Аристотель Стагирит

І Кіріспе

ІІ Негізгі бөлім

Аристотельдің еңбектері
Аристотельдің саясаттану ғылымына қосқан үлесі
Аристотельдің философиялық көзқарастары
Аристотель Стагирит, грек философы, энциклопедиялық еңбектердің авторы, біздің дәуірімізге дейінгі 384 жылы Македонияның Стагира қаласында дүниеге келген. Оның әкесі белгілі дәрігер болатын. Ол он жеті жасқа келгенде Платонның Академиясында оқу үшін Афинаға жол тартып, алғашқыда оның шәкірті болған, кейін осында оқытушылық қызмет атқарған. Ол онда жиырма жасқа дейін болды да, Платон қайтыс болғаннан кейін ол жерден кетті. Аристотель өз әкесінен биологияға, практикалық ғылымға деген қызығушылықты мұра етіп алды да, Платонның әсерімен философияға деген ықыласын дамыта түсті. 347 – 334 жылдары ел аралап, кіші Азияда, т.б. елдерде болады. Біздің дәуірімізге дейінгі 324 жылы Аристотель Македонияға қайта оралып, кейінен тарихқа Ұлы Александр (Македонский) деген атпен кірген патшаның он үш жастағы ұлына дәріс оқытатын үй мұғалімі болып орналасты. Аристотель бозбала Александрды бірнеше жыл бойы оқытты. Біздің дәуірімізге дейін 335 жылы, яғни Александр таққа отырғаннан кейін Аристотель Афинаға қайта оралып Ликей (лицей) деп аталатын өзінің мектебін ашты. Бізге жеткен аңыздарға қарағанда Аристотель шәкірттерін серуеңдетіп жүріп дәріс беретін балған. Соған байланысты бұл мектеп гректің peripatetikos, яғни серуеңдей жүріп орындау мәніндегі сөзіне сәйкес «перипатетикалық мек¬теп» деп аталды. Ол өзінің кезекті он екі жылын Афинада өткізді. Бұл кезең Александрдың жорықты жылдарымен тұспа-тұс келеді. Александр өзінің ұстазынан кеңес сұраған жоқ, бірақ, ол оны зерттеу мақсаттарына жетерліктей мол ақшамен қамтамасыз етіп отырды. Бұл, бәлкім, мемлекеттің ғылыми зерттеулер үшін қаржы бөлген тарихтағы тұңғыш үлгі-өнеге болса керек.
Солай бола тұра Аристотельдің Александрмен одақ болуы қауіпсіз болды дей алмаймыз. Аристотель Александрдың диктаторлық үстемдігін принципті түрде қолдамай қойды. Сондай-ақ Александр Аристотельдің жиені сатқындық жасады деген күдікпен жазалап қана қоймай, дәл сондай айыпты Аристотельдің өзіне де тақпақ болды. Алайда, Аристотель демократиялық көзқарасты ұсынып Александрмен қарым-қатынасын үзе қойған жоқ. Содан болса керек, біздің дәуірімізге дейінгі 323 жылы Александр дүние салғаннан кейін, Афинаны Македонияға қарсы фракция бақылауға алғаннан соң, Аристотель сотқа тартылды. Сөйтіпа жетпіс алты жасында сергелдеңге түскен Сократтың тағдырын қайталады. Ол амалын тауып қаладан қашып шықты. Аристотель алпыс екі жасында, біздің дәуірімізге дейінгі 322 жылы қайтыс болды.
        
        Жоспар
І Кіріспе
ІІ Негізгі бөлім
Аристотельдің еңбектері
Аристотельдің саясаттану ғылымына қосқан үлесі
Аристотельдің ... ... ... грек ... ... ... біздің дәуірімізге дейінгі 384 жылы Македонияның Стагира қаласында
дүниеге келген. Оның әкесі белгілі ... ... Ол он жеті ... Платонның Академиясында оқу үшін Афинаға жол тартып, ... ... ... кейін осында оқытушылық қызмет атқарған. Ол онда
жиырма жасқа дейін болды да, ... ... ... ... ол ... ... өз әкесінен биологияға, практикалық ғылымға деген қызығушылықты
мұра етіп алды да, Платонның әсерімен философияға ... ... ... 347 – 334 ... ел аралап, кіші Азияда, т.б. елдерде болады.
Біздің дәуірімізге дейінгі 324 жылы ... ... ... ... ... Ұлы ... (Македонский) деген атпен кірген патшаның он
үш жастағы ұлына дәріс оқытатын үй ... ... ... ... ... ... жыл бойы оқытты. Біздің дәуірімізге дейін 335
жылы, яғни ... ... ... ... ... Афинаға қайта оралып
Ликей (лицей) деп аталатын өзінің мектебін ашты. Бізге ... ... ... шәкірттерін серуеңдетіп жүріп дәріс беретін балған.
Соған байланысты бұл мектеп гректің peripatetikos, яғни ... ... ... ... ... ... ... деп аталды. Ол
өзінің кезекті он екі ... ... ... Бұл ... ... жорықты
жылдарымен тұспа-тұс келеді. Александр өзінің ұстазынан кеңес сұраған жоқ,
бірақ, ол оны зерттеу мақсаттарына ... мол ... ... ... Бұл, ... мемлекеттің ғылыми зерттеулер үшін қаржы бөлген
тарихтағы тұңғыш үлгі-өнеге болса керек.
Солай бола тұра ... ... одақ ... қауіпсіз болды
дей алмаймыз. Аристотель Александрдың диктаторлық үстемдігін ... ... ... ... ... Аристотельдің жиені сатқындық
жасады деген күдікпен жазалап қана ... дәл ... ... ... де ... ... ... Аристотель демократиялық көзқарасты ұсынып
Александрмен қарым-қатынасын үзе қойған жоқ. Содан ... ... ... ... 323 жылы ... ... ... кейін, Афинаны
Македонияға қарсы фракция бақылауға ... соң, ... ... ... жетпіс алты жасында сергелдеңге түскен Сократтың тағдырын
қайталады. Ол амалын ... ... ... шықты. Аристотель алпыс екі
жасында, біздің дәуірімізге дейінгі 322 жылы қайтыс болды.
Негізгі ... ... ... ... ұшан-теңіз. Бізге оның 47 еңбегі
келіп жеткен, ал көне мәліметтер ол 170 ... ... деп ... оның ілім-білімінің, дүние-танымының кеңдігі таңдантады. Оның
ғылыми еңбектерін сол кездегі ... ... шын ... ... лайық. Аристотель астрономия, зоология, эмбриология, ... ... ... ... және ерте ... гректерге
белгілі барлык білім салалары бойынша калам тартты. Оның ғылыми еңбектері
өзінен бұрын жиналған білімдердің ... бола ... яғни оның бір ... көмекшілері жинаған ілім-білім ақпараттары да, бір бөлігі – өзі байқаған
құбылыстардың нәтижесі.
Әрбір ғылым саласына сарапшы болу үшін ... аса ... ... керек. Ал ондай кең дүниетаным ол заманда жоқтың қасы ... ... ... ... ... ... ... ол ешкімге ұқсамайтын
философ еді. Ол этика мен метафизика ... ... мен ... теология мен саясат хақында шешендік пен эстетика жайлы қалам
тартты. Ол білім, поэзия ... ... ... ... және ... ... оның ең ... жұмысы логика теориясы жөніндегі ... ... ... да ... ... осы ... негізін қалаушы деп ұққан жөн. Шынында да, оның акыл-ойының
логикалық қатпар-қатпар ... ... ... биікке көтерді. Оның
ұйымдастырушылық дарыны да айрықша болды. Арбау мен сиқырлық дегенге ... ... ... ... ғана ... тек соны ғана мойындады.
Әрине, ол да ... ... ... ... ... ойлар
ішінен ондай қателіктер тарыдай ғана болып көрінеді.
Сөз жоқ, батыс елдерінің ақыл-ойының дамуына Аристотельдің әсері аса
зор болды. Оның ... көне және орта ... ... ... ... француз, иврит, неміс және ағылшын тілдеріне аударылды. ... грек ... оның ... ... ... ... еңбектерімен қатар койып, мақтан тұтты. Оның ... ... ... ... ... ... ... бойы Еуропа ақыл-
ойына үстемдік етті. Араб ... ... ең ... ... ... мен ... ... синтез жасауға ұмтылыс жасады.
Орта ғасырдағы еврей ойшылдарының ... ... ... ... ... дәл ... синтез жасақтады. Солай бола ... ... ұлы ... ... Фома ... ... ... жиынтығы»
атты еңбегі айрықша көзге түседі. Аристотель идеяларының ... ... ... ... ... олардың бәрін тізіп шығудың
өзі мүмкін емес.
Аристотель данқының шарықтағаны соншалық, ... ... ... табынатын болды, ал оның еңбектері әрі қарай даму жолын көрсететін
шамшырақ емес, жұртты байлап қоятын қазыққа ... Не ... де ... оны ... ... өткізуді жан-тәнімен қалайтын Аристотель өз
еңбектеріне осыншалықты соқыр сеніммен табынуды, сөз жок, қаламас ... ... ... қарағанда Аристотельдің кейбір ілімі шектен тыс
кертартпа болып ... де ... ... ол ... ... ... келмейтін құбылыс ретінде қарастырып, ал әйелдердің қоғамдағы ... ... ... ... бұл екі идея да сол ... ... еткен
көзқарасқа қайшы келмейді). Солай бола тұра, оның көптеген идеялары бүгінгі
күнге де ... ... ете ... ... ... – төңкеріс пен
қылмыстың қайнар көзі» немесе «Адамзат баласын қалай басқаруды ... ең ... ... ... ... ... ... жүз жылдықтарда Аристотель ықпалы мен оның ... ... ... ... ... бола тұра оның ... соншалықты көлемді де кең, әрі ұзақ
уакытқа созылғанын шын жүрегіммен ... оның ... осы ... ... қоя ... барынша өкінемін
Әлемді ұршықша иірген құдырет күші деген, - ... ... ...... бірі киілген сегіз қабат тон. Тоғызьншы қабат – қозғаушы күш
тұратын жер ... ... ... ... бірақ шындық Платоннан артық деп сол
кезде, бала кезде Аристотельдің өзі айтқан дейді. Гераклмен ... ... ... ... болған Аристотель – кейін содан жазаға ... – яғни ... өз ... ... құдайға тең дегені үшін, солай
жаздырғаны үшін, ол түрмеге ... ... көзі ... ... ... ... шығармалары туралы ғылымда талас әлі тоқтаған жоқ. Неміс ғалымы В.
Иегер Аристотель шығармаларын ... ... ... ... ... ... ... кезеңде, яғни Платон дүниеден қайтқанға
дейін оның шәкірті, ізін қуушы бола тұрып ұстазына ... ... ... туралы іліміне сын айтады. Осы тұжырымды ... ... ... ... ... мұра» топтамасымен Аритотельдің төрт
томдық шығармаларын жарыққа шығарды. 1-томға ... екі ... ... және «Жан ... ... жағынан «Метафизика» дербес
он төрт кітаптан тұрады. Кеңес дәуірінде метафизиканы ... ... орын ... Философия тарихында метафизика – философияның бір
түрі әрі философиялық тәсіл. Аристотель метафизиканы ... ... те, ... ... ... деп те, жай ғана «ақыл ... деп ... ... ... қосқан үлесі
Аристотельдің саясаттану ғылымына қосқан үлесі де өте зор. ... ... ... ... ... «Поэтика» деген еңбектері
куә. Қазір метафизика онтология ... ... ... деп ... ... Платонның негізгі ілімі – идеялар туралы
тұжырымын сынға алады. Платон осы ... ... пен ... ... мәні мен ... рөлін анықтамақ болған. Бұл ... ... ... ... мәніне сүйенеді. Аристотель де дәл осы тақырыпты
өз философиясының негізгі ... етіп ... Оның ... В. ... көрсетуінше, мынадай төрт мәселеге қатысты: 1.
Платон «идеялар болмыстан тыс субстанция» дейді, ал Аристотель бұған қарсы.
2. Платон ... сезу ... ... ... ... ... да қарсы пікір білдірген. 3. Пла-тонның идеясына орай сезу арқылы
қабылданатын ... ... ... ... ... ... олардың
байланысын көрсеткен. 4. ... ... ... ... ... қабылданатын нәрселердің пайда болуы мен жойылуына түсінік ... ... ... ... және ... ... ... төрт бастауын атайды. Олар: материя, форма, козғалыс және оның
себебі, ... ... мәні мен ... және оның ... өзгеріс себебі қозғалыс деп танығанымен, бұл мәселенің мәнін
толық аша алмаған. Тек ... ... яғни ... тыс кұдіретті күш
бар деген түсінікте болған. Ол – кұдай. Сана – ... ... ... ... ... – «Жан ... Бұл – ... ғылымының бастауы
болған тұңғыш еңбек. Аристотельдің айтуынша, жан – тәннің өмір сүру себебі
жөне ... Оның жан ... ... ... ... күні ... ... құндылығьн жойған жоқ, 2-томға Аристотельдің «Ұғымдар, «Герменевтика»,
бірінші және екінші ... ... және ... ... ... ... ... білдіреді) терістеулер туралы» еңбектері енген.
Бұл еңбектерде ... жана ... ... ... ... ... 3-том
«Физика», «Аспан туралы», «Пайда болу және жойылу», «Метеорология» деген
еңбектерінен тұрады. Бұл еңбектер ... ... ... ... ... астрономия, химия, метеорология және геология ... ... ... ... ... этикасы», «Үлкен этика», «Саясат»,
«Поэтика» деген еңбектері енген. Алғашқы екі шығармада мораль мәселелері
қарастырылады. Никомах – ... не ... не ... ... ... ... ... Зерттеушілердің айтуына қа-рағанда, Никомах
(баласы) Аристотель дүниеден өткен соң, оның ... ... ... етеді.
Содан ол кітап «Никомахтың этикасы» деп ... ... ... ... ... ... жүйесінде көрнекті орын алған. Ол ғылымдарды
үлкен үш ... ... ... практикалық және шығармашылық ғылым.
Біріншісіне философия, ... және ... ... ... ... ал ... өнер, қолөнер және тұрмысқа тікелей қатысты ... ... ... байланысты әділеттілік пен әділетсіздік туралы
құнды пікірлер айтқан. Ол ... ... және ... ... ... ... «Саясат» деген еңбегінде мемлекет мәселелеріне тоқталған.
Платонның «Мемлекет» пен «Заңдарында» айтылған ... ... да ... ... ... утопиялық сарын жоқ. Ол мемлекеттік
кұрылымның алты түрін атап, оларды екі топқа ... ... ... ... ... үшеуін қате құрылым ретінде көрсетеді. Аристотельдің айтуынша,
дұрыс кұрылымдар: патшалық билік, аристократия, полития, теріс ... ... ... демократия. Патшалық билік бір адамның билігі
болғанымен халыктық ... ... ... ... да бір адамның билігі,
бірақ мұнда жеке адам мүддесі ғана есепке ... ...... ... ... де бұлар бүкіл кауым қамын ойлайтын ізгі жандар;
олигархия да – аз ... ... ... ол ел ... үшін ... ... ... мүддесі үшін кұрылған топ. Полития – көпшіліктің
басқаруы. Олар ел қамын ойлайтын ... ... ... ... ... азаматтар. Демократия да – көпшілік билігі, бірақ ол кедейлердің
ғана мүддесін ... ... ... ... ... Аристотель
«Саясатындағы» бұл айтылған ойлар бүгінгі күнге дейін мәнін ... ... ... – қазіргі заманғы өнертану мен әдебиеттануға негіз
болып қаланған ... ... ... ... ... ... ... әл-Кинди мен Әбу-л-Уәлид Мүхаммед ибн-Рушд, түрік ойшылы Әбу
Наср ал-Фараби, парсылық Әбу Әли ибн Сина ... ... рөл ... перипатетиктері» аталған бұл ойшылдар Аристотель шығармаларына терең
талдаулар жасады. Осы қызметі үшін ... ... ... ұстаз»
атанған. Қазақтың тарихи қиссаларыңда, дастандарында, ... ... ... жиі ... Абай қара ...... деп аса құрмет білдірген. Аристотель шығармаларын
Батыс Еуропаға ... ... ... Одан әрі де ... ... ... ... христиан ойшылы ретінде дәлелдеуге көп еңбек
еткен. Қазақ философиясындағы Аристотельтануда екі арна бар. Бірі – ... ... ... ...... ... дүниетанымы
тұрғысынан тану.
Аристотельдің философиясында алғашқы рет өткен дәуір көзқарасына терең
талдау берілді. Оның ... деп ... ... ... ... бірі болмысты жан-жақты анықтай отырып, өзіне дейінгі
ойшылдарға, әсіресе, Платонның философиясына сын ескертпелер айтылады.
Бұл жерде біз Аристотель мен ... ... ... атап
өткеніміз жөн. Иә, Аристотель Платонның шәкірті. Ұстазының көзі тірісінде
шәкірті оның шығармаларына сын ... ... өз ... ... ... ... ... ол өзінің философиялық жүйесін жасау процесінде Платонның
көзқарасына қарсы шықты. Аристотельге: «Сен неге көзінің тірісінде ... ... — деп айып ... ол: ... ... дос, ... ақиқат
одан да гөрі қымбаттырақ»,— деп жауап беріпті деген аңыз бар.
Әрине, аңыз аңыз ... қала ... ... ... ... Ол
Платонды біздің тілімізбен айтқанда «өлтіре сынап» ... жоқ. ... ... ... ... ... айтысын, қарсы пікірлерін алдына
жайып салып, онымен ой таластырып отыр.
Енді біздің ... ... ... ... ... айтқан біраз пікірлеріне қысқаша тоқталайық. Өйткені бұл пікірлердің
ішінде ... ... ғана ... ... ... ... жоқ, сонымен
бірге осы ойлар жаңа философияның іргетасын қалайтын ... ... ... ... өзіне дейінгі философтар сияқты болмыс мәселесіне
айрықша көңіл бөле келіп, оны ... ... біте ... ... осы ... пен білім негізін ашудағы үғымдардың қандай ... ... ... де ... ... ... ... сонау Сократ пен Платоннан бастап философияның негізгі ... ... ... ... ... ... де ... өзіне
тән ерекшеліктерін көрсетіп, олардың ... ... ... ... ... мен ... мәнін түсінуде айрықша құрал екендігін
атап көрсетті. ... ... ... ... ... мен ... өз
алдына дербес өмір сүреді деген ойдан аулақ. ... ... ... ... ... бізді айнала қоршаған дүниесіз өз
дербестігін жоғалтады. Сондықтан да ... ... ... ... заттар дүниесінің мәні деп қарап, оларды бір-біріне қарама-қарсы
қойса, Аристотель бұған ашықтан-ашық ... ... ... айтуынша,
мұндай жалғаң ойдың негізі тарихи жағынан алғанда өзінің қайнар бұлағын
сонау Гераклиттің ... ... ... ... ... заттар үнемі өзгеріп, қозғалып отырады деген қағиданы негізгі деп
есептеді ғой. Сондықтан да Аристотельдің ойынша ... ... ... ... осы ... сүйене отырып, үнемі өзгеріп, қозғалып
отыратын сезімдік заттар дүниесінде ешбір ақиқат жоқ деп есептеді.
Аристотельдің ойынша, Платон сияқты «идеяларды» өз ... ... ... оны сезімдік заттар дүниесінен бөліп алудың таным теориясына пайдасы
жоқ. Ал негізінде сезімдік заттар мен ... ... ... бір ... ... бұларды екіге бөліп: сезімдік заттар дүниесі мен
идеялар дүниесі деп атауы ешбір қисынға келмейді. Өйткені, Платонның ... ... өзі ... ... ... ... егіздің
сыңары сияқты емес пе? Олай болса Платон екіге бөліп отырған ... ... ... орнына алшақ кетіп, бізге ешқандай ... ... ... олар ... ... бола ... Платонның айтуынша,
«идеяларда» жалпылық бар. Мұндай жалпылылық жекелеген сезімдік заттарға ... ... ... ... беретін идеяларда ешбір мазмұнның болуы мүмкін
емес. Өйткені, сайып ... ... ... ... ... болмай
шықты ғой. Айталық, адамның «идеясының» адамның сезімдік ... ... ... ... жоқ.
Бұл жерде Аристотель өзінің болашақ философиялық жүйесінің негізгі
теориясын айқындап беріп отыр ғой. ... ... ... ... ... ... дүниесі) мен форманы (сезімнен тыс идеялар дүниесі)
бір-бірінен бөліп алып, оларды алшақтатып жіберді. ... ... ... екі ... бір-біріне қарама-қарсы қою арқылы болмыстың мәнін аша
алмайды.
Аристотельдің философиялық көзқарастары
Аристотельдің өзінің ұстазына бағыттаған екінші қарсылығында Платонның
идеялар ... жеке ... ... оның ... ... дүниесімен
арасындағы байланысты үзіп жібереді. Әрине, Платон олардың арасын қосуға
әрекет ... ... да ол ... заттар дүниесінің идеяларға біршама
«қатысы» бар деп ... Оның бұл ... ... ... ... ... Олар ... сандарға қатысы бар,
яғни соларға еліктейді деген болатын. Мұндай ой желісі ... ... ... ... ... бұл екі дүниенің арасындағы идеяларын талдай келе оның
логикалық ілімінің қайшылығын да ашты.
Платонның ... ... ... ... ... ... келмейді. Біріншіден, «идеялардың» арасындағы логикалық байланыс,
екіншіден, «идеялар» мен сезімдік заттар арасындағы ... ... ... ... ... жеке идея мен жалпы идеялардың арасындағы
қатынас арқылы көрініп, жалпы жекенің мәні деген қорытындыға тіреледі. Ал
идеялар мен ... ... ... ... ... да ... ... бөлек тұратыны көрінеді. Бірақ заттар дүниесі Платонның ойынша
«идеялар» дүниесінің бейнеленуі гана ғой. ... ... ... және оның
идеяларының екеуіне де ортақ, жалпы бірдеңе болуы керек. Яғни бір ... ... ... идеялар дүниесінен келіп, «үшінші адам»
шықты. Ол қалай? Ол ... ... ... ... жеке ... адам және ... бар адам». Одан соң осылар бағынатын тағы да бір
«идея» бар. ... бұл идея ... идея мен ... ... ... ... Олай болса ол «үшінші адам» деп ... ... ... ... Платонның идеялар туралы теориясы сезімдік заттар
дүниесін түсіндіріп бере ... оның ... ... да дәрмені
келмейді. Бұл идеялардың, заттардың шығу тегін, ... мен ... ... мен ... түсіндіріп, оның мәнін аша алмады. Өз алдына бөлек
тұрған идея заттардың қанда пайда ... не ... ... ... бере ... ... дүниесі арқылы жаратылыстану саласындағы себеп-салдарлы
байланысты аша алмай, Платонның философиясындағы қайшылықтардан шығудың
жолын іздеген Аристотель ғылыми ... жете ... ... ... ... ... ... Платонның философиясын сынға алуы И. И. ... ... «бір ... ... бір ... ... сынағанда бұдан материализм әрқашан ұтьш отырады» дегенге
келеді. В. И. Лениннің ... өте ... ... мұндай қағиданы тым асыра
дәріптеп жіберуге ... ... ... сынап, Аристотель шын
мәніндегі материалистік бағытқа қарай өтейін деп отырған жоқ. ... ... бір ... ... шешу ... ... белшесінен батып отырғанын көре білді. Енді өзі белгілі бір ... үшін осы ... ... ... ұмтылды. Өйткені Аристотель
өзінің жүйесін жасай ... ... ... айқындамаға (позицияға)
оралмаған болар еді. Ежелгі грек философиясының алыбы Аристотель үшін дәл
осы диалектикалық, танымдық, теориялық мәселерді ... ... жол ... ... Платонды сынағанда Аристотель көптеген мәселелердің бетін
ашып тастады емес пе? ... ... ... ... мына ... деп, тағы ... да себептерді айтып айыптау оңайырақ. Ал енді сол
мәселелерді шешуге бет алған сыншының өзі қайшылықтарға белшесінен ... шыға ... ... мүмкін.
Сөзіміз жалпылама, абстрактылы болмас үшін мынандай проблеманың
қойылуы мен ... ... ... ... біз ... ... шыға ... мазмұн мен форма, яғни материя мен форма мәселесін
көтерді, олардың ... ... ... ... Ал енді осы ... ... мен ... диалектикалық қатынасын талдай
отырып, Аристотельдің философиялык, жүйесіне көз жүгіртейік.
Аристотельдің анықтамасындағы «материя» ... ... ... ... Аристотельдің ойынша «субстрат» (латын тілінде
«негіз», «астар» ... ... ... Ол ... ... ... Сайып келгенде, бұл материя, субстрат тек қана мүмкіндік күйінде
қалады. ... ол ... ... ... ... ... бұл процесс
қалайша бір-біріне өтеді? Ең ... ... ... бір ... ие ... процесс мүмкіндіктің жүзеге асуы, оның шындыққа өтуі. Ендеше, форма
жоқтан бар болмайды, ... ... ... Өйткені, болмыс еместен ештеңе
де шықпайды. Ал, екіншіден, форма болмыстан да ... ... Егер ... ... ... онда жаңа нөрсенің бұрыннан да бар екендігі даусыз
болар еді. Аристотельдің формаға берген аньқтамасы жалпы Платонның ... ... ... ... ... ... қойғанда жаңа замандағы
К.Маркстің товарды, ... ... ... тағы да ... әрі ... ... деп ... ұқсас болып шықты. Шынында да, болмыстың
болмауы және шын мәніндегі ... осы ... ... ... ... ... ... Яғни Аристотельдің тілімен айтқанда форма әуелгі
кезде «мүмкіндіктегі» ... Ал ... ... ... ... ... шығады.
Бірақ, мәселе мынада. Болмыстың болмыс емеске немесе ... ... ... ... Оның қайнар көзі қайда ... ... ... ... ... әуел басында өзінің бойына мүмкіндікті
сақтайды екен. Өзінің ойын ... ... деп ... «Адам әуелгі
кезде сауатсыз еді, енді сауатты болды. Оның ... ... ... ... ... ... сауатты болғаны оның бойында
сауаттылыққа деген мүмкіндіктің (қабілеттің) бар болатындығынан».
Ендеше, ... ... ... екі жағдай бар. Бірі – онда
әлі «форма жоқ», ол кейін пайда болады. Екіншіден, онда болашақта «формаға»
айналатын ... бар. Бұл бір ... екі ... Бірі – ... ... екіншісі – оң анықтама.
Материя деген ұғым ... ... ... бір ... яғни ... бірдеңенің ішкі астары. Бұл шын мәніндегі таза
мүмкіндік қана деуге ... ... ... ... ... қана ... ол
іске асатын шындық.
Айталық, егер біз «мраморды» ... ол өз ... ... ... сезімдік зат. Оның осы күйінде физикалық, химиялық, биологиялық
ерекшеліктері меи қасиеттері бар. Оларды ... ... ... ... ... ... айтқанда «соңғы материя» болады.
Ал енді оның осы табиғи қасиеттерінен басқа ... оның іске ... ... ... оның ... жағдайы туады. Бұл мүмкіндікті
(ешқандай физикалық, химиялық, биологиялық қасиеттерімен шектелмейтін) еш
уақытта да, еш ... де ... ... ... болмайды. Ол тек оймен ғана
айқындалады. Осындай ... ... оны ... субстрат» деп
атайды. Ал Аристотель өзінің философиясында бұған ... ... деп ... ... үлкен бір философиялық мән жатыр. Тегі, осы ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Бірі өзінің
химиялық, физикалық, биологиялық ерекшелігімен дараланса, екіншісі басқа да
қасиеттерімен, басқа да сапалық ерекшеліктерімен ... ... ... ... ... ... ... формаға айналуын белгілеп
береді.
Аристотельдің бұл ойы бірін-бірі диалектикалық байланыст ұстап отырған
«материя» мен «форма», яғни ... пен ... ... өтуі,
олардың өзара тығыз байланыстылығы басқа бір процестен келіп шығады деген
ойға әкеп тіреп отыр. Сонда ол не ... ... ... ... іс-
әрекетіне байланысты шығар? Аристотель өзінің шығармасында ... ... ... сабақтас ұғымдар тізбегін көрсетіп берді: мрамор, мүсін,
мүсінші (шебер), сонда негізгі болатын адам ғой, оның ... де ... ... Біз осы ойды ... ... отырып, мына пікірге ойысамыз.
Айталық, мрамор-субстрат, материалды зат ... оның ... бәрі бар. Ал енді осы ... ... ... ... Одан ... қолы арқылы тамаша мүсін пайда болады. Сонда бұл ненің
нәтижесі? Әрине, Платон мен ... мұны күні ... ... ... ... байланысты дер еді. Өйткені, осы ... ... ... салтанатты сарай, әдемі ыдыстар, тағы басқа да әсем заттар пайда
болады ғой. Дегенмен, Аристотель өз ұстазы – ... ... ... ... ... айтып отыр емес пе? Сондықтан да осы заттарды, әсем
мүсіндер мен салтанатты ... ... ... идеялары ғана емес,
олардың қызметі деп есептейді.
Сонда жаңа заманда капитализм дәуірінде ғана дүниеге, ойлау ... ... ... ... идея ... ... грек ... басына ұялағаны тым ертерек емес пе? Мұнда таңданатын ... ... грек ... ... шыңы болған Аристотель өз
заманындағы саяси-әлеуметтік, экономикалық қатынастарға терең талдау ... ... құн ... зерттеуге дейін барды ғой. К. ... ... I ... бұл ... былай деген: «Ең алдымен Аристотель
товардың ақшалай формасы – құнның жай ... тек ... ... яғни бір ... құнының әйтеуір басқа бір товардан көрінуі ғана деп
мүлдем ... ... ол ... ... грек ... құн ұғымының болмауы
Аристотельдің қайшылықка тап ... ... де, ол әрі ... бұл ... ... Ал ... бір товар мен екінші товардың ... ... бір ... ... ғой. Ол адам ... емес ... ... ... ... ... шындыққа өту адамның
ңы.шеті-нің нәтижесі деп керсетсе, оның не артықшылығы бар?
Дегенмен, Аристотель товар құндарыныц формасында ... ... ... бар екенін аша алмаған шығар? Маркстің тілімен айтқанда
«Товар құндарының формасында еңбектің барлық ... ... және ... адам ... ... ... құн ... өзінен шығара
алмады, өйткені грек қоғамы құл еңбегіне негізделген еді, ... ... ... ... және ... ... ... теңсіздігі еді.
Еңбектің барлық түрлері тең және бірдей. Өйткені олар ... адам ... ... Құн ... бұл ... сыры адам теңдігінің ... ... ... орын алған кезде ғана ашылуы мүмкін. Ал мұның өзі
товар формасы еңбек өнімінің жалпы формасына ... ... ... ... ... адамдардың өзара қатынасы үстемдік етуші қоғамдық қатынас
болып табылатын кезде ғана мүмкін болады». Аристотельдің данышпандығы дәл
мынадан ... ... ... ... ол теңдік қатынасын ашады. Ол
өмір сүрген қоғамның тарихи өрісінің тарлығы бұл теңдік қатынасының ... ... ... оған ... болды.
Аристотельдің материя мен форманың арақатынасы, олардың диалектикалық
өзара байланысы ... ... ... жаңа ... көптеген
философтардың ой желісіне арқау болды емес пе? ... бұл ... ... ... ... ғана ... ... Бұл
жөнінде Қазақстан философтарының еңбектеріндө жан-жақты терең талдаулар
жасалды. Айталық, академик Ж.Әбділдиннің ... ... ... ... деген ой толғамдары аса зор идеяның негізін
қозғайды. Шынында да, материяның формаға ... ... ... ... асуы ... бір ... саяси-әлеуметтік жағдайларға
байланысты. Адамдардың практикалық, өндірістік қызметі ... ... ... ... ... қажетті аса бір құнды формаға
айналдырып, заттың ... бір ... ... жаратылыстық негізін
өзгертіп қана қоймай, оның бойындағы жасырын сырын да қоғамдық ... аша ... ... адамардың практикалық қызметінің ... ... ... ... ... жаңа бейнеге, формаға енеді. Мұндай
құдіретті ... ... ... тән ... ... ... ғана емес, оның басты себебі адамдардың қоғамдық,
шығармашылық ... ... ... ... ... ие болған форма
да өзінің белсенділігінің арқасында материяның қозғалысы мен ... жол ... ... ... ... мен форманың бірлігі ... ... ... ... ... дамуының
нәтижесінде ғана айрықша көрінеді. Сонымен материя мен форма өздерінің
мәнін тек қоғамдық, материалдық-практикалық ... ғана ... ... ... немесе форманы асыра дәріптеу не дөрекі материализмге, не
объективтік идеализмге алып келеді. Аристотельдің ... ... ... ол ... ... тар өрістілікті сынай отырып,
материя мен ... ... ... ... ... ... ... әсіресе, ежелгі грек мәдениетінің құлдырау кезеңінде мазмұн мен
форманы, материя мен ... ... ... ... ... ... ... пен қоғамның негізін аша алмаға болар еді.
Сондықтан да Аристотель ... ... тар ... ... жете ... ... барып аңғарды. Әриие, мұның оөі Аристотельді
материализмге ... ... ... ... пен ... шешуге әкеле алмады. Сондықтан да ... ол ... ... ауытқып, басқа жолға түсті. Өйткені Аристотель өзінің ұстазы –
Платонды ұғым мен ... ... ... үшін ... ... ... ... ашып, ғылымды жалпының үстемдігінен босатып алып
шықканымен, өзінің жүйесін жасауда қайтадан шешілмейтін ... ... да ... өз ... қалыптастыру процесінде осы бір-бірінен
алшақ кетіп, өзара жатсынған материя мен форманың ... ... ... ... ...... ... ал форма
белсенді, активті болып келеді. Сондықтан да ... ... ... ... байланысты ешбір қимыл мен іске қатыспайды. Ал ... тым ... Ол ... ... ... өзгертіп, оның басқа
формаға ... ... ... Олай ... егер ... және ... ... материяның ешбір маңызы жоқ болып шығады. Міне, осы
көзқарас Платонның ... яғни оның ... ... ... ... алып ... деуге болады. Яғни Платон жалпыны, идеяны асыра дәріптеп,
идеализмге бой ұрса, ... ... мен ... ... диалектиканы
ашып көрсетпеді. Сол диалектиканың негізінде ... ... ... ... ... да ... ... ролін, оның қызметін, іс-
қимылдағы белсенділігін асыра дәріптей ... ... ... қарай бет бұрды. Аристотель, шынында да, ... ... ... (теориясын тереңдете талдай отырьш, ондағы ілім мен
білімнің ... ... ... іс-әрекет екенін, жете түсіне
алмады. Оған Аристотельдің өзі емес, ол өмір ... ... ... ... ... болатын. Осы қайшылықтардың негізін
Аристотель ғылыми білімдердің жүйесін ... ... ... ... форманы асыра дәріптеуі қанша идеалистік болса да, таным
теориясындағы мәселені толық шеше ... да, ... үшін ... ... ... ... ... мәселелерімен көп айалысқан. Оның
осы ... ... ... ... ... ... «Топика», тағы басқа да еңбектері бар.
Аристотель таным теориясына Платонға қарағанда ... әрі ... ... Бұл ... ... гөрі тым ... әрі ... қойды. Ол Платонның мифке сүйенген таным теориясынан бас тартты.
Егер ... ... тек еске ... ... ... ... сырттан түскен сәулелер елес арқылы ... деп ... бұл ... ... мән ... ... бізге әлі толық
жетпеген «Философия туралы» деген трактатында адамдардың танымын үнемі ... ... ... өзгеше, сырттағы жарық ... ... ... осы бір ... ... ... ... жолына
қарай бастайды.
Аристотельдің таным теориясы ... «Рух ... ... ... көз ... ... Сырт ... болса да
өзара ұқсастық бар. Өйткені, Гегель Аристотельдің философиясынан көптеген
ой-пікірлерді ... ... ... ... ... ойынша өнерден
гносеологиялық немесе танымдық негізде емес, өзінің әлеуметтік белгісі
арқылы тым ... ... өзі ... ... ... астарын тануга
ұмтылғандығын айқын көрсетеді. Яғни сонау ежелгі грек философиясынаң биік
төрінде отырып, Аристотельдің ғылымның қоғамдық феномен ... жаңа ... ... ... ... ... келгенде, Аристотельдің таным теориясы сенсуализмнен (сенсуа –
латын тілінде «түйсік» деген сөз) басталып, рационализмге («рацио» – ... ... ... сөз) ... ... Аристотельдің таным теориясы мен логикасына қысқаша шолу ... оның адам ... ... де көбірек тоқталуымыз қажет. Өйткені ұлы
ойшылдың таным мен логикасы теориялық ілімге, ал оның ... ... ... ... ... қызметі арқылы іске асатын
практикалық философияның негізіне жатады.
Аристотель ... ... ... ең ... Сократ пен
Платонның көзқарастарын талдай келіп, олардың терең ойлы ... Оның ... ... ... ... мен саясаттың адам
қызметіне тікелей қатысы бар. Олар адам ойлары мен әрекетінің іске ... ... ... ... пен ... ... өз ... тығыз байланысты. Сонымен бірге өз бетімен, еркімен және еріксіз
іс-қимылдар адамның ішкі рухани дүниесіне тікелей ... – адам ... ... ... ... ... ... тыс жақсы адамның болуы мүмкін емес. Табиғат ... ... ... ... ғана ... Содан бара-бара ол
мүмкіндіктер шындыққа, шын ... ... адам ... ... біріне айналады.
Ізгіліктерді қабылдап алу екі негізгі процеске байланысты. Бірі – оқып
білім алу, ал ... ... ... ...... ... Тек ... ғана адамгершілік пен парасаттылықты
адамның бойына сіңіре алады. ... бұл ... ... ... ... ... өзі ... деген тамаша пікірді айтты.
Аристотельдің философиясы көптеген идеялары өз ... ... ... ... арасынан да қолдау тауып, шығармашылықпен
өркендетілді. Бұл жерде шығыстың орта ... ... ... ... «екінші Аристотель» атанған әл-Фарабидің еңбектерін атап өтсе де
жеткілікті. Оның ... ... ... ... ... ... ... басқа да еңбектері Аристотольдің көзқарастарын біршама ілгері дамыта
отырып, өз заманына сәйкес, жаңадан көптеген мәселелер көтерді.
Айталық, ... ... бола ... ... одан ... айрықша роль атқарғаи бірнеше идеяларды алып, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... идеялар мыналар:
біріншіден, дүниені мәңгілік, оның басы да, аяғы да жоқ, ол ... ... ... ... де ... дәлелдеу. Екіншіден, әрбір ... ... ... ... байланыстарын ашу. Яғни
Аристотельдің дүниенің ... төрт ... бар: ... ... және ... деген идеясын ілгері ... ... ... ... ... (потенциалды және әрекетші-зерде) әрі
қарай дамыта отырып, бара-бара адам ... ... ... ... қорытындыға келді.
Міне, осы Аристотельдің идеялары әл-Фарабидің философиясында жан-жақты
дами ... ... бір ... ... ... жағынан
диалектикалық ой-пікірлердің қалыптасуына жол ашты. ... ... ... пен ... ... ... ... идея ғана емес,
диалектикалық әдіске қарай жақындай түсті. Ал дүниедегі заттардың себеп-
салдарлы ... ашу ... ... ... ... ... болып есептелді. Әсіресе, Аристотельдің дүниенің даму
себептерінің ... бір ... ... туралы идеясын
дамытқан әл-Фараби Жаңа заманның материалистік, әрі ... жол ашты ... ... ... Аристотельдің зерде туралы
ілімін дамыта келіп, әл-Фараби Жаңа замандағы ... ... ... ... зерде туралы ойдың қоғамдық өмірмен ... ... ... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аль-фараби және педагогика3 бет
Аристотель11 бет
Аристотель туралы5 бет
Аристотельдің „саясат” еңбегіндегі саяси көқарастары8 бет
"Философия тарихы" пәнінен тест сүрақтары5 бет
Антик заманының философтары5 бет
Антик философиясы8 бет
Антикалық мәдениеттегі философия7 бет
Антикалық психология41 бет
Антикалық философия туралы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь