметтік коммуникативтік қызметін кеңейту мен
нығайту мақсатында қол жеткізу өз ... ... ... ... ... ... тілдің мемлекетті басқару тілі ретінде ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік қызметкерлердің мемлекеттік тілді қызметтік міндеттерің
орындауға қажетті деңгейде ... үшін ... ... ... органдар жүйесінде мемлекеттік тілдің іскерлік қарым
қатынастың ... тілі ... ... ... ... ... органдарды актілерді әзірлеу мен қабылдауда негізгі тіл
ретінде мемлекеттік тілдің қолданылуын қамтамасыз ету;
• Іс жүргізуді мемлекеттік тілге көшірудің кестесін ... ... ... ... мен ... ... ... іс жүргізудің негізгі тілі ретінде мемлекттік тілдің
қаматасыз ... ... ... ... қоя отырып мемлекеттік және мемлекеттік емес
әр мекеме орнында іс-қағаздарының тек қазақ тілінде үлгісі болуы міндетті.
Және де оларды ... ... ... ... ... иелері ақылы қызмет етуі
тиіс. Сонда оны әр адамның қалтасы көтере ... ... ... тілді
үйренуге бет бұрады. Сондай-ақ Қазақстан мемлекетінің ... ... кез ... ұлт ... жеке ... тек мемлекеттік тілде болуы
тиіс.
II. Қазақстан Республикасының азаматарының мемлекеттік тілді меңгеру
үшін жағдай жасау.
... ... 7 және 93 ... іске ... ... ... Республикалық және жергілікті бюджеттің сондай-
ақ ҚР-ның заңамалық актілерімен тыйым ... ... да ... ... ... тілді тегін оқытып үйретуді
көздеу. (Осы ... ... ... бұл ... әр ... ... ... тегін оқыту жүйесі керек емес. Себебі ол
қаншалықты арзан әрі көп ... ... ... ... жілігі татымас деген осыдан шығады);
• Ғылым, мәдениет, білім ... ... ... халыққа қызмет
көрсету салалары қызметтерінің мемлекеттік тілді тиісті деңгейде
меңгеру ... ... ... және ... ... жасауды қамтамасыз ету;
• Мемлекет салаларына қарамастан барлық үлгідегі мектеп жасына дейін
мекемелерін жалпы білім беретін мектептердің орта және ... оқу ... ... мен ... ... ... саласындағы білімі мен біліктіліктерін барынша
жоғары деңгейде өтуін қамтамасыз ету.
III. Ғылыми - лингвистикалық зерттеулерімен ... ... іске ... ... ... ... ... қазақ әдеби тілінің нормаларын
бірыңғайлауды қамтасыз ету.
• Қазіргі қазақ әдеби тілінің сөзжасам ... ... ... ... ... ... ... қанды терминологиялық жүйесін
еңгізу;
• Ономалистика мәселелерін ғылыми тұрғыда қамтамасыз ету.
IV. БАҚ-тың және ... ... ... ... ... ... іске ... тетіктері:
Бағдарламаны іске асырудың негізгі тетігі тілдерді қолдану мен
дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған ... ... іске ... ... ... ... ... жыл сайын кезең-
кезеңімен орындау болады. Бағдарламаны іске асыру жөніндегі іс-шаралар
жоспарын ... ... ... қойылған міндеттерді іске асыру
нәтижесінде бұдан алдыңғы ... екі жыл ... ... ... Осындай
ұзақ мерзімді перспективаны ескере отырып жасалған ағымдық жоспарлау
барынша бұл ... ... ... мен ... іс-шараларды іске асыруға бақылауды қамтамасыз ету мүмкіндіктерін
іске асыру оны іс ... іске ... үшін ... ... әрі ... ... ... тиіс;
• Сандық және сапалық деңгейі тұрақты өсіруді қамтамасыз етуді
көздейтін ... ... ... бақылау жасауымен ұштастырылған жан-жақты
мемлекеттік қолдау;
• Тілдерді меңгеру саласындағы талаптарды ... ... ... ... ... үшін ... жасаумен ұштастыру;
• Қоғамдық пікірді белсенді түрде қалыптастыру;
• Тіл құрылысын жүзеге ... ... ... ... ... айтатын болсақ, онда қазақ тілінің ... ... ... ... мен ... орыс ... ... ету, жалпы мәдени қызметін сақтау, этникалық топтардың тілін
дамыту ... алға ... Тіл ... бұл ...... ... ұлттардың үйлесімді дамуын көздеген ұстанымына
негізделген. Бағдарлама Қазақстан ... ... ... ж. № 550) ... ... ... ... терминдердің рөлі
Бүгінгі күні мемлекеттік тіл саясатының алдында тұрған маңызды
мәселенің бірі – ... ... жаңа ...... ... ... ... Бұл мәселенің тіл ғылымының, әсіресе
терминологияның ... мен ... ... ... екні ... ... ... бірі ретінде сол ... ... ... ... Яғни ... ... ... болып жатқан
құбылыстырдың бәрі тілден орын тебеді де сол тіл ... ... ... ... ... ... ... дамиды. Бірақ тілдің даму деңгейі ... ... ... тән ... Ал оның ... ... жаңалыққы иін
беріп, жаңа мағыналық ұғым, түсініктер әкелуге бейім тұрады. Осы ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің бірі – оның
терминдік жүйесінің ... ... ... Яғни ... ... арта ... терминология саласымен тікелей ... ... ... мен тіл ... өте ... байланысты. Тіл дамуы арқылы
термин дамиды, ал терминдердің пайда ... ... тіл ... ... ... күнделікті өмірде араласпайтын жері жоқ. ... ... ... енді біреулер білмей қолданады. Міне сол арқылы
термин сөйлеу тілімізге еніп, тіптен ауызекі сөйлеу тілін байытады.
Сосан салалы ғылыми ... ... ... етіп отырған әдеби
тіл ең алдымен осы ... ... ... ... жүйесі жасалмаған, терминдік ұғымдары қалыптаспаған тіл, ол
әдеби тіл дәрежесіне көтеріле алмаған тіл. Ал ... тілі ... ... ... тіл» ... жете алмайды. Негізінен терминдер
қалай қоданылсада, термин сөздердің әлеумет өмірінің қатынас ... ... ... Яғни ... сөз ... ... Оның ... соншшалық қоғам өміррінің қай саласында болсада терминсіз күн кешу
мүмкін емес.
Тіл матириалы арқылы жабдықтайтын терминология кез ... ... ... ... ... деп ... ... бар. Олай
болса терминология ғылым саласы болып табылады. Терминдердің ғылыми қатынас
құралы деуіміз оның бір-ақ ... Ал ... ... тіл ... ... ... бірден-бірі қайнар көзі. Себебі бүгінгі термин ертең –ақ
ауқымды қолданылатын кәдімгі сөзге ... ... қай ... ... да ол қолдануға ыңғайлы, түсінуге жеңіл, ... ... ... Міне ... ... ... ғана ... халық түсіне алатын,
халық игілігіне жарайтын тілдік ... ... ... ... ... ... байлығын молайтады, тілімізді байытады.
Терминдердің ең басты қызметі – ғылыми ұғымды ... сол ... ... дейтін болсақ, бұған дейін бізге түсіндіріліп ... ... ... ғана ... ... ... ол ... ақыл-
ойы, санасы, ұлттық рухани қазынасы. Олай болса ... ... ... салу ... емес, халық тілі негізндн жасалуы тиіс.
Осы жерде қазақша терминдер деген мен қазақ терминдері дегендердің
айырмашылықтары бар ... айта ... жөн. ... ... деп – ... және ... күнде қолданылып жүрген орысшасы бар, ағылшыншасы бар,
қазақшасы бар – барлық терминдердің жиынтығын ... ал ... ...... ішіндегі тек қазақша жсалғандары ғана. Несін
жасырамыз, кеңестік саясаттың салдарынан ... ... ... ... одақ бойында стандарттау орталығы ұйыдастырылып, ұлт
тілінде термин ... ... ... ... ... айтылып келген. Міне
мұның түбі ғылыми және ауызекі тұрғыда дамуына ... ... тағы ... Онда ... ... ... ... білдіретін сөздер жоқ»,
«ғылыми ұғымдарды латын, грек сөздерімен беру ... ... ... деген жалған қағида сымықтар ұсынылды. Міне бұған ... ... ... ... ... сөздері терминдер жасауға
жарамайды», «халықаралық терминдерді ... ... ... ... барлық мағынасы өзгереді», «термин шетел сөздері болса, ... ... ... ... белгілі. Соның нәтижесінде
тілімздегі терминдеріміздің біршамасы шетел ... ... шыға ... ... ... ... сөз жоқ, ... құрылымы мен
ерекшелігіне ... ... ... ... шұбарлады. Терминдердің
көпшілігі халыққы түсініксіз болып, халықтан алыстатылды. Оның бірден – бір
себебі – ... ... ... ... ... ұлттық негізден қол үзгендігі
еді.
Терминдер – «ғылыми ұғымның атауы» деген ... ... ... оның таң ... екенін жоғарыда атап өткенбіз. Термин ғылыми ұғым
атауы болуымен ... , ол ... ... ... ... ... болу,ға
тиісті. Сөйтіп, оның қоғамның ішкі-сыртқы ... ... ... қанағаттандырғаны абзал. Ол ұшін термин ұлт тілінің негізінде жасалуы
тиіс. Міне осыдан шығатын сұрақ ... ... үшін не ... ... ... дамыту үшін не керек? әрине жауап оңай, бірақ соны нәтижелі
атқару өте қиын. Енді ... ... ... ... Біріншіден қазақша
терминдер жасау қажет, ал қазақша ... ... үшін бір ... ... Ол
қазақ тілін дамытуға, жетілдіруіне деген ақ ниет пен шынайы намыс ... пен ... ... бәрі де ... Біз ... ... сол ниет пен
намыстан қорлық көреміз.
Тіл халықтікі болғанымен ол жеке адамның ойы мен ... ... ... ... Олай ... ... де, терминдерді де саналы
түрде бағыттап отыруға болады. Еркіне жіберсек, ол ... күн ... ... ... ... ... оның ... байланысты.
Тұтынушылары шын мәнінде сауатты білімді болса, олар өз тілін ... ... онда оның тілі ... ... ... еді. Ал тұтынушылары
бұдан адасқан болатын болса, онда оның ... ... ... тіл ... ... Мысалы, «автомат» деген сөзді алып ... Бұл ... ... ... ... ол сөзді аутоматос деп алмай,өздеріне ыңғайлап
«автомат» деп алған. Ал біз ... оны орыс ... ... сол күйінде ала
салғанбыз. Неге біз осы сөзді қазақшалап «аптамат» деп ... Егер ... ... ... ... болсақ онда біз талай нәрсен ұтатын едік.
Біріншіден тілміз баийды, ... ... ... Неге
орыстар ондай сөздерді өзгеріске ұшыратты, ал біз неге оларды халықаралық
терминдер деп аударуға алмаймыз? Сұрақ көп, ... жоқ. ... ... ... ... ... бос сөз, егер оларды аударуға
болмайтын болса, ... ... ... қайдан келді: телефон,
вахтер, балкон, гимн, кран, ... ... ... сертификат тағы сол
сияқты. әлде олар халықаралықи терминдер емес пе? ... ... ... соң ... де ... бар ... сөз.
Меніңше, қазақша терминдердің аударылмау себебінің бір қыры мынада
сияқты. Ол – өз ... ... ... оның ... әлуметтілігін түсінбейтіндігімізде. Ал шет сөздердің мәнді-
мағыналы болуының себебі ол ... ... ... ... оларды жиі пайдаланатындығымызда болып тұр. Былайша айтқанда ... ... ... ... ... жоқ, ... да оның ары ... ... ... ... күш ... ... жақ. Тек, ... алып алады аударып, баламасын тауып айтқан жерлерінде қалдырып
кетеді. ... ... ... ... ... ... ... Бұл біздің көзімізге көрініп ... ... ал ... не ... ... ... беймәлім. Осы сияқты олқылықтардың
нәтижесінде аударылған терминдер қатары тек ... ... қала ... ... жай ... ... салу да қажет емес, оны қабылдаған соң
күнделікті тұрмыста және ұлт жадында сақталуына жағдай ... ... ... ... ... ... рөлі ерекше. Бұқаралық Ақпарат
Құралдары мен терминдер өз ... жеке ... ... жат ... ... ... жылы ... зор жаңа балама қалыптастыру, оның заңдылықтарын ... үн қосу – ... ... Тіл мен ... қатар әрі жақсы
дамысын десек өткен ғасырда өмір сүрген алыптарымыздың ... ... ... ... тұрмысқа енгізу міндет. Сонда тіл ... ... тілі ... – сол ... ... ... келе жатқан халықтың
баяғысын да, бүгінгісін де, болашағында да ... сол ... ... екен ... атақты жазушысы Ғабит
Мүсірепов. ... ... ... ... барымзға әр
беріп, келешекте сол қалпымызда сақтап алып баратын «мәңгіліктің ... ... ...... адамдық қасиетін танытатын ұғым. Ана тілі – белгілі
бір ұлттың өзіне тән ... Тіл – ... ... Тіл – ... ... табиғаттың адамзатқа
тартқан сыйы емес, тарихи әлеуметтік құбылыс, ал ана тілі – белгілі
бір халықтың төл туындысы.
▪ Адам бар жерде тіл де ... Ана ... болу – ... көптеген
әлеуметтік жағдайға, сайып келегенде, ... ... ... ... ... тіл ... ... көптеген
әңгімелерді алып құрай беруге болады. Ал, ана тілі жөнінде, ... ... ... ... ... оның ... сана-сезімі
оянған адам болуы тиіс. Ешкім өз еркімен ана ... ... ... ... Ана тілдері тіл санатында болса да, тіл дамуы бір басқа да, ана
тілінің дамуы ... ... ... ... тіл ... ... дұрыс түсінбей, ешкі тіл дамуы тұрмақ, ана ... ... ... ... ... да ... мүмкін. Тіл дамыту
– әлемнің ісі, әлем үшін қай тіл дамыса да – ... ал ана ... – бір ... ... ... ... нәрсе.
▪ Қазақ тілі – ... бойы ... ... ... кеңестік тіл саясаты зілінен азат болып, дамудың ұлы
жібек жолына түскен әлем тілдерінің көш ... ... ... ... ... тілін қосып, айқын болашаққа нық ... ... ... Қазақстанның бірден – бір тілі.
▪ Қазақ тілі – ... ... ... ... тілі,
тәуелсіз Қазақ Республикасының – мемлекеттік тілі.
▪ Қазақстан ... ... ... тіл ... тиіс. өйткені қазақ тілі қазірде көпұлттылық жағдайы ... ... ... ... өмірдің кей саласында
қолданылу аясын тарылтқан. Алайда мемлекеттік қамқорлық жасалса,
тәуелсіз елдің мемлекеттік тілі ретінде дамуға ... ... ... ... ана тілі әрі ... ... ... дамитынына сенеміз. Бірақ іс оңға бассын десек, ... ... ... ... өсуі тиіс. Екіншіден, қазақ тілі құрып
барады деп, сары ... ... ... ... ... ... нақты іс керек, іскерлік керек. Ең бастысы сол – әр қазақ кез
келген отандас өзге ұлт ... ... ... ... биік ... ... ... ретінде кішіктік көрсете алуы тиіс.
Ұлттық сана-сезім мен ана тілі өзара тығыз байланысты әрі бір-біріне
тәуелді. Әлемде ұлттық сана-сезімі ... ... ... ана ... Иә, ... елдің азат халқының ана тілі тұңғыш рет бірден бір
мемлекеттік тіл ретінде мәртебе алып, қоғамдық өмірдің сан ... ... ... ... ... ... иесі – әр ... біздіңше, тіл
мәселесіне келгенде бір нәрседен қашық болып, үш нәрсеге асық болуы ... ... ... ... ... қаны бар адам өзге ... өнеге боларлық
жоғары мәдениетке ие болуы, төл тілін ана тілі дәрежесінде меңгерген, өзге
емес ана тілі ... ... ... иесі ... ... ... ... таныту қажет. Осы қасиеттер бойына дарыған қазақтың
тілінің көші ... ... ... тіл – ... тілі халқымыздың рухани, мәдени бірлігінің
ұйтқысы, ол ұлттық және елдік бірлікті қалыптастырушы ... жаңа ... ... ... ... үшін тіл ... ... ұстану, дамыту мен
өркен дету ... ... ... ... ... бірі болып қала беретіні даусыз.
Мемлекеттік тілді меңгеру әрі ... – әр ... ... туған еліне деген патриоттық сезімі мен құрметіне, шексіз
сүйіспеншілігіне айналуға тиіс. ... ... тағы бір ... ... ... мемлекетімен ғана емес, мемлекеттік мәрьебедегі
ана тілімен аттауға мүмкіндігі бар. Оны уыстан ... ... ... екнін бір сәт естен шығармауымыз керек, ағайын!
Олай болса мен сөз соңын халықтың: «Жеті жұрттың тілін біл, жеті түрлі
білім ... ... ... мен ... ... ... ... ТІЗІМІ:
НЕГІЗГІ ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Сыздықова С. Қазақ әдеби тілінің тарихы. ... «Ана ... ... ... К. Тіл біліміне кіріспе. Алматы, Санат, 1993 ж.
3. Абасилов А.М. Мемлекеттік тілді Қазақстанның ... ... ... Большая советская энциклопедия. – Москва, 1999. – 485 б.
5. Хасанұлы Б. Ана тілі – ата ... ... ... 1992, – 196 ... Мырзахметқызы Р. Әрі-сәрі / / Ана тілі, 1994ж,. 7 шілде.
7. Қазақстан Республикасының ... ... ... 1995ж ... ... ... тіл туралы» Қазақстан Республикасының
заңы, / / Егемен Қазақстан, 1997 ж,15 шілде.
9. ... ... тіл ... ... ... 1996, –24 б.
10. Психолингвистика және әлеуметтік тіл ... ... күйі ... ... ... ... Алматы, 2003 ж.
11. Қазақстан Республикасының Тіл туралы заңы, Астана, 2001 ж
12. Мемлекеттік тіл: терминология ... мен ... ... ... ... 1999ж, –464 ... Бәмішұлы Б. Монғолия қазағының тілі: әлеуметтік лингвистикалық
қыры. Автореферат. ... 2006 ... ... ... ... аясын кеңейту мәселелері. Жинақ.
Көкшетау, 2001 ж., 86 б.
15. Байтұрсынов А. Ақ жол, Алматы ... ... ... М., Серғалиев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, ... 169 ... ... Х, ... Алматы, Ана тілі 1998 ж,. 384 б
18. Мемлекеттік тіл: Бүгіні мен болашағы. Жинақ, Астана. Елорда, 1998
ж, 248 ... ... ... ... мен ... ... ... жинағы. Астана, 2001ж.
20. Айтбаев Ө.А. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. Алматы,
«Ғылым» 1998 ж., 207 б.
21. Айтбайұлы Ө. Қазақ ... ... ... 1997, –240 ... Тіл білімі сөздігі. Алматы, Ғылым 1998, – 544 ... ... ... жеткілікті / / Егемен Қазақстан, 2006ж, – 14 наурыз.
24. Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік ... ... жыл, ... ... туралы заңдардың сақталуына бақылау жасаудың тәртібі туралы.
1999 жыл, ... ... Б. Ана тілі – ата ... Алматы, «Жазушы» 1992. – 272 б.
27. Қазақ ... және ... ... ... ... ... дамыту департаменті. Астана, 2003 ж.
28. Сәрсенбайұлы А. Мақалалар. Сұхбаттар. Алматы, 2003ж
ҚОСЫМША ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Сулейменова Э.Д. Смагулова Ж.С. ... ... и ... в ... ... ... ... 2005 г.
2. Қайдаров Ә. Ғылым тілі және әдеби тіл статусы. //Терминдер және
олардың аудармалары. Алматы, «Ғылым» 1990 ... ... Қ. ... тілі ... ... Алматы, Ғылым , 581 б
28-37
4. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің совет дәуірінде дамуы, ... ... Қ. ... тілі ... ... ... 1988 ж
6. Болғанбайұлы Ә. Баба тілі – ... ... / / ... ... ... Назарбаев Н.Ә. Жадымызда жатталсын, татулық мәңгі сақталсын / ... ... 1998ж, 16 ... ... Н. Қазақ тіліне жан ашыр кім? //Лениншіл жас. 1989 ж. 2
желтоқсан.
9. Қордабаев. Әдеби тілімізді қай ... ... ... 1978 жыл, ... ... ... ... тамырлар. Қазақ әдебиеті, 1981 жыл, 17-
шілде.
11. Қайдаров Ә. Жаңалыққа жатсынбай жасампаздыққа ... ... 1992 ж., 3 ... Әбдірәсілов Е.Қ. Лингвистикалық ... ... ... 1999 ... Егемен қазақстан / / Тіл білмесең жағдайың қиын. 1994ж, шілде.
14. Байтұрсынов А. Тіл тағлымы алматы, Ана тілі 1992ж – 448 ... ... ... / / Ата заң ... ... алдында ұялады. 2006ж,
28 сәуір.
Әл – Фараби атындағы Қазақ ұлттық ... ... ... ... Қуандықова Наркестің «Мемлекеттік
тілді жүргізу тетіктері» тақырыбындағы диплом жұмысы туралы
ПІКІР
Бітіруші Қуандықова Наркестің ... ... ... ... жұмысында, негізінен бүгінгі мемлекеттік тілдің мемлекеттік мәртебеге
толық жете алмау жағдайы, хал-ахуалы сөз болады. ... тіл, ... тілі ... күні ... дейін түрлі шаралар, түрлі мақалалар баспа
беттерін көріп жатыр. Алайда одан еш ... ... ... тағы
бәрімізге аян. Дегенмен, мемлекеттік тіл аясын кеңейту, оның қолданысын
шынайы түрде ... ... ... ... ... ... деген
қажеттіліктерді тудыру ғылыми тұрғыдан зерттеліп, зерделенетін маңызды
мәселе екендігі ... ... ... тек оның ... мен ... ... ... баяндаумен шектелмей, нақтылы тілді ... ... ... ... ұсынуға тиісті. Тілшілер тарапынан, тіл
мен оның айналасында жұмыс істеп ... ... ... осы ... ... де ... ... болып табылатындығы да анық.
Осы тұрғыдан диплом жұмысының тақырыбы өзекті.
Диплом жұмысын жазушы осы бағытта зерттеулер жүргізуге ... ... ... ... ... мен ... алға ... Бұл қазақ
тілінің практикалық қолданысы үшін маңызды деп ... ... ... ... ... ... қоғамдағы қолданыс жағдайы төңірегіндегі қоғам
қайраткерлері мен саясаткерлердің, ... ... ... талдаулар жасалған.
Диплом жұмысы екі ... ... ... ... Жазу ... кемшіліктер кездеспейді. Зерттеу нысаны етіп алған тақырып аясында
жан-жақты ізденіп, тақырыбына қатысты мәселелерді аша алған. Жұмыс ... ... ... ... ... ... ... Қуандықова Н. бүгінгі ... ... ... ... ... ... қарастырып, ондағы жүргізілуге
тиісті негізгі ... ... ... ... ... ... тақырыбындағы диплом жұмысын «өте жақсы» деп бағалап,
қорғауға ұсынуға болады деп есептеймін.
Қазақ мемлекеттік Қыздар
педагогика ... ... ... Ғ. ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекеттік тілде іс қағаз жүргізу24 бет
Құқықтық реттеудің тетіктері3 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
"Тілдің танбалық сипаты."6 бет
2006 жылдың 11 мен 16-желтоқсан айында жарық көрген қазақ тілді бұқаралық ақпарат құралдарындағы Қазақстан Республикасы парламенті мәжілісінің қызметі туралы жарияланымдарға шолу52 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Абай - ұлттық әдеби тілдің негізін қалаушы10 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Алгоритмдік тілдің негізгі мінездемелері. Алфавиті, ережелері және мәліметтер типтері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь