Қазақстандағы қыстаулар мен елді мекендер тарихнамасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. ЖЕТІСУ МЕН ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚЫСТАУЛАР
МЕН ЕЛДІ МЕКЕНДЕР ТАРИХНАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6

1.1. Жетісудағы қыстаулар мен елді мекендер тарихнамасы ... ... ... ... . 6
1.2. Оңтүстік Қазақстандағы қыстаулар мен елді мекендер
тарихының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16

2. ОРТАЛЫҚ ЖӘНЕ БАТЫС ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚЫСТАУЛАР
МЕН ЕЛДІ МЕКЕНДЕР ТАРИХНАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30

2.1 Орталық Қазақстандағы қыстаулар мен елді мекендердің
зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.2 Батыс Қазақстандағы қыстаулар мен елді мекендердің
зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіздігіміз жарияланған уақыттан бергі кезеңдегі жаңа жағдай, жаңа талаптар біздің жүріп өткен жолдарымыз бен рухани- мәдени үрдістерімізді жаңаша саралап, болашаққа тың көзқарастармен қарауға жетелеп келеді. Қазақ тарихнамасындағы ғылыми негізде әлі де нашар зерттеліп келе жатқан мәселенің бірі баспаналары мен тұрғын үйлері тарихы. Бұл мәселе көлемінде кешенді түрдегі зерттеулердің болмауы қазақтардың шаруашылығы, өмір тіршілігі, салт-дәстүрі туралы біржақты түсініктерге орын беруде. Дәлірек айтқанда, қазақтарды көшпелі болғандықтан баспанасы жұпыны киіз үймен шектелген, құрылыс ісін, архитектураны тұрақты мекен-жайды білмеген, бұл салалардан хабарсыз халық ретінде көрсету басым болып келе жатқаны белгілі. Ал бұл түсініктер жалпы қазақ халқы үшін тарихи шындықты білмейтіндердің, еуроцентризмнен арыла алмай келе жатқандардың көзқарастары. Міне дәл осындай түсініктердің дұрыс еместігін біздің тарихшылар мен этнографтар әлі де болса ғылыми тұрғыда дәлелдеп, жоққа шығара алмай келеді.
Біріншіден қазақтың елді-мекендері мен қыстауларының қалыптасу және даму тарихы біршама зерттелгенімен, әлі де болса нақтылауды, салыстыра талдау негізінде ерекшеліктерін айқындауды қажет ететтін жақтары баршылық. Сонда ғана, қазақтың қыстаулары мен елді-мекендері жөніндегі кейбір қарабайыр, біржақты түсініктерге тойтарыс берілер еді. Екіншіден, қазақтарда киіз үймен қатар, тұрақты елді-мекендердің де болып келгендігі кең көлемде зерттеліп айтылмай келеді. Алдымен сол көшпелілер мен жартылай көшпелілерде қыстау үйлердің болғандығы, ал отырықшы аймақтарда тұрақты елді –мекендердегі баспаналар мен үйлердің көптеген түрлерінің ежелден – ақ кең түрде пайдаланылып келгендігі арнай зерттеулерді қажет етеді. Үшіншіден, осында әртүрлі баспаналар мен үйлердегі тұрмыстық заттар, еңбек құралдары, үй жануарлары, қосалқы шаруашылықтар тарихы да арнайы зерттелсе елді-мекендер тарихы ғана емес, еліміздің тарихы да толыға түсер еді.
Міне осындай мәселелерге тарихшылар қауымының назарын аудару үшін біз қыстаулар мен елді-мекендер тарихы мәселелерін диплом жұмысының тақырыбы етіп арнайы алып отырмыз. Әрине бұл шағын диплом жұмысыннда тақырып көлеміндегі барлық мәселені қамту мүмкін емес. Біз «Мәдени мұра» бағдарламасы қабылданып, сол көлемде біраз шаралар іске асырылып жатқанда, қазақтың баспанасы, елді-мекендері туралы жарық көрген кейбір еңбектерге, олардағы жетістіктер мен кемшіліктерге тоқтала отырып, әлі де зерттеуді қажет ететін жақтарына көңіл аудармақпыз.
Қазақтардың ХҮІ – ХІХ ғғ. қыстаулары мен елді мекендері жөніндегі ғылыми зерттеулерді тарихшылар ғана емес, этнографтар, археологтар, тіпті әдебиетшілер мен архитекторлар да жариялаған. Мұндай әртүрлі ғылым салалары өкілдерінің бұл мәселемен айналысуы және олардың еңбектерінің мазмұндық ерекшеліктері тарихнамалық тұрғыда талдауды және бағалауды қажет етеді. Сол себепті де біздің тақырыбымыздың өзектілігі мен қажеттігі дау тудырмайды деп ойлаймыз.
1. Марғұлан А.Х. Ерте дәуірдің архитектурасы //Қазақстан архитектурасы.
– Алматы, 1959. 56-85 бб.
2. Маргулан А.Х. Из истории городов и строительного искусства древнего
Казахстана. А., 1950.
3. Жолдасбайұлы С. Жетісу тарихы. - А., 1996. 302 б.
4. Валиханов Ч. Собрание сочинений. Т. 1. - А., 1961. – С. 112
5. Левшин А. Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких орд и степей.
Ч. 1, Спб., 1832. – С. 66
6. Пищулина К.А. Юго-Восточный Казахстан в середине ХІҮ – начале ХҮІ
веков. А., 1977.
7. Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и
Семиречья. – А., 1985. – С. 170
8. Мыңжанұлы Н. Қазақтың көне тарихы. – А., 1993. 212 б.
9. Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки
Или. – А., 1963. – С. 77
10. Акишев К.А. Зимовки-поселения и жилища древних усуней. //Известия
АН Каз ССР. Сер. Общ. Наук. 1969. № 1. 17-б.
11. Толыбеков С.Е. Кочевое общество казахов в ХҮП – начале ХХ века. – А.,
1971. – С. 320.
12. Востров В., Муканов М.С. Родоплеменной состав и расселение казахов.
– А., 1968. – С.10
13. Масанов Н.Е. Кочевая цивилизация казахов. – А., 1995.
14. Жолдасбаев С. Ежелгі және ортағасырлардағы Қазақстан. – А.,1995. 117 б.
15. Средневековая городская культура Казахстана и Средней Азии. – А., 1983.
- С. 230
16. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л. Древний Отрар. – А., 1972.
- С. 130
17. Савельева Т.В. Оседлая культура северных склонов заилийского Алатау в
ҮШ - ХШ вв. - А., 1994. – С. 135
18. Жолдасбаев С.Ж. Зимовки – поселения и жилища казахов Семиречья
//Взаимосвязи кочевых племен Средней Азии и Казахстана. - А., 1989.
- С. 180
19. Плетнева С.А. От кочевьи к городам. - М., 1967. – С. 120
20. Меңдіғұлов М.М. Қазақстан архитектурасы. - А., 1959. - 155 б.
21. Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж. Культура древних скотоводов и
металлургов Сары-Арки. А., 1992. – С. 137
22. Пищулина К.А., Письменные восточные источники о присырдарьинских
городах Казахстана ХІҮ-ХҮП вв. - А.,1977. – C. 197
23. Востров В.В., Захарова И.В. Казахское народное жилище. – А., 1968. – С.
265
24. Бартольд В.В., Очерк истории туркменского народа. – М.. 1968. – С.187
25. Марғұлан Ә.Х., Беғазы – діндібай мәдениеті. – А., 1979. – С. 248
26. Греков Б.Д. Якубовский А.Ю. Золотая Орда и ее падение. - М.,1950. – С.
159
27. Марғұлан Ә.Х. Археологические разведки в центральном Казахстане.
-А., - С. 126-127, 194
28. Грязнов М.П. Памятники карасуского этапа в центральном Казахстане.
– СА, М.,1952. – С. 129
29. Агеева Е.И. Пацевич Г.И. Оңтүстік Қазақстандағы тұрақты елді мекендер
мен қалалар тарихынан. -А.,1958. - 164 б.
30. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары.-А.,1995.75-92 б.
31. Елеуов М. Шу-Талас өңіріндегі қалалар мен елді мекендер тарихы.
-А.,1998. 123 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
............................ 3
1. ЖЕТІСУ МЕН ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚЫСТАУЛАР
МЕН ЕЛДІ МЕКЕНДЕР ТАРИХНАМАСЫ …................................ ... ... ... мен елді мекендер ... ... ... ... ... мен елді мекендер
тарихының ... ... ЖӘНЕ ... ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚЫСТАУЛАР
МЕН ЕЛДІ МЕКЕНДЕР ТАРИХНАМАСЫ ....................................
30
2.1 Орталық Қазақстандағы қыстаулар мен елді мекендердің
зерттелуі
............................................................................
....................... 30
2.2 ... ... ... мен елді ... 40
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
................ 47
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... жарияланған уақыттан бергі
кезеңдегі жаңа жағдай, жаңа талаптар біздің жүріп өткен жолдарымыз ... ... ... ... саралап, болашаққа тың көзқарастармен
қарауға жетелеп келеді. Қазақ ... ... ... әлі де ... келе ... ... бірі ... мен тұрғын үйлері тарихы.
Бұл мәселе көлемінде ... ... ... ... ... өмір тіршілігі, салт-дәстүрі туралы біржақты түсініктерге орын
беруде. Дәлірек айтқанда, қазақтарды көшпелі болғандықтан баспанасы жұпыны
киіз ... ... ... ісін, архитектураны тұрақты мекен-жайды
білмеген, бұл салалардан хабарсыз ... ... ... ... ... ... белгілі. Ал бұл түсініктер жалпы қазақ халқы үшін тарихи шындықты
білмейтіндердің, еуроцентризмнен ... ... келе ... Міне дәл осындай түсініктердің дұрыс еместігін біздің
тарихшылар мен ... әлі де ... ... ... ... ... алмай келеді.
Біріншіден қазақтың елді-мекендері мен қыстауларының қалыптасу ... ... ... ... әлі де ... ... салыстыра
талдау негізінде ерекшеліктерін айқындауды қажет ететтін ... ... ... ... ... мен ... ... кейбір
қарабайыр, біржақты түсініктерге тойтарыс ... еді. ... киіз ... ... ... ... де ... келгендігі
кең көлемде зерттеліп айтылмай келеді. Алдымен сол көшпелілер мен жартылай
көшпелілерде қыстау үйлердің болғандығы, ал ... ... ... ... баспаналар мен үйлердің көптеген түрлерінің ежелден – ақ
кең түрде пайдаланылып ... ... ... ... етеді.
Үшіншіден, осында әртүрлі баспаналар мен үйлердегі тұрмыстық заттар, еңбек
құралдары, үй жануарлары, қосалқы шаруашылықтар тарихы да ... ... ... ғана ... еліміздің тарихы да толыға түсер еді.
Міне осындай мәселелерге тарихшылар қауымының назарын аудару үшін біз
қыстаулар мен ... ... ... ... жұмысының тақырыбы
етіп арнайы алып ... ... бұл ... ... жұмысыннда тақырып
көлеміндегі барлық мәселені қамту мүмкін емес. Біз ... ... ... сол ... ... шаралар іске асырылып жатқанда,
қазақтың баспанасы, елді-мекендері туралы жарық көрген кейбір ... ... мен ... ... ... әлі де ... ... жақтарына көңіл аудармақпыз.
Қазақтардың ХҮІ – ХІХ ғғ. қыстаулары мен елді ... ... ... ... ғана ... этнографтар, археологтар, тіпті
әдебиетшілер мен архитекторлар да жариялаған. Мұндай әртүрлі ғылым салалары
өкілдерінің бұл ... ... және ... ... ... ... тұрғыда талдауды және бағалауды қажет етеді. Сол
себепті де біздің тақырыбымыздың өзектілігі мен қажеттігі дау ... ... ... дәрежесі. Қазақстандағы ХҮІ – ХІХ ғғ. қыстаулар ... ... ... ... ... тұрғыда мүлде ал тарихи тұрғыда
ұзақ уақыт бойы арнай зерттелмей келді. Олар ... ... ... ... ... бірі ... ... десек артық айтпаймыз. «Ерте
дәуірдің архитектурасы» атты ... және «Из ... ... ... ... древнего Казахстана» кітабында көне дәуірлерден
бастап соңғы ... ... ... ... ... мен елді
мекендердің және олардағы архитектуралық құрылыс ... ... ... ... ... ... ... кейбір көзқарастарға тоқталады.
[1. 2]
Мәселенің тарихнамалық ... ... ... ... ... ғана ... Еңбектің кіріспесінде
тұрақ жайлар туралы мәселенің бірнеше зерттеушінің еңбегінде айтылғаны ... де, ... ... ... және ... ... атты
бірінші тарауында барынша кеңірек тоқталады. Ш.Уәлихановтың, А.Левшиннің,
В.Бартольдтың, Ә.Х.Марғұланның, ... ... ... К.М.Байпақовтың, В.Востровтың,
О.А.Исмағұловтың еңбектеріндегі қыстаулар, елді-мекендер, ... ... мен ... ... ... ... ... жасалған.
Біз әзірге С.Жолдасбайұлының осы еңбегінен басқа арнайы қыстаулар мен елді-
мекендер ... ... ... ... жасаған еңбекті көре алмадық.
Жалпы алғанда жоғарыдағы тақырыптың тарихнамасы мәселенің ғылыми
негізде арнайы, кешенді ... ... ... ... ... дипломдық жұмыстың тақырыбының өзектілігі, әрі қажеттігі тағы ... ... деп ... хронологиялық шеңбері. Диплом ... ХҮІ – ХІХ ... ... мен елді ... ... ... және ... - 1917 жылдан 2009 жылға дейінгі жарық көрген еңбектерді
тарихнамалық тұрғыда зерттеуге ... ... ... ... ХҮІ – ХІХ ғ. ... ... мен елді мекендер тарихы туралы жазылған еңбектерді мазмұны, ... екі ... ... ... ... сөз жоқ, ... арнайы зерттеу еңбектері. Ал
тарихшы емес зерттеушілердің, мәселен ... және ... ... мен елді мекендер, олардағы құрылыстар туралы
мәселелерге арналған ... ... мен ... да ... ... ... есептеледі және тарихнамалық деректердің
екінші тобын ... ... екі ... ғалымдар мен зерттеушілердің ғылыми және
мерзімді басылымдарда жарияланған ... ... ... ... ... ... жалпы қыстаулар мен
елді мекендер тарихының дамуын айқындауға мүмкіндік береді.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты ХҮІ – ... ... ... мен елді ... ... ... тұрғыда талдау. Бұл мақсатқа жету үшін ... ... ... деп ... ... ... оның ... мен барысы туралы
пікірлерді айқындау,
- Жетісудағы қыстаулар мен елді ... ... ... ... ... мен елді ... ... Орталық Қазақстандағы қыстаулар мен елді-мекендердің
зерттелуін;
- Батыс ... ... мен ... ... ... мен пәні – Қазақстанның ХҮІ-ХІХ ғғ. қыстаулар мен елді
мекендердің қалыптасуы, дамуы туралы жазылған ... ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда
дүниежүзілік әлеуметтанушы ғылым ... ... ... ... орын алып ... ... ... да біз дәстүрлі және жаңа
методологиялық мектептер мен ... ... ... ... ... мен елді ... жөніндегі жекелеген еңбектердегі
көзқарастарды талдау үшін өркениеттік көзқарастардағы тұжырымдамалық
қорытындыларды ... Бұл ... ... ... ... ... мәселелік-хронологиялық талдау
тәсілдері қолданылды.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан және ... ... ... ... ... МЕН ... ... ҚЫСТАУЛАР
МЕН ЕЛДІ МЕКЕНДЕР ТАРИХНАМАСЫ
1.1 Жетісудағы қыстаулар мен елді мекендер тарихнамасы
С. Ж.Жолдасбайұлының ... ... атты ... ... ХҮІ-ХІХ ғғ. елді-мекендердің пайда болуын, ... ХІХ ғ. ... ... ... даму ... ... ... Ғылыми еңбектің үшінші бөлімі « Қазақ халқының
елді-мекен, қоныс жайларының даму ... және ... ... тарихы»
деп аталады.[3]
Ғалым осы бөлімде қазақ халқының елді-мекендерін ХҮ ... ... үшін ... дәуірлерде осы кең ... ... ... елді ... ... ... зерттеу
арқылы байланыстың қандай дәрежеде болғанын және ол ... ... ... ... ... жатқаны заңды құбылыс
деген ... ... ... ... ... ... ... елді-
мекенді жүйелі түрде зерттеудің өзі ғалымның ... ... ... ... ... өз еңбегін ХҮІ ғасырдан бастамай оны сонау ерте кезден бастаудың
өзінің сыры бар ... ... ... және ... ... ... қолдана отырып тарихтың ашылмай жатқан сырларын ашуға баса көңіл
аударған.
Ғылыми ... ... ... мекендердің ежелгі қола
дәуірден бастау алатынын ... ... ... А.Х. ... ... дәуірдің архитектурасы » деп аталатын
ғылыми құнды еңбегіне шолу жасап , баға ... Ә.Х. ... ... ... ... қазба
жұмыстарының қортындыларына сүйеніп, құрылыс ... өнер ... ... ... қола ... ... ... бастау алатынын
анықтап: « Тарихи топография үйсіндер мен ... ... үш типі ... ... :
1. Қыстақтардың тау өзендердің ... мен тау ... ... ірі ... ... ... ... Алатаудың бүкіл етегінде, қазіргі Шелек, ... ... ... ... , ... Қаскелең қыстақтарының ... ... ... екінші типіне толық отырықшы болып егіншілікпен
айналысқан қыстақ-кенттер тобы ... ... ... ... тайпа одақтарының ... ... ... деп ... ... ... оларға жеке-жеке түсініктеме беріп, олардың ... ... ... ... орындарды көрсетеді. Бұл
деректен біз үйсіндер мен қаңлылардың ... ... ... ... қандай дәрежеде дамығанын байқадық. Осы қоныс ... ... ... ... ... ғалым ... қала мен ... екі ... бөлу ... ... ... ... дәлелдеген.
Автор елді-мекендердің атауларына ерекше ... ... ... ... ... қоныс - жайларының ... ... ... , кент ... қала, шәһәр, қорған, бекініс,
қамал, уақытылы қорғандар ... ... ... тән ... ... ажырата білу қажет . Ғасырлар ... ... ... ру-тайпалардың өсіп- дамуымен қатар бірге
жасап-дамып келе ... ... ... ... ... ... өзі-ақ қазақ жеріндегі отырықшылықтың, ол
жартылай немесе ... ... ... ... ... ... ... айналысатын елдермен байланысының ... ... ... ... ... ... олардың
тұрғындары мен араласудың бір-біріне әсер ... ... ... ... тұрақты мекен-жайлардың салынғандығы ... ... ... біз қазақ жерінде тұрақты қоныс ... елді ... ... ақ анық ... ... ... берді.
Қазақ жерінде елді-мекендердің әрқайсысының ... ... ... өмір сүргенін анық байқатады және ... ... ... ... ... келе ... ... кезеңде қаладағы ,ауылдағы кәсіпкерлер мал ... ... ... ... ... салып онда ... ... ғып ... ... жатқанын білеміз.
Елді-мекендердің атауының болу және ол ... ... ... бұл ... ... ... диалектикалық даму жағдайында
болғанын көрсетеді.
С.Жолдасбаев өз еңбегінде осы мәселені ... келе ... ... « ... мен ... ... тарихи жағдайға
әлеуметтік - экономикалық жағдайларға көп ... ... ... салынған жері ... ... ... ... ... ... болса ол ... ал ... ірі ... дәрежеге көтеріліп ірі елді мекендерге
айналып ... ... ... ірі ... ... Отырар, Тараз, Сайрам сияқты т.б. ... ... ... ... ... қыстақ сияқты елді-мекендерден бастаған.
Қыстау - ол ... ... суық ... ... ... ... ... айтқан. Қыстақ - бір орында ... ... ... ... ... ... ... зерттемесін оларды дәлелдеу үшін бірнеше
дәлелді себептерді көрсетеді, яғни бұл ... өзі ... ... ... ... және ... шындық екенін ғылыми тұрғыда
көрсете білген ... ... ... ... ... қыстау мәселесін зерттеген кезде К.А Пищулинаның, А.
Левшинның, ... ... ... Фазлаллах Ибн Рузбиханның,
П.Хворостанскийдің, Н.М. ... ... ... ... пайдаланған.
Осы қыстау мәселесінде тағы бір дерек ретінде орыс ғалымдарының
еңбектеріндегі мәліметтерді пайдалана ... ... А. ... ... или киргиз-кайсацих орд и ... ... ... ... ... 1832 жылы баспадан шыққанан
бері қазіргі уақытқа дейін қазақ өмірін зерттеушілердің ешбірінің назарынан
тыс ... ... ... « ... развития жилища у кочевых и ... и ... ... ... деген еңбегін дерек ретінде
қолдана білген. Онда Балқаш бойында қазақтардың ХҮІІІ ... ... ... , онда қора-жай ... ... ... Бұл ... ... ... өмір сүргені сонау ерте заманнан келе ... ... ... ... ... қыстаулардың даму барысында ол қалаға
айналатынын байқату еді.Сонымен қатар тарих беттерінде жазылған отарлау
саясатының мәліметтеріне ... , ... ... таза көшпелі ел деген
теорияға ... ... ... соққы болып есептеледі.
Сонымен қатар “Хозяйство казахов на рубеже ХІХ-ХХ веков” деген ... ... ... ежелгі тайпалар бір жерде қыстап, ... ... ... ... кезде көрнекті ... ... ... ... ... ... отыр. Қазақстанның
ХV-ХVІІ- ғасырларының саяси-әлеуметтік-экономикалық жағдайын зертеген
ғалым көрнекті тарихшы К.А Пищулинаның “Юго-Восточный Казахстан” ... ... ... қыстау) деген сөздердің кездесуі сол ХІV-ХVІ
ғғ. жайлау, қыстаулардың болғанын хабарлап ... ... ... ... , ал «Письменные восточные ... ... ... ... ... вв.» - ... еңбегінде К.А
Пищулина парсы-түрік деректеріне сүйене келе ... ... ... ... ... біз ... экономикалық байланысы негізгі
байланыс екенін және басқа ... ... ... ... ... . [6. ... ... мәселесіне байланысты ғалым Ш.Уәлихановтың, К.Струве, Г.
Потанинның, В. Остафьевтің ,С. Ахинжановтың ... ... ... ... тұрақты қыстауының болғаны ,ол ұрпақтан –ұрпаққа ... ... ... дерек ретінде қолдана білген.
Ғалым В.В.Востров ,И.В. Захарова “ ... ... ... ... қазақтар Балқаш, Бетпақдалада, Мойынқұмда қыста көшіп ... ... ... бұл аймақта тұрақжай өркендемеді деген
пікірлерімен келіспейтінін ... ... ... ... ... ешқашан қысқы жайлым ... ... ... ... ... ал ... жоғарыда келтіріліп отырған
деректердің өзінде бұдан 100-150 ж. бұрын қысқы ... ... ... ... Ал ... “дамымай” қалған себебін ... ... жөн ” ... ... ... С. Жолдасбаев.[23]
Ғалым өзі қолданған деректерді саралай келе қыс- ... ... ... ... оның ... ... таулы
аймақтардың күнгейлі ... ... ал ... ірі
өзен бойларының ну ... ... бой ... деп ... дың ... ... ерте кезден бастау алып ... келе ... ... ... ... Осы қыстау
мәселе- сіне ... ... ... – тұрақты
ғұмырдың белгісі» деген мақаласында да ... ... - ... ... ... пайда болу тарихы ... ... онда өмір ... мол ... ... ұрпақтан-ұрпаққа беріліп жалғасып келе ... деп ... жөн. ... ... қоныстарға қарағанда
ауыспалы ... ... Сол ... қыс- тау ... ... ... ... таңдалып алынуға ... Ол ... ... ... ... ... негізінен қан- ... ... ... етіледі:
1. Қыстауға алынатын жерде, тұрақ жай ... ... ... ... мол ... ... ... тұрған жер немесе оның ... ... ... ... үшін ... отын-су көзіне ырғын болу ... ... ... ... мал басын қыста аман алып ... ... ... шөбі мол болумен ... ... ... боранынан малды ... ... не жел ... ... ... ... ... тұрған жері ит-құстан, (қасқырдан), ұры-қарыдан,
барымта - жаугерлерден сақтана ... ... ... келген
ыңғайлы жерлерге салынуы керек.
5. Қыстаудың ... жері ... ... ... тапшылығын
ескеріп күңгейлі, жел ... ... ... ... ... ... ... қыстау маңында егін салу жағында қарастырған .[3]
Ғалымның қыстау-қыстақ салған ... еске ... ... ... ... байланысты зерттеушілердің
еңбектерінде кездеспеуі осы ... ... ... ... ... аудармағанын байқаймыз. Ал ... ... ... ... осы ... ... ... отырған, яғни қыстау
салған жер қолайлы болуы, малға шөптің мол ... ... ... ... ... аман болуын ... ... ... ... ... ... ... байқауға болады.
Ғалым тұрақты қоныс ... тағы бір түрі ... ... ... пайда болу және дамуына да ғылыми талдау жасаған.
Халқымыздың ауыз әдебиетіндегі «Кент» ... жиі ... ... ... ... ... базары» шумағынан қала
деген ұғымды беріп тұрғандығын ... - деп ... ... ... ... ... біздің халқымыздың тілінде Ташкент, Шымкент, Жаркент
т.б. қалалардың аты ... орта ... ... ... туралы
айтылып жүр - дейді ... ... ... кент ... ... ... бір ... тұрғанын байқаумызға болады.
Ғалым жазба деректердің материалдарына сүйене отырып, « шаһар» сөзі
парсылардың өте ... ... ... ... және ... бекініспен салынған шағын қалаларды айтқанын ғылыми
еңбекте ... ... ... ... ... М. ... ... «кент», «шәһәр» өздерінің көпшілік түркі тайпаларында
айтылғандыған ... ... ... ... бір түркі тілі
(«Диуани луғат ат-турк»)» еңбегіндегі «Түркі халықтарының мекен-жайлары
мен тау-теңіздері» деген ... ... ... ... ... ... - ... шаһар. Қашқар шаһары Ордакент деп аталады. Бұл Хан тұратын
орда – астана деген ... ... ... ... таза болғандықтан,
Афрасияп сонда тұрған. Бұл Шаһар төменгі Шынға жатады.
Бір сөздің өзіне ғана ... ... беру ... ... ... қала ... ... нақты көрініп тұр. Ханның
тұратын ордасын-астана деп ... өзі ... ... білдіреді.
Мәселен, қазақ хандарының ордалары олардың астанасы болған, қазіргі кезеңде
мемлекет басшысы Президент мемлекеттің астанасында ... ... бұл ... ерте ... бастап ханның ордасы екені қазірге дейін
өзінің күшін сақтағанын байқауға болады.
М.Қашқари өз ... « ... ... әрі ... ... мұра ... ... деген ниеттпен жаздым» деген сөздері қазіргі
кезеңде шынымен тарих беттерінде мәңгілік ескерткіш, әрі ... ... мұра ... ... ... ... жайдың тағы бір түрі ... ... ... мен ... да ... зерттеу жүргізген. Әсіресе Ш.Ш.
Уалихановтың, Н.А.Абрамовтың, А.Картыковтың және ауыз ... ... ... отырып, ғылыми еңбегіне қажетті материалдарды
пайдаланған.
Жетісу жерінде ... рет ... Ш. ... « Из ... ... « Ұлы жүз ... ... ор қазылған бекініспен салған
қорғандар көп кездеседі»[i] ғалым өз ... ... ... ... ... ... ... жер болып кеткен қалалармен қыстақ-
кенттердің орындарының көп ... ал енді ... күні ... ... қаңырап бос қалып елінің көшпелі өмірге айналып
отырғаны-ай деп ... деп ... ... ... ... ХІХ ғ. аяғында ... ... ... өз ... ... жүргізіп, ондағы
бекіністер туралы ... ... ... ... ... ... археологиялық қазба
жұмыстарының нәтижесімен бірге сараптама жұмысын жүргізе отырып, ғылымға
дәлелденген ... ... ... ... жайлардың атауларының барлығына ғылыми сараптама
жүргізіп , ... ... ... өмір ... нақты көрінісін
ажыратуға күш салған.Осы деректер ... ... ... ... ... анық ... көреміз.
Жетісу аймағындағы халқымыздың мекен-жайларын зерттегенде тек осы
аймақпен шектелмей бүкіл қазақ жеріндегі көне ... ... келе ... ... жүйелі түрде қарастырған. Жетісу тарихы – елді-
мекендердің даму ... ... ... әр ... ... ... қортындылырына сараптама жүргізу ... ... ... ... ... көрсеткен .
Оған дәлел ретінде С.Жолдасбаев Алматы обл. Ұйғыр ауданының жеріндегі
Шарын ... ... ... ... ... ... ауданы Әмірсай
өзенінің бойынан сақ тайпаларының елді мекендердің табылуын ... ... бұл ... елді ... орны өте құнды
жаңалық болып ... және сақ ... таза ... халық
деген деректерге қарсы соққы болып есепелетінін нақтылай түседі. ... ... ... ... ... жайлы Ш. Уалихановтың
еңбегіндегі ... ... ... ... осы ... ... тайпаларды ат құлағында ойнаған ... ... ... деп ... ал сол « ... тән жазбаша немесе ауызша ... бай ... бар ... сезбейді деп жазған. ... ... жер ... ... ... ... ғұлама ғалым
Шоқан Уалихановтың ... ... ... ... ... ... ... азық болып есептеледі. Ш.Уалихановтың айтқан
пікірлерінен көшпелі деп отырған халықтың бай тарихи ... бар ... ... ... ... ... есептеледі. С.Жолдасбаев ... ... ... ... көзқараспен қарап, өзінің
еңбегіне қажетті дерек ретінде өте орынды пайдалана білген.
С.Жолдасбаев елді ... ... ... ... ... мекендеген ру-
тайпалардың тарихын зерттеген ... В.В. ... ... Е. И. Агеева мен Г. И. Пацевичтердің, Б.Г.
Гафуровтың, ... ... ... ... Л.Б.Ерзакевичтің еңбектерін ғылыми сараптама жүргізу
арқылы өз еңбегіне ... ... ... пайдалана білген.
С.Жолдасбаев еңбегінде К.Ақышевтың еңбектеріндегі ... ... ... өте ... ... ... ... деректер
ғылыми еңбектің негізгі ұйтқысы деп қарастырсақ ... ... ... ... ... үйсіндердің елді-мекендердің салыну туралы дәлел
ретінде К.А. Ақышевтың ”Зимовки ... и ... ... ... ... ... 1,2 ... ... ... ... ... ... елді мекеннің үстінгі мәдени
қабаты соңғы орта ғасырдағы қазақ халқының ... ... ... ... ... ... болғанын тарих беттерінен көреміз.
К. Ақышевтің «Курган ... ... ... сақ ... алтын киімді
адамның табылуы сақ ... ... ... ... ... жүзіне таныстыруы да белгілі бір дәлел ретінде
қолдану ... ... ... ... өркениеттік даму барысын
сонау сақ дәуірінен бастау ... ... ... көрсетіп берген.[10]
Автор Іле Алатауы мен Жоңғар Алатауының ... ... « ... обалары жартылай отырысты өмірдің айғағы
деп ... Сақ ... аса ... ... К. ... ... осы дәуірдегі жартылай отырысты өмірдің
болғанын ... ... ... ... Есік, Талғар
қалаларының ... ... 80-90 м. ... 10-18 м ... байқауға болады деп көрсеткен.
«Бесшатыр» ... ... ... ... ... туралы тағы бір ... ... ,ол: ... ... км, ... 1км ... ... ірі обалар 90-астам
тастан жасалған қоршаулар ... тас ... ... ең ... обаны тұрғызу үшін 300 астам бөрене, ... куб. м тас, құм, ... ... дайындау үшін 60-65 мың
адамның күші ... ... К. ... ... ... ретінде
көрсетіледі.
Осы дәлелдерді ... ... ... ... елді ... сақ ... бастау ... ... ... ... ... ... дәлелдердің
нәтижесінде осындай өте ... ... ... ... кезеңдегі ғалымдардың көп жылдық зерттеулердің қортындысы
ретінде ... ... сақ ... ... ... деген пікір өте
үлкен бір жетістік болып есептеледі. Осының өзі ... ... ... ... ел ғана емес сонымен қатар отырықшы ел ... ... ... ... ... сақ және қаңлы тайпаларының тарихи мәліметтерін тарихи зерттеп
қана қоймай, оны ... ... ... ... ... дәлелдеген , сонымен қатар оғыз, қыпшақ, қимақ ,албан тайпаларының
орналасқан елді-мекендерінде зерттеген.
Албан тайпасының ... ... ... ... ... ... көрсетеді. “ Ұйғыр ауданы ... ... ескі ... ... Хғ. ... ... ... Лабан деген
қаланың атымен байланыстырады. Кезінде қаланың иесі Күтегин ... ... ... ... ... ... ... болжауы бойынша Лабан аты өзгерген ... емес ... ... ... Ал ... ... В.В.Востров.,
М.С.Мұқановтардың “Родоплеменой состав и ... ... ... осы ... ... ... мекендегені жайлы деректерді
келтіреді.” Крайний юго-восток уезда, от р. Или на севере до ... на юге и ... ... роды ... ... ”Бұл деректе
албандардың орналасу аймағын көрсетіліп, қазіргі кезде де осы ... өмір ... ... ... ... ... келе жатқанын
байқауға болады.[12]
Ал жонғар шапқыншылығы кезінде елін, жерін қорғаған ... ... ... ... ... ... белгілі.
Автор Жетісуда палеоэтнографиялық жұмыс кезінде ... ... ... ... ... ... ... жер
атауларын келтіреді:
1) Райымбектің ... ... ... жері
«Майдантөбе», Шелек ... мен ... ... ... ... ... ғана екі төбе.
2) Райымбек батырдың Іле бойында және бір күші ... ... ... ... ... ... қалып қойып,
(бұл жерде бұрын демалыс орны ... ... ... жанында)
Іленің суынан өтпек болғанда «су ... жол ... ... ... ... ат ... тораңғысы . Ол жер қасиетті тораңғы
болып есептеледі.
4) Райымбек бастауы, Торайғыр ... ... ... ... осы ... ... шығыс жағында,
Торайғыр тауына барып тірелетін сайдың ішінде орны сақталған.
Бұл ... біз сол ... ... ... ... ... ... жоғалтпағанын көруге болады. Қазіргі
кезде ... ... ... ... ... ... оған ... батырдың болған жеріне бас иіп ... етіп ... : ... ... ... байқалатыны Х-ғ. бастап соңғы
орта ғасырға дейін елді мекендердің бір ұрпақтан екінші ұрпаққа ... ... ... ... жұмыстарының нәтижесінде жазба
деректер археологиялық деректермен толықтыру ... ... ... пайда
болғаны тарих бетеріне енгенін көреміз.[12]
Ғалым өзінің ... ауыз ... ... ... өте ... ... ... байқаймыз. Елді мекендерді
зерттегенде батырлар жырына, аңыздардағы ... ... ... археологиялық қазба жұмыстарының қортындыларымен салыстыра отырып
нақты дәлелденген деректерге ие ... ... ... , ... ... жырларын, Қорқыт ата кітабы, Асан қайғы аңыздарын зерттей отырып
тарихшы археологтардың деректерін салыстыра ... ... ... ... ... даму да болғанын дәлелдеп берді.
Ғалым ... ... ... ... ондағы деректерді
археологиялық қазба жұмыстарының нәтижелерімен салыстыра отырып үлкен
жетістікке ... ... ...... ... - ... ... бір тарихи-
географиялық аймағының ортағасыр мен жаңа ғасыр ... ... екі ... ... ... ... ... -деп Б.
Кәрібаев бұл еңбекке жоғары баға береді.[3]
Осы ... ... ... ... ... жұмыстары тек Қазақ
хандығының әлеуметтік-экономикалық, саяси жағдайына баса ... ... ... ... аз зерттелген, тек қалалық өмірге
байланысты ... ... ... ... отрықшы елді-мекендердің пайда болу және даму
мәселесі қазіргі археологиялық ғылымның негізгі өзекті мәселесінің ... ... ... ... жазба деректер өте аз ... ... ... баяу ... Ал ... ... елді-мекендерді
зерттеу жұмысы одан әрі даму алып, ... ... ... ... ... ... ... Елді-мекендер мен тұрақ-жайлар да қалалар сияқты қазақ
халқының әлеуметтік- экономикалық, рухани дамуына әсер етеді. Халқымыздың
елді-мекендері, ... ... ... ... ... байланысты
дәстүрлер мен ерекшеліктері анықталуда.
Қазіргі кезеңде археологиялық ... ... ... ... ... ... ... Археолог ғалымдардың
көпшілігі өздерінің ғылыми жұмыстарын Оңтүстік өңірдегі елді-мекендердің
даму барысына ... Осы ... ... ... ... ... ... Г.И. Пацевичтердің, ... М.С. ... ... ... ... ... ... жеріндегі қазіргі Алматы қаласы
мен оның жанында ... ... мен ... археологиялық қазба жұмыстарының нәтижелеріне ... ... ... ... ... ... бастап 19 ғасырға дейінгі
кезеңге тарихи археологиялық қысқаша сипаттама ... ... ... ... ... ... ... селоларының маңайынан қола дәуірінің ескерткіштерінің табылуы
осы жерде ... Іле ... ... шұрайлы жерлерді
мекендегенін дәлелдейді. Алматы ... ... ... ... және Талғар , Көксу мен Қаратал өзендерінің арасындағы Талдықорған
қант зауатының маңайындағы ... ... ... ... ... кезінде ІХ-Х ғғ. кезіндегі ыдыс аяқтардың ... сол ... ... ... ... “Солтүстік - Шығыс Жетісудағы қалалар мен ... атты ... ... ... ... ... және
анықталған елді мекендердің ... ... ... әдіс ... қолдана отырып көрсеткен.[7]
Сонымен ... сақ ... ... елді ... ... оның ерекшеліктерін анықтап көрсеткен.
Алматы қаласының солтүстік-шығысында 24 шақырым ... ... елді ... ... ... берген.
Ғалым “ұзақ жылдар бойы жинқталған архологиялық материалдарды ... ... ... ... ортағасырлық қалалар мен
қоныстары жайлы толық түсінік ... деп ... ... ... ... ... қаласының аты парсы жазба
деректеріне қарағанда ІХ ғ. қаланың аты ... ... ... ... ... ... ... қарағанда Талхиз талғардың өзгеріп жазылған түрікше
аты шын ... ... ... ... ... сол Талхиз дейді. Қаланың
қазіргі ... тік ... ... ... тұрғызылған дуалы
құлап дөңес бел болып жатыр. Ортасында тастан, шикі кірпіштен салынған
үйлердің ... ... тас ... Көзе пісіретін ошақтардың орны
табылған. Дуалға жүргізілген тексеру жұмысы – оның астыңғы қабатын, ... ... ... ... ал үсті шикі ... ... ... – шығыс және шығыс жағында үш – төрт гектар жерге жуық рабадтың
орны байқалды. Қазіргі кезде ло ... алма ... ... ...... ... ... Жерді жыртқанда жыл сайын көзелердің сынықтары
жердің үстіне шығып көпір ... ... ... ...... ... көп. Қаланың ішінде солтүстік – шығыс ... ... ... ... ... бір ... алты тал ... үзеңгі табылған.
Осының өзі қаланың тұрғындарының жерді өңдеумен қатар мал шаруашылығымен ... ... ... ... ... ... материалдарға
қарағанда қала тұрғындарының Орта Азия, Қытай Индия ... ірі ... ... жасаған. Қалада қолөнер дамыған. [14]
Ерте ортағасыр кезіне жататын қалалардың ішіңде жазба деректерде
Жетісуда ... ... ... ... тағы ... қалалар белгілі. Бұл
қалалардың ішіңде әсіресе Қойлық қаласы атақты. Ол Қарлұқ ... (IХ- Х ғ.ғ.) ... ... ... ... ... ... 8- 9 қалашықтар бағынышты ... Олар ... ... ... ... тұрған. Шеңгелді қалашығынан немесе Екіөгіз ... ... су ... қыш ... ... ... ... гүлденген өмірдің бесігі болған.
Оңтүстік Қазақстанда және Жетісу жерінде аты белгісіз болып жатқан
үлкенді- ... ... ұзын саны ... ... ... ... ... жүргізілді. Алайда, олардың барлығына талдау жасау мүмкін емес, ол
біздің мақсатымызға да жатпайды. Біздің алдымызға қойған ... сол ... ... отырып, олардың ішіндегі ең ... ... ... ... ... ... салыстыра отырып
Қазақстан жеріндегі ерте және орта кезіңдегі ортағасыр ... ... ... Жеріміздегі феодализм, дамуын тек теориялық
жағынан емес нақты археологиялық жағынан да дәлелдеу. Сондықтан қазіргі
кездегі әр ... ... ... ... зерттеу жұмыстардың
теориялық, практикалық маңызы зор болып табылады.
2. Оңтүстік Қазақстандағы қыстаулар мен елді мекендер
тарихының зерттелуі
Ал ... Г.И. ... ... ... ... ... мен қалалар тарихынан» деген еңбегі 1947-1951 жылдар аралығындағы
археологиялық экспедицияның ... ... ... қазба
жұмыстарының нәтижесі ретінде жазылған.
Ежелгі Қазақстан ... ... ... ... бұл ... ... мен ... даму тарихы болып есептеледі.[29]
Е.И. Агеева мен Г.И. Пацевичтердің еңбегінде осы елді ... ... ... ... ... ... сүйеніп
қортынды жасаған. Отырықшы елді-мекендердің пайда болу процесі,Орталық
Азияда ... ... ... ... ... ал Оңтүстік Қазақстанда
феодалдық дәуірге дейін ішкі көшпенділіктің ... және жер ... ... ... ... ... ... Орталық Азия
мемлекеттерінде б.э. Ш-ІҮ ғғ. - қалалардың құлдырауы әсерінен, қаланың
ауылдық ... ... ... ( 5-7 ғғ.), ал ... ... бұл кезде ортаазиялық типтегі ... ... .Ал ... ... ... - 5-7 ғғ. ... ... ретінде қаладан ауылдық аудандарға ауысуы нәтижесінде емес,
керісінше ... ... ... ... ... ... жер
қауымының ролінің күшеюі және ауыл шаруашылық өнімге деген сұраныстың
өсуінің ... ... ... ... ... отырықшы елді-мекендердің пайда болуының негізгі екі жолын көрсетеді:
біріншісі – алғашқы кезеңде пайда болған жер ... ... ... ... ... ... бейімделуі және жер
игерудің дамуы.[29]
Ауылдық елді-мекендердің екінші түрі қорғанысты үй-жай ... ... деп ... ... ... ... табылған тепе алаңы бар
жерлерді және қыш ыдыстарға ... ... ... оларды бес топқа
бөлген:
Бұлай бөлу ... ... ... ... ... ... ... түрде зерттеудің әдіс-тәсілінің дамығанын көруге
болады.Осы әдіс-тәсілді қолдану арқылы ... өз ... ... жететінін байқауға болады. Ғалымдар қалашықтарды осы топқа ... ... ... және қала ... ... ... деректер ді
нақты көрсетеді.
Ғалымдардың бұл зерттеулері елді-мекендерге ... және ... ... қажетті мәліметтердің пайда ... ... жылы ... ... Л.Б. ... «13-18 ғғ. ... отырықшы мәдениет» атты еңбегі шықты.
Орта Азия мен Қазақстандағы монғол шапқыншылығынан ... ... ... ... барысына көңіл аударған автор ол ... ... мен ... деректердің арасында алшақтық бар
екенін анықтап, қосымша археологиялық зерттеудің қажеттілігін ... ... ... ... кезеңді зерттеуге арналған
бұл еңбек Шу, Талас жазығын және ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асырған.
Археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде Шу ... ... орны ... ... ол ... ... ... өмір сүргені
анықталды ,ал тек Аспара ... ғана ХҮІ ... ... өмір ... Ал ... жазығында Шуға қарағанда бұл жерде қалашықтардың
саны ... ... ... ... ... ... ... табылған
күмістер , керамикаларды тексеру барысында бұл ... даму ХҮІ және ... ... ... ... байқалған.
Бұл археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінен 15-18 ... ... ... даму ... ... ... ... олардың сол заманға байланысты монғол ... ... ... көрсетеді.
Осы елді-мекендердің және қаланың даму тарихына көңіл аударған еңбектің
бірі М. С. ...... ... ... ... мен ... ... ( ҮІ- ХІІІғғ)” атты еңбегі.
Ғалым Талас өңірінің елді мекендерді алғаш болып зерттеп ... ... В.А. ... ... ... ... ... рет елді-
мекендердің қалдықтары Таластағы Ақтөбе қалашығы, Қалба өзеніндегі қалашық
пен төрткүл, ... ... ... қалашығын, Қарабура өзеніндегі
қалашық және Айыртас-ой қалдықтары жайындағы нақты деректер ... А.Н. ... осы ... ... ... ... Ол
ескерткіштерді тоғыз түрге бөлген:
1. қала;
2. ауылдық елді мекендер;
3. қорғандар;
4. бекіністер ;
5. керуенсарай;
6. қорғаныс құрылыстар;
7. жеке құрылыстар ( ... ... ... ... қала және елді мекенді жобасы бойынша алты түрге бөледі:
1. қоныстар;
2. ауылдық елді - ... ... ... үй мекен (дөңгеленген төбе);
4. нығайтылған қорғандар (ауданымен төбе);
5. ... ... ... ... ... ... Кожемяко Н.П. осылардың
ішіндегі ұзын қабырғалы қала төңірегіне көптеген ... ... және тау- ... ... аудандарды қоршап тұрған
деп көрсетеді. [ 15]
Солтүстік-шығыс Жетісудың ... ... ... Байпақов К.М.
жүргізді, ол қала өлшемін, мәдени қабатын, ... ... ... ... ... жағрафиялық орналасуын
зерттеп, оларды төрт түрге бөлген:
1. ауылдық ... ... ... ... ... ірі ... ( астана)
Кейінгі зерттеулерінде қала мен елді ... ... ... ... деп ... байқайға болады.[7]
Винник Р.Ф. Ыстықкөл төрткүлдерін екі ... ... ... елді-
мекен және нығайтылған елді-мекен. Бұлардың біріншісі тау ... ... жол ... кездеседі, ал соңғысы ірі ... ... ... бөлу ... орналасуы негізінде
жүргізілді. Селолық және ... ... ... ... ... болуына Петров К.И. пікірі ... ... ... Ол ... көшпенді малшылар салды деп
есептейді. Мезгілдік жайлымдар мен тау ... ... ... айдайтын жолдардың қауіпсіздігін қорғау үшін-бекініс-қамал салынған
айтады. Мұндай бекіністердің пайда болуына, жеке ... мал ... ... кейін ірі қала орталықтарына айналғанын ... ... ... ... ... ... ... көлемі
100м.деп аз селолық үй-жай, ал бұдан үлкенді елді-мекенде-“қалалық қолөнер-
сауда мекені” деп ... ... тобы ... ... ... ... селолық
елді-мекен, қолөнер орталығы және қыпшақтық қаласы деп өлшемдеріне қарай
бөлінеді - Ә.Х.Марғұланның 1973 ж. - 1978 ... ... ... өз ... ... ... ... келеді
“Шаруашылықтың дамуы мен өркендеуіне “төрткүл” елді-мекендерінің қызметі
зор болды. Олар салыну мақсатына ... ... ... ... және ... әлеуметтік жағдайына дамуына ықпал ... ... ... қамалмен қоршалған және қоршалмағанын
көреміз. Елді-мекендердің керуен ... ... ... торабына, бай
аймаққа орналасқандары сауда және ... ... ... ірі ... ... бірге бұрын уақытша тайпалар-мен рулардың ... ... ... ... екінші жартысында ірі қала
орталықтарына айналып, көшпенді ... ... елге ... ... жолы ... өңірі елді-мекендеріне тән ірі тайпалық қаланың бірі
қырғыз ... тау ... ... бұл ... ... ... отырықшылықтың дамуы мен құрылуында ұзақ жолдан өтті.
Алғашқы елді-мекендер өңірде ... ІІ ... ... ... І-ІҮ ғ. ... ... саналады. Кейін олардың көпшілігі өмір ... ... ... ... ... ... ҮІ ғ. ... қалалар мен мекендер жаппай көбейе бастады. Бұған тарихи себептер
болды. Елді- мекендер мен қалалардың ... мен ... үшін ... ... қажет: жағрафиялық орны, саяси жағдайы, ру-тайпалық аймағы.” ... ... ... және ... жіктегенде белгілі бір
белгісіне қарап және ... ... ... ... ... ... ... жорамал жасаған.
Ғалым өзінің жүргізген археологиялық қазба ... ... ... елді-мекендердің сонау ерте кездегі ру-тайпалардың
уақытша қостарынан, бекіністерінен даму ... ... және ... ... ... ... мәдени дамудың
әсерінен ірі елді ... ... ... айналғанын
көрсетеді.
Ғалым Талас ... ... ... ... ... ... отырып сол жердегі қалалар мен елді ... ... ... бір ... ... ... ... ,сол белгілерді нақты
көрсеткен: географиялық ... ... ... ... өмір сүрген
кезеңі, сәулет ерекшелігі және құрылысы. Осы белгілерді ескере отырып өзі
зерттеген Талас өңіріндегі қалалар мен ... бес ... ... Ұзын қамалды қалалар;
2. Ішкі қамалды қалалар;
3. ... ... ... ... ... мекендер.
М.Қасенов өзінің археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесіне сүйене
отырып ... ... ... ғғ. ... 134 қала мен елді ... пайда
болды деп, оларды географиялық орналасуына қарай топқа ... және ... ... Талас өңіріндегі ауылдық мекендер туралы ... ... ... тек ... ... жұмыстарының
нәтижелері ғана нақты дерек әкелетінін осы еңбек арқылы көрсетеді. Соңғы
археологиялық қазба жұмыстарының барысында ... ... 65 ... ... ... М.С Қасенов ғылыми еңбекте көрсетеді.
Мәселен,олар мыналар : Атбайлар, Ақтөбе, Қарабақыр, ... ... , ... 2, ... 2, ... Покровка, Буденовка
және т.б. Осы зерттелеген Талас өңірінде ауылдық мекеннің ... ... ... әр ... ... осы ... сан жағынан
басым екенін көреміз.Осы жүйеден қандай ... ... ... бұл
ауылдық елді-мекенде дамудың негізгі орталығы болғанын көруге болады. Осы
ауылдық елді-мекендер дами келе қалалық орталыққа айналатынын ... ... ... өңірінде зерттеулердің нәтижесінде осы
ауылдық елді мекеннің көп ... ... өз ... ... ... ... осы ... саралай келе ауылдық елді-мекендер дами келе
қаланың деңгейіне көтерілегенін өзінің ғылыми жұмысында да тағы ... ... ... ... Қарнақ, Қарачұқ, Сұри “ деген елді-
мекендердің болғанын және ХVІ ғ « ... ... ... ... ... болғаны айтылады.
Хафиз Танышта бірнеше елді- ... ... ... ... және тағы ... елді-мекендер.
Д.Ә.Талеевтің « Келес өңірінің ... ... ( VІ- ... ... ... Келес өңірінде орналасқан
қалалар мен ... өзі ... ... ... ... ... өңірдегі қалалар сияқты елді мекендерді ... ... ... өмір ... ... және ... үш кезеңге бөліп қарастырған:
1. Ерте ортағасырлық ...... ... –27ескерткіш
белгілі, оның 2 қала, 25 елді-мекендер.
2. Ортағасырлық ескерткіштер – ІХ- ХІІІ ... ... - ... ... оның 7 ... 13 ... мен елді-мекендер.
3. Кейінгі ортағасырлық ескеркіштер – ХІV- ХVІІІ ғасырларда 16
ескерткіш белгілі, оның 8 ... 8 ... мен ... ... белгісі ол құрлысының үш бөлікке бөлінуі арқылы
ажыратуға болатынын ғалымдар өз зерттеулерінде анықтап ... Ал ... ... ... ... және ... ... қарай ажыратуға
болатынын В.М. Массонның еңбегінен кездестірген, ... ... ... мән бере отырып үш ... ... ... дұрыс емес; ешқандай қосымша құрлысы жоқ, бұрыштары тік болып ... ... ... ... ... тік бұрышты немесе төрт бұрышты
болып келіп, бұрыштарының бірінде қосымша төбесі бар.
Ауылдық ... ... ... әрекет жасаған В.А. Нильсон
мен А.Губаевтің еңбектеріне Д.Талеев ... ... ... ауылдық елді-мекендерді үш түрге бөлген:
1) екі қабаттан тұратын төбелер, ... ... ... ... ... ... айтарлықтай үлкен түрлері болатындығын
айта келіп, соңғыларының еңсесі биік бөлігі ... орны деп ... кең ... ... ... ... тік келген айнала қоршалған қабырғалары жақсы сақталған аса
үлкен емес төбелерді жатқызған.
А.Губаев ауылдық ... ... ... айта ... ... ... ... балық төбе тәріздес , жеке тұрған ақсүйектердің сарайлары;
2) ауылды елді-мекендердің маңында орналасқан ақсүйектердің сарайлары;
3) кедей шаруалардың ... мен ... ... янкапарсин
тәрізді, ақсүйектердің сарайлары;
4) жоғарыда айтылған екі түрі ... ... ... маңайындағы кедей мекендер (Ақтөбе);
5) Ақсүйектердің сарайларынсыз шаруалардың ... ... және ... ... жайлары. [2]
Ғалым ” әр түрлі дәуірлерге жататын ескерткіштерді жіктеу немесе түрге
бөліп зерттеу ... ... ... ... де жан-жақты ұғынуға
мүмкіндік береді ”- деп ... ... ойды ... Ә.Х. ... “Из ... ... и ... искусства
древнего Казахстана” – деген еңбегіндегі жеріміздегі елді-мекендердің,
қоныс-жайлардың қалыптасуы мен ... жеке ... ... Азия мен ... ... VІ-VІІІ ғасырларда қалыптасқан елді -
мекендер мен қоғамдық ... ... ... ... ... ... қол ... (шеберлердің) мекен-жайы;
- әскери бекіністер;
- керуен-сарайлар;
- егінші шаруалардың ( диханшылардың ) мекені
- ақсүйектердің қалалары
Ғалым Ә. ... ... Е. ... ... М.Е. ... еңбектеріндегі жіктеулерге сүйене отырып
ескеркіштердің аймақтық жер қыртыстарының ерекшеліктеріне, олардың сыртқы
пішіндерінің ұқсастықтарына, ... ... мен ... ... ... ... ... ұсынады:
- екі немесе үш бөліктен тұратын төбелер;
- бұрыштары тік ... ... ... ... ... ... келген төбелер ;
- дөңгелек келген төбелер.
Осы жіктеу арқылы Келес ... ... ... мен ... ... ... ... жағдайлар ашылатынын көруге болады.
Осы жіктеуді көрсете ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей мәліметті алған:
1) екі немесе үш бөліктен тұратын ...... мен ... ... ;
2) ... тік болып келген төбелерге – елді-мекендер мен ... ( ... мен ... ... ... - ... немесе ел басқарған ақсүйектердің
(жеке феодалдардың) үй-жайларына сәйкес келген;
4) сопақ келген төбелер- бекініс қамалдар, қоныстар деп ... ... ... күзет мұнаралары және шаруашылық, болмаса арнайы
құрылыс қалдықтары деп ... ... ... ... ... ... ... дерек ретінде қолданылуға болатынын көрсетеді..
Ә.Х. Марғұлан мен С. Ж. Жолдасбаевтар ... ... ... ... ... Бұл ... С.Жолдасбаев Ә.Марғұланның
жүйелеуіне қосылып, ондағы кемшіліктерді атап көрсетеді: “кент” деген ол
“қаланың” қатарына енуі ... ... ... деректер көрсету арқылы
дәлелдеп өзінің “ Жетісу тарихы” еңбегінде атап көрсетеді.[3]
Ғалым осы «кент» сөзін ... ... көне ... ... тоқталып кеткен. Осы қаланы зерттеу барысында ең ... ... ... ... ... монголов» «Путешествие в восточные
страны» деген ... А один ... по ... ... ... противился
ему; именно они сделали большие рвы а вокруг города и закрыли их, а ... ... к ... то ... во рвы. Отсюда они не могли занять этого
города, ... чем ... те ... ... мәліметтерден Баршынкент
қаласының жаумен алысқан кезін сипаттаған ,оның сол ХІІІ ғасырда ... ... бола ... ... өз ... ... дерек ретінде шығыстанушы академик В.В. Бартольдтың «Очерк
истории туркменского народа» деген ... ... ... ... Баршынкенте 1273-1274 жылдары Жамал Қаршидың болғанын
хабарлайды және Ақ ... ханы ... ... (ХІҮ ғ.) ... ... ... ... , медресе салғызғанын жазады.
Үшінші бір дерек ретінде француздың атақты ғалым жазушысы тарихшы К.Д.
Оссонның «От ... до ... атты ... ... Бұл еңбек
монғол шапқыншылығын тарихи материалдарды қолдана отырып ... ... ... ... ата ... ... және ... патшасының
отарлық саясаты жайлы да мәліметтер алуға болады.
Тағы бір дерек ... ... ... даласының
жұлдыздары» атты еңбегінде ... ... өз ... ... ... мағұлматтар беруден бастаған. Оны ол қала ... ... ... ... деп ... ... қарағанда Баршынкент шынындада да
бекіністік дәрежедегі қыстақ қана болған сияқты. Егер Жент ... ... ... ... ... ... ... керісінше Сырдың оңтүстік жағалауына жақын, ... ... ... ... ... Баршынкент мәдени орталық та болған”- мәдени
орталыққа дейін көтерілу бұл оның қала ... ... ... деп
қаруымыз керек.[30]
Осы Баршынкент қаласы жайлы туркол ғалым Ә. Қоңыратбаевтың ... ... ... зерттеуі бойынша Х-ХІ ғғ. ... ... ... өмір ... ... келе ,осы қаланы ... жыры мен ... ата ... ... – бұл ... ... филолог ретінде байқалса,
екінші бір ерекшелігі ... ... ... ... әрекет жасаған деп көрсетеді ... ... ... ... ... ... өзендердің атауын келтірген:
Қалғандария, Баршындария, Іңкәрдария, ... ... атай келе ... ... ... ... ... Баршынкент елді-
мекені орналасқан деп ... ... ... біз ауыз ... мен археологиялық деректердің
сәйкес келуінің нәтижесінде және ХІІІ ғ орта ... ... ... Баршынкент қаласының болғанын дәлелдей түседі деп ... ... ... ерте ... ... ауыз әдебиетінде үлгілердің
тарихтағы ... ... ... ... қалыптасатынын
көруімізге болады. Баршынкент қаласының белгілі болуының өзі ертедегі
қазақ ... ... ... ... ... ... ... нақты көрсетіп берді.
Ғалым бір қаланың зерттеу үшін жазба, ауыз ... ... ... ... отырып нақты дәлелдерді келтіре отырып
қазіргі заман ... сай ... ... жүргізген.Бұл нақты дәлелдер
тарих беттерінде әлі белгісіз болған ... ... ... ... ... ... де ... «Путешествие в восточные страны» деген
еңбегін зерттей келе , онда Құм кент ... ... ... алып ,ол
мәлімет Ә. Марғұланның еңбектерінде көрсетілген ... ... ... көрсете білген.
Осы зерттелген елді-мекендер монғол шапқыншылығынан кейін өзінің өмір
сүруін тоқтаты деген ... ... Орда ... ... Б.Д. ... пен
А. Ю. Якубовскийдің зерттеулерінде « Золотая Орда и ее падение» деген
еңбектеріне ... ... ... ... табылуын қалалық өмірдің
жанданғанын және алғашқы теңге Ақ ... ханы ... ... ... ж. ... ... шыққанын айтып, ал Орыс ханның кезінде біраз
дамығанын зерттеу ... ... ... ... ... ... ... алғашқы кезіндегі тарихшы Ф. Рузбеханның жазбасын зерттеп, онда
Сығанақ қаласының қыпшақтардың басты сауда ... ... ... ... шапқыншылығынан кейін қалалық ... ... ... ... ... ... орта ғасырда ақырында жандана ... ... ... ... ... ... ... Жолдасбаев С.Ж : Қарасуан, Ақсүмбе, Раң, Күлтөбе, Созақ, Тастөбе,
Тасқорған және тағы ... ... және ... ... ұсақ елді-
мекендердің зерттелініп онда өмірдің соңғы орта ғасырға дейін болғанын анық
көрсетеді.
Бұл деректер батырлар жырында одан әрі жалғасын ... ... ... ... ... ... жинағында көрсетілгендей, бұл жыр шумақтарындағы
Қараспан қаласы археологиялық зерттеуге ... ... ... ... ... Арыс өзенінің сол жағасында ... ... ... қарағанда қала ХҮІ ғ аяғында (1580 ж.) Өзбек
ханы Абдаллах ІІ өзінің қарсыласы баба сұлтанды ... ... үшін ... осы ... ... рет ... ... белгілі болған деректерге сүйене келе ғалым ... ірі ... мен кіші ... ... ... ... толықтай кіріп болғанын дәлелдейтін дерек ретінде
Ә.Дербісалиевтың еңбегіндегі мәліметке ... және ... ... ғ. ... ... ... топограф П. И. ... де ... ... ... мен Ш. Уалихановтың «Записки о Кокандском
ханстве» деген жазбаларын зерттей келе ... ... ... ХҮ ғ. ... ... Қазақстанда жартылай отырықшы жағдайда
өмір сүргені жайлы деректі Мәшүр Жүсіп Көпейұлының «Қазақ шежіресі» атты
жазбасындағы ... ... ... ... елді мекендер мен қатар қалалардың ашылмай ... ... да ... ... Ғылыми айналымға түспеген деректерді іздестіруге
баса ... ... ... ... ... П.П.Ивановтың ,
Т.И.Сұлтановтың, С.Г. Кляшторныйдың және ... ... ... ... сүйеніп қалаларды зерттеген.
Сауран қаласы ХҮ ғ. аяғында Жәнібек ханның баласы Жиренше сұлтанның
қол астында болса, одан кейін бірнеше рет ... ... ... ... ғ. ... қазақ хандығының қолына өткен – деген ... ... ... ... ... қала ... жайлы деректерге шолу жасап,
қалада және оның аймағындағы елді-мекендерде қазақтардың мекендегенін толық
дәлелденді деп қортындыға ... ... ... ... ... ... қала ... туралы
деректерге көңіл аударған.Осы Отырар қаласына байланысты екі ... ... ... күш ... оның ... ... ... мәселесі
Отырар қаласының алғашқы отырысты мекенге ... кезі ... ... ... ой- оның ... ... С.Г ... рунические памятниик- как источник по ... ... ... еңбегінде “Тарбан “ деген сөзді “Кангу-Тарбан” ... ... және ... ... сүйеніп қаңлы тайпасының
орталығы болған деген дерекке көңіл ... Ал ... ... ... ... орта ... қазақ халқына әлеуметтік-экономиалық
жағынан тигізген қызметі жайлы деректерге көңіл аударған.[21]
Ғалым қазақ ... ... ... тарихына жүйелі түрде
зерттеу жүргізу арқылы елді ... ... ... жолмен
дамығанын нақты деректермен көрсету арқылы археологиялық қазба жұмыстарының
нәтижелері тарих беттерін ... ... ... ... ... ... ... олардың көлемдеріне
қарай бөлген.
М.Елеуовтың ”Шу-Талас өңіріндегі қалалар мен елді-мекендер тарихы”
атты монографиясы ... ... ... ... ... мен ... даму тарихына арналған.
“Заманында мықтылығымен, айбарлығымен жауларына үрей ... шет ... ... ... ... ... ... оқиғалардың куәгері болған-қалалар мен елді мекендер1”-
деген жазбалары ғалымның сол ... ... ... ... ... болған сипаттама.
М.Елеуов бұл еңбегінде Қазақстан археологиясында ... ... ... мен елді-мекендердің зерттелу тарихын ... ... және ... ... ... бас ... оны бір-бірімен
сабақтасып жатқан 4 кезеңге бөледі: 1) 1856-1935 жылдар; 2) 1936-1945
жылдар; 3) ... ... 4) ... ... ... осы ... ... жүйелі түрде жеке-жеке зерттеп, алғашқы
кезеңді екіге бөледі ... ... ... ... ... жж. Ш.Ш.Уалихановтың зерттеулерінен бастайды, ал екінші сатысын
1893-1935жж. В.В.Бартольдтің зерттеулерімен бастаған. Ш.Ш. ... ... және ... ... ... ... ... сараптама жүргізу арқылы осындай қортындыға М.Елеуов келіп отыр.
Бұл қала мен ... ... ... ... болып
есептеледі. Бұл жаңалық қазіргі қалыптасып келе жатқан жас ... ... ... етуге көмек беретін әдіс-тәсілдің алғашқысы болып
есептеледі. Бұл ... бөлу ... ... ... ... болады,
тарихты зерттеу жүйелі түрде жүзеге асырылғаны осы ... ... ... ... Шу, Талас өңірлері мен Қаратаудың солтүстік
беткейлерінде археологиялық зерттеулер жүргізген кезде ... ... ... ... ... ... бұл халық өз басынан өткізген тарихын
ауызша жеткізуі. Сондықтан аңыздарды ғылыми айналымға енгізе отырып, оны
археологиялық ... ... ... ... ... ... ... көрсету, бұл ғалымның қажырлы еңбегінің және тарихи
ғылымдарды жан-жақты ... ... ... ғана ... іс-әрекет
болып есептеледі.
Зерттеу барысында Шу-Талас өңірлерінің ортағасырлық қалаларына, керуен
жолдарына, жер-су аттарына қатысты аңыздар: Шу қаған, Шу ... ... ... Аяқ, бала ... ... Шәрі қаласы, Ақкесене, ... ... ... ... ... және ... Ақтөбе қаласындағы
айдаһар, кітапхана, мешіт, монша,су құбырлары мен жер асты жолы, үш қатар
қамал және ... ... ... ... ... аңыздардың
жиналып ғылыми айналымға енуінің маңызы зор болып есептеледі.
Ғылыми еңбектегі аңыздарда аттары аталған Бас,Орта, Аяқ Ақтөбелердің
негізі 6-8 ... ... ... ал Шәрі ... ... ... ... болғаны, Шу мен Талас өзендеріндегі бірқатар
өткелдердің басындағы бекіністердің, ... ... ... мұнараларының 10-11 ғасырларда салынуы, Ақтөбе қаласынан ашылған
монша, су құбырлары, бірнеше ... ұзын ... қала ... ... археологиялық зерттеулер кезінде ашылуы тарихи-
мекендік аңыздардың қазақ жерінде ... ... ... ... ... осы ... ... нақты байқауға болады.Бұл
аңыздардың археологиялық қазба жұмыстарының ... ... ... әлі ... ... ... ... толтыруға өте
үлкен бір қолғабысын тигізетінін нақты көруге болады.
М.Елеуовтың “ ... ... ... ... мен ... туралы халық жадында сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа талай ғасырлардан
бері ауызекі беріліп келе ... ... ... Ш.Ш. ... ... “... ... ... тарихы мен рухани өмірін бейнелеп
белгілі ... ... ... және оның шығу ... ... мүмкіндік береді”- деген мәліметтері аңыздардың ... ... ... ... ... бола ... ... ғалым өзінің
зерттеу жұмысының нәтижелерімен дәлелдеп отыр.
Осы елді-мекендердің тарихын анықтауда ... ... ... аса бай ... бірі ... ... ... аударған. Сол
батырлар жырының ішіндегі “Манас”эпосы,“Қобыланды батыр”,”Семетай” эпосы,
“Алпамыс батыр” жырларын зерттей отырып, Шу-Талас өңіріндегі ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебитінің
салалары да тарихты дәлелдеуде ... ... көз ... ... осы ... көруге болады.[31]
Осы ғылыми айналымға енгізілген тарихи-мекендік аңыздардағы деректер,
археологиялық ... ... ... ... деректерді бір жүйеге
келтіре отырып ... ... ... ... рет ... ... ... ортағасырлық керуен жолдары кең көлемде зерттеліп, олардың ... және ... ... көздерін ашылып үлкен ғылыми ... ... ... керуен жолдарының бағыттары:
1) Түрік жолының Талас өңіріндегі Бектөбе- Шу ... ... ... және оның Іле мен ... ... бағыттары;
2) Талас өңіріндегі Ферғана, Жоғарғы Талас, Телікөл, Қимақ жолдары;
3) Қаратаудың асулары арқылы өтетін Раң, Ақсүмбе, Дарбаза жолдары ... ... ... ... ... ... ... жолы;
4) Қаратау, Талас пен Шу өңірлері арқылы өтетін ... ... мен ... басталған Банджар жолы;
5) Шу өңірі арқылы өтетін Шу керуен жолы, оның Текей, Жаман Шу, ... оң ... ... мен Хан ... ... ... ... Шу-Талас өңіріндегі керуен жолдарының ... бір ... өзі, ... ... бір ... келетіні анық. Себебі
керуен жолдарының бойында қалалар мен ... ... ... ... ... ... барысында осы Шу-Талас өңіріндегі қалалар ... 5-13 ... ... ... ... үш ... ... Шу жолдарының торабында орналасқанын анықтаған.
Осы жолдар арқылы елді-мекендер мен қалалар басқа елді-мекендермен бай
Шу, Талас, Іле өңірлерінде зерттеу ... ... ... қатарына
Ш.Ш.Уалиханов,П.И.Лерх,В.В.Бартольдтдың ғылыми зерттеулерімен ... ... осы ... ... нақты көреміз.[31]
Ғылыми еңбекте тағы бір көңіл аударылған мәселе қалалар мен елді-
мекендердің ... ... ... ... ... ... мен
қатар археологиялық деректерді салыстыра отырып, бұрынғы баламаланған ... ... ... нақты дәлелдер келтірген. М.Елеуов
ғылыми сараптама жүргізу арқылы Кенжек-сеңір-Шаруашылық, ... ... ... ... дех ... пен Адахкент – ұзын
қорғанды Қара ... ... және ... (8-13 ғғ.), ... қалаларының баламалануы нақталанып, Бурух- Қаракемір,
Яганкет – Бектөбе, және дех ... ... ... ... Бұл ... беттерінде сонау ерте кезде пайда болған жазба
деректермен қазіргі кезеңдегі ғалымдардың ғылыми зерттеулеріне сараптама
жүргізу ... ... ... ... ретінде, ғылым әлеміне бір жаңалық
болып еніп отырғанын көреміз.
Оңтүстік ... ... елді ... К.М. Байпақов пен
А.Н.Подушкинның жазған ғылыми зерттеулерінен қажетті мәліметтерді алуға
болады. Бұл ... ... Арыс ... ... алқабындағы елді
мекендерге археологиялық ... ... ... ... тарихқа
қажетті материалдар пайда болған. Ғалымдардың ... ... ... Қызылқұммен шекараласса, шығысында Кіші Қаратаумен, солтүстігі
Үлкен Қаратау бөктерімен, ... ... ... мен ... ... ... жер үш бөлікке бөлінген: ... ... және ... ... ... ... ... осы зерттеліп
отырған жер, ежелгі палеолит дәуірінде өмір ... ... ... қола және ... дәуірінде өмір сүргені жайлы дерек көздері
табылған. [7]
Ғалымдар өз ... ... ... ... ... ... арқылы ажыратқан. Негізгі белгілер: орналасқан ... ... ... жергілікті рельефі және су көздерінің ... ... өмір сүру ... ... ... анықталған белгілері арқылы ескерткіштердің түрлері анықталған:
1. Домалақ (овальные) төбе ... ... елді ... ... төбе. Бұл елді мекендердің өмір сүру ... ... ... ... ... осі ... ... жататын елді мекендер -
Тоғайтөбе, Төрткүлтөбе, Көш- Мұллатөбе-1. Өмір сүру уақыты 4-5 ғғ. ... ... бар ... елді ... Қараспантөбе, Қаратөбе,
Қарабастаутөбе-1 жатады. Олардың өмір сүру ... 4-5 ғғ. ... ... төбе ... ... оған жатқан елді мекендер –
Жататөбе, Керегетастөбе, ... бұл елді ... өмір сүру ... 1-
4 ғғ.- 6- 10 ғғ. ... деп ... ... рабадты қалашық- Сырға- Салдытөбе қалашығы жатады.
6. Периметірі сынған рабадты бар қалашық - Жалаутөбе ... ... ... ... Төртбұрышты рабатты қалашық - Күлтөбе қалашығы, ... ... ... өз ... барысында бекіністі елді мекендердің 1-4ғғ пайда
болып, ... ... ... ... ... қамалды елді мекенді
зерттеген кезде анықтаған.Осы өңірді зерттеу барысында бекіністі ... ерте ... ... ... келетінін ажыратқан.
Ғалымдар Отырар алқабындағы елді мекендер мен ... ... ... ... жүйелі ... ... ... ... қалашықтары мен
Пұшықтөбе, Қостөбе , ... ... , ... елді ... ... ... онда алынған материалдарды сараптай ... ... даму ... ... ... ХY- XYII ғ. ... ... өмірінде әлеуметтік-
экономикалық жағынан басты орын алған қалалардың бірі. ... ескі ... Ол ... ... ... ... ... солтүстік шығыс
жағында 12- 14 шақырым жерде. Археологиялық зерттеулерге қарағанда қалада
өмір оты ІХ- Х ғ. жаңдана ... Сол ... ... ақ қала оңтүстік
Қазақстандағы жер шаруашылығымен айналысқан мәдениетті ... ... ... ... ... өзі ... жұмысының қолайлы жерде
орналасуына байланысты, қала тез өсіп дамыған. Қала оңтүстік жағында Орта
Азиямен, Солтүстік ... ... ... ... ... жағында
Моғолстанмен байланыс жасаған. Қала ХY ғ. қазақ халқының ... ... және ... ... ... ... табылады.
Археологиялық зерттеулер мен жазба деректер Сайрам қаласының дамыған
суармалы жер өңдеу кәсібімен айналысқандығын дәлелдейді. ... ... рет ... қолға өтіп, өзбек хандығы мен ... ... ... соғыстың зардабын тартқан. Қазақ ... тек XYI ғ. ... ... ... ... ... хандары қаланы
өздерінің бекіністеріне айналдырып, осы жерден Орта ... ... ... Қала ХYІІ ғ. ... ХYIII ғ. ... ... ... да
бірнеше рет ұшыраған. [14]
Шымкент қаласының дамуы ... ... ... қазақ хандығының
даму кезіне сәйкес келеді. Әсіресе, Шымкентте қазақ халқының ... орын ... ... аймағында көптеген жаңа қыстақ – кенттер пайда
болады. Орта ... ... ... ... енді осы Шымкент қаласы арқылы
Түркістанға Орталық Қазақстанға қарай өтетін болған. Ал ондай жағдайлар
қазақ ... ... ... ... ... ... ... Сырдария бойында Аркук, Сүткент, Жаңакент, Аққорған,
Арыс өзеңімен Боралдай өзенінің қиылысқан жеріндегі ... ... ... ұсақ ... ... сөз ... Ол ... қызу жүрген сауда
болмағанмен, олардын аймағында егің шаруашылығының болғандығы, ... ... ... ... ... ... ХY- XYІІ ғғ. ... халқының экономикалық және саяси әлеуметтік
дамуына әсерін тигізген қаланың ... ... ... ... ... аты жазба деректерде жиі кездеседі. Археологиялық
зерттеулерге қарағанда, қалада өмір сүру ХІХ ғ. ... ... ... ... сүру ... ... жоқ, ескі қалада жаугершіліктің салдарынан өмір
сүру ... оның ... ... қала ... ... ... жандандыруда, жалғастыруда.
Тараз қаласының да қазақ халқының тарихында ... рөлі өте ... ... ... ... ... ... қазақ хандығының экономикалық
жағынан басқа жерлермен жасаған байланысы айтарлықтай. Шығыс деректеріңде
Орта Азиядан, ... ... ... келген сауда керуендері ... ... ... ... ... ... алып келіп, өздеріне
қажетті тауарларды қазақтардан алып қызу ... ... ... еді ... ғасыр дәуіріндегі Қазақтың атақты тарихшысы ... ... ... ... қаласы өзінің аймағындағы кішігірім қалалармен
бірге Қасым ханға қараған. ХYІ ғ. бірінші жартысында ... ... ... ... ... басып кіріп, қазақтарды қуғынға салғанда Тараз
қаласына және оның аймағына ... бас ... ... Бұл
деректен қазақ халқының Тараз қаласында және оның аймағындағы ... өмір ... ... қиын ... ОРТАЛЫҚ ЖӘНЕ БАТЫС ... ... ЕЛДІ ... ТАРИХНАМАСЫ
2.1 Орталық Қазақстандағы қыстаулар мен елді мекендердің
зерттелуі
Ә.Х.Марғұланның Орталық Қазақстанда жартылай ... ... ... ... ... ... жүргізілген экспедицияның
есебі арқылы ғылымға қажетті мәліметтерді көрсеткен.
Ғалым өзінің ... алып ... ... ... ... дейінгі аралықтағы ... ... - ... Шу, ... өзендерінің бойында болған ... шолу ... ... ... және ... ... ... елді мекендер мен ... даму ... бұл ... көшпелі малшылар мен ... ... ... ... зерттеген ... ... ... ... ... мәліметтерді саралай келе ғылымға
қажетті ... ... ... ... ... пікіріне қарсы сын айтылады. [27]
Ә.Х.Марғұлан археологиялық ... ... ... ... ... жер ... құралдарын, тиындарды, тоқыма
өндірісінің өнімдерін,қол өнер бұйымдарын зерттеу ... және ... ... ... ... ... елді ... өзен
жазығында, өзен, көл бойында және тау етектерінде, ... арық ... ... ... пайда болып, дамығанын еңбекте көрсеткен.
Ә.Х.Марғұлан археологиялық материалдарды ... келе ... ... елді ... ... болуы әртүрлі әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... қола ... ... ( б.э.д.8-7ғғ.) жатқызады. Оған дәлел ретінде Тобыл өзенінің
жоғарғы жағындағы ... ... ... ... ... облысындағы Наурыз борының қасындағы ... ... және ... ... ... ... ... жазба
деректерді археологиялық қазба жұмыстарының нәтижелерімен ... ... адам ... жерлердің ерекшеліктерін
анықтаған.
Ғалым арбаның тарихын ... ... ... ... елді
мекендердің пайда болу тарихымен байланысты ... ... ... жазған деректерін қолданған. Қоныстар мен елді ... ... ... даму әсер ... ... орта ... ... көрсетеді. Арбалардан құрастырылған елді мекендердің қатарына
ертеде қалыптасқан Сырдариядағы ( ... орта ... Орал ... ... Нұра ... ... ағысындағы ( Тоғанастынғы тоқсан екі
күймесі), Ұлытау ... ( ... және ... ... Бұл
мәлімет ғалымның ұзақ жылдар бойы жүргізген зерттеу ... ... сақ ... елді ... ... келе сол уақытқа
жататан елді ... ... ... ... ... Жар
–Төбе, Қара-Төбе), Арыс даласында ... ... ... ... ... ... ... осы сақ дәуіріне
жатқызады.
Жазба және ... ... ... ... елді ... ... ... билеушілердің сарайлары
мен ірі мал иеленушілердің қоныстары. Ежелгі үйсіндердің ... ... ... ... Кастек, Талғар аудандарында және т.б.
жерлерде кездеседі, олар қазіргі кезеңде сол ... ... ... ... VI ... ... ... дамығандығы, әлеуметтік таптар арасындағы қарама-
қарсылықтар мен ... ... ... ... ... әкеп соғып, олардың ... ... ірі елді ... ... болуына әкеп
соққан. Осы ... ... ... ... ... ... етек жая бастағанын анықтаған . Отырықшы елді ... ... ... ... тобы - ... ... ... болған.Жатақтар өздерінің негізгі кәсібі мал өсірудің
белгілі бір себептердің нәтижесінде ... ... әкеп ... ,жер ... аң , ... ... және т.б. ... пайдаланып, өмір сүруді одан әрі жалғастырған.
Осы көшпелі және отырықшы шаруашылықтың бір-бірін алмастыруы Қазақстан
тарихында ежелгі дүниеден соңғы кезеңге дейінгі ... ... ... ... ... анықтамасына қосыла отырып, ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен.
Ғалым жеріміздегі елді-мекендердің, қоныс-жайлардың қалыптасуы мен
құрылысына жеке зерттеулер ... Орта Азия мен ... ... ғасырларда қалыптасқан елді- мекендер мен қоғамдық ғимараттардың
түрін көрсетеді: ... ... ... ... ... ... ... бекіністер; керуен-сарайлар;
егінші шаруалардың ( диханшылардың ) мекені; ақсүйектердің қалалары.
Ғалым бұл еңбекте әр ... елді ... даму ... ... ... аралығында олардың гүлденген ... ... ... ... осы кезеңде құрылыс техникасының
дамығанын дәлелді деректерді ... ... ... еңбекте қалалық елді мекендер ... ... ... ... 1948 жылы ... Қазақстанға жүргізген
экспедициясының есебінде Кенгір және Сары-Су ... ... ... ... орталық бөлігінен Торғай және ... ... ... дейінгі жерлерге археологиялық
зерттеу жұмысын ... Осы ... ... ... ... жер игеру мәдениетінің ... ... ... ... ... елді ... бекініс құрылыстарымен және ежелгі ... ... ... зерттеу ... ... елді ... қалдықтары үймек, ... ... ... т.б. ... кездескен.
Ғалым осы Орталық Қазақстанды зерттеген ... , ... ... ... ... статист Л. Р.Чермак, тау
инженері А.А. Козырев, гидротехник ... және т.б. ... ... мәліметтерді пайдаланған.[27]
Орталық Қазақстанда мекендеген қыпшақ тарихына да тоқталып, ... ... ... материалдарды археологиялық зерттеулермен
салыстыра отырып ... ... ... ... ... білу үшін қалалық ... ... ... ... ... ... сараптама жүргізуінің әсерінен осы ... ... ... ... ... ғалым дәлелдеп ... “ Ерте ... ... ... ... ... ... сәтінен бастап қола дәуіріне дейінгі
кезеңдегі құрылыс ісінің даму ... ... ... ... кезде адамдар еңбек ету әрекетінің алғашқы шағында жауын-
шашыннан, ... ... ... үшін тек табиғи
паналарды ғана пайдаланған. Археологиялық зерттеу соңында ... ... Орал ... ... адам ... етіп ізін қалдырған
бірнеше ... ... ... ... ... ... үңгірлері.
Ғалым зерттеу барысында ертедегі адам ... ... ... ... ... аузы ... оңтүстікке немесе
оңтүстік шығысқа қараған, себебі күз және қыс ... күн көзі көп ... ... ... болған.[1]
Сонымен қатар ғалым әр дәуірдегі ... ... ... ... ... ... жағасында (Жаңа
арқа ауданы), Сарысу, Теректі және Жезді өзендерінің аңғарында, ... ... ... ... ... ... ерекшелігін анықтап, онда салынған
үйдің, яғни баспананың құрылыс материалының ... ... ... ... ... ... ... Бетпақ дала
шөлі мен Балқаш төңірегінен басталып, солтүстікке Ұлытауға дейін
(Нұрман, ... ... ... Есіл өзенінің оң ... ... ... ... ... ... зерттеу барысында анықталған. Геологтардың анықтаған
(Сілеті өзенінің ... ... ... ... ғылыми еңбекке ... ... ... ... ... ... басқа
да неолиттік қоныстардың зерттеу барысында ... ... тас ... сипатталатын неолит ... ... ... ... ... арналары Сарысу өзенінде
Көктынкөл, ... ... ... жағы, Боқтықарын
қоныстары, Шерубай-Нұра ... ... ... ... ... Долинск байқалады. Ғылыми ... бар ... ... ... шөлінде, Жеті ... ... ... ... Қарабұлақ , ... ... тұз ... не ... су қоймаларына,
құдықтарға жақын жерде ... ... ... ... ... Исақ ... тұрғын сайындағы қоныстар»
Ғалым бұл ... ... ... ... ... даму ... елдердегі даму деңгейімен ... ... ... еді. ... ... зерттеу жұмысының барысында
палеолит адамы мен ... ... ... ... ... ... ... қоныстардың түрлерін ажыратқан
олар: 1) өзен және көл жағасындағы ... мен ... ... Сарысу, Торғай, Батыс Қазақстан өзендері); 2) ... құм төбе ... ... ... Арал ... Балқаш
маңы); 3) ірі, уақытша тұрақтар; ... ... Арал ... ... осы ... Қазақстан жеріндегі қола дәуірінің
құрылыс ... даму ... жан- ... ... ... тұрғын үйлердің ... мен ... ... ... Бұғылы, Ақбауыр, Шортанды-
бұлақ, Сенкебай және ... ... ... ... болған. Сонымен ... ... ... ... аударған
жерлер кен ... ... ... ... ... ... ... Милықұдық, Ұлытау, ... ... ... қоныстарда Қазақстанның ең ертедегі бақташы- малшылары
мен кен ... ... ... оларға кеңес дәуіріндегі
ғылымында « ... ... ... ат ... ал олардың қоныстары
«андрон мекені» деп аталады, демек, қола ... ... рет ... ... Андроновка селосы ауданында табылды.
Осыдан ... ... ... ... ... атаулар шықты.
«Қыстақтардың іргесін салғанда ... ... ... ( ... жердің сайлары, өзен аңғарын, су ... ... ... ... ... ... қазақтың
қыстаулары сияқты қола дәуірінің ... да ... ық жақ ... ... ал ашық ... қыстың суық боранынан біраз
тыныштық алу үшін ... ... ... ... ... ... боранынан тұрғын үйді қорғаған дуалдар ... ... және ... ... ... қоныстарда сақталған.» [27]
Ғалым киіз үйдің құрылысын жан-жақты зерттеп , ғылымға ... ... ... аумағындағы отырықшы қоныстың ең қарапайым әрі
ең ертедегі ... бірі ... ... ... ... ... зерттеу жұмысының барысында, ол алғашқы қауымның ыдырай
бастаған кезі мен орта ... бас ... ... орын ... ... Осы ... кенттер жоба бойынша ... ... ... ... көп қырлы, тік бұрышты , кейде ... ... ... ... ... орындарды көрсетеді, олар Келес
өзенінің бойындғы ... ... Арыс ... ... ... ... өзені бойындағы Жұмабайтөбе, ... ескі кент ... ... сақ, ... және ... ... ... алатын
орнына байланысты жазба деректер мен археологиялық ... ... ... ... сақ ... ... ... кенттердің Шірік-
рабат, Күйік-қала, Жетіасар, Алтынасар кенттердің ... ... ... ... ... мен ... ... кенттерінің үш типін
көрсетіп, әр қайсысына жеке –жеке сипаттама берген.
Қазақстан ... ... ... ... ... диалектикалық дамуының ... ... ... ... осы ... ... нақты көреміз.
Бұл еңбекте Орталық ... елді ... мен ... жайлардың
даму барысын археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесі бойынша нақты
көрсеткен. ... елді ... ... өзенінде үш елді мекен
(Дарат, Атасу, Сартабан), Толағайдың ... тау ... ... елді ... ... ... үш елді ... Қарсақпай, Бұғылы І
және ІІ, Талды-Нұра өзеніндегі елді мекендер Сенкебай, ... ... І және ІІ, ... – Нұра ... үшеу - (Дерпсалы,
Дулат- Қойтасы, Қармыс), Сарысу өзенінде- екі елді мекен ( Жаңа ... ... Нұра ... ... ағысындағы елді мекен -
Жамантас, Қарашоқы, Құндыз өзенінде бір елді ... ... ... - ... ... ( Жаман-Өзен және № 2 Ортау ... ... ... екі ... және ... Ақжал руднигінің жанында - біреу Қарағанды
қаласының ... ... ... ... ... үш елді мекен
(Суық-Бұлақ, Қарқаралы І және ІІ), Баянауыл ... үш елді ... ... Тағыбай-Бұлақ).
Бұл анықталған елді мекендерден табылған ... қола ... ... ... ежелгі мекендеген
халықтардың отырықшылықта ... және олар су және ... ... өзен бойында және таулар ... ... ... ... ... көруге болады.[27]
Орталық Қазақстанда табылған елді мекендердің орындары, ... ... ... ... ... ... және ... анықталуы қола дәуіріндегі ... ... ... деп ... ... ... ... Орталық
Қазақстан қола ... мен ... ... ... ... деп нақты
көрсеткен. Оның дәлелі ретінде Ақсу- Аюлы ІІ, ... ІІІ, ... І, ... ... жоғарғы құрылыс техникасының
дамуын көрсетеді.
Орталық Қазақстандағы қола ... елді ... өте ... ... ерекшелігі бар елді мекендер болған. Оны Бұғылы ... ... елді ... зерттегенде 30-80 ге ... ... ... ... ... ... ... елді мекендерді екі ... ... ... және өзен
алқабында орналасқан ірі елді ... және ... ... ұсақ елді мекен. Сонымен қатар жайлымдарда және ... ... ... ... ... да ... ... елді мекендер тұрғын және ... ... ... әр бір ... 10 нан 40 -қа ... ... ал аса үлкен ... 80- ге ... ... ... оның көлемі 2- 3,5 га болғанын көрсеткен. Ондай елді мекеннің ... І ... ... жылы ... ... елді ... ... оның
құрылысына ғылыми ... ... елді ... - ... ... қола дәуіріндегі ең
ірі елді мекен болып ... ... ... елді ... атта ... 1978 жылы ... ... Бұл еңбекте
Орталық Қазақстандағы елді мекендердің ... қола ... ... ... ... даму ... ... жазба
деректерді , орыс саяхатшылардың ... ... ... ... ... ... ғылыми түрде зерттеу
жасаған.[27]
Зерттеу жұмысын әр ... ... ... жүргізудің
нәтижесенде үлкен жетістікке жетуге ... ... ... ... ... ... 50 жылдары ... ... ... жайлы пікірі:” ... ... ... иной раз ... учитывалась
исследователями и ... их к ... ... ... вопросам истории культуры древних племен Казахстана”. ... ... біз ... ... зерттемес бұрын оның ... ... ... қажет екенін көреміз. Осы ... ... ... ... зерттеу жұмысы жүйелі
жүргізілгені нақты байқалады.[28]
Соңғы қола ... елді ... ... ертедегі
кен қазушылар мен темір ... елді ... ... ... және ... ретінде кездескен. Осы ... ... ... әдіс ... жоғары дәрежеде
дамығаны және олар ... ... ... ... ... ... Түрік заманынан бізге дейін жеткен
қалдықтарды кен өндіру орны, ... ... ... және Домағұл
храмдық құрылыстар, тас қорғандар- дынг және т.б. ... ... ... ... Ұлытау және Жезқазған
ауданында, ... және ... ... ... ... ... ... елді мекендер анықталған.
Сонымен қатар Ә.Х.Марғұлан ғалым ... ... ... Г.И. ... ... деректерді пайдаланып
Орталық Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырған.
Ғалым шығыс жазба деректерінің ... Ибн ... , ... ... ... Ибн-Ийасаның
шығармаларындағы материалдарға ... ... ... ... ... орналасуын археологиялық зерттеулермен салыстыра
отырып тарих ... ... ... ... ... ... ... және Орталық Қазақстандағы елді
мекендер ... ... (XІV-XV ғғ.) ... карталары ,
әсіресе ... ... ... ол 1375 ... ... ... картасы ( 1367 ж.) және (1459
ж.) Фра-Маура карталарын ... ... ... ... ... ... деректерді пайдаланған. Алынған деректерді
археологиялық ... ... ... ... ... елді ... ... жауын- шашынның және ... ... ... ... қорытындыға келген. Ол туралы
кезінде зерттеуші ғалымдар Я.В. ... ... Н.М. ... Г.Н. ... өз ... көрсеткенін жазған. Ал Ш.Ш.
Уалихановтың ...... ... что курганы
(укрепления) в Азии ... на ... ... городов.
Наибольшая часть этих городов, состоявшая, ... как ... из ... ... ... ... ... что
глиняные здания действительно исчезают без ... ... ... я убедился, посетив северо-западный край ... ... ... ... ... мәліметтен біз зерттеуші ... жеке ... ... нәтижелері ғылымның ... ... ... ... ... бар ... ... Осындай
зерттеулер арқылы ... ... елді ... тарихы
көптеген мәліметтермен толықтырылуда.
Ә.Х. Марғұлан итальяндық картадағы ... ... ... Рубруктың зерттеулерімен сәйкес келгенін анықтаған.
Әр ... ... ... ... Тыныш және Шарфуддин Али
Яздидің ... ... ... елді ... кездескенін Хафыз Тыныш ... : ... ... Ата, Жетім-Тұранғы, Қырық- Қадақлар, Мыңбұлақ, Үш- ... Ана, ... ... ... ... және т.б., ... ... ... ... Орда ... ... Алтышық, Қошқар-
Арғын, Сегіз- ... ... ... Кертақ, Ақ-Зират (Ақмола),
Бестерек, Далба және т.б. елді ... ... ... ... Бұл ... ... бойынша қыпшақ
тайпасының жартылай отырықшылықта болғаны тағы ... ... ... қыпшақ тайпасының тұрмысы жартылай отырықшылықта
және ... ... ... ... ... ... “юрт”,
“конг” деген терминдерді пайдаланған.
“Корук- ... ... ... ... ... стеной. Корук- обширное ханское имение, переходящее по
наследству. Остатки ... ... ... и ... за ... ... ... встречались и в ... ... ... Он ... в ... ( реки ... ... и в исторических преданиях
как неприступная ... с ... ... ... ... ... скопление на одном месте ... в ... В этом ... он ... ... ... ... в настоящее время.
Многозначно понятие “юрт”: ... ... ... ... родина,
дом.” Зертеулер нәтижесінде ғалым қазақ халқының отырықшылықта ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар
жатақ, отырық, қыстау ... ... ... Әр ... жеке ... ... елді ... мәселесіне байланысты қажетті
материалдарды қалыптастырған. Әсіресе ... мен ... ... мән мағанасын ашқан: оседлые ... ... по- ... ... ... ... ... укрепленный лагерь- сенгир, крупный ... ... ... ... ... город в пределах ... ... и ... ... (сарай).”
Ә.Х.Марғұлан зерттеудің нәтижесінде ... ... ... ( VI-IХ ғғ.), ... ... ... (X-XII ... шапқыншылығы кезіндегі (XIII-XV ғғ.) ... ... ... ... ... елді ... қалдықтарын зерттеген
алғашқы зерттеушілердің Н.Витзен, Д.Г. Мессершмит, Ф. ... ... И.Г. ... И.П. ... Х. ... ... ... Г.Ф.Генс, И.П.Шангин, Б.Герман, Г.И.Спасский, ... ... ... сүйене отырып тарихқа
қажетті деректерді алған.
Әсіресе Орталық ... ... 1815 ... құрамындағы инженер ... ... ... ... ... Ол ... мен ... отырықшы мәдениеттің ескерткіштерін бірнеше ... ... ... поселений с глинобитными строениями;
2) развалины ... и ... ... ... ... ... храмов; ... ... из ... 4) ... валы - ... ... ... поселений
и каменных
строений;
5) большие курганы скифского времени.”
Бұл типтердің ... ... ... Қазақстанда
ежелгі ескерткіштердің тұрпаты ... ... ... ... ... көрсеткен. Сонымен қатар ғалым
алғашқы археолог ... ... ... ... , өзі ... ... салыстыра отырып тарихқа
қажетті дәлелденген ... ... ... ... ... атты ... Қазақстан өлкесіндегі қола ... ... ... мекендерді зерттеуді одан әрі ... ... ... ... қола ... ... болған, олар өзен аңғарларында, тау ... ... ... ... ... жер үй ... ... ... де ... ... мекендеген халықтың тұрмысы
мен шаруашылығына сипаттама ... ... ... ... ... ... жалғасы екенін біз ... ... ... ... ... ... ... Алғашқы зерттеу
кезінде Атасу елді ... 1955 жылы № 4 ... ... ... , ал 1975 жылы № 20, № 21 ... жай , ... № 5, № 6, № 7 ... жайлар зерттелгені көрсетіледі. ... ... ... ІІ, Ақкезен, Байбала, ... - ... ... - ... елді ... ... ... кезінде алынған материалдарға ... ... ... елді ... ... ... представлены в виде ... с ... ... ... ... ... ... рудников,
карерьов, выработок, разносов, отвалов, ... ... ... ... ... многочисленных хозяйственных и
ирригационных сооружений ( ... ... ... ям-
кладовых, колодцев) и т.д.[25]
Жезқазған тобының ... ... ірі елді ... ... Айнакөл, Сорқұдық, Златоуст. Бұл ... өзен ... ... ұзақ 3 км ден 8 км ... орналасқанын анықтаған. Елді мекендерді зерттеу ... ... ... салыну ... ... елді ... ... барысында , ол ... орта ... ... өмір ... ... бір ғана ... ... өзінең белгілі болып отырған 100-
астам қола дәуірінің елді мекендері бұл мезгілдің тарихи тұрғындарының
отырықшы ... ... ... ... ... ... ... бойымен оған Сырдарияның құйылыс жеріндегі аймақта да болғандығы
белгілі. Атақты Ұйғарақ, Түгіскен күмбездерінің хам ... ... ... де, сонау ғасыр тереңіндегі ата- тегіміздің шеберліктерін
көрсетіп тұрғандай. Сонда ойға қаласыз қалайша олар өздерінің ... ... ... ... сала ... неге ... тұрақ жай
салмады? Ғылыми зерттеулерге қарағанда олардың қоныстары табылған, бірақ ... ... ... ... Олар ... тоған қазып суармалы егін
өсірумен де айналысқан. Сондықтан да олардың елді ... ... ... тек оларды тауып зерттеу керек.
Ескеретін бір жағдай Ұйғарақ, ... ... ... ... ... ... ... күмбездерінің құрылыс жұйелерімен
өте ұқсас. Бұл ұқсастықтың өзінде белгілі- бір ... ... бар ... ой ... ғ. ... ... ... қарағанда Ақмола облысының
байлары жұмыскерлеріне өздері тұратын ... ... ... ... ... ... байқалатын ХVІ – ХVІІ ғ.ғ. ... ... ... ... шаруашылығы болса, ал Орыс патшасына қосылғаннан ... ... ... ... ... байқатады.
Біздің жинаған материалдарымыздың ішінде екі – үш бөлмелі үйлер өте
көп кездеседі. Олардың қора жайлары да ... ... Біз бұл екі ... ... пен ... ... ... Қазан
төңкерісіне дейін керек десеңіз колхоз құрылысына дейін тұрақ – жайлар тек
бір ғана ... ... ... ... дұрыс еместігін көреміз. Ол ... біз ... ... ... ... Енді біз оның бәріне талдау
жасамай ... ... ... ең қажетті деген екі немесе үш ... үйге ... ... ... Жер ... ... ... іщінде екі
бөлмелі үйлердің екі түрі бар. Біріншісі, жәй жасалған екі бөлме, ауыз ... ... үй, ... ... ... ... ... бөлмеге кіру. Екінші түрі,
бір бөлмесі төртбұрышты болса екінші бөлмесі шошала. Мұндай үйлерде ... ... ... ... шошала арқылы төртбұрышты бөлмеге кіреді. Ал
көлемі жағынан алып ... ... ... әлде ... үлкен болып
келеді. Ал, Орта Азия ... ... ... мұндай үйлер
кездеспейді. Қарақалпақтарда және ... ... ... ... киіз ... бірің « Отау», екіншісін «қара үй» деп атайды. ... киіз ... ... үй » деп ... ... ... жұмысының кезінде жинастырған ... және бір ... ... ол үш ... ... Мұндай үйлердің тек
проценттік жағынан ғана басым болып қоймай, олардың салыну құрылыс жүйелері
жағынанда ... ... ... ... ... төрт түрі бар. Оның ... бөлмелері қатар ұзынынан салыңған төрт бұрышты үш бөлмелі ұйлер. Ал,
екінші түрі осы үш ... бірі ... ... ... ... салынып
жүрген осы үш бөлмелі немесе екі бөлмелі үйлер архитектор М.Мендіғұловтың,
этнолог В.В.Востровтың зерттеулеріне қарағанда халқымыздың ... ... көп ... ол «қоржын үй» деп аталатын түрі. Мұндай атаудың қашан
аталғандығы жәйлы ғылыми хабар жоқ. Бірақ соңғы ... ... да, және ... ... ... қазіргі кездегі тұрғын
үйлерінің де көп тараған түрлеріосындай үш бөлмелі үйлер. [14
2.2 Батыс Қазақстандағы ... мен елді ... ... ... ... Ақтөбе, Атырау, Манғыстау және Батыс
Қазақстан ... ... ... ... ... ... болып
зерттеген ғалым археолог П.С.Рыков ... Орал ... және оның ... Деркул мен Шаған өзенінің ... ... ... П.С.Рыков алғашқылардың бірі
болып Орал облысындағы қола ... ... ... елді
мекеніне қазба жұмысын жүргізген.
Ал 50- ... ... және Кіші Өзен ... ... елді ... мен ... ... университетінің
профессоры И.В. Синицын ... ... пен И.В. ... ... қазақстанның қоласын археологиялық ғылымына ... деп ... ... ... ... елді ... ... далалық бөлігіндегі елді мекендер жартылай жер ... және ... ... жанындағы шөл даладағы ашық тұрақтар
түрлерін ... ... ... ... ... ... Г.А.Кушаев
болды.
Маңғыстау облысының ... ... ... ... Т.Н. ... ... тұрағына жүргізген археологиялық
зерттеулері арқылы еніп ... ... ... ... ... ... қарасты Тұрыш
елді мекенінен солтүстік шығысқа қарай 120 ... ... ... ... ... Қазба жұмыстарының
барысында тас ... ... ... ... өз ... барысында негізгі қорытынды жасаған:”
Ертедегі көші-қон ... мен ... ... ... мен ... ... алғашқы нұсқалары аз болуы, ... ... ... ... ... ... ... сияқты
алып шөлейтті даланың көне ... ... және ... ... жасау мүмкін емес. Зерттеу қорытындысы ... ... көне ... қатысты анық және нақты
материалдар алынып ... ... ... ... ... алғанының
негізгі дәлелі ретінде қарастырған. ... ... ... ... ... сараптама барысына және ... ... ... ... ... түрі деп жеке ... ... ғалымдар көрсеткен.
Тоқсанбай қонысын бұл ... көне ... ... ... ... деп ... ... ғалымдар көрсеткен.
Әкімбек елді мекенін зерттеген кезде, оның ... ... онда ... ... салыстыра отырып зерттеп, оның
өмір сүру кезеңін нақты анықтаған.
Орта қола ... ... ... ... мен елді мекендердің
даму барысын зерттеуде сол ... ... ... ... ... берген. Елді мекендердің орналасу ауданы 10 мың
шаршы метр және олар өзен ... су ... ... ... ... Елді ... баспаналар жартылай жер ... ... ... қола дәуірінің алғашқы даму кезінде елді ... сүру ... ... және қандас туысқандық қауым түрде
дамығанын ... ... ... ... ... ... ... бұл әлеуметтік-тұрмыстық ұжым ... ... ... ... ... ұясы ... және өзін қоғамдық өмірдің
барлық өрісінде, сонымен қатар отбасылық ... ... ... шығармашылықтада көрініс алғанын ғалымдар көрсеткен.
Бірақ қауымның ең ... іс ... ... ... мен ... бағытталған көрсетеді. Көршілік-рулық қауымның құрамына үлкен
отбасылық қауым ... ... ... отбасы енген. Үлкен немесе
күрделі ... орта ... үш кіші ... 7-8 адам ... Ал ... ... ... күрделі отбасы жеке үй- ... ... ... ... зерттеулері арқылы Орталық Қазақстандағы өмір
сүрген тайпалардың даму ... ... ... ... нақты
көруге болады. Орталық Қазақстанда ... ... ... ... ... керамиканы, ағаш өңдеу, тігін, сүйек кесу, тас
қашау өнерінің ... ... және аң ... ... айналысқаны, сонымен қатар ... ... ... салған геометриялық ... ... ... ... сол ... дамудың қандай деңгейде
болғанын ... ... ... ... ... ... ... - Дәндібай дәуіріндегі зерттелген елді ... ... ... бірі - В.В. ... ... осы ... алғашқы кезіндегі даму барысына ... ... ... ... шолу жасап, қажетті деректерді
көрсеткен. Көп жылдық зерттеулердің ... ... ... ... ... өмір сүрген халықтың шаруашылығы
мен материалдық мәдениетіне ... ... ... ... ... ... елді мекендердегі ... ... ... келе ... ... мал
шаруашылығы бойынша сандық ... ... Бұл ... ... ... малдың қай түрімен көп ... ... ... ... Сонымен қатар ғалым баспаналардың ... ... ... сол ... ... ... болғанын
дәлелдейтін деректің пайда ... ... ... соңғы қола дәуірінің ескерткіші – Кент ... ... ... ... ... ... ... деректерді саралай келе ежелгі елді мекендердің қалалық
дәрежеге көтерілуіне негізгі белгілердің ... ... - ... 15 га ... ;
2 - тұрғындрының саны 5000ға дейін ;
3 - ... ... - ауыл ... ... - ... өндіріс;
6 - сауда және айырбас;
7 - қаланың ... ... ... белгілерді нақты білу ... ... ... ... ... көруге болады.
Ғалым Кент ... ... ... ... келе
қорытындыға келген: “ Таким образом, ... ряд ... ... городской статус Кента, что является ... из ... ... возникновения цивилизации. Следовательно, цивилизация и
государственность в Казахстане ... на ... 2-1 ... ... ... центров в Сарыарке ... ... ... ... ... типа и массовому,
товарному ... ... Ерте ... ... атты ... Тасмола
мәдениетін сипаттаған кезде елді ... ... ... ... ... дәуірі бұл археологиядағы обалар мен ... деп ... ... елді мекендер осы дәуірге
байланысты ... ... Тек ... ... ғана ... ... бөлігінде орналасқан елді мекендерді ... ... рет ... ... Ерте ... ... жатқызылған
Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында қазіргі кезеңде 21 елді ... ... ... ... ... ... сыртқы
ерекшеліктері алынған және ... ... ... ... ... жоспарлануы, мүліктік материалдарды ... ... ... ... және ... ... ... (сыртқы ерекшеліктері) анықталғанын ғалым көрсеткен.
Керамикаға жүргізілген зерттеудің нәтижесі ... ... және т.б. ... керамиканың дамуын салыстыруға ... ... өз ... ... ... көрсетеді.
Анықталған елді мекендер Едірей селосының маңында шоғырланғанын және
шоғырлану себебін ... ... ... ... ... ерте темір дәуіріндегі елді
мекендердің дамуына ... ... оның ... ... ... жұмысын одан әрі жүргізу қажет екенін көрсетеді.
1959- 1961 ... ... ... ... - Ілек өзенінің
жоғарғы ағысында ... В.С. ... ... ... елді ... осы ... ... батыс өңірді зерттеудің алғашқы
бастамасы ... ... Ал 1961 жылы ... ... ... ... ғылыми талдау жасаған. Батыс Қазақстанда
бірнеше елді ... И.В. ... ... ... ... елді ... бір топ ... нәтижесінде Қазақстандағы қола ... ... ... ... ... ... андронов мәдениеті
солтүстік дала ... ... ... мал ... мен мыс ... ... ... ... ... дәлелденгенін көрсетеді.
Археологиялық зерттеулерге қарағанда Арал теңізімен Маңғыстау аралығын
қосып жатқан ... Алан ... ... Алан ... тарихына
үңілетін болсақ, олардың көне дәуірлерден бастап, ... ... ... ... ... да ... ... қазақ халқы оның этникалық
құрамында Кіші жүз ... ... ... ... тарихымызда белгілі.
Сонда Үстірттің өзіңде алан тайпаларының тұрақты елді мекен қоныс- жайлар
салып ғұмыр ... ... ... ... ... дейді В.В.
Бартольд аландар Арал теңізінің бойында өмір сүрсе, ал ХI ғ. ... ... ... ... Арал мен ... теңізінің аралығында
көшіп қонып жүргендігін жазады. Бұл ... ... ... ... ... Алан ... ... отырған мәліметтердің
бетін аша түседі. Олай болса кез- келген көшпелі деп жүрген ... ... ... ... ... тіршілік сүлесімен
айналысқандары көрсетеді. Уақыт алға ... ... ... ру-
тайпалар белгілі бір аймаққа ие болып елді мекен салып тұрақтап, жердің
табиғи байлығын ғана ... ... оны ... ... ... Ру- ... нәмі бұлай аталғанымен, олардың қоғамдық құрлымы
ел, халық деген ... ... Олар ... ... қонып жүрген
жерлерінің заңды түрде қожасы болып, шаруашылықтың екі ... ... ... Бұл ... біздің жерімізде, әсіресе орта ғасырдың орта
кезіңде жанданған. [17]
Жазба деректердің хабарларына ... ... ... мәдениеттің
дамуы Арал теңізімен Сырдарияның жағалаулары, Қаратаудың оң жақ, сол жақ
баурайлары ... ... ... ... халық дәрежесіне жеткен оғыздар
мен қыпшақтардың басты бір орын ... ... Ол ... жағынан
толық дәлелденіп отыр. Оғыздар мен ... ... ... бір-
бірімен бірде араз болса, бірде тату болып қатар өмір ... ... ... ... бұл ... ... Бұл кездегі олардың елді
мекендері Сығанақ ... ... жиі ... С.Ахинжанов пен
Б.Көмековтың жазба деректерді зерттеулері бойынша қыпшақтардың ... бір шеті ... ... ... ал ... шеті Тараз
қаласынан шекарасына дейін белгілі болып, онда олар ... ... ... қала ... ... ... дәрежеде өмір сүрген қимақтардың
жазба деректерінің зерттеуі ... олар ... ... халық болған.
Б.Көмековтың ғылыми пікіріне қарағанда олардың 16-астам қалалары белгілі.
Көпшілік елді ... ... ... ... салынған. Елді
мекендердің салынған жерлері көп жағдайда адам ... қиын ... ... ... ... ... өңдеуге қолайлы, қазба байлығы бар жерлерге
қоныстанған. ... ... ... ... ... ... ... айналдыра ор қазылып оған су жіберіп қойылатын. М. Қашқарскийдің
хабарлары ... ... ... ... ... ... ... Қияқтардың ондай бекіністі елді мекендері археологиялық ... ... мен ... ... Iле ... мен ... ... жүргізілген археологиялық жұмыстар кезіңде Қимақтардың
дәуіріне жататын елді мекендердің орындары ... Ал, ... ... сол елді ... онша ... емес жерлерден қазақ
халқының елді мекендері табылып отыр. Бұл ... ... ... ... ... қай ... болса, соңғы ... ... сол ... онша алыс ... ... бір
жағдай Ұйғыр ауданы Сумбе ... ... ескі ... ... Х ғ. ... ... ... жүрген Лабан деген қаламен
байланыстырады. Кезінде қаланың иесі Кутегин Лабан ... ... ... ... тізімінде кездеседі. Ғылымның болжауы
бойынша сол Лабан, аты өзгерген Албан емеспе екен деген ... ... ... ... ... ... ... көрсетіліп
отырған аймақта Албан тайпасйның елі өмір сүреді. Албандардың бұл аймақта
қай кезде өмір ... дәл ... айту ... ... ... қарсы күрес жүргізген батырлардың ішінде Райымбек ... ... ... ... ... жұмысын жүргізгендігі белгілі. [14]
Палеоэнографиялық жұмыс ... ... ... ... ... ғ. ... бұл жерлерде болған Ш.Уәлихановта Албандардын
қыстауларының көптігі туралы жазады. Сонда келтіріліп отырған деректерден
байқалатыны Х –ғ. ... ... орта ... ... елді ... бір
ұрпақтан екінші ұрпаққа жалғасып келе ... ... ... ... зерттеушілердін пікірлері бойынша бұл кезде қалалық
мәдениеттің ... ... ... ... елді мекендерін зерттегенде осы уақытқа
дейін бізде болып жүрген ... ... оның ауыз ... ... Дүние жүзі халықтарының ауыз әдебиетінің ішіңде, біздің
халқымыздың ауыз әдебиетіңдей бай, мол, сала ... елде жоқ ... ... болмаймыз. Ғұлама жазушыларымыз М.Әуезов қазақ халқы ... ... ... ... ... ... ... қалдырмаған мен,
ең қымбат мол мұрасы көркем ... ... ... ... ... ... ... қалдырды дейді. Ал ғұлама ғалым Ш.Уалиханов халық ... ... ... ... ... ... жырлағандығын жазса,
екіншіден ғалым бұл мұра халықтың өткендегі тарихы мен рухани ... ... ... ... ... ... атап өткен. Бұл туралы
көрнекті тюрколог ғалым В.В. Радловта қазақтар өз ... ... жоқ ... нәрсені армандамай, өздерінің күнделікті және ... ... ... ... жазған. Ғылыми пікірлерді өзіміздің
зерттеу жұмысымызға басты бағыт беретің бағдарлама ... ... ... ... ауыз ... ... ... негізгі бір
дерек. Бүкіл қазақ эпосының ... ... ... ... ... ... ... ерлікті үрдіс етуде жырлардың аталы
өнегесі ... ... ... халқымыздың ауыз әдебиетінің ішіңдегі ... бірі ... ... ... ... елі жері үшін ... жаның
аямай күрес жүргізген батырлырдың ерліктері баяндалады. Жырда шайқас болған
жер атаулары, елді мекен қала, ... ... ... құрылыс жұйелері
тұралы баяндалып отырады. Сондай ел ішінде көп тараған жырдын ... ... ... ... ... Қобыланды жырының 29 нұсқасы
белгілі. Олай болса, ... ел ... көп ... және оның ... ... онда ... бір шындықтын болғандығын айқындай түседі. ... ... ... ... ... ... ... бар:
Қырлы қала, Сырлы қаласын
Тартып алып ер Қазан.
Сырлы қала дейтін қаласы
Қорғансыз сырты ... ... деп ... ... ... қабырғалары туралы
айтылса, ал сырлы деп олардың сыртың ... ... ... ... ... ... сырты қорғансыз ашық еді ... ... ... ... мекен жайлардың сыртында ешбір қорған салынбай
төңірегіне ор қазылмай ашық болғандығын ... тұр. ... көне ... ... ... архитектуралық құрылыс жұйесің ... ... ... бірі ... ... ... ... кездегі үйсін- қаңлы, түрік ордаларының төңірегі ашық болған. Ол
кез әлі феодализмнің дамымаған кезі ... ... да ... ... ... Шығу ... ... қағанының астанасы Суяб қалаларының
қорғаны болмаған.Олар ... ... орда ... ... ... ... қонысы ретінде туған.
Ақсүмбе қаласының жаныңда биік төбенің басында Ақбикеш мұнарасы бар.
Жергілікті халықтың айтуына қарағанда бұл ... сол ... ... ... ... кезде елің- жерін батырлар ғана қорғап
қоймай, алдың- ала ... ... ... ... ... ... ... көретің
Ақбикеш сияқты қыздарда жаудан алдын ала ... ... ... ... ... хан кірпіштен жасалған мұнара, жаудың келіп қалу
қауіпін алдын- ала байқау үшін сол ... ... ... ... жау
ішінде бұл қаланың Ақбикеш атты көреген қызының ... ... ... ала
оларда қаланы жаулауға келе жатып бір әдіс қолданыпты. Мұнараның бақылайтын
терезесі солтүстік шығысқа ... Бұл ... ... ... ... ... Балқаш көлі жағы болған.Бір күні осы ... ... келе ... ... ... ... қалаға жаудың келе
жатқандығың айтып, қамдануды хабарлайды. Алайда осы ... ... ... ... Ақбикештің өздерін көріп, қаласына хабар
бергендігін айтып, алдан- ала ... ... бір қап ... ... ... Мұны ... тұрған Ақбикеш бұл келе жатқан жау емес санғытып
жіберген Самұрық құс екен деп қаласына қайта ... ... ... ... қаланы жау басып алып , Ақбикешті көрген көзін осы ма деп ... ... ... ... ... белгісіз. Жазба дерек терде Ақсүмбе
қаласында Өзбек ханы Абдалла ІІ өзінің- қарсыласы Баба ... ... ... ... хабарланады. Абдаллах ханның шежіресің аударушылардың
пікіріне қарағанда мұнара ... ... ... ақ ... Бұл ... Ақбикеш мұнарасы Ақсүмбе қыстағы бір мезгілде, шамасы сол оғыз-
қыпшақтардың кезінде ХІ- ХІІ ғғ. ... деп ... ... Ал,
Аұбикеш аңызы жоңғар шапқыншылығы кезінде пайда болған. [3]
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақтардың ХҮІ – ХІХ ғғ. қыстаулары мен елді ... ... ... ... ғана ... этнографтар, археологтар, тіпті
әдебиетшілер мен архитекторлар да жариялаған. Мұндай әртүрлі ғылым ... бұл ... ... және ... ... ... тарихнамалық тұрғыда талдауды және бағалауды қажет етеді.
Дегенмен, қазақ тарихнамасындағы ғылыми негізде әлі де ... ... ... ... бірі ... мен елді ... ... Бұл мәселе
көлемінде кешенді түрдегі зерттеулердің ... ... ... өмір ... салт-дәстүрі туралы біржақты түсініктерге орын
беруде. Дәлірек айтқанда, ... ... ... баспанасы жұпыны
киіз үймен ... ... ... архитектураны тұрақты мекен-жайды
білмеген, бұл салалардан хабарсыз халық ретінде көрсету басым болып ... ... Ал бұл ... ... қазақ халқы үшін тарихи ... ... ... алмай келе ... Міне дәл ... ... ... ... ... мен ... әлі де болса ғылыми тұрғыда дәлелдеп, жоққа
шығара қойған жоқ деп есептеуге болады.
Қазақтың ... мен ... ... және даму
тарихының кейбір мәселелері біршама ... әлі де ... ... ... ... ерекшеліктерін айқындауды қажет
ететтін жақтары ... ... ... ... ... мен елді-
мекендері жөніндегі кейбір ... ... ... ... еді. ... қазақтарда киіз үймен қатар, тұрақты елді-
мекендердің де болып ... кең ... ... ... ... сол ... мен жартылай көшпелілерде қыстау үйлердің
болғандығы, ал ... ... ... елді –мекендердегі баспаналар
мен үйлердің ... ... ... – ақ кең түрде пайдаланылып
келгендігі арнай зерттеулерді қажет етеді. ... ... ... мен ... тұрмыстық заттар, еңбек құралдары, үй жануарлары,
қосалқы шаруашылықтар тарихы да ... ... ... ... ... ... ... да толыға түсер еді.
ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. 50-жылдарына дейінгі еңбектерде қыстаулар ... ... ... ... берілгеніне, қарамастан бұлар ғылыми
зерттеу дәрежесіне көтеріле алмады. ... ... ... ... мен архитектуралық ескерткіштер тарихын ғылыми негізде ... ... ХХ ғ. ... басталды. Бірақ тікелей тарихи тұрғыда
арнайы зерттеу жұмысымен айналысқан тарихшылардың саны ғылыми-көпшіліктік
және өлкетанушылық тұрғысында ... мен ... ... ... ... ... мен елді мекендер тарихына арналған еңбектердегі басты
кемшілік методологиялық және идеологиялық ... ... ... деп есептеу керек деп ойлаймыз. ... мен елді ... ... ... ... ... ... ол ең алдымен
маркстік-лениндік деп аталған таптық-партиялық көзқарастар жиынтығынан,
сондай-ақ ... ... ... орыстандыруды негіздеу,
мадақтау мен дәріптеуден, патша ... ... ... ... ... ... ақтауға тырысудан, қазақ халқын
сауатсыз, ... етіп ... ... ... ... қыстаулар мен елді мекендер тарихы туралы еңбектерде жоғарыда
аталған кемшіліктер орын ... ... ... ... әрі ... ... ... қалды. Тек еліміз тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... еңбекте ғана біршама тарихи шындық айқындала,
ашыла түскен.
Біздіңше ХҮІ-ХІХ ғғ. Қазақстандағы қыстаулар мен елді ... ... ... тереңдетуді қажет ететін мәселелері
баршылық. ... ... ... мен елді ... ... әлі күнге
дейін арнайы зерттелмеген, өз зерттеушілерін күтіп отыр. ... мен ... ... ... әлі де ... ... ... қатарына
төмендегі мәселелер жатады деп ойлаймыз:
ХҮІ-ХІХ ғғ. Қазақстандағы қыстаулар мен елді мекендердің ... ... ... ... ғғ. Қазақстандағы қыстаулар мен елді мекендердің ... ... мен елді ... ... әр ... ... қыстаулар мен елді мекендердің көшпелілермен байланыс дәрежесі;
- қыстаулар мен елді мекендердің отырықшылар ... орны және ... ... ... ... ұсыныстарды ескере отырып және жаңа ... ... ... ... ... ... ... қамтитын
біртұтас, көлемді, кешенді тарихи зерттеу еңбегі ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихын тереңдете және кеңейте түсуге
мүмкіндік берер еді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... А.Х. Ерте ... ... ... ... ... 1959. 56-85 бб.
2. Маргулан А.Х. Из истории городов и строительного искусства древнего
Казахстана. А., 1950.
3. Жолдасбайұлы С. Жетісу тарихы. - А., 1996. 302 ... ... Ч. ... ... Т. 1. - А., 1961. – С. ... ... А. Описание киргиз-казачьих или киргиз кайсацких орд и степей.
Ч. 1, Спб., 1832. – С. ... ... К.А. ... ... в середине ХІҮ – начале ХҮІ
веков. А., 1977.
7. Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и
Семиречья. – А., 1985. – С. ... ... Н. ... көне ... – А., 1993. 212 ... ... К.А., ... Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки
Или. – А., 1963. – С. 77
10. Акишев К.А. Зимовки-поселения и жилища древних ... ... Каз ССР. Сер. Общ. ... 1969. № 1. ... Толыбеков С.Е. Кочевое общество казахов в ХҮП – ... ХХ ... ... – С. ... Востров В., Муканов М.С. Родоплеменной состав и расселение казахов.
– А., 1968. – ... ... Н.Е. ... ... казахов. – А., 1995.
14. Жолдасбаев С. Ежелгі және ортағасырлардағы Қазақстан. – ... ... ... ... ... Казахстана и Средней Азии. – А.,
1983.
- С. 230
16. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л. Древний ... – А., ... С. ... ... Т.В. ... ... ... склонов заилийского Алатау
в
ҮШ - ХШ вв. - А., 1994. – С. 135
18. Жолдасбаев С.Ж. Зимовки – поселения и ... ... ... кочевых племен Средней Азии и Казахстана. - А.,
1989.
- С. 180
19. ... С.А. От ... к ... - М., 1967. – С. ... ... М.М. ... ... - А., 1959. - 155 б.
21. Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж. Культура древних скотоводов и
металлургов Сары-Арки. А., 1992. – С. ... ... К.А., ... ... ... о ... ... ХІҮ-ХҮП вв. - А.,1977. – C. 197
23. Востров В.В., Захарова И.В. ... ... ... – А., 1968. ... Бартольд В.В., Очерк истории туркменского народа. – М.. 1968. –
С.187
25. ... Ә.Х., ...... ... – А., 1979. – С. 248
26. Греков Б.Д. Якубовский А.Ю. ... Орда и ее ... - ... ... ... Ә.Х. ... ... в центральном Казахстане.
-А., - С. 126-127, 194
28. Грязнов М.П. Памятники карасуского этапа в ... ... СА, ... – С. ... Агеева Е.И. Пацевич Г.И. Оңтүстік Қазақстандағы тұрақты елді мекендер
мен ... ... ... - 164 ... Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары.-А.,1995.75-92 б.
31. Елеуов М. Шу-Талас өңіріндегі ... мен елді ... ... 123 б.
-----------------------

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауылдың экологиялық жағдайы6 бет
Жоспарлау жобасы және оны дайындауға қажетті материалдар7 бет
Татар көкбегі3 бет
1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс қарсаңындағы елдің әлеуметтік-экономикалық жағдайы26 бет
1999 жылғы Қазақстандағы халық санағы бойынша елдің деморафиялық жағдайы4 бет
2015 жылға дейінгі елді дамытудың индустриалды-инновациялық Стратегиясын жүзеге асыру9 бет
Азық-түлік қауіпсіздігін және өнімдердің экспортын ұлғайтуды қамтамасыз ететін елдің бәсекеге қабілетті агроөнеркәсіптік кешендер63 бет
Ауылдық елді мекен аумағын жалпы ұйымдастыру9 бет
Ауылдық елді мекендерді жоспарлау композициясы8 бет
Ауылдың өрлеуі – елдің өрлеуінің ең маңызды құрамдас бөлігі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь