Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.7
І . тарау
1.1. Газет бетіндегі атаулардың зерттелу тарихы ... ... ... ... ... 8.25
1.2. Алғашқы қазақ газеттері туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26.29
1.3. Орыс ғалымдарының еңбектерінде газет бетіндегі атаулардың
зерттелу деңгейі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30.38
1.4. Түркітанушы ғалымдарының еңбектерінде газет бетіндегі
атаулардың зерттелу деңгейі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39.43
ІІ .тарау
2.1. Газет бетіндегі сөз тіркесті атаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ..44.45
2.1.1. Қиыса байланысқан сөз тіркесті атаулар ... ... ... ...46.47
2.1.2. Меңгеріле байланысқан сөз тіркесті атаулар ... ...47. 50
2.1.3. Қабыса байланысқан сөз тіркесті атаулар ... ... ... .51.55
2.1.4. Матаса байланысқан сөз тіркесті атаулар ... ... ... ..56.59
2.1.5. Түйдекті тіркесті атаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60.61
2.1.6. Жеке сөз атауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62.63
2.3. Есімді сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...64.65
3.2.1 Зат есімді ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...66.67
3.2.2 Сын есімді ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .67.69
2.3.3. Сан есімді ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70.71
2.3.4. Есімдік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...72.73
3.3. Етістікті сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .74.75
3.3.1. Жай сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76.77
3.3.2. Құрмалас сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...77.78
3.3.3. Айтылу мақсатындағы сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ..78.83
3.3.4. Газет бетіндегі атаулардың тыныс белгілері ... ... 84.86
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 87.90
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..90.94
Кіріспе

Түркологияда синтаксис мәселесі ХІХ ғасырдан бастап зерттелініп келеді. Оның негізін салушылар П. М. Мелиоранский, Ф. Е. Корш болса, М. Казем-Бек, О. Бетклинг, А. Н. Самойлович, И. И. Ашмарин, Н. Ф. Катанов сияқты ғалымдар осы салада күрделі зерттеулер жасады.
Одан кейін түркологияда Н. К. Дмитриев, В. А. Гордлевский, Н. А. Баскаков, В. М. Насилов сияқты ғалымдар түркі тектес тілдердің әрқайсысын зерттеу арқылы көзге түсті. Бұл ғалымдар орыс тілінің негізінде грамматикалық базасын жасады. Сөйтіп, бұл ғалымдар башқұр, татар, якут, шубаш, түрік (туркия), қырым татарлары, алтай тілдері, өзбек, қырғыз, түркімен, азербайжан т.б. тілдер грамматикасының негізін қалады. Қазақ тілінде біз орыс ғалымдарынан қазан төңкерісіне дейінгі П. М. Мелиоранскийді атай аламыз. Ал, жалпы қазақ тіл білімі өкілдерін, атап айтқанда, А. Байтұрсынов, Е. Омаров, Қ. Жұбанов сияқты ғалымдарымыз синтаксис саласында да көп еңбек етті. Соның ішінде А. Байтұрсыновтың орны ерекше. Өйткені, қазақ тілінің синтаксисі, оның ішінде сөйлем синтаксисі жөнінде А. Байтұрсынов жасаған жүйенің басқа түркі тілдеріне көп әсері болды.
Осы ғалымдардан кейін С. Аманжолов, Н. Сауранбаев, М. Балақаев, Т. Қордабаев, Х. Басымов, С. Жиенбаев сияқты ғалымдар синтаксистің әр саласында күрделі еңбектер берді. Осы ғалымдардың зерттеулерінің негізінде қазақ тіл синтаксисі тұтас қалыптасқан бір жүйеге түсті.
Жалпы қазақ тілінде немесе түркологияда болсын синтаксистің объектісі туралы онша талас болмағаны белгілі.
Егер, орыс тілінде синтаксистің объектісі:
 Словосочетание;
 Предложение;
 Словосочетание и предложение – сияқты түрлі көзқарас болып келсе, түркологияда негізінен тек сөйлем синтаксисі ғана әңгіме болып келді. Сондықтан түркі тіліндегі синтаксис авторлары тек сөйлем синтаксисін сөз етумен шектеледі.
1. Карашева Н.В. Грамматические особенности казахской публистики начала ХХ века (на материале журнала «Айқап»). Автореф. дисс. канд. филол. наук. А., 1959, – 15 с.
2. Ихсангалиева Г.К. Функционально-прагматический анализ заголовков: Автореф. дисс. канд. филол. наук. А., 2000.
3. Момынова Б. Қазақ газеттерінің лексикасы (жүйесі мен құрылымы. Филол. ғыл. док. дисс. А., 1999. – 237 б.
4. Райымбекова Ж.Б. Функция воздействия газетного текста // Қазіргі қазақ әдеби тілі: бүгіні және болашағы. Абай атындағы АлМУ-дің 70 ж. Арналған ғылыми-теориялық конференция материалдары. А., 1998. 115-120 бб.
5. Жақсыбаева Ф.З. Газет мәтіні прагматикасының функциясы. Филол. ғыл. канд. дисс. А., 2000, – 153 б.
6. Қожабекова Р.Т. Баспасөз бетіндегі тақырыптардың фразеологиялану ерекшелігі. Филол. ғыл. канд. дисс.А.,2002,–140 б.
7. Попов А.С. Синтаксическая структура современных газетных заглавий и ее развитие // Развитие синтаксиса современного русского языка. М., Наука, 1966, – 100 с.
8. Қазақ совет энциклопедиясы, 1972. 1- т. – 648 б.
9. Қайдар Ә. Т. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас. – Алматы: Рауан, 1993.
10. Ф. де Сосюр. Труды по язкознанию. – Москва, 1977.
11. Будаков Р. А. Проблемы в развития языка. – Москва, 1965.
12. Абашина В. Газетный заголовок и когнитивная обработка текста. (Сов. Газетные публикации) – Украина, 2001.
13. Жақсыбаева Ф. З. Қазіргі қазақ газет тіліндегі бағалауыш сөздер // Қазіргі қазақ әдеби тілі бүгінгі және болашағы Абай атындағы АлМу-дің 1970 жылдығына арналған ғылыми-теориялық конфнренцияның материалдары. Алматы, 1998.
14. Қазақ совет энцеклопедиясы. І том. – Алматы, 1964.
15. Ронгинский В. Н. О тенденциях в развитии структуры заголовков. Иследования по грамматике и лексикологии. – Калиниград, 1966.
16. Бойков Л. Ф. Семантика и праграматика заглавия художественного текста. – Москва, 1989.
17. Аблақов Ә., Исаев С, Ағманов Е. Қазақ тіліндегі сөз тіркестерінің дамуы мен лексикалану процессі. М- Алматы: Санат, 1997.
18. Әдебиеттану терминдер сөздігі. – Алматы, 1998.
19. Бахарев н. Е. Сртуктурно-функциональное развитие заголовков (на материале из газет-журналов за 1903-1907, 1935-1939, 1965 годов) Автореф. Канд.ф.н. – Алматы, 1971.
20. Газетные жанры. Заголовок. Редколегия: В. И. Власов, Б. Д. Дацюк, А.З. Окороков, Б. И. Стукалин, В. И. Чернышев. – М: изд. В политической литературы. 1971.
21. Жақсыбаева Ф. З. Газет мәтінен қабылдау пәрменділігін арттырулың тиімді құралы // Материалы посвещен. Памяти проф. М. М. Копыленко. – Алматы, 1999.
22. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілінің лексикасы. Док.дис. – Алматы, 1961.
23. Сыздықова Р. ХІХ ғасырдың соңғы ширегіндегі қазақ әдеби тілі. – Алматы, 1963.
24. Амандосов Т., Елеккенов Ш., Қожакеев Т., Ыдырысов Т. Газет жанрлары. – Алматы: Қазақ мемлекет, 1964.
25. Тіл мәдениеті және баспасөз. Редакция алқасы: І. Кеңесбаев, М. Балақаев т.б. – Алматы: Ғылым, 1972.
26. Вомперский В. П. К изучению синтаксической структуры газетного заголовка. // Искусство публицистики. – Алматы, 1966.
27. Костомаров В. Г. Из наблюдений над языком газеты: газетные заголовки. // Из опыта преподавания русского языка нерусским. – М: Мысль, - 1965.
28. Брагина А. А. От загадки к заголовку // Русская речь. - Москва, 1967.
29. Брагина А. А. Точки: две и... три // Русская речь. – Москва, 1969.
30. Бахарев Н. Е. Общие танденции и некоторые закономерности структурно-функционального развития газетных заголовков. // Русская и зарубежная языкознание. – Алматы, 1970, вып. 4.
31. Михайловская Н. Г. Заголовок-фразеологизм. // Русская речь. – Москва, 1970.
32. Бахарев Н. Е. Заголовку-однозначность. // Русская речь. – Москва, 1970.
33. Блисковский З. Д. Название всегда важно. – Москва, 1962.
34. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1962.
35. Сауранбаев Н. Қазақ тілі (пед. Училищелерге арналған) Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогикалық. 1995.
36. Жұбанов Қ. Қазақ тіліндегі жөніндегі зерттеулер. –Алматы, Ғылым, 1998.
37. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тіл синтаксисі. –Алматы, 1971.
38. Мелиоранский И. П. Краткая грамматика казах-киргизского языка. Часть 2, Синтаксис, М., 1897.
39. Жиенбаев С. Синтаксис мәселелері. – Алматы, 1941.
40. Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы: Білім, 2004.
41. Ағманов Е. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі. – Алматы: Рауан, 1992. – 240 бет
42. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. – Алматы: Мектеп. 1981.
43. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Мектеп, 1974.
44. Сайрамбаев Т.С. Қазіргі қазақ тіліндегі тіркесімділіктің кейбір мәселелері. Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 95бет
45. Сайрамбаев Т, Оңалбаева К. Есімдер синтаксисінің кейбір мәселелері. – Алматы, 2005. – 175 б
46. Әлиева М.Б. Басыңқы сыңардағы есімдіктің валенттілігі. Филол.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. –Алматы, 2000. – 23б
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Қайнар университеті
Қазақ тілі және әдебиеті кафедрасы
Магистрлік
диссертация жұмысы
Тақырыбы: ... ... ... ... ... жетекшісі: ... ... ... жазушы: ... ... ... Ө. ... ... жыл
Кафедра отырысында қорғауға жіберілді.
Кафедра меңгерушісі, ф.ғ.д. проф. ... ... 2009 ... тақырыбы: Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі
Жұмыстың көлемі:
Жұмыстың негізгі мақсаты: Газет атауларының қазақ тіл ... ... ... ... ... ... өзгерістерді
синтаксистік тұрғыдан қарастыру.
Жұмыстың құрылымы: ... ... ... екі ... ... пайдаланылған әдебиеттер мен қосымша әдебиеттер тізімінен
тұрады.
Жұмыстың мазмұны: ... ... ... ... соның ішінде газет бетіндегі атаулардың синтаксистік тұрғыдан
зерттелмей келе жатқан тақырып екеніне тоқталдық.
Жұмыс 2 ... ... ... газет бетіндегі атаулардың зерттелу тарихы, оның ішінде
алғашқы газеттер туралы және орыс ғалымдары мен ... ... ... ... ... ... ... тоқталдық.
ІІ тарауда газет бетіндегі сөз тіркесті атауларға, оның ... ... ... ... ... сөз тіркесті атаулар, түйдекті
тіркесті, салалас бірыңғай тіркесті, күрделі тіркесті атауларға, жеке сөз
атауы және есімді сөйлемдер мен ... ... ... ... ... ... І, ІІ ... айтылған негізгі мәселелер сараланып, ... ... ... сөз ... жайында ой қорытындыладық.
Жұмыстың мазмұнын сипттайтын тірек сөздер: сөз, сөз тіркесі,
сөйлем, синтаксис, ... ... ... ...... Газет бетіндегі атаулардың зерттелу тарихы....................8-25
1.2. ... ... ... Орыс ... ... ... ... атаулардың
зерттелу
деңгейі....................................................................
...........30-38
4. Түркітанушы ғалымдарының еңбектерінде газет бетіндегі
атаулардың ... ... ... ... сөз ... ... байланысқан сөз тіркесті атаулар...............46-47
2.1.2. Меңгеріле байланысқан сөз тіркесті атаулар.......47-
50
2.1.3. Қабыса ... сөз ... ... ... байланысқан сөз тіркесті атаулар..............56-59
2.1.5. ... ... Жеке ... ... ... ... ... ... Жай ... ... ... ... сөйлемдер..........................78-83
4. Газет бетіндегі атаулардың тыныс белгілері........84-86
Қорытынды...................................................................
.....................87-90
Пайдаланылған ... ... ... ... ХІХ ... ... ... келеді.
Оның негізін салушылар П. М. Мелиоранский, Ф. Е. Корш ... М. ... О. ... А. Н. Самойлович, И. И. ... Н. Ф. ... ... осы ... ... ... ... кейін түркологияда Н. К. Дмитриев, В. А. Гордлевский, Н. ... В. М. ... ... ... ... ... ... әрқайсысын
зерттеу арқылы көзге ... Бұл ... орыс ... негізінде
грамматикалық базасын жасады. Сөйтіп, бұл ... ... ... ... ... ... қырым татарлары, алтай тілдері, ... ... ... т.б. ... грамматикасының негізін қалады. Қазақ
тілінде біз орыс ғалымдарынан қазан ... ... П. ... атай аламыз. Ал, жалпы қазақ тіл ... ... ... А. ... Е. Омаров, Қ. ... ... ... саласында да көп еңбек етті. Соның ішінде
А. Байтұрсыновтың орны ... ... ... тілінің
синтаксисі, оның ішінде сөйлем синтаксисі жөнінде А. ... ... ... ... ... көп ... ... ғалымдардан кейін С. Аманжолов, Н. Сауранбаев, ... Т. ... Х. ... С. ... сияқты ғалымдар
синтаксистің әр саласында күрделі еңбектер ... Осы ... ... ... тіл синтаксисі тұтас қалыптасқан бір жүйеге
түсті.
Жалпы қазақ тілінде немесе ... ... ... ... онша ... ... белгілі.
Егер, орыс тілінде синтаксистің объектісі:
← Словосочетание;
← Предложение;
← Словосочетание и предложение – ... ... ... ... түркологияда негізінен тек
сөйлем синтаксисі ғана әңгіме болып келді.
Сондықтан түркі ... ... ... тек
сөйлем синтаксисін сөз етумен шектеледі.
Дегенмен, түркі, оның ... ... тіл ... синтаксисін сөз ете
отырса, сөз тіркесінің де мәселелерін ара-арасында айтып отырғаны айқын.
Өйткені, қай ... ... ... ... та, онда сөз ... ... ... ... ... сөз болып
отырады. Бірақ, сөз тіркесінің кейбір мәселелерін айтып отырғанымен, олар
сөз тіркесін ... бір ... ... беру ... ... ... оның ... басты себептері де болды.
Түркологтар немесе қазақ тілінің ... ... М. ... де ... ... терминін бергенімен,
(А. Байтұрсынов еңбегінде бұл мәселе берілмейді, ал ... ... ... ... сөз ... ... ... еңбегінде
синтаксистің объектісі ретінде сөйлем қаралады да, арасында сөз тіркесінің
мәселелерін де қосып жібереді. Бірақ, оны арнайы сөз ... ... ... ... ... тұрғысынан сөз етіп, оның ... ... ... ... Сонымен қазақ тіліндегі осы бағыт
келе-келе басқа түркі тілдеріне де әсер етті. Қазіргі кезде көптеген ... ... ... ... сөз тіркесі мен сөйлемдер беріліп
келеді.
Синтаксис – грамматиканың морфология ... ... ... бірі.
Өзара тығыз байланысты бұл екі саласының ... ... ... ... мәселелері болады; морфология ... ... ... ... ... ... ілім
ретінде мынандай негізгі екі салаға бөлінеді: 1. Сөз тіркесінің синтаксисі.
Онда ... ... ... қабілеттілігі, тіркесу тәсілдері мен
формалары, сөз ... ... ... ... ... 2.
Сөйлемнің синтаксисі. Онда сөйлемнің құрылу принциптері, ... ... ... қарастырылады.
Сөз тіркесі – сөйлем құраудың материалды негізі де, сөйлем – кісінің
ойын ... ... ... ... сөз тіркесін, сөйлемді, олардың
түрлерін, сөйлем мүшелерін және басқа ... ... ... ... грамматикалық тәсілдері ретінде, өзара байланысты ... ... ... ... сөйлемнің бөлшектері ретінде, ал
жалғауларды сөйлемдегі ... ... ... ...... категория ретінде тексереді. Олай болса, бұлар
бірінсіз-бірі, әрқайсысы өз ... өмір сүре ... ... ... ... ... даму ... болады. Қазақ тіл білімінің
бұғанасы бекіліп қалыптасқан қай ... ... та, ... ... даму
кезеңдері болады.
Қазақ тіл білімінде синтаксис саласының аясы соңғы 50 жылда, оның
ішінде ел егемендігінің 10 ... ірі ... жаңа ... ... Ал біздің алған бағытымыз – газет бетіндегі атаулардың
синтаксистік құрылымы жағынан ... ... ... ... ... ... ... атауларды сөз тіркесі, сөйлем түрлеріне
қарай бөліп саралаймыз.
Газет ... ... ... ... ... ... да, адам сана-сезімінің өзгерістерін де анықтауға болады. Ал бүгінгі
таңда қай ғылым саласында болмасын негізгі нысан адам мен оның ... ... ... ... зерттеу тақырыбымыздың өзектілігін қоғам
қажеттілігінің өзі айқындап тұр. ... ... ... арнайы
зерттеу нысаны болмауы да оның өзектілігін дәлелдей түседі.
Диплом жұмысының нысаны: Газет атауларының синтаксистік ... ... сөз ... ... байланысу формалары мен тәсілдері, газет
бетіндегі сөз тіркесті ... ...... ... мақсаты: Газет атауларының қазақ тіл ... орыс ... ... ... ... ... ... газет атауларындағы
тілдік өзгерістерді синтаксистік тұрғыдан қарастыру. Осы ... ... ... ... ... ... ... туралы қазақ, орыс тіл
білімдеріндегі зерттеу жұмыстарын ... ... ... сөз ... атауларға мысал
келтіру;
← Газет атауы – сөз ерекшеліктерін анықтау;
← Газет атауы – сөз тіркесі байланысу ... ... ... ... ...... құрылымын саралау;
Жұмыстың жаңалығы: Газет атауларын тілдік, соның ішінде синтаксистік
тұрғыдан зерделеуге арналған ғылыми ... жоқ. ... ... ... ... ... бірі. Жинақталған тілдік деректер бүгінгі қазақ
тіл біліміндегі соңғы ғылыми теориялар бойынша бір ... ... ... ... ... ... сипаттамалы, статистикалық
баяндау, талдау әдістері қолданылды.
Диплом жұмысының дерек көздері: Жұмыста синтаксис саласына қатысты
А.Байтұрсынов, ... ... Ғ. ... ... Р.Әміров, Т.Сайрамбаев т.б. ... ... тіл ... ... ... тұғыр болды.
Ал практикалық жағынан соңғы жылда жарық көріп тұрған, қалың оқырманға
танымал газеттер «Ана ... ... ... «Жас ... ... «Алматы ақшамы», т.б. беттерінен жинақталып алынған тілдік
материалдар пайдаланылды.
Жұмыстың құрылымы: ... ... ... екі негізгі тарау, қорытынды,
пайдаланылған әдебиеттер мен қосымша әдебиеттер тізімінен тұрады.
І – тарау
Газет бетіндегі атаулардың (тақырыптардың)
зерттелу тарихы
Қазақтың ... ... ... 1870 жылы Ташкент қаласында
алғаш рет жарық көрген «Түркістан ... ... мен 1888 жылы ... ... ... «Дала уәләяты газетінен» басталады. Қазақ тіл
біліміндегі ғылыми ... ... ... ... ... даму барысы,
олардың тілдік ерекшеліктері әр ... ... ... ... ... ... тілі ... бірінші болып қарастырған Н.
Қарашева [1]. Н. ... ... ... ... грамматикалық
ерекшеліктерін зерттеді.
Қазақ тіл білімінде газет тілі ... ... Бұл ... ... ... тілінің ерекшеліктері тілші ғалымдардың ... ... келе ... көрсетеді. Жалпы қазақ әдеби тілінің даму тарихы,
функционалдық стиль, ... ... т.б. ... жөнінде ғылыми
еңбек жазған тілші ғалымдар ... ... ... ... ... Ө.Айтбайұлы,
Б.Қалиұлы, Ә.Болғанбайұлы, ... ... ... т.б. зерттеген тақырыптары шеңберінде баспасөз тілінің ерекшеліктеріне
де тоқталып өткен.
Ғалым С. Исаев еңбектерінің қазақ ... ... ... ісінде алар
орны ерекше. ... ... ... ХХ ... 20 жылдарындағы
баспасөз тілі грамматикалық тұрғыдан зерттеліп, жанрлық-стилистикалық
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... Б. Әбілқасымовтың
кандидаттық диссертациясы болып табылады. Ғалым ... ... ... жүйесін, лексикасын, грамматикалық ерекшеліктерін зерттеген.
Сондай-ақ тілші ғалымның газет тілін зерттеуді ... ... «ХІХ ... 2-жартысындағы қазақ әдеби тілі» атты еңбегі
жарық көрді.
О. Бүркітовтың ... ... ... ... ... ... диссертациясы публицистикалық стильдің өзіндік белгілерін,
атқаратын ... ... ... ... ... ... ... құрылысын, мәтін құру ерекшеліктеріне сәйкес
зерттеуге арналған.
Қазақ баспасөз тілінің ерекшеліктерін ... ... үлес ... бірі – Б. ... ... диссертациясын газет тіліне
арнаған ғалымдардың бұл ... ... ... ... ... көрген қазақ газет тілінің лексикасын зерттеуге арналған еңбектері
дәлел. Б. ... ... ... ... ... зерттеуге арналған.
Орыс ғалымы Г. О. Винокур: «Бізде әдеби тұрғыдан алғанда газет
әлеуметтік ... ... ... ... Газеттің саяси рөлі әркімге
түсінікті болып, факті мен идеяларды ... ... көзі ... ... ... ... ... әдеби тілдің байлығы екендігі
мәселесін әлі ешкім көтермеген» деген пікір айтады. Орыс тіл ... ... ... ... жазылған алғашқы еңбектердің бірі – осы
ғалымның «Культура языка» кітабы. Оның газет тілі жайында ... ... орыс тіл ... ... ... арқау болғандығына
байланысты. В. Г. Костоморов, Г. Я. Солганин т.б. ... ... ... Винокурдың идеясын одан әрі жалғастыра зерттеген.
Орыс тіл ... ... ... ... ... ... ... бір тақырып төңірегінде жоғарыдағыдай пікірталастың жүйелілігін
аңғаруға болады. ... ... ... ... ... ... А.
А. Стриженко, Л. Г. Кайданың еңбектерін ерекше атауға болады.
Газет тілінің ерекшеліктерін зерттеуге арналған А. М. Танабаева, ... Б. ... ...... ... ... ... жай-күйін ашатын ғылыми еңбектер. А. М. ... ... ... ... ... ... қолданудың
мәселелерін қарастырған. Е. ... ... ... ... Б. ... ... шығатын газеттер тіліндегі жаңалықтарды, газет тілінің
қолданылу ерекшеліктерін анықтауға арналған.
Соңғы ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарының тілін коммуникативтік мақсат
тұрғысынан ... ... ... ... ... ... Г. К.
Ихсангалиеваның, Б. Ж. ... Н. А. ... т.б. ... ... болады.
Қазақ тіл білімінде кейінгі жылдары адам факторына ерекше көңіл ... ... ... ... ... ... ... ұштастыра зерттеуге бағыт алуда. Тілдің
қоғамдағы негізгі функциясы коммуникативтік функция іс жүзіне ... ... ... ... ... ... ... осы
бағыттағы жұмыстарда көрініс тапқан.
Қазақ тіл білімінде қазіргі қоғамымыздағы өзгерістерге сай ... ... ... ... рөлі арта ... ... қазақ
газеттерінің тілін де әлеуметтік лингвистика, ... ... ... ... ... қажет ететін
тақырыптар көп. Орыс тіл білімінде ... ... ... ... ... ал ... тіл ... Ф. З. Жақсыбаеваның «Газет
мәтінінің прагматикалық функциясы» деген ... ... ... ... газет бетіндегі атаулардың прагматикасына тоқталған ... Ф. З. ... ... сөзін тақырып, тақырыпат деген
терминдермен берген. Ал біз ... деп алып ... З. ... ... ... ... ... зерттеу
барысында соңғы жылдардағы қазақ ... тән ... ... ... ... ... Олар ... бетіндегі атаулар тілдік
қорды байытуға септігін тигізетін бұқаралық ақпарат құралдарының құрамдас
бөлігі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін, қоғамдық сана мен болмыстағы
өзгерістерді ... ... ... және ... ... ... бетіндегі атаулардың прагматикалық
қызметі бойынша зерттеу жұмысын жазған зерттеуші Г. К. ... ... ... ... уровень развития лингвистической науки позволят
изучить один из наиболее действенных структурных элементов ... СМИ ...... ... их роли с ... теорий коммуникации.
Заголовки представляет собой особое языковое явление и ... ... ... ... ... тіл ... газет бетіндегі атаулар И. С. Стам, И. С.
Фоменко, А. Э. Лазарева, Л. А. ... Д. И. ... т.б. ... жұмыстарында қарастырылады.
Қазақ тіл блімінде Р. Қожабекова, Ә. Әміров, Ф. Жақсыбаевалардың
еңбектерін атауға болады. Осы ... ... Р. ... ... ... арнайы зерттеген, нақты айтсақ, газет бетіндегі
тақырыптардың фразеологиялану ерекшеліктерін қарастырған.
Б.Момынова: ... ... ... ... ... ... ... бірге мәтіндегі айтылатын ой мен жеткізілетін ... ... әрі осы баға ... ... ... мәтінді қабылдау
функциясы іске асады» [3] дейді.
Газеттің тілі мен ... ... ... Ж. Б. ... ... ... ... елтану мақсатында, мәдениеттанулық тұрғыдан
талдауда өзекті [4] екендігін атап ... ... ... ... ... түсетін
микрокомпоненттердің бірі – мәтіннің тақырыбы, айдары, аты.
Мәтіннің айдары – тек ... ... ... ... Ол ... ... ... мәтіннің бір элементі. «Мәтін
айдары қызметінің ... ...... ... ... және ... ... болып табылады» [5].
Оқырманға әр уақытта жаңа да тың тақырыптар қажет. ... ... ... ... ... ортаңғы, соңғы құрылымымен
қатар мәтін құрылысының белгілі бір ... ... ... ... кеңістіктегі мәтіннің көркемдік құрылысы болып табылады. Тақырыптың
осы екіұдай ... оның ... ... ... ... мәтінмен «тақырып – мәтін ... ... ... ... әр ... ... тақырып және мәтін мазмұны, тақырып пен
мәтін көркемдік құрылысының (басталуы, аяқталуы), тақырып пен ... ... ... қарастырудың маңызы зор. Тақырып та, мәтін де бір-
біріне жалғас ұғымдар [6].
Әлеуметтік құбылыс ретіндегі газеттің ерекшелігі оның тілінің ... ... ... ... ... болып жатқан ... ... аса ... ... тілінен, оның лексикасы мен синтаксисімен
ой бөлісу қабілеттілігіне де өз әсерін ... ... ... пен ... мен деректер нақты көрінеді. Ол фактіні жеткізуші тілдік қолданыспен
тілдік құрылымдар – сол уақыттағы тілдік ... ... ... лингвистикалық факторлар. Атаулар – газеттің ішкі құрылымынан
хабардар ететін, оны танытатын ... ... ...... ... ... ... зор, үлкен, әрқилы қауымға арналады. ... ... ... ... ...... ... негізгі және ең басты
қасиеттерінің бірі.
Қоғамдағы әлеуметтік саяси, экономикалық, ... т.б. ... ... жаңалықтар мен рухани жетістіктер міндетті түрде газет
тақырыптарына арқау болады.
А. С. Попов газет ... үш ... ... ... ... «Кез ... газет тақырыбына үш функция тән, олардың әрқайсысы
тақырыпқа ... әсер ... Ең ... ... ... Осы үш ... ... де газет тақырыбына әсер ету
мүмкіндіктері әр ... ... ... ... әсер ете алуы ... ... ... болуына байланысты. Белгілі бір салаға маманданған тілші болмаса,
басылымдар кез келген оқырманды бей-жай қалдырмайды. ... ...... ... беретін ақпараттар ағыны. Қазір газет
ұжымының алдында тұрған басты мақсат пен ...... ... ... ... шындық тұрғысынан жазу.
Кейде газет стилі, әкімшілік стилі, ... ... ... ... тағы сондай көптеген стиль түрлеріне көңіл бөлініп жүр,
бірақ бұлай бөлудің өзі ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі болады.
Бірақ жарнама хабарландыруларының тілі ... ... тілі ... ... ... ол әр уақытта жеке тілдік стиль
құрай алмайды, олар өз бетімен жеке ... ... бола ... ... ... мазмұнымен ара қатынасы мәтінді қабылдау ерекшелігін
ескеріп барып ... ... ...... ... ... ... көзі болса, мерзімді ... ... ...... үлкен мәнге ие. Осы пікір ... ... Н. Г. ... – не ... ... ... а сообщение ценной среди всего
многообразия фактов новости, которое целеобразно и в ... ... в ... ... ... ... ... факт... Душой
информации является новость... сфера интересов информации безпредельно», -
деп ... ... ... ... ... да зор. ... ... идеялық-саяси өзгерістерге толы. Қазіргі мерзімді басылымдар
қоғам дамуының нәтижесінде ғылым мен ... ... мен ... ... ... жаңа сөздерді ғана пайдаланып қоймай, ... төл сөз ... ... ... ... ... совет
энциклопедиясында «баспасөз - өмір айнасы, қоғамдық пікірдің жаршысы, саяси
күрестің құралы» деп ... ... [8]. ... мен ... ... ... шақта, компьютер байланысы әлемнің түкпір-түкпірімен көзді ашып-
жұмғанша хабардар етеді.
Баспасөз - қай ... ... да, қай ... де қоғамға қызмет ететін
өзіндік рөлі бар ... ... Ал ... ... ақпарат жүйесінде,
ең алдымен, баспасөздің жеделдігі, нақтылығы, мазмұндығы, ... ... ... ... ... жатқан әр алуан, ірілі-ұсақты оқиғалар туралы дер
кезінде оқырмандарына мәлімет жеткізу міндетін атқаратын мерзімді ... өте келе баға ... ... ... ... ... Халыққа болған
оқиға туралы жедел ақпарат таратқан мерзімді басылым, сол оқиға туралы өз
бойына қажетті мағлұматтар да ... ... ... өте келе өзі де ... көзі ... ғылымдарға қызмет етіп, оқиғалардың кейбір қырларын
ашуға көмектеседі.
Газет не журнал ... бір ... ... өз ... ... олар қоғам өмірінің өткені жазылған өзіндік ... ... ... ... ... тұрған газеттер өткеннің белгілі
бір кезеңдегі үздіксіз даму тарихын ... ... ... ... ... ... ... жағынан әр алуан болып келеді. Онда
ақпараттық мәліметтермен қатар өзінің мазмұны ... әр ... ... жеке ... ... ... күнделіктер, естеліктер т.б., ресми
құжаттар, статистикалық мәліметтер, көркем шығармалар т.б. ... ... ... ... ... күрделілігі оның басты
деректік ерекшелігі болып табылады. Баспасөз мәліметтерінің ... да, ... ... да әр ... ... келуі, олардан ұлт өміріне
қатысты жан-жақты мәлімет алуға мүмкіндік береді.
Тілдегі ... ... ... дәрежеде басқа құбылыстармен тығыз
байланысты. Тілдік құбылыстар арасындағы байланыстар мен ... ... ... ... ... өзгереді. Тілдің тарихын, тілдік
құбылыстардың туып, қалыптасу тарихын зерттегенде оның қалыптасу негізінде,
басқа құбылыстармен қандай ... ... ... ... ... ұлт
өзіндік табиғи болмыс–бітімін, мінез-құлқы мен рухани құнды асыл қазынасын
ғасырдан-ғасырға ... ... аса ... ... – тіл ... ... да ұлттық тіліміздің болашағы мен оны ... ... ... ең басты, назардан таса етпейтін мәселесі. ... ... ... ... ... бір құрамы. Олай болатын
себебі: кез ... ... ... ... ... ... көрініс
табады.
Тіл – қоғамдық құбылыс болғандықтан дамып, өзгеріп, белгілі ... ... ... Қай кезеңнің болмасын баспасөз материалының тілін
өзгертпесек те, сол ... ... ... пікір айтуымыз қажет. Өйткені,
баспасөз тілі де, сол заман ағысына қарай өзгеріп отырады. Тіл – ... ... ... әр ... әр ... өміріндегі болып жатқан
барлық өзгерістер мен құбылыстар, жаңалықтар сол ... өз ... ... ... осы ... мен ... көріністерді баспасөз
бетінен көруге болады.
Ал қоғам өзгерісімен бірге кірген жаңа сөздер мен жаңа ұғымдарды
қазір ... ... болу ... ... Енген жаңалықтар халық ұғымына толық
ізін қалдырып, айқын бейнесін көрсетіп ... ... кете ... Осы
жағдайларда да, ұғымға қойылған ат кездейсоқ ... ... ... бір ұғым ... ... де ... жүреді. Терминдік лексиканы
қалыптастыруда сол дәуір баспасөзінің орны ерекше. ... ... ... ... алдымен баспасөз, радио арқылы келеді. Мерзімді баспасөз
сол қоғамдағы ... ... ... ... – қарарларды өз беттерімен
жариялап тұратын ақпарттар ағыны.
Осы мәселе тұрғысында Б. Қ. ... ... ... ... ... ақпарат құралдары оқылатын (визуалды) мерзімді
басылымдар, тыңдалатын (аудиалды-радио), әрі тыңдауға, әрі ... ... ... ... болып үш түрге бөлінеді. Бұлардың
коммуникативті құрылымдарындағы айырмашылықтары болмаса, ... ... ... [3, ... ... ... мамандық иелері әр түрлі мақсаттармен, әр
түрлі қырынан зерттеуі мүмкін. Егер, журналистерді нақтылы басылымның әдеби-
публицистикалық ... ... ... бере білу ... ... ... оның деректік маңызы мен ерекшеліктерін көрсету
үшін, жалпы тарих ... ... ... ... ... ... ал тілшіні газет бетіндегі атаулардың синтаксистік, лексикалық
т.б. жақтары қызықтырады. Тіл туралы белгілі ғалым Ә. Т. ... ... ... бойы ... деп ... қауымның әр алуан өмір-тіршілігіне
сай қажетін өтеп, іштей дамып, өз арнасында толығып, небір сұңғыла ... ... ... өнерімен ширап, шыныққан бай әрі бейнелі де
көркем, ... ... ... ... баршаға аян [9, 8] деген
тұжырымы бар.
Номинатив бірліктен ... Ф. де ... ... ... сигнификаттан
газет атауларының басты айырмасы: «белгілі бір заттың ... ... жоқ ... ... ... мақаладан туындайтын оймен, оның
мазмұнымен тікелей байланысты, өзге деңгейдегі атау болуында». [10, ... ... ... өзгерістер, белгілі бір тілдік құбылыстың өшіп, екінші
біреуінің туып, жандана бастауы ешбір себепсіз ... Әр ... ... ... өсетіні, өнетіні, жоғалып жаңадан қайта туатыны
бар. Белгілі кезеңдегі жаңалық, өзгерістер жалпы тілдің ... ... ... тілдің ішкі заңдылықтарының негізінде туып отырады.
Тілдің белгілі бір кезеңдегі тармағын зерттегеннің өзінде де, ол ... даму ... ... сол дамудың желісінде қаралады. Зерттеуші
Р.А.Будаговтың пікірінше «тілдің дамуы оның ... ... ғана ... сәтінен де байқалады, ... ... ... оның ... ... ... қазіргі дәрежесіне жетуі тарихи дамуынан танылады»
[11, 17] ... ... ... ... мәдени т.б. өзгерістер, халық
өміріндегі жаңалықтар мен жетістіктер міндетті түрде ... ... ... ... А. ... ... атауларына берген анықтамасында: «Анализ
газетных текстов во временном развертке и в определенном среде показал, что
языковая ... ... да ... При этом Т. А. Ван ... «... ... ... в ... ... ... ... однако комментариев поэтому поводу не ... Из ... ... что ... ... ... ... тексту название – заголовок,
должен самостоятельно решать, немалотрудную ... ... ... ... руководствуясь стремлением, с одной стороны, избежать
устоновившихся стереотипов, а с другой придать публикации ... на ... ... ... ... ей название». [12, 471-473]
Газет атауларын зерттеуші жас маман Г. К. Исхангалиева ...... ... ... атты ... ... атауларына талдау жасай келіп, олардың негізгі:
«номинативтік, ақпараттық (информативтік), прагматикакалық және ... ... ... ... ... ... қосалқы қызмет
атқарады» - дейді [2, 12]. Баспасөздегі ақпарат беретін газет атауларының
бірінші типі оқырманға ... ... ... ... ... түсіндіріп,
қауіпті жағдайларға ұшырмай, сәтсіздіктерден шығудың жолын табуға көмектесе
аларлықтай болуы тиіс. Сонымен қатар оқырмандарға бұрын-соңды ол ... ... жаңа ... ... қажет. Газет атауының оқырманға
әсер ете алуы материалдардың қызықты әр алуан болуына байланысты. ... ... ... ... ... ... ... оқырманды
бейжай қалдырмайды. Газет атаулары өмірдің - ... ... ... ... қазіргі газет ұжымының алдында басты мақсат пен ... ... ... жаңа ... қарап, шындық тұрғысынан жазу.
Мерзімді баспасөз қоғам өміріне, ... ... ... ... ... қоғамдық пікір тудыруды мақсат етеді. Тілші
белгілі бір ... ... ... ... ... өз бағасын береді. Осы
мақсаттарға сәйкес берілген мақалаларда қолданылатын сөздің ерекшеліктері,
газет ... тіл ... ... ... айқындалады.
Мерзімді баспасөз әлеуметтік өмірде болып жатқан ... ... да ... пікір тудырып отырады. Баспасөз тілінің ерекшеліктері
қоғамдағы сан-алуан жағдайаттарды, өтпелі кезеңдерді суреттеуде ... ... ... әр ... жаңа да тың, ... ... қажет. Ақпарат
жаңалықтары оқырманға ауадай керек. Басталуымен, ортаңғы, соңғы құрылымымен
қатар мәнін құрылысының белгілі бір жоспары кеңестік ... ... ... ... көркемдік құрылысы болып табылады. Газет
атауының осы екі ұдай ... оның ... ... ерекшеліктерін
анықтайды. Газет атауы мәтінмен «атау-мәтін» біртұтас жүйесін құрайды. Осы
арақатынастың әр ... ... атау және ... ... атау ... тілдік құрылымы жайттарын қарастырудың мәні зор. ... ... ... де ... ... ... ... мол байлығына сүйенетін ұлттық мерзімді баспасөз – газет
бетіндегі атаулардың жанданып, даму қайнарларының бірі ... ... ... ... ... мол болуы – газет бетіндегі ең
басты қажеттіліктердің бірі, - дейді зерттеуші Ф.З.Жақсыбаева.[13,87-88].
Баспасөз бетіндегі ... ... ... түрде пайдаланып, тілдік қорды
байытуға септігін тигізетін бұқаралық ақпарат құралдарының құрамдас бөлігі
болып ... ... ... мазмұнын ашатын, автордың өзіндік
көзқарасын танытуға мүмкіндік беретін, қоғамдық сана мен ... ... ... ... ... ... мақсаттар үшін сөйлем
мүшелерінің қалыпты орны өзгеріп, инверсия арқылы ... бір ... ... ... Ал ... ... ... сөйлем
мүшелерінің орнын газет-журнал тілінде қалай болса солай беруге болмайды.
Ондай ... ... ... ... мағынасы қиындап, негізгі ой
күрделеніп, ... ... ... Бұл ерекшеліктер ой ... ойды ... ... түйіндердің өзгешіліктерінде ғана,
көркемдік ... ... ... емес, соған лайық ойдың ... ... да, бір ... ... ... ... жекелеген грамматкиалық
формалар мен лексикалардың белгілі бір ... ... өте ... ... ... тілдің де өз ерекшеліктері бар. Ақпарат саласында
мерзімді ... ... ... әрқашанда зор. Баспасөз барлық
уақытта идеялық саяси өзгерістер алаңы. Қазақ халқының ... ... ... ... қазақтың ұлттық жазба әдеби тілі жаңа сатыға
көтеріліп, сала жағынан да, ... сан ... да өсіп ... Қоғам
дамуының нәтижесінде ғылым мен техника, экономика мен мәдениеттің ... ... жаңа ... ғана пайдаланып қоймай, қазақ халқының
төл сөз байлығын қазіргі мерзімді басылымдар ... ... ... - өмір ... қоғамдық пікірдің жаршысы, саяси күрестің құралы»
деп Қазақ совет энциклопедиясында анықтама береді [14, 187].
Бүгінгі баспасөз аралық қызу ... ... өз ... алмаудың бірден-бір кілті – газет материалының қызғылықты әрі
түсінікті болуы. ... пен ... ... ... ... ... қаптаған заманда қалыптасқан әлеуметтік құбылыс ретінде газет
тілі де өзіндік ерекшеліктерге ие ... ... - өмір ... терең қарастырсақ, өмірдің уақытқа тәуелділігін ескере отырып,
тіпті ... ай, ... ... ... күнделікті баспасөздің арқауы
болуда. Егер бұрынырақта оқырмандар әдеттегі – күнделікті тұрмыстық, жеңіл
хабарламалар тапшылығын сезіне ... ... ... ... ... ... ... болса, ал бүгінде мұндай басылымдар ұшан-
теңіз.
Газет оқырманы – мінезі әрқилы, мамандығы әртүрлі, әлеуметтік жағдай да
бөлек адамдар аудиториясы. Ал ... ... ... құралы ретінде, осы
аудиторияға мейлінше аз сөзбен, түсінікті ... сан қилы ... ... Аз ... жеткізуге тырысатын газет тілінің ерекшелігі де осы
қағидаға негізделеді.
Бұдан біз қамтылған ойдың ... ... есе ...... ... не сөйлем күйіндегі көрінісінен аңғарамыз. Ғылыми немесе
көркем әдебиет мәтіндерімен ... ... ... оқуға жеңіл екені
белгілі. Газет бетіндегі мақаланың ... ... ...... ... мәтін композициясының дұрыстығы, тақырыптардың
сәтті ... ... ойды ... ... әрлеуі сияқты түрлі тәсілдері де
ықпал етіп, газет өнімінің сұранысын ... ... Ал ... ... ... күні филология ғылымында өзекті ... ... ... Бұл ... ізденушілердің де күн санап осындай келелі
мәселелерге бастауына осы себеп болуы ... Сөз, сөз ... ... халыққа кеңінен танымал ... ... ... мақала атауынан бастап, түрлі күрделі трансформацияға
ұшырайтын, журналистердің өз ойын ... тез, ... ... ... ... ... ... бағытындағы тапқан тәсілі – бүгінгі
күнде сан – қилы ғалымдар үшін зерттеуге тұрарлық объектіге айналып ... ... ... ... ... ... болуы қажет.
В.Абашинаның «...Газетно – публицистический стиль речи в ... ... ... ... ... ...... на облегчение восприятия текста при первом же ... ...... ... начитателя, что обусловлено, по
сути дела, теми функциями, которые выполняет этот вид ... ... ... ... фактором, экспрессивно-воздействующая – вторым.
Важно что эти функции реализуется не только посредством собственно текста,
но и через его ... ...... - ... ... ... [12, 474]
Газеттің әлеуметтік құбылыс ретіндегі ерекшелігі оның ... ... ... етеді. Қоғам өмірінде ... ... ... ... аса көптігі газет тілінен, оның ... ... ... мен ой ... ... де өз әсерін
тигізеді. Газетте уақыт пен мезгіл, акті мен ... ... ... ... ... ... ... тілдік құрылымдар – сол уақыттағы тілдік
мәселенің жай-жапсарынан ... ... ... ... ... ... ... құралы болғандықтан орасан зор, үлкен әрқилы қауымға
арналады. Қысқа сөйлемдермен үлкен ... ... ...... ... және ең ... қасиеттің бірі. Бұл жерде көз бояушылық өнері секілді
берілетін ақпараттың «тиімді, үнемді болу үрдісі» және ... ... ... ... ... бойынша теориялық еңбектер жазған
Ресей ғалымы В. М. Ронгинский газет атауына берілген анықтамаларға талдау
жасай келе, ... ... ... ... ... пікірлерінің әртүрлі
екеніне тоқталып: мақала тақырыбы ... ... ... ... пе? – деген сұраққа жауап іздейді. «Мүмкін тақырыптар сөйлемнің
ерекше ... ... ... ... ... ... ... кездескен газет атауларының барлығы – сөз
тіркестері мен ... ... ... ...... ... ... қайнар көзі.
Газет атауы – мәтін мен идея арасындағы көпір.
Газет атаулары – белгілі (пәнге) немесе белгілі затқа ... ... ... ... әрі осы пәнді анықтайтын сөз немесе сөз тіркесі
ретінде қарастырылады. ... ... ... ... ... ... түрі сөйлемдер болып табылады. Газет бетіндегі
атаулардың ... ... ... де ... ... ... атаулары – мәтіннің ең күшті, басты позициясы болып табылады.
Тақырып - әрқашан мәтіннен туа ... ... ...... аты ғана ... оның ... ... Газет бетін ең алғаш
ашқанда оқырманын «мен мұндалап» шақыратын бейнелі сөз орамдары. ... В. ... ... ... ... дәйексөзінде; газеттің ең негізгі,
басты элементі оның –тақырыптары дей келе, «Заглавие, определенное И. ... как ... ... ... ... по отношению к
макротексту, степень его автосемантики неодинакова в разных ... [16, ... ... тақырыбына арқау, негіз болатын ұғым сөз. Сөйлем құрамына
енетін сөздер ретсіз, қалай ... ... ... ... ... байланысы әрі мағыналық, әрі синтаксистік бірлікте болуға тиіс».
[17, ...... ... ... ... ... бөлшегі,
ең алдымен, оқырманның көз жүгіртіп ... ... ... ... тақырыбы. Тақырып – газет мақаласының бірінші кілті. Мерзімді
баспасөз тақырыптарының даму құбылысы толастамай жаңаруда, толығуда ... - ... ... ... негізгі арқауы. Шығарманың тақырыбын,
яғни не жайында айтылатынын, қандай мәселелерді қорғайтынын анықтау сырттай
қарағанда оңай сияқты ... ... [18, ... ... ... ... Г. К. Ихсангалиева: «Заголовки
наиболее прямолинейно, порой зеркально отражают события, происходящие ... и ... ... ... ... и ... все
процессы происходящие в языке СМИ в целом, и отражают современное состояние
сознания коммуникативов, новый ... ... и, как ... ... языковой системы». [2, 26]
Ал зерттеуші Н. Е. Бахарев: «Заголовок отражает только идею сообщения,
а идея содержиться в статье, ... ... ... прочтения всей статьи»,
- деген дәйексөз айтады [19, 4-5]. Тағы зерттеуші В. И. ... ... ... тек қана ... мен сөз ... ... ең ... - сөйлем, сөйлем болғанда да құрылымға ие қарым – ... Оның ... де, ... да ... [15, 32]. ... кезде жылдан-
жылға тіл байлықтарының қоры кеңейуде. Әрбір жаңа сөздердің қазақ тіліне
енуі, нормалануы мен ... ... өтуі де ... ... арқылы
жүзеге асырылады.
Жалпы газет атаулары негізі – идеяны, ойды, түйінді ... ал бар ... ... оны оқып ... ... ... ... түсінік пайда
болады. Тақырыптың ең басты түйіні – оның ... ... ең ... ... оның ... ... түйіндейді. «Заголовки накрепко соединены со
статьями и утомительная, начинается в процессе осмысливания ... ... в ... же ... ... ... ... все ясно». [20]
Газет атаулары – мақаланың мәтінде болатын және тұтас шығарманың ... ... ... ... заңды құралы. Мақала мәтіннің
прагматикалық ... ... ... ... бірі ... ... айдары, аты. Мәтіннің айдары – тек ... ... ғана ... Ол ... қызмет атқаратын
мәтіннің бір элементі. «Мәтін айдары қызметінің негізгісі, белгісі – хабар
берушілік, қызықтырушылық және мәтінді ... ... ... ... ... ... ... туралы
Ғасырдан да ұзақ ғұмыры бар қазақ баспасөзі тарихының әлі де болса,
терең зерттей түсуді қажет ететін тұстары баршылық. ... ... ... ... ... ... ... емес. Газет тілі өзінің пайда
болуы, қалыптасқан бүгінгі күнге ... өз ... бар ... ... ... атаулар синтаксисіне тоқталу үшін, қазақтың алғаш
газеттері жайлы айта кетуді жөн ... ХІХ ... ... ... дәл ... тіл ... тіл ретінде жүргені белгілі. Өткен ғасырдан
жалғасып келе ... бұл тіл ... мен ... ... ... ... «Түркістан уалаяты газеті», «Дала уалаяты газетінде»
айқын көрініс ... ... ... ... ... жылдар
аралығында Түркістан генерал-губернаторының орталығы Ташкентте жарық көріп
тұрды. Газеттің алғашқы нөмірі ... ... ... деген атпен
«Туркестанские ведомости» газетіне қосымша ... 1870 ... ... Бұл газетті шығарудағы басты мақсат – генерал – губернаторының
әртүрлі жарлықтарын қазақтар мен ... ... ... ... төрт ... (екеуі қазақша, екеуі өзбекше) шығып тұрды. Газет алғаш
хабарламада «Туркестанские ведомомстыларына» қосымша ... ... өз ... жеке ... ретінде басылды. Газет үкімет бекітіп берген
бағдарлама бойынша жергілікті халыққа ... ... ... ... ... хабарларын, шаруашылық өмірді т.б. жазуға
тиіс болады. Алайда ... бұл ... ... ... жоқ, онда қазақ
халқының мәдениетіне, тарихына, әдебиетке қатысты материалдар ... ... 1883 жылы ... ... ... жабылуына, 1888–1902
жылдың 1– қаңтарынан Дала генерал – губернаторының ... ... ... ... ... ... шығуы да себеп болды, - деп
көрсетеді Б. ... екі ... ... Ресми («Бұйрықтар жазылатын бөлігі») бөлімінде патша үкіметінің
жергілікті әкімдерінің қазақтарға қатысты ... Ал ... емес ... ... ... ... бөлігі»)
бөлімінде ел басқару, егіншілік, отырықшылық, сауда, мәдениет,
оқу-ағарту істері қозғалды. ... ... ... өнер – ... ... ел ... оқиғаларға
тоқталды, Ыбырай, Шоқан, Абай сияқты адамдар туралы деректер
берді, халық ауыз әдебиет үлгілерін ... ... ... тіл мәселелерін, әсіресе тіл тазалығын бірінші кезекке
қойды. ... Д. ... А. ... ... ... графика, транскрипция, пунктуация мәселесін көтерді.
Ғ. Мұсабаев: «Кейбір кемшіліктерге қарамастан, бұл газеттің ... ... ... тілі ... ... ... рухы мен ... едәуір дұрыс
көрсете алды. Бұл газеттің тілі ақырында қазақтың ... жаңа ... ... ... ... ... [22, ... Сыздықова: «...бұл газет (Дала ... ... ... тіл ... екі ... ... ... шығады: 1) публицистика – баспасөз
стилінің алғашқы үлгілерін байқауда; 2) осы ... және ... ... ... ... ... ... бақылауда» деп, газеттің қазақ әдеби
тілін қалыптастырудағы атқарған қызметінің бір жағына назар ... ... ... атауларды зерттеуші ғалымдар М. С. Стам, И. С.
Фоменко, А. Э. ... Л. А. ... Д. И. ... ... ... ... тілі білімінде баспасөз тілінің ерекшеліктері мен
газет ... ... ... елеулі үлес қосқан ғалымдар: С. М.
Исаев, Б. А. Әбілқасымов, Н. В. ... Ж. Б. ... Б. ... ... ... тілі ... ... құнды дүниелер болып
табылады.
Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі туралы зерттеу еңбектер жоқтың
қасы. Дегенмен, газет лексикасын терең ... Б. ... осы ... ... ... ... бетіндегі атаулар жөнінде өзінің «Қазақ
газеттерінің лексикасы» деген зерттеу ... ... ... ... ... ерекшелігі деген мәселеге тоқтайды. Атау
дегеніміздің өзі осы газет тақырыптары деген сөзбен ... ... Б. ... «Мәтіндегі ойланатын ойдың
жиынтығы тақырып арқылы көрінеді. Ал ондағы айтылатын ... ... ... ... функциясы болып табылады. Сонымен бірге мәтіндегі
айтылатын ой мен жеткізілетін ... баға ... әрі осы баға ... ... ... ... ... іске асады» -
дейді.[3, 56]
«Жалпы газет тақырыбы мен айдарларын тілдік тұрғыдан талдау газетінің
хабар ... және әсер ету ... ... ... ... ... [3, ... қатар тақырыпттардың қызметі мен сөз функциялары арасындағы
ұқсас және айырым ... ... ... ... үш ... ... ... номинативті;
б) эстетикалық;
Сөздің коммуникативтік қызметі сөздің қарым-қатынастық және хабарласу
құралы болуында, номинативтік функциясы заттың атауы болуында, эстетикалық
функциясы ойды ... ... ... ... Ал, ... атауы
болып тұрған сөз немесе сөз тіркесі, сөйлемшелер бір ғана ... ... ... ... атқарады. Тіпті осы қызметімен бірге баға
берушілік жүгін де көтереді. Оның баға ... ... ... мәтінді
қабылдауға, дұрыс түсінуге даярлайды. Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі
туралы зерттеулер болмаса да газет туралы оның ... ... ... ... ... т.б. көптеген кітаптар мен мақалалар бар деп айтуға
болады, олар: «Газет жанры», [24] «Тіл мәдениеті және ... т.б. ... ... атаулардың синтаксисі» тақырыбы бұрын-соңды қазақ тіл
білімінде қозғалмаған тың да өзекті тақырыптардың бірі. Осы аталмыш ... орыс тіл ... ... нақты зерттемегенімен газет атауына
байланысты зерттеу мақалалары бар.
1 Орыс ... ... ... ... ... деңгейі
Ғалым аталмыш тақырыпқа орыс тіл білімі зерттеушілерінің қызығуы 1920-
30 жылдары басталғаны байқалады. [26, 82] Бұл ... ... ... ... Ал заман ағымы өте сезімтал мерзімді
басылым, соның ішінде ... ... анық ... ... Орыс ... алғашқы зерттеулер Г. О. Винокурдың «Культура языка», А. М.
Семищевтің «Язык революционной эпохи» ... ... ... Аталмыш
еңбектер газет атауларының орыс тіл білімінде жүйелі ... ... ... Ал ... Б. И. ... ... структура
заглавий», С. П. Суворовтың «Особенности ... ... ... З. Д. ... «Название всегда важно» атты зерттеу
мақалалары ... ... ... ... ... ... қатар газет атауларын тарихи тұрғыдан да қарастыру ... Осы ... А. С. ... ... ... газетного
заголовка во французком языке с 17 до начала 20 в.», В. Г. Костомаровтың
«Из наблюдений над ... ... ... ... т.б. мақалаларын
атауға болады.
В. Г. Костомаров газет атауларын публицистиканың ерекше жанры деп
танып, ... ... ... ... ... қарастыруда маңызы зор ... ... ... ... тіліндегі штамп мәселесін ашуға талпынып,
соған орай өз пікірін де ортаға салады: «Хорошим газетным ... ... не тот, в ... нет ... а тот, ... не ... ... и формулам превращаться в настоящее языковые
штампы, который соблюдает умеренность в их ... и ... ... ... их ... [27, ... осындай құнды пікірлерін білдіре отырып, газет беттерінде
1950–60 ... ... ... ... бой ... ... Бұл ... оқырмандарды жалықтырып алу мүмкіндігіне мән береді.
Ғалымның келесі бір ... ... ...... атауларында жиі
ұшырасып кеткен тыныс белгі – қос нүктенің ... ... бұл ... ... өзінің грамматикалық қызметінен гөрі сыртқы
безендіру үшін көп қолданылады. Оның ... ... ... авторларының
мәтіндегі негізгі ойды атауға алып шығу әрекетінде жатыр деп ... ... ...... ... ... и экспрессия новизны - таковы, видимо,
предпосылки широкого ... ... с ... [27, 170] ... ... де ... Зерттеуші аталмыш әрекеттің, яғни қос нүктенің
жиі кездесуін, жалпы тыныс белгілерді қою ... ... ... ... ... ... байқау үшін жүргізген зерттеуі өте
қызықты. Ол он жыл ішінде (1954-64 жж.) екі ... ... ... ... ... ... ... атауларды саралай келіп, олардың
өзгеру дәрежесін ... ... ... ...... ... көтерілуі, мақала авторларының мәтін мазмұнын атау арқылы беруге
тырысуы. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... «Заголовок должен обращать на материал внимание свое
коммуникативной ... ... он ... ... и не очень
интересный материал, а значит, иметь особые возможности», [27, 181] – ... ... ... ... ... ... ... оларды берудегі синтаксистік құрылымдарының ерекшелігіне айрықша
назар аударады.
В. Г. Костомаровтың аталмыш зерттеу мақаласының қазақ ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдар сілтері анық. Оның құнды
пікірлері, газет атауларын диахрондық тұрғыдан қарастыру тәсілдері қазақ
тіл біліміндегі ... ... олқы ... ... ... себеп болады
деген ойдамыз.
В. Г. Костомаровтың ... ... ... ... ... ... ... В. П. Вомперскийдің «К
изучению синтаксической структуры газетного ... [26] ... ... заңды тұлғасын тапқан. Зерттеуші орыс тіліндегі газет
атауларының ... ... ... ... оларды негізгі алты
топқа жіктейді.
В. П. Вомперский мақаласында көтерілген тақырып А. А. ... жылы ... ... «От ... к ... [28] атты ... да өз сабақтастығын тапқан. Ғалым өз зерттеуінде «анықталушы ... ... ... ... ... ... назар
аударады. Ең алдымен, аталмыш құбылыстың тарихына тоқталып өтеді де ... ... ... ... ... зат есімсіз қолданылуына мән
береді. Бұл қысқартылған сөз тіркестері ... ... ... ... ... аударуға қызмет ететін ерекше стилистикалық тәсілдер
қатарына ... ... ... ... ... ... ... таныта алмайды, өйткені оларды өз мысалдарымыздан кездестіре
алмадық.
Осы автордың «Точки: две и ...три» атты зерттеу ... [29] ... ... В.Г. ... мақаласында көтерілген мәселелермен ұштасып
жатыр. А. А. Брагина зерттеу ... ... орыс ... ... ... тоқталып, газет атауларында осы ... ... ... ашуға әрекет етеді. Автор сонымен ... ... ... ... (орфографиялық) пунктуациялық ережелерде ... ... ... атауларында қоснүктенің әрқилы қолданылуына байланысты
оның қызметі де өзгерді деген қорытындыға келеді. Ал оны ... ... ... ... ...... ... Функция его
двоякая. С одной стороны, интонационная, с другой – структурно – смысловая.
Двоеточие символизирует пропуск обобщающего слова и ... ... ... [29, ... А. ... ... мақаласында айтылған пікірлер қазақ
атауларында қойылып жүрген ... ... ... ... ... ... ... аталған зерттеу еңбегінде газет атауларында жиі
кездесіп кеткен тағы бір тыныс ... ... ... Оның ... ... анықтап, газет атауларындағы қызметін пайымдауға ... ... ... ...... ... құрылымдық тұрғыдан әрқилы
болуы. Сонымен бірге ол тек сөйлем соңында ғана ... ... ... мән беріп, оның себебін түсіндіреді. Бірақ ғалымның ойынша,
көпнүктенің сөйлем не сөз тіркесінің бас ... ... ... ... ол ... атқармай, тек безендіру үшін қолданылатын кездер де кездеседі деп
көрсетеді. Аталмыш тыныс белгісінің ... ... ... ... ... ... те, оны өз орнында дұрыс қойылуына үлкен мән беру
керек. Сонымен, автор көпнүктенің басты екі ... ... Бірі ... ал ...... ... Осы екі ... дұрыс
қолданғанда ғана әрқилы келеңсіздіктерге ұрынбауға болады.
Осы көтерілген мәселелер біздің зерттеу ... ... өз ... тигізеді деген ойдамыз.
Газет атауларының құрылымдық – ... ... Н. ... ... ... и ... закономерности структурно-
функционального развития газетных заголовков» [30] атты зерттеу мақаласы
арналған. ... ... үш ... ... ... бір газет атауларының
мөлшерін қарастырады. Дәлірек айтсақ:
1) 1903-1907 жылдар ... 4000 ... ... ... ... 4000 атау,
3) 1966-1970 жылдар аралығындағы 4000 атау.
Зерттеуші нақты ... ... ... ... ... ... кездесу жиілігін топшылайды.
Байқап отырғанымыздай, зерттеушінің таңдап алған уақыт кезеңдерінің
аралығы біршама. ... ... ... ... ... көп ... бар деген сөз.
Автор осы мәселені ескере келіп, олардың себебін түсіндіруді мақсат
еткен. Зерттеуші барлығы 7 ... ... ... әр кезеңдерде
олардың кездесу ... ... ... құрған. Ғалымныңойынша, газет
атауларының ... ... ... басқа тіл зерттеушілері көрсетіп
жүргендей үнемдеу заңына байланысты емес. «В общем же ... ... дело ... ... Если бы структурное развитие влияло лишь на
«принцип экономии языковых средств», то ... с ... ... бы все ... Но ... в ... не ... [30,
75]
Себебін ашу үшін ғалым үш негізгі типті құрылымдарды сөйлем ұзақтығы
тұрғысынан салыстырып көреді. Аталмыш тәжірибесі ... ... ... ... ... ... көбірек қолданылатынын дәлелдеп берді.
«Процессы структурного развития заголовков ... ... или ... одной структуры другой) подчинены, как нам кажется,
антиномии кода и текста». [30, ... бұл ... ... орыс ... ... атауларына жасалған.
Соған орай қорытынды пікірлер де ... ... ... ... ... ... біздің төл газеттерміздегі атаулардың ерекшелігін тану үшін өте
тиімді ... ... ... тіл білімі газет атауларын тілдік тұрғыдан қарастыруға ерте ... ... ... ... ... атауларының тек құрылымдық
ерекшелігі диахрондық тұрғыдан қызықтырып қана қоймаған. Сонымен қатар бұл
зерттеу нысанына ғалымдардың ... ... да ... ... Оған ... ... Н. Г. ... ... ... [31] және Н. Е. ... ...... [32]
атты зерттеу мақалаларын атауға болады.
Бірінші мақалада зерттеуші, ең алдымен газет ... ... ... ... алынған дәйексөздер, тұрақты сөз тіркестерінің қолдану
аясына тоқталады. ... ... ... ... ...... метафоралығында. Автор тұрақты тіркестердің ... ... ... ... ... ... пікірді ұстанады.
Сонымен қатар ол тұрақты тіркестерін ... ... ... ... ... ... ... сөздердің мағынасы
жақын сөздермен ауыстырылуының өзі жалпы тұрақты ... ... ... ... Алайда «Очевидно, что любое ... ... на ... бы ... ... оно ни производилось не может
рассматриваться само по себе вне связи со всем оборотом». [31, ... ... ... сөз ... ... атаулары ретінде
қолданылуы оқырмандарға жауырға ... ... ... ... Ал Н. Е. ... ... – однозначность» мақаласы атаулар
бір мағыналы болу ... ... ... орыс ... ... бөлігі «именительный» (атау) немесе «винительный ... ... ал ... бөлігі «дательный» (барыс) септігінде тұрса,
онда мұндай атаулар құрылымы көпмағыналылыққа әкелетінін ... ... Оның ... ... ... ничем не может быть
оправдана... Между тем неоднозначный не ... ... ... о ... ... ... ... оправдать и стермлением
авторов придать заголовкам рекламность». [32, 62]
Десек те айтылған құнды пікірлердің қазақ ... ... ... ... ... үшін ... зор. Көрсетілген бағытты ұстанып
қана қоймай, оны өз тіліміздің ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... туғызбас. Газет атаулары еркшеліктерін орыс тіл білімі ғалымдары
зерттеуінің бір түйінді көрініс ретінде Н. Е. ... ... ... Онда ... ... құрылымдық және функционалды дамуының
мәселелері көтерілген. Ғалым өте ... ... ... яғни ХХ ... ... жетпісінші жылдарға дейінгі кезеңді, бақылауға алған:
1. 1903-1907 жылдар аралығы – 4000 ... ... ... ... – 4000 ... 1965-1970 жылдар аралығы – 4000 атау;
Атау осы уақыт кезеңдерін таңдап алуын жетпіс жыл аралығындағы газет
атаулары ... ... ... ... ... түсіндірді.
Зерттеу еңбегі кіріспе мен қорытындыны қоспағанда үлкен төрт ... ... ... атауларының негізгі функциялары қарастырылады.
Соның ішінде ең негізгі деп ... ... ... және жарнамалық
қызметтеріне ерекше тоқталып, олардың ... ... ... ... ... қатар бірінші тарауда атаулардың грамматикалық сипаты
мен құрылымдық-функционалды дамуы да сөз болған. Кеңес саясатының әсері осы
тұрғыға орай ... ... ... ... ... ... тарау атауларының құрылымына арналған. Әр ... ... ... түсіп, белсенділік танытқан құрылымдар сипаты беріледі. Ғалым
атауларды он типке бөліп, әрқайсысын әр ... ... ... ... ... берген. Зерттеуші уақыт ізінің газет атауларының
құрылымына қандай өзгерістер таңбалағанын зерделуге күш салады.
Үшінші тарауда газет ... ... ... ... ... ... ... бойынша қарастырылады. Заман
ағымына орай ақпарат та көбейіп келе ... ... Сол ... дәл ... ... газет атауларының құрылымы да ... ... Осы ... орыс ... ... ... ... тарауда жан-жақты қозғалған. Ғалым ... и ... с ... ... ... построениями, более емкими по ... 20] ... ... ... ... тарау газет атауларының функционалды типтері мен
түрлерін және олардың синтаксистік сипатын анықтауға арналған. ... Н. ... ... сөз болған ғылыми зерттеуі қажырлы ... ... ... Оның ... ... ... ... қырынан қарастыруы арқылы
біртұтас ғылыми еңбекке келуі де заңды.
3. ... ... ... ... ... зерттелу деңгейі
Түркологияда синтаксис мәселесі ХІХ ғасырдан бастап зерттелініп
келеді. Олардың негізін салушылар Т. М. ... Ф. Е. Корш ... ... О. ... А. Н. ... И. И. Ашмарин, Н. Ф. ... ... осы ... күрделі зерттеулер жасады. Одан кейінгі дәуірде
түркологияда Н. К. Дмитриев, В. А. Гордлевский, Е. Д. ... А. ... А. Н. ... А. П. ... Н. А. Баскаков, В. М. Насилов
сияқты ғалымдар түркі тектес тілдердің ... ... ... ... Бұл ғалымдар орыс тілінің негізінде түркі тілдерінің негізгі
грамматикалық базасын ... ... бұл ... ... ... ... ... (түркия), қырым татары, алтай тілдері, өзбек, қырғыз,
түркімен, азербайжан т.б. тілдер грамматикасының ... ... ... біз орыс ғалымдарынан қазан төңкерісіне дейінгі П. М.
Мелиоранскийді атай аламыз. Ал ... ... тіл ... өкілдерін атап
айтқанда, А. Байтұрсынов, Е. Омаров, Қ. Жұбанов сияқты ... ... да көп ... ... ... ішінде А. Байтұрсыновтың орны
ерекше. Өйткені қазақ тілінің синтаксисі, оның ішінде ... ... А. ... ... ... басқа түркі тілдеріне көп әсері
болды.
А. Байтұрсынов сөйлем ... ойын айта ... ... ...... ... ... біреу айтқан ой, сөйлегенде,
жазғанда ойын айтады. Ойын айтуға тиіс ... ... да, ... басын
құрап, біріне-бірінің қырын келтіріп, қиындастырады. Қыры келетін сөздер,
тұрған күйінде алса да, қиындаса алады. Қыры ... ... ... қырларын өзгертіп қиюын келтіреміз». [34, 263]
Осындай пікірін білдіре келе ... ... ... алтыға бөліп
қарастырады. Олар: 1) Болымды сөйлем; 2) Болымсыз сөйлем; 3) ... 4) ... ... 5) ... ... 6) ... сөйлем;
Ал сөйлемнің айтылу түріне қарай төртке бөледі. Олар: 1) Сұраулы
сөйлем; 2) Лепті сөйлем; 3) ... ... 4) Жай ... ... ... бөлек қарастырады.
Осы ғалымдардан кейін С. Аманжолов, Н. Сауранбаев, М. Балақаев, Т.
Қордабаев, Х. Басымов, С. ... ... ... ... әр
саласында күрделі еңбектер берді. Осы ... ... ... ... ... болсақ:
Н. Сауранбаев: «Аяқталған ойды білдіретін бір ... я ... ... ... дей ... ... сөйлем болса да, ол белгілі
мақсатпен айтылады. Сөйлеуші бірдеме туралы өзінің ойын тыңдаушыға ... үшін я ... ... ... ... ... білу үшін сөйлейді».
[35, 296]
Қ. Жұбанов: «Аяқталған ойды білдіретін бір я ... ... ... [36, 151]. ... түрлерін сөйлем сазы деп бере келе, оның
мынадай түрлерін: хабарлы, ... леп ... ... деп ... Сол
сияқты жалаң сөйлем, жайылма сөйлем, толық сөйлем, олқы сөйлемдер түрін де
бере білген.
М. Балақаев, Т. ... ... ... ... ... ойды білдіретін тиянақты сөздер тізбегін сөйлем» дейді. [37, ... сөз ... ... ... ... сөз ... – сөйлем құраудың
материалы да, сөйлем кісінің ойын айтудың негізгі формасы. [37, 5]
Орыс тілінде синтаксистің ... ... ... и ... – сияқты түрлі көзқарас болып келеді.
Сондықтан түркі ... ... ... синтаксисте сөйлем
синтаксисін сөз етіп ... сөз ... де ... ... отырғаны айқын. Өйткені, қай түрколог ғалымның еңбегін қарасақ та,
онда сөз тіркесінің ... ... ... ... сөз ... ... Бірақ сөз тіркесінің осы мәселелерін айтып
отырғанмен, олар сөз ... бір ... ... беру ... ... П. ... «Краткая грамматика казах-киргизского языка» деген
еңбегінде сөз тіркесі туралы тоқталмағанымен, ... ... ... ... ... ... байланысатынын дұрыс көрсеткен.
[38, 1-2]
Қазақ тілінде сөз тіркестері арнайы түрде тек ұлы қазан төңкерілісінен
кейін, онда 1930 ... ... сөз бола ... Мұны ең ... ... т.б. ғалымдарымыздың еңбектерінен айқын көруге болады.
Ал Қ. Басымовтың «Сөйлем мүшелері ... ... ... тек ... баяндауыштың қиысуын ғана сөз еткені болмаса,
олардың басқа байланысу формаларына арнайы тоқталмаған.
Сөз тіркесі туралы мағлұмат мектеп ... тек 1939 ... ... Бұл ... С. ... С. ... ... т.б. ... ... ... ... ... тілі» (педучилищеге арналған) еңбегінде сөз
тіркесінің қиыса, меңгеріле, қабыса және ... ... ... [35,
157-158] Жай сөйлемге енген сөздердің бір-бірімен өздерінің орын тәртібі,
интонация, қосымшалар, шылаулар ... ... ... тоқталады.
С. Жиенбаев «Синтаксис мәселелері» деген еңбегінің ішінде «Синтаксистің
кейбір мәселелері туралы» бөлімінде «Қиысу туралы» арнайы тоқталып, өзіндік
тұжырымдар жасайды. [39, ... ... ... аздап болсада көңіл ... ... ... ... ... ... сөз ... жан-жақты
зерттеудің объектісі еткен кісінің бірі – Е. И. Убрятова. Ол ... ... ... ... ... кітабында сөз тіркесінің түрлері
негізінде, синтаксистік байланыс формаларының ... ... ... тіркесін «бір бүтін мағыналық единица» деп танып, екінші жағынан, сөз
тіркестерін «предикативті», «предикативті ... ... ... М. Балақаевтың еңбегі түркі тілдерінде сөз тіркестері туралы
– бірінші туынды. М. Балақаев сөз тіркестерін ... ... ... ... бөліп, оның әрқайсысының өзіндік ерекшеліктерін, олардың басыңқы
компоненті мен ... ... ... сөз таптарынан болатындығын
және ондай кездегі тіркесу ... ... ... Сол ... бұл ... сөз тіркестерінің байланысу формалары мен амалдарын
және олардың синтаксистік қатынастарын сөз ... Сөз ... ... ... ... ... ... және матасу деп төртке бөліп
қарастырады. ... ... ... М. ... ... де ... единица
ретінде лексикология, семасиология, стилистика, сөз таптары және ... де ... ... ... Сонда сөз тіркесі кемінде толық
мағыналы екі немесе одан көп сөзден құралады да, олар ... ... Сөз ... мен ... -синтаксистік категория. Бұл ... ... ... кейбір ұқсастығы болғанымен, әрқайсысының өзіндік
объектілері ... ... ... ... мыналарды жатқызуға болады:
- Сөз тіркесінің байланысу формалары;
- Сөз тіркесінің амалдары;
- Сөз тіркесінің синтаксистік қатынастары;
- Сөз тіркесінің түрлері; [40, ... бұл төрт ... сөз ... тән ... Сол ... ... ... және орын тәртібі, құрылысы да негізгі элемент болып
кіреді.
ІІ – тарау
1. Газет ... сөз ... ... ... ... бірі – сөз ... Өйткені тілдің
атқаратын қызметінің өзі – адам ойын бір – ... ... ... ... ... болу ... – сөздердің бірімен – бірінің
байланысының, ... ... ... ... ... ғана іске ... да сөздердің тіркесу заңдылықтарын, оның құрылымдық және
мағыналық ерекшеліктерін білмей ... сөз ... ... ... ... мен ... ... тәсілдерді айқындап алмай,
сөздер мен сөйлемдер синтаксисі жөніндегі күрделі мәселелерді түсіну қиын.
[41, 5]
Сонымен сөз ... ...... ... үшін ... мағыналы екі сөздің сабақтаса байланысқан тобын сөз ... ... ... ...... ... ... негізі. Сөз тіркесінің қазақ
тілі білімінде қалыптасуына небәрі жарты ғасырдай ған ... ... ... Сөз ... жылдам қарқынмен үлкен аренаға айналғаны белгілі. Бұл
сала қазақ тілінде, тіпті бүкіл ... ... М. ... ... ... Сөз ... синтаксисін С. Аманжолов, Н. Сауранбаевтар да
сөз етті. Бірақ олар оны сөз тіркесі тұрғысынан емес, сөйлем ... ... ... сөз ... ... [44, 89] ... біз
қамтылған ойдың жүздеген, мыңдаған есе қысқартылғанын – сөз, сөз ... ... ... ... аңғарамыз. Ғылыми немесе көркем әдебиет
мәтіндерімен салыстырғанда газет мәтіні оқуға ... ... ... ... ... берілу формасының құндылығы – оның ... ... ... ... ... ... шығуы,
негізгі ойды айқын шрифтімен әрлеуі сияқты түрлі тәсілдері де ... ... ... сұранысын жылдамдататыны даусыз. Ал бұл мәселелерді зерттеу
бүгінгі күні филология ғылымында өзекті ... бірі ... ... Бұл
жолдағы ізденушілердің де күн санап осындай келелі мәселелерге ... ... ... ... Сөз, сөз ... мен ... халыққа
кеңінен танымал көркем шығармалар атауларының өзгерместен мақала атауынан
бастап, түрлі күрделі трансформацияға ұшырайтын, ... өз ... тез, ... ... ... ... вариантпен жеткізуге тырысу
бағытындағы тапқан тәсілі – бүгінгі күнде сан – қилы ... ... ... ... ... ... ... атауларын талқылауда
тұрақты тілдік критеридің болуы қажет
Сөздердің өзара ... ... ... ... байланыс жүйесін сөздердің байланысу формалары дейміз. Қазақ
тіліндегі синтаксистік байланысу формалары мыналар: 1) ... 2) ... ... 4) ... 5) жанасу; [34, 6-35]
2.1.1 Қиыса байланысатын сөз тіркесті атаулар
Қиысу – ... ... пен ... ... ... жағынан
қиысуын айтамыз.
Мысалы: Сурет сөйлейді (Қазақ ... ... ... (Алматы ақшамы, 22.05.2008), Нан қымбаттады (Алматы ақшамы,
30.08.2007), Қылмыскер ... ... ... ... ... ... ... 14.08.2007), Үкімет ауысты
(Ана тілі, 11.01.2007),
Мәжіліс таратылды (Ана тілі, 28.06.2007),
2.1.2. Меңгеріле байланысатын сөз ... ... ... сөз ... ... ... ... білеміз: Бағыныңқы сөз барыс, ... ... ... ... ... ... да, басыңқы сөз жалғаудағы сөзді керек ететін
етістік не есім ... ... ... ... ... сөз ... ... жалғаулары сөзбен сөзді байланыстырумен қатар, түрлі-түрлі
синтаксистік мағыналық қатынастағы сөз ... ... ... ... Меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері кең түрде жұмсалып,
түрлі құрамды болып ... де, ал ... ... есімді сөз
тіркестері сирек қолданылады.
Газет ... ... ... ... ... ... ... танытпайды, ал меңгеріле байланысқан есімді сөз
тіркестерін кездестіруге болады.
Меңгеріле байланысқан есімді сөз ... ... ... ... ... көмектес жалғауларының бірінде ... да, ... ... ... әрі ... ... ... байланыс
негізінде емес, әлсіз байланыс ыңғайында пайда болады.
Меңгеріле байланысқан есімді сөз ... ... ... атауларда меңгеріле байланысқан есімді сөз тіркестері
көп кездеспейді және барлық есімдер бірдей ондай сөз ... ... бола ... ... ... ... ... күйін, халін
білдіретін сөздер есімді сөз тіркесінің басыңқысы болып жиі ... ... ... Сын ... сөз тіркестері
Сын есімдер – заттың сынын, сипатын, сапасын білдіретін ... ... де олар зат ... ... ... ... ... Сын
есімдердің лексикалық мағынасы мен синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... сөздер. Алайда сын есімдер
сөйлемнің баяндауыш қызметін ... сөз ... ... сыңары
болып та келе береді. Мұндай жағдайда сын есімдер септік жалғаулы сөздерді
өзінің жетегіне ... ... ... сөз ... ... ... атауларда сын есім сөз тіркесінің басыңқы сыңарында ... ... (Жас ... 2004), ... жаңа. Затымен құнды. (Қазақ
әдебиеті, 2003), Ауылмен әсерлі (Жас ... 2003) ... Зат ... сөз ... ... ... ... зат есімдерді сөз тіркестері ... аяда ... Бұл сөз ... бағыныңқы компонент барыс
септік формасында меңгеріліп зат пен заттың арасындағы ... ... ... сөз ... Зат ... ... ... тіркесу қабілеті мол. Барыс ... ... зат ... ... ... ... және пысықтауыштық
қатынастағы сөз тіркестері жасалады. Толықтауыштық қатынаста жұмсалатын ... ... ... ... ... ... ... мағыналары да
құбылып отырады. Мысалы:
Майдангерлерге құрмет (Қазақ әдебиеті, 12.05.2007), ... ... ... 1.06.2007), Құлагерге қиянат (Қазақ әдебиеті, 17.02.2006),
Ұлылыққа тағзым (Қазақ әдебиеті, 25.12.2008), Жастарға жеңілдік (Ана тілі,
14.06.2008), ... ... ... (Ана ... ... ... ... (Ана тілі, 8.02.2007), Тілге кеңістік керек (Ана тілі,
13.03.2008), ... ... ... ... ... ... ... ақшамы, 14.07.2008), Сыныққа сылтау (Қазақ әдебиеті,
2003), Шолуға шолу (Ана тілі, 10.01.2008), Диаспораларға көмек (Ана ... ... ... сөз ... ... Өткеннен өнеге ... ... ... ... ... ... 10.01.2006),
Жақсыдан шапағат (Ана тілі, 17.04.2008),
Көмектес жалғаулы сөз тіркестері. Мысалы: Ақсақалдармен ... ... ... Сан ... сөз ... ... мен ... жоғарғыдағыдай есімді сөз тіркесінің меңгерушісі
(басыңқысы) болып өте аз ... ... 10 жыл ... 2004), ... ... (Жас ... т.б.
Меңгеріле байланысқан етістікті сөз тіркестері
Етістіктің меңгеріле байланысты, әр ... ... ...... ... қатысты болып меңгеріле байланысу үшін табыс,
барыс, жатыс, ... ... ... ... айтылады. Бұл жалғаулар
– есімді етістіктермен ұластырушы ғана ... ... ... ... да ... меңгерудің етістікті сөз тіркесінің
құрауда мәні ерекше.
Аталған септік ... ... ... негізінде,
етістіктердің лексикалық мағыналарымен байланысты болады да, сөз ... ... ... ... ... ... ыңғайына қарай
жалғанады.
Меңгеріле байлансықан етістікті сөз тіркестері бағыныңқы сөздің
тұлғасына ... ... ... 1. табыс жалғаулы сөз тіркестері көп
кездеспейді; 2. барыс жалғаулы сөз ... 3. ... ... ... 4. ... ... сөз ... 5. көмектес жалғаулы сөз
тіркестері;
Газет бітіндегі атауларда меңгеріле байланысқан ... ... көп ... Ал біздің қолымыздағы тілдік материалдардан біз
тек көп кездестіреміз көмектес септігі болды. Дегенмен де басқа ... ... де ... ... ... ... ... сөз тіркестері. Латыншаға асықпалық (Ана ... Өзге ... ... (Ана ... ... ... (Ана ... 1.05.2008),
2. Табыс жалғаулы сөз тіркестері. Даттауды тоқтатайық (Қазақ әдебиеті,
17.11.2006), ... ... (Ана ... ... ... (Ана ... 16.11.2006), т.б.
3. Шығыс жалғаулы сөз тіркестері. Құдайдан ... ... ... ... ... хат (Қазақ әдебиеті,
23.12.2008),
4. Көмектес жалғаулы сөз тіркестері. ... ... ... әдебиеті,
27.04.2007), Ақынмен кездесу (Қазақ әдебиеті, 2003), Тағдырмен
кездесу (Егемен Қазақстан, 2004), Елшімен ... ... ... ... ... ... әдебиеті, 20.10.2006)
2.1.3. Қабыса байланысқан сөз тіркесті атаулар
Қазақ тілінің сөз тіркестері өзара тіркесу қабілетіне қарай есімді және
етістікті болып үлкен екі ... ... ... сөз ... есім
сөздердің бірі басыңқы болады да, етістікті сөз тіркесінде етістік басыңқы
сыңары болады.
Есімді сөз ... ... ... және ... ... бар тілдік материалдарды синтаксистік құрылымы ... ... сөз ... атауларды синтаксистік құрылымы
кездесетіндігін байқадық. Әсіресе, солардың ішінде атау ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз – түркі тілдерінде, оның бірі қазақ тілінде,
өте жиі қолданылатын синтаксистік байланыс формасының ... Егер ... сөз ... ... ... ... ... бейімделе,
тиісті жалғауда айтылып байланысса, қабыса байланысқан сөз тіркестері өзара
ешбір жалғаусыз, тек қатар тұру арқылы тіркеседі. Сонда ... ... ... ... ... амалы, сөздердің орын тәртібі болады.
Қабыса байланысатын есімді сөз тіркесінің құрамы әр ... ... ... зат ... сын ... сан ... сілтеу есімдігі, үстеу
болады да, басыңқы сыңары зат есім, субстантивтенген сын, сан ... ... ... да қабыса байланысқан есімді сөз тіркесі мен
етістікті сөз тіркесін көруге болады. Соның ішінде есімді сөз тіркесі ... Оның ... есім сөз ... атау ... ... біз қабыса байланысқан есімді сөз тіркестерін ... ... ... ... ... ... ... байланысқан сөз тіркесті атаулар
Қабыса байланысқан есімді тіркестердің ішінде өнімді жұмсалатындарының
бірі – зат есімнен құралатыны. Бұл құрамдағы сөз ... ... Рух ... (Ана ... 24.04.2008), Құман кодексі (Қазақ әдебиеті,
30.11.2007), Талант табиғаты (Қазақ әдебиеті, ... Өмір ... ... ... ... ... ... ақшамы,
22.05.2008), Құм жұмбағы (Алматы ақшамы, 12.01.2008), Аза гүлі (Қазақ
әдебиеті, ... ... өлең ... ... 2003), Сөз сойыл (Егемен
Қазақстан, 2004), Депутат дауысы (Егемен Қазақстан, 2004), Тау ... ... 2004), ... көлі ... ... 2004), Баба ... ... 2003), Алтын көпір (Қазақ әдебиеті, 2003), ... ... ... 2004), Жер түгі (Егемен Қазақстан, 2004), Ақпарат
империясы (Жас алаш, 2003), ... ... ... ... 2004), Толыбай
мешіті (Егемен Қазақстан, 2004), Дүние дүбірі (Ана тілі, 2003), Игілік
нышандары ... ... 2003), ... атамекен (Алматы ақшамы,
24.05.2008), Тастаяқтағы тартыс (Алматы ақшамы, 6.03.2008), Жызақтағы
жүздесулер ... ... ... ... тәжі ... әдебиеті,
12.12.2008), Ит тірлік (Қазақ әдебиеті, ... ... ... ... 22.06.2007), Желтоқсан жаңғырығы (Қазақ әдебиеті, 15.12.2006),
Айтматов төрі (Қазақ әдебиеті, 25.12.2008), ... назы ... ... ... ... ... әдебиеті, 1.06.2007), Суретші мектебі
(Қазақ әдебиеті, ... ... ... ... әдебиеті,
30.11.2007), Ғасыр жұмбағы (Қазақ әдебиеті, 22.09.2006), ... ... ... ... түйсік тамшылары (Қазақ әдебиеті,
23.12.2008), Сана ... ... ... ... ... алауы
(Қазақ әдебиеті, 3.08.2007), Сөз ... ... ... ... ... (Қазақ әдебиеті, 18.07.2008), Көсемсөз ... (Ана ... ... ... (Ана ... 17.04.2008), Жолбарыс ерлігі (Ана тілі,
17.04.2008),
т.б.
Сын есіммен қабыса байланысқан сөз тіркесті атаулар
- сапалық сын есімдер мен зат ... ... ... құрамында
айтылғанда, сөз тіркесінің бірінші (бағыныңқы) ... ... ... де, ... (басыңқы) сөзі түрлі тұлғада айтыла береді. Бірақ
соңғысының жалғаулы болуының бұл сөз зат есімнің ... ... ... есім ... сөз тіркесінің құрамында айтылуы мүмкін.
Мысалы: Жаңа қазақ (Қазақ әдебиеті, 25.05.2007), Алғашқы сыйлық ... ... ... ... ... ... 11.05.2007), Нағыз
ғалым (Қазақ әдебиеті, 23.12.2008), Қара ... ... ... ... ... ... ... 2.03.2007), Жабайы жылқылар
(Алматы ақшамы, 31.01.2008), Жаңа мешіт (Жас алаш, 2004), Алып ... ... ... ... қаза (Қазақ әдебиеті, ... ... ... ... 2004), Туған жер (Қазақ әдебиеті, 2003),
Жылы жауап ... ... 2003), Қара бала (Жас ... 2003), Дарақы
маймыл (Қазақ әдебиеті, 2003), Келе сұлу (Қазақ әдебиеті, 2003), Қос орай
(Қазақ ... 2003), Егіз ... ... әдебиеті, 2003), Тікелей
репортаж (Қазақ әдебиеті, 2003), Қос көбелек (Қазақ әдебиеті, 2003), ... ... ... 2003), Жіңішке жол (Егемен Қазақстан, 2003), Жас
отау (Егемен ... , 2004), ... бас ... ... 2004), ... ... Қазақстан, 2004), Соңғы қоңырау (Егемен Қазақстан, ... ... (Жас ... 2003), Құпия қаза (Егемен Қазақстан, 2004), Қызыл
түйме (Жас ... 2004), ... ... ... ... 2004), Ашық ... ... 2004), Құпия көл (Егемен Қазақстан, 2004), Күлегей жеңгей (Қазақ
әдебиеті, 2003), Соңғы партия (Қазақ ... ... ақ ... ... ... ... жанашыр (Қазақ әдебиеті, 2.12.2005),
Алтын қанжар (Қазақ әдебиеті, 9.03.2007), Жалғыз жапырақ (Қазақ әдебиеті,
11.05.2007), Жарық айна ... ... ... Ерен ... ... ... ... ертегі (Қазақ әдебиеті, 25.12.2008),
Алғашқы сынақ (Қазақ әдебиеті, 20.10.2006), Биік ... ... ... ... ... сын ... мен зат есімдерден жасалған сөз тіркестері де
әр түрлі мағыналық ... ... ... ... сын ... ... ... болса, сол сөз анықтауыштық сапаның негізі болады.
Мысалы: Елеулі ескерткіш (Қазақ әдебиеті, 27.12.2008), ... ... ... ... ... ... (Қазақ әдебиеті, 29.04.2005),
Тартысты тағдырлар (Қазақ әдебиеті, 1.06.2007), Парасатты музыка (Қазақ
әдебиеті, 1.06.2007), ... ... ... ... 10.08.2007),
Скрипкашы Айша (Қазақ әдебиеті, 22.06.2007), ... ... ... ... Парасатты Пәкістан (Қазақ әдебиеті, ... ... ... ... 1.08.2008), Ақындық мектебі (Қазақ әдебиеті,
27.12.2008), Тағылымды тағдыр (Қазақ ... ... ... ... ... 22.06.2007), Тұйырлы тұлға (Алматы ... ... ... ... ... ... Мәңгілік ғұмыр
(Алматы ақшамы, 14.06.2008), Есті піл (Ана тілі, 17.04.2008), т.б
Сан есімді қабыса байланысқан сөз ... ... Екі ... ... ... ... Екі кітап (Жас Алаш,
2004); Үшінші мәселе (Қазақ әдебиеті, 2003), Үш ... ... ... ... ... (Жас Алаш, 2004), Жеті сұрақ (Егемен Қзақстан,
2004), Оныншы мектеп (Қазақ ... 2004), ... ... (Ана ... Бірінші хатым (Жас Алаш, 2001), 94 жаз, 94 қыс, 94 күз ... 2001), ... ... (Жас Алаш, 2004) т.б.
Сілтеу есімді қабыса байланысқан сөз тіркесті атаулар
Мысалы: Бұл мектеп (Ана тілі, 2001), Осы ... ... ... ... сөз ... ... зат есімнің қабыса байланысқан есім сөз
тіркесіндегі қызметі басқаларымен ... ... Ал сын ... ... ... ... көп ... Ал атулары бетінде
ұшырасатынын байқадық. Бұдан әр сөз ... ... ... есім ... ... ... басыңқы сыңар ретінде өз деңгейі бар екендігін
топшылауға болады.
4. Матаса байланысқан сөз тіркесті ... ... ... біз ... ... ... ... кейін көп ұшырайтыны матасу болады. Жалпы ... ... бұл ... ... анықтама беріледі: «Матасу
– сөз тіркесінің құрамындағы бағыныңқы сөздің басыңқыға және басыңқының
бағыныңқыға ... ... ... ... ... ... ... сөздердің бірі ілік жалғауда, екіншісі ... ... [37, ... ... осылай байланысуы – қазақ тілінің (басқа түркі
тілдерінің де) грамматкиалық ... ... ... ... ... ... газет бетіндегі атулардан көруге болады.
Матаса байланысатын сөздер – негізінде зат есмідер. ... ... есім ... не зат есім орнына жұмсалатын сөздердің бәрі тіркестің
біріншісіне екінші сыңары бола алады.
Зат есімнің өзі іштей бірнеше топқа бөлінеді:
- ... ... ... ... әр ... ... және ... заттар мен ұғымдарды білдіретін
зат есімдер, әдетте, ... ... деп ... Мысалы: ағаш, ат, ас, дала,
су т.б.
Жеке я дара затарға берілген ... зат ... ... есімдер
дейміз. Мысалы: Жаркент, Шымкент, Семей т.б.
Газет бетіндегі атаулардан жалпы есмдер мен ... ... ... ... есімдер. Ғашықтардың қаласы (Қазақ әдебиеті, 10.11.2006),
Құланның махаббаты (Қазақ әдебиеті, ... ... ... ... ... Құмырсқалардың еңбегі (Қазақ әдебиеті, 22.06.2007),
Халықтың Хамиті (Қазақ әдебиеті, 3.11.2006), Әділеттің ... ... ... ... ... ... ... 1.12.2006),
Жүректің ісі (Қазақ әдебиеті, 3.08.2007), Менің әлемім (Қазақ ... 2007), ... ... ... ... 22.06.2007), Ұлттың
үнжариясы (Қазақ әдебиеті, ... ... сыны ... ... Кейіпкердің қазасы (Қазақ әдебиеті, ... ... ... ... ... ... сөзі (Қазақ әдебиеті,
27.12.2008), «қазақтың» қаласы (Қазақ әдебиеті, 23.12.2008), Алаштың ардағы
(Қазақ әдебиеті, 23.12.2008), Істің ... ... ... 22.05.2008),
Беттің әзілі (Жас Алаш, 2004), Сарының сарысы (Жас ... ... ... (Жас ... 2004), ... ... ... 2004), Тұжырымдаманың мақсаты (Егемен Қазақстан, 2004), Ауылдың
айтқыштары (Егемен Қазақстан, 2004), Құмырсқаның ... ... ... ... ... ... ... 12.07.2008), Аруақтардың
назасы (Ана тілі, 19.07.2008), ... ... ... әлемі (Қазақ әдебиеті, 1.06.2007), Фельетонның
зары (Қазақ әдебиеті, 13.07.2007), Булгаговтың өсиеті ... ... ... ... ... ... ... Мыналардың
мақтанышы (қазақ әдебиеті, 2003), ... зары (Жас ... ... ... (Жас ... 2003), ... маңы ... әдебиеті,
12.12.2008), Шонаның азаматтығы (Қазақ әдебиеті, 31.12.2008), Ыстықкөлдің
ырысы (Алматы ақшамы, 12.07.2008), ... ... ... ... ... ... (Ана ... 19.07.2008), ... + ... ... байланысқан сөз тіркесті атаулар
Қазақтың халық медицинасы (Қазақ әдебиеті, 31.12.2008), Жетісудың
ақиық ақыны (Қазақ әдебиеті, ... ... ... ұстазы (Қазақ
әдебиеті, 19.12.2008), Исраилдың сағыныш сазы (Қазақ әдебиеті, 8.06.2007),
Жүрегінің ... бар ... ... ... ... қара нары ... ... Ақындықтың алғашқы адымы (Қазақ әдебиеті,
15.06.2007), Кентаврдың ... ... ... ... ... нұрлы сәті (Қазақ әдебиеті, 25.05.2008), Қазақтың ... ... ... ... ... асыл тәжі ... ... ... ... ... ... ... 23.12.2008),
Айтыскердің шығармашылық кеші (Қазақ әдебиеті, 8.06.2007), Ілиястанудың тың
беттері (Қазақ әдебиеті, 13.04.2007), Өркендеудің өзекті ... ... ... ... көркемдік әлемі (Қазақ әдебиеті,
23.03.2008), Сарбаздардың жыр сайысы (Қазақ әдебиеті, ... ... ... (Ана ... ... Дамудың жаңа межесі (Ана ... ... ... ... (Ана ... ... ақтөбенің
ақылман ақсақалы (Ана тілі, 6.03.2008),
Күрделі + дара ... ... сөз ... ... ... айнасы (Қазақ әдебиеті, 25.12.2008), Ақындар арманының
антологиясы (Қазақ ... ... ... сынының саңлағы (Қазақ
әдебиеті, 20.04.2008), Дәстүрлі өнердің үлгісі ... ... ... ... сөзі (Қазақ әдебиеті, 25.12.2008), Мемлекет
саясатының сарбаздары ... ... ... Бостандық аралының
«арыстаны» (Алматы ақшамы, 24.01.2008), ... ... ... ... 31.12.2008), Жол сақшыларының ережесі ... ... ... ... ... ... ... 1.06.2007), Кері
тәрбиенің кесірі (Қазақ ... ... ... ... ... әдебиеті, 30.11.2007), Бір хаттың тарихы (Қазақ әдебиеті,
15.12.2006), Сүгір күйшінің ... ... ... ... ... ... (Алматы ақшамы, 22.01.2008), Тәуелсіз елдің киесі
(Алматы ақшамы, ... ... ... ... (Ана ... ... араның әлегі (Ана тілі, 3.05.2007), т.б.
5. Түйдекті тіркесті атаулар
Сөз тіркестерін ... ... білу ... ... басқа тіркестердің
түр-тұрпаты қалай болатынын жақсы білу керек.
Өз ара байланыста тұрып, ... сөз ... ... ... ... ... ... тіркестер құрамындағы сөздердің ... не ... ... ... болмайды. Олардың тіркесуінен қосымша
грамматикалық мағына пайда болмайды.
Лексика-грамматикалық топ болып, сөз ... бір ... ... ... ... тіркестер дейміз. Мысалы: Ұрпаққа
мұра ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті, 18.07.2008), Заманға жаман күйлемек..... (Алматы ақшамы,
27.03.2008), Қазақы мақал ... ... ... қадірін..... (Алматы ақшамы, 28.02.2008)
Түйдекті тіркес қалпында айтылатын сөз тобының ... ... ... ... ... ... ... тілінде, басқа түркі
тілдеріндегідей, етістіктердің бірнешеуі топтанып, бір ... ... ... Бір ... топ ... ... ... бірі
негізгі, екіншісі, оған көмекші ... да, сол ... олар ... бір ғана ... болады. Мұндай түйдекті тіркес құрамындағы
етістіктер өз ара көсемше, кейде есімше тұлғалар арқылы байланысады.
2. Есім мен ... ... ... Бұ ... ... ... бір-бір сөйлем мүшесі қызметінде айтылып, сөз тіркесінің бір-
бір сыңары болып тұрады.
3. ... ... ... ... айтылатын тіркестер де, қос
сөздер де түйдекті тіркес тобына енеді.
4. ... ... ... ... енетін сөздердің бірінші сыңары барыс,
шығыс, ілік септіктеріндегі есім ... ... ... осы ... ... ... есімдер не демеулер болады. Олар да түйдекті тіркес
күйінде күрделі сөз тіркесінің бір сыңары ... ... ... ... ... тілінде, басқа тілдердегідей,
бірқатар сөздер тобы тұрақталған тіркес қалпында ... ... ... жеке сөздер де сөйлемнің бөлек-бөлек мүшесі
болмай, сол тобымен бір-ақ ... ... ... ... ... қатар
олар сөз тіркесінің бір-бір сыңары болып, күрделі сөз ... ... ... Жеке сөз ... ... бір ... ... жек сөз атауларды кездестіруге
болады. Олар мына сөз таптары арқылы беріледі.
1. Зат есім.
Зат есімнің өзі іштей бірнеше ... ... ... ... ... ... (Қазақ әдебиеті, 1.08.2008),
Баққожа (Алматы ақшамы, ... Аға (Ана ... ... ... ... есім ... өзі іштей бірнеше
мағыналық түрге ... Үй ... ... ... Мысық (Жас Алаш,
2004), Күшік (Жас Алаш, 2004), ... (Жас ... ... ... ... ... ... (Ана тілі,
31.05.2007), т.б.
← Мамандыққа байланысты. Мысалы: Сыншы ... ... ... (Ана ... 24.04.2008), Ұстаз (Жас
Алаш, 2004); Суретші (Қазақ ... 2003), ... ... 2005), Білімпаз (Ана ... ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Жидебай (Қазақ әдебиеті, 27.12.2008), ... ... ... ақшамы, 27.03.2008), Атақоныс (Қазақ
әдебиеті, 2003), Жайлау (Қазақ әдебиеті, 1999) ... ... ... байланысты. Мысалы: Аштық (Қазақ
әдебиеті, 31.12.2008), ... ... ... ... (Ана ... ... ... тілі, 5.07.2007), Кеңшілік (Ана ... ... мен ... 2005) ... ... 2003), ... (Жас Алаш, 2004), Үзіліс (Жас
Алаш, 2004), Сандырақ (Егемен Қазақстан, 2005), Дос
(Жас Алаш, 2003); ... (Жас ... 2004), ... ... 2003), ... ... да ... мағынаға байланысты. Аға (Алматы
ақшамы, 6.11.2008), ... (Ана ... ... ... ... ... Адам. Жер. Бүкіл
әлем. (Алматы ақшамы, 22.05.2008), Сурет (Алматы ақшамы,
27.03.2008), Пластинка (Алматы ... ... ... ... ... Өгейшешек (Ана
тілі, 6.04.2008), Данағайып (Ана тілі, 5.07.2007),
Жыңғыл (Ана ... ... ... (Ана ... олсындай бір сөзді атаулар мақаланың мазмұнын оқырманға түсінікті етіп
беріледі. Автор негізгі ... бір сөз ... ... ... ... ... ... объектісінің бірі – сөйлем. Сөйлем – сөз
тіркесін қамтитын, қарым-қатынасты қамтамысз ететін тілдік материалдардың
бір ... ... ... ... ... ойымыз мақсатты болады: кейде,
естіген – білгенімізді ... ... ... ... ... ... ... білуді мақсат ете сөйлейміз. Сондай мақсатты ойымызды
сөздерден сөйлем құрау арқылы білдеріміз. Ал сөздер ... ену үшін ... ... ... ... ... ... айтылады. Сөздің
тіркесінен сөз тіркесі жасалады.
Сөздерден сөз тіркесі, сөз тіркесінен сөйлем құралады. Сөз де, ... де- ... ... ... ... ... көп сөзден, кейде
жеке сөзден не сөз ... ... ... ... ... адам ... сәулесі ретінде
жеке-жеке ұғымды білдірсе, сөз ... ... ... ... және ... ... ... Ал жеке ұғымдардың синтезі
ретінде пайымдауды хабарлауды, сұрауды, модальдікті білдіреді.
Сөйлемнің ... сөз ... ... единица екенін айқындайтын басты
белгілері мыналар: 1. Сөйлем бірнеше аяқталған ойды, модальдікті білдіреді;
2. Сөйлем өзара байалнысқа енген сөздерден, сөз ... ... ... ... пен ... байланысынан предикаттық ... ... ... ... сазы ... ... негізге алып сөйлемге мынадай анықтама беруге ... ... ... ... ойды ... ... ... сөйлем дейміз. [43, 32]
Қазақ тіл білімінде қазіргі кезде ғана есімді сөйлемдер туралы ... ... сөз бола ... Ал орыс ... ... ... ... диссертацияларды қоспағанда екі докторлық диссертация қорғалып,
монографиялары жарық көрді. Сонда есімді сөйлемдер туралы оқулықтардағы,
монографиялардағы пікірлермен бірге ... ... да бар. ... ... ғылыми жұмыстарда есімді сөйлемдер өз ... ... мен ... ... ... ... жасалу жолдары,
олардың өзіне ұқсас категориялары мен ... басы ашық сөз ... ... тіл білімінде сөйлемдердің айтылу мақсатына, сөйлемнің тұрлаулы
мүшелерінің ... т.б ... ... ... орын ... ... ... етіп топтау тек кейінгі кезде ғана қолға
алына бастады. Сонда сөйлемдерді есімді, етістікті деп ... ...... ... не етістікті, не есім сөздерге ... ... ... ... ие ... ... ... қызметі ерекше. Баяндауыштарды есімді, етістікті және құрама
баяндауышты деп бөлетініміз белгілі.
Есімді сөйлем ... де, ... ... мәселесін де айқындауда
осы сөйлем мүшелерінің ролі ерекше. [45, ... ... ... ... ... баяндауыштың етістікті
баяндауыштың бір – бірінен айырмашылықтары бар:
... ... ... ... ... ... ... түрлеріне
талданады.
← Сөйлем мүшелері сөйлемде жеке талдануы ... ... ... ... сөз ... жасалуы негізгі мәселе болуы тиіс.
← Сөйлемді талдауда сөйлемге тән тыныс белгілері, айтылу интонациясы,
т.б сөз болады.
← Сөйлем ... жай, ... ... жеке ... ... Зат есімді есімді сөйлемдер
Әрбір сөз белгілі бір сөз табына жату үшін олар, біріншіден,
лексикалық ... ... ... ... Бұл ... ... ... таптарына қарағанда зат есім заттық мағынаға ие. Ол сөз табын басқа сөз
таптарынан ерекшелендіретін ... бір ... бар. ... ... да ... атап айтқанда, сан есім, сын есім, кейбір есімдіктер, есімше,
тіпті үстеулер де заттанады.
Екіншіден, басқа сөз ... ... ... ... ... ... ... Сонда зат есімдер әрі септеледі,
көптеледі, тәуелденеді, жіктеледі. Сол сиқты зат есімдерді ... ... тән ... ... зат ... ... қызметі негізінен бастауыш,
толықтауыш болу. Бірақ бұл зат есім үшін ... ... ... ... ... ... да сөйлем мүшелері бола береді. Міне осы үш қасиеті зат
есімді жеке сөз табы ретінде ... ... тән осы үш ... ... ... ... жасалуында зат
есімнің бастауыш, толықтауыш анықтауыш, пысықтауыш сөйлем мүшесі ... ... ... соңында сөйлемді тиянақтау негізінде ... ... ... ... қызметі ерекше. Сонда зат ... ... ... ... түрінде де келеді. Бірақ есімді сөйлемді
құрауда осынша сөйлем мүшелерінің ішінде олардың тек ... ... ... ... ... ... Ұлт ұйытқысы – ана (Ана тілі, 17.04.2008),
2. Сын есімді есімді сөйлемдер
Сын ...... ... ... ... ... ... жұмсалатын
сөз табы. Сын есімдер табиғатында зат ... ... ... ... Бұл ... келгенде сын есімдер сөйлемнің ішінде ғана
жұмсалуы тиіс. Келе – келе сын есімдер енді етістікпен де ... ... де ие ... ... ... жұмсала бастады. Бұл да сын
есімнің өзіндік ерекшелігінің бір көрінісі.
Осы күнгі зерттеулер бойынша сын ... сын ... сан ... ... сөз ... т.б сөз ... тіркесі сөз бола
бастады. Бұл сын есімдердің тіркесімділігі ... ... енді ... ... ... де ... сөз болып, сын есімдер сөйлемнің
барлық мүшесі бола алатыны туралы айтылып жүр.
Сонда сын есімдердің ... пен ... ... ... жұмсалуы талас тудырмаса, енді олардың заттануы арқылы бастауыш,
толықтауыш болып жұмсалуы да осы іспетті. Ал сын ... ... ... ілік ... ... арқылы анықтауыш болуы да бұрынна белгілі.
Міне, бұлардың бәрі де сын есімдердің сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... ғана қолданып қоймай, сөйлемнің соңында
да жұмсалып, баяндауыш сөйлем мүшесі қызметіне де ие. ... тек ... ... сын ... енді ... ... да ... сөйлемді
тиянақтайтын дәрежеде. Мұның өзі сын есімнің синтаксистік ... ... ... ... тек қимыл процесінен ғана ... енді ... ... қандай екендігін көрсетіп, сапа сипатын
білдіреді. Сонда сын ... ... ... ... ... ... ... болса, енді керісінше, сөйлемнің соңында тұрады. Сөйтіп
олар сөйлемнің соңында өз бастауышынан соң орналасады.
Сын ... ... ... ... ... ... тарихи
жағынан ерте қалыптасқан сияқты. Олай болса,, басқа сөйлем мүшелері сияқты
сын есімдер де ... ... ... ... ... өзіндік орны
бар. Осының негізінде енді есімді сөйлемдердің аясы ... көре ... сын ... есімді сөйлемді жасауда зат есімдердей болмағанымен, сан
есім, есімдіктерге қарағанда мол. Сын есімдер баяндауыштық қызметте ... ... та ... ... ... ... келеді. Осы негізде сын
есімдердің баяндауыш болуы, оның ... ... және ... ... да ... зат ... ... қарағанда
енді басқаша мақсат тұрғысынан сөз болатыны белгілі. Сын ... ... ... сын есім ... жасалады. Мұнда сапалық сын есімдердің
жай түрі жиі кездеседі.
← Сапалық сын ... ... ... ... ... ... Сапалық сын есімдер баяндауыш ... ... жеке ... ... ... сұраулық шылаулардың қатысы арқылы
хабарлы сөйлем емес, енді сұраулы сөйлем де жасалады.
← Сын есімнің шырай тұлғасында келуі арқылы ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалады.
← Тәуелдік жалғаулы сын есім мен көмекші ... ... ... сын есім арқылы жасалады. Қатыстық сын есімдердің
ішінде сөйлемнің соңында сөйлемді ... ... –лы, -лі, ... -ты, -ті, -дай, -дей, -сыз,-сіз жұрнақты түрлері кездеседі.
3. Сан есімді есімді сөйлемдер
Сан есімдер де ... ... оның ... ... ... ... ... болып екендігі белгілі.
Сан есімдер есептік, реттік, жинақтық, болжалдық, ... ... ... ... Егер сан ... ... сан ... заттың
санын, ретін білдіру сөз болса, ал басқа тобында осындай қасиет әртүрлі
сияқты. ... ... ... ... реттік, болжалдық сан есімдер өзі
қатысты сөздермен ... ... ... ... сан ... ... байланыстағы сөз тіркестерін құрап, ... ... ... ... ... сан есімдері меңгеріле ... сан ... осы ... ... ... ... ... көрініс
таппай отырғаны айқын. Осы байланысу формаларының ... де сан ... ... ... қолданылатындығын негізге алып, олардың сөйлемде
негізінен анықтауыш, сол сияқты бастауыш, ... ... ... ілік ... ... ... ... сөйлем мүшесі қызметінде
жұмсалуы мектеп , жоғары оқу орындарына ... ... ... ғана сөз ... ... сан есімді баяндауыштардың өзін таза сан ... ... ... ... ... деп ... бөлуге болады.
← Таза сан есімді есімді сөйлемдер. Бұған сан есімдердің ... ... және ... сан ... жатады. Мысалы:
Бірінші мамыр – түркреспубликаның туған күні (Ана ... ... сан ... ... ... ... ... мақал –
мәтелде мол. Баяндауышы сан есімді сөйлемдер қысқа, көбіне
бастауыштарынан соң ... ... ... сан ... ... ... түрде келеді.
← Дара тұлғада есептік санн есім.
← Күрделі тұлғадағы есептік сан есімдер.
← Реттік сан ... ... сан ... ... ... есептік сан есімдерге қарағанда сирек. Дегенмен ондай
тұлғалы баяндауыштар таза реттік сан есім және ... ... ... ... ... Таза ... реттік сан есім.
← Тәуелдік жалғаулы реттік сан есім.
← Жинақтау сан ... ... ... ... ... көп ... көмекші етістіктер
меннумеративті сөздер. Ал шылау, көмекші есім, содаль сөздер сиректеу және
ондай сөздердің сан ... ... ... да сол ... ... жатады.
1. Сан есім мен көмекші есім.
2. Сан есім мен шылау.
3. Сан есім мен модаль ... Сан есім мен ... ... Сан есім мен көмекші етістік.
4. Есімдікті есімді сөйлемдер
Қазақ тіл білімінде есімдікті есімді сөйлемдер ... ... ... де ... Бірақ осы күнге дейінгі ... ... ... сын ... сан есімдермен бірдей дәрежеде есімдіктер де ... онда тек ...... мысалмен көрсету үрдіс баршылық. Сол сиқты ... ... оның ... ... есімдіктің, сөйлемнің соңында
келіп басыңқы сыңарда жұмсалуы да сөз болып жүр. [46]
Сол сиқты құрама баяндауыш түрінде де арнайы сөз ... онда ... ... етістікті түрі қарастырылған. Міне, есімдіктер есімді, құрама
баяндауышты болып ... ... ... ... ... ... көрініс
табуда.
Есімдіктер де сөйлем соңында тұрып, ойды ... ... ... ... өз ... жақ, сан ... ... тұрып, есімді сөйлем құрайды. Сонда баяндауыш болатын есімдік
бастауыштың сыр – сипатын, не ... не ... ... керек. Ол жағынан
есімдік басқа сөз таптарынан кем деп ... ... Оның өзі ... ... сын ... сан есім ... жұмсалуына да қатысты. Сонда есімдіктен
болған баяндауышта осы үш сөз табының заттық, сындық, ... ... ... ... зат ... сын ... сан ... қарағанда
бастауыштың мәнін айқындауда бұл сөз табы ерекше. Осы ерекшелік оның есімді
сөйлемді жасаудағы семантикалық жағынан бай екенін ... ... ... ... есімді баяндауыш оның берілу жолын
қазақ тілі ғалымдарының еңбектері бойынша шолу жасауға болады. Баяндауыш ... ... Оның ... зат ... сын есім, сан есім, есімдік сөз
таптары арқылы болған баяндауыштардың бәрі де есімді сөйлем ... ... ... ... ... ... ... баяндауыштарды тек
сөйлем мүшесі жағынан ғана сөз етіп, бір ... ... ... ... ... ... оның жасалуы ғана сөз болса, енді есімді
сөйлемді тани бастауымызға байланысты есімдікті есімді ... деп ... ... ... ... ... ... өз бастауыштарымен
бірлікте сөйлем құраудың негізгі көрінісі болып табылуы тиіс.
Есімдік түрінен болатын баяндауыштар:
... ... ... есімдігіне мына сөздер қатысты: мен,
сен ,ол, сіз, біз, сендер, сіздер, ... ... ... ... ... және ... Жіктеу есімдіктерінің нолдік тұлғада келуі.
← Жіктеу есімдіктері көптік тұлғада келуі.
← Жіктеу есімдіктерінің ... ... ... ... ... ... ... есімді сөйлемді құрауы жекеше де, көпше
де түрде кездеседі.
← Жіктеу есімдіктерінің септік жалғауда келуі. Жіктеу есімдіктері
септік жалғауда да ... ... ... ... ... ... жалғаулы жіктеу есімдікті ... ... ... ... та есімді сұраулы сөйлем жасала береді.
← Жіктеу есімдікті сұраулы сөйлемдер атау тұлғалы ... ... ... есімдіктері көптік жалғауда ... де, оған ... ... ... ... сөздердің әрқайсысы өзінің лексикалық ... ... ... ... тұтас ойдың мазмұнына ортақтасып тұрады. Олар
сонымен қатар, сөйлемде жалаң мүше ... не ... мүше ... ... лексикалық және грамматикалық мағыналарын айқындап
толықтыра ... сөз ... ... ену ... ... ... материалы
болады да, бастауыш – баяндауыштық (тұрлаулы), толықтауыш, анықтауыш,
пысықтауыш ... ... ... ... ... ... бас арқауы, негізі болса, тұрлаусыз мүшелер олардың маңына ұйысып,
бастауыш, баяндауыш арқылы айтылған ойды толықтырып, айқындай түседі.
Қазақ тіл ... ... ... ... мынадай түрлері беріліп
келеді.
1. Сөйлемдер құрылымы, яғни ойды беру жағынан жай ... ... ... бөліну алғашқы шарт. Сондықтан да сөйлемдердің бұлайша
бөлінуі тілдердің ... де ... ... ... ... қатарына жататын күрделі мәселенің
бірі – құрамалас сөйлем. Сондықтан да синтаксисті, әдетте, жай сөйлем және
құрмалас синтаксисі деп екі топқа ... [43, ... бұл екі ... ... ... өзіндік
объектісі бар. Жай сөйлем синтаксисінің негізгі объектісі жай сөйлемдер мен
олардың түрлері, ... ... ... сөйлем құрау және сөйлем
мүшесі болу жолдары мен шарттары сияқты мәселелер болса, ... ... ... ... жеке ойды ... жай ... ... бір бүтінге айналуы, сол арқылы күрделі ойды ... ... ... ... Басқаша айтқанда, жай сөйлем синтаксисі жеке ... ... ... сөйлем болу жолдарын тексерсе, құрмалас
сөйлем синтаксисі жеке ойды ... жай ... ... ... ... болуын және құрмалас сөйлемнің түрлерін, жасалу жолдарын
тексереді. Сөйтіп, бірінің объектісі сөз ... ... ... ... ... ... байланысты.
Газет бетіндегі атаулар сөйлем түрінде кездестіреміз. Өйткені құрмалас
және жай ... сөз ... ... ... аяқталған ойды
білдіреді.
Жай сөйлемдер.
Мысалы: Он жігіт ... ... ... ... ... алауы тұтанды (Алматы ақшамы, 27.03.2008), Бабалар рухымен
тілдескендей болды (Алматы ... ... ... Украина жылы
басталды (Алматы ақшамы, 6.03.2008), Біз ... ... ... ақшамы,
6.03.2008), Бақытқа жетудің бес шарты ... ... ... өсімнің сапалы көрсеткіші (Алматы ... ... ... күнгейге шығады (Алматы ақшамы, 28.02.2008), Инсульт
жастарға ауыз сала бастады (Алматы ақшамы, ... Қан ... ... мол ... ... ... ... та назарға алыныпты
(Алматы ақшамы, 4.03.2008), Болашаққа деген үмітті оятады (Алматы ... ... ... имамдарды тыңдады (Алматы ақшамы, 4.03.2008),
Кәсіпорындар өнімі артып ... ... ... ... Тіл ... кетті (Ана тілі, 1.05.2008), Мемлекет қазақтікі екенін айтар кез
келді (Ана тілі, 17.02.2007), ... ... ... ... (Ана ... Шот ... кез ... (Ана тілі, 14.06.2007), т.б.
Жай сөйлем қаншама ... ... ол ... ғана бір ... де, ... ... өзара байланысты екі немесе одан да көп жеке
ойлардан ... ... ойды ... ... ... қарап анықтама
беретін болсақ, құрмалас сөйлем деп ... ... ... ... ... одан да көп жай ... құралып, күрделі ойды білдіретін
сөйлемді айтамыз.
Құрмалас сөйлемдерді газет бетіндегі атауларда салалас ... ... ... де ... ... ... ... жақтаушысы көп, қолдаушысы аз (Алматы ақшамы,
28.02.2008), Айтатындар айта берсін, біз ... ... ... ... 4.03.2008), Сыртты таңдай қақтырады, іші шаң ... ... 2003), ... ... ... ... ... (Қазақ әдебиеті, 2003),
Айтыс қызықты ... ... ... ... (Қазақ әдебиеті, 2003), Діннің
өзгеруі мүмкін, мәдениет өзгермесін (Қазақ әдебиеті, 2003), Режисерлік ... ... ол – ... көш ... ... әдебиеті, 2003) т.б.
Сабақтас құрмалас сөйлемдер.
Мысалы: Арна тазарса, арың да тазарады (Алматы ақшамы, 6.03.2008),
Сәния сәнін келтіріп, әкім ... ... ... ... ... ... да, еңбекақысы да өсіп келеді ... ... ... ... ... – кітапханалар көбейді (Алматы
ақшамы, 12.01.2008), Аязымен айбатты, ақ қарымен сымбатты (Алматы ... ... ел ... ... қырға көшті (Алматы ақшамы,
14.07.2008), Алыптан ... ... да, ... күшті болмайсың (Алматы
ақшамы, 14.08.2008), Қазақ тілін ұстанатын партия өмірге келсе, ... ... едім ... ... ... ... ... күлік
мінген ел едік (Алматы ақшамы, 28.08.2008), ғалым дәрежесімен ... ... тиіс (Ана ... 1.05.2008), қайрақ болмай, егеу
болмайды (Ана тілі, 5.03.2008), Көз көріп, көңіл ... (Ана ... ... ... ... қарай хабарлы, сұраулы, бұйрықты және лепті
болып бөлінеді. Міне, осындай сөйлемнің түрлерін газет ... ... ... ... не бір істің жайын баяндау мақсатымен айтылған
сөйлем хабарлы болады. ... ... ... ... ... ... 24.01.2008), Біз Алаш Орданы
қорғай ... ... ... ... ... ... жазмышына
сенемін (Алматы ақшамы, 24.01.2008), Қала әкімі үкіметке есеп ... ... ... ... мені ... ... ... ақшамы,
2.08.2008), Елбасы ректорларды тағайындады (Ана тілі, 24.04.2008), Енді
сакура гүлденгенде келеміз (Ана ... ... ... – тіл ... ... тәсілдерінің бірі. Жүздесіп және басқа
амалдар арқылы өзара ... ... ... әр ... мән-жайын белгісі
келгенде, сұраулы сөйлемнің сұраулы түрлерін қолданылады. ... ... тән ... ... бұл түрі ... ... көркем әдебиет
тілінде жиі қолданылады.
Осы сияқты сөйлемнің түрлері де газет бетіндегі ... ... ... ... сұрақ белгі (?) қою арқылы мақала атауын
оқырманды қызықтыру үшін арнайы сұрақ ... ... Осы ... ... соң, ... өз ... ... Сұраулы мағынасы (?) бар, ауызекі
тілінде сұрау интонациясымен айтылатын ... не ... соң ... ... ... ... қойылуы мағынамен тығыз байланысты.
Сұраулы сөйлемдермен берілген атаулар - өзінің функциясына ... ... ... ... бір ... ой тастайтын, жауап іздейтін атаулар
«Вопросительные заглавия соотносятся со ... ... ... ... ... ... или содержать ответ на
вопрос». [11, 100] Бұндай сұрау белгісімен берілген атаулар ... ... ... Мен ... қалай жеңдім? (Алматы ақшамы, 26.02.2008), Құпиялы
төлқұжат қашан қолға тиеді? (Алматы ақшамы, 24.05.2008), Жарық неге жетпей
жатыр? ... ... ... Себетіңде не бар, үкімет? (Алматы
ақшамы, 28.02.2008), Автокөлік ... ... ... не ... ... ... ... ойынхана кімдермен ойнайды? (Алматы
ақшамы, 27.03.2008), Ди ... ... ... па? ... ... ... кім, замандас? (Алматы ақшамы, 27.03.2008), Жұлдыздар
не дейді? (Алматы ақшамы, 28.02.2008), Биыл инфляция қай ... ... ... 4.03.2008), Зияны жоқ талонның пайдасы ... ... ... Өмір бойы ... айдамауға қалай қарайсыз? (Алматы
ақшамы, ... ... ... ... ... ... ... жуушы қыздардың табысы қанша? (Алматы ақшамы, 23.08.2008), Қала
мектептерінің жаңа оқу жылына әзірлігі қалай ... ... ... ... ... жүр ... ... 29.01.2008), Келешек электрлі
көліктікі ме? (Алматы ақшамы, 23.08.2008), Жәрдемақыны ... ... ... 31.01.2008), Алматыға апортты кім әкелді? (Алматы ақшамы,
31.01.2008), ... неге ... ... ... ақшамы, 24.01.2008),
Әсет Иманбаев олимпиадаға бара ма? (Алматы ақшамы, 24.01.2008), Жұлдыздар
құлап жатыр ма? ... ... ... және ... ... ... оқиғаға негіз бола алады.
Бұйрықты сөйлем біреуді іс істеуде жұмсау мақсатымен айтылады. Ондай
мақсатпен айтылған сөйлемдер жалаң ... ... ғана ... ... ... еркін, талабын, кеңесін, тілегі, жалынышын т.б. ... ... ... ... ... тән ... әдебиетте ондай сөйлем
диалогта жиі ұшырайды.
Басқа сөздер етістіктің бұйрық және ... райы ... ... ... ... болып жұмсалады да, сөйлем түгелімен асқақ әуенмен
айтылады. Бұйрықты сөйлемдердің айтылу әуені ... ... ... ... ... ... ол көтереңкі дауыс екпінімен айтылады:
егер кеңес, ... ... ... ... олар ... ... Мысалы.
Алдымен өзіңді танып ал! (Алматы ... ... ... афера!
(Алматы ақшамы, 6.03.2008), Малыңды тапсаң, адал тап! (Ана ... ... ... ... ... ... ... көп кездеспейді.
Лепті сөйлем. Кісінің көңіл-күйін, әртүрлі эмоциялық сезімін ... ... ... ... ... ... ... мағыналары жай
хабар болумен қатар, кісінің қуанышы, қорқынышы, ... ... ... күмәні, жиреніші сияқты ішкі сезімдерін білдіреді.
Лепті сөйлемдер мұндай мағыналарда айтылу үшін олардың құрамында
көбінесе ... ... ... ... өзі ... ... Оның ... асқақтаған көтеріңкі дауыспен, лептілік интонациямен айтылады.
Мысалы:
Нұртай азамат екен! (Алматы ақшамы, 24.05.2008), Артығалиды ... ... ... ... ... қайта қауышасыздар!
(Алматы ақшамы, 29.01.2008), ... ... ... (Ана ... ... газет атаулары оқырманға тек хабар беріп қана ... ... ... ... сөйлем түрінде берілген атаулар газет
бетінде жиі ... ... ... атаулар оқырманды өзіне тарта
түседі.
3. Сөйлемдегі ойдың болған, болмағанына байланысты сөйлемдер болымды,
болымсыз болып бөлінеді.
Болымсыз ... ... ... ... және ... қарама-қарсы
мағынасын білдіреді. Сөйлемнің болымды түрі – ойды ... ... ... болымсыз түрі одан гөрі сирек қолданылатын ... ... ... ... тек объективті болмысты, ойлаған ойымызды жоққа шығарып
қоймайсыз, айтылған ойға ... ... өң ... ... ... ... етіп ... да тәсілі етеміз.
Болымды сөйлем. Партияға жастарға сенім артады (Алматы ақшамы, 2.08.2008),
Үлкен қалаға үлкен адамдар келеді (Алматы ... ... ... ... кетті (Алматы ақшамы, 21.08.2008), Қазақ тілі ... ... ... ақшамы, 19.08.2008), Үкімет отырысы өтті (Ана ... ... ... ... жасайды (Ана тілі, 28.02.2008),
т.б.
Болымсыз сөйлем.
Құбыр ... ... ... ... тиіс ... ... ... риза емес (Ана тілі, 24.04.2008), Орыс деген ... (Ана ... ... Жақсы ұсыныс жерде қалмасын (Ана
тілі, 17.04.2008), Ана тілге дау тудырма (Ана тілі, ... ... ... (Ана ... 26.07.2008), Ұлттқа қиянат жасамайық (Ана тілі,
24.05.2007),
Қазылған қорғандар ... ... ... ... 2004), Келісіп
пішкен тон келте болмас (Ана тілі, 2003), Ақындардан аққан жас ... ... 2004), ... кеңшілік болмайды (Егемен Қазақстан,
2005), Адам өзгермей, қоғам өзгермейді (Қазақ әдебиеті, 2003), ... адам ... ... ... 2003), Ел ... хат ... ... 2004) т.б.
4. Бастауыштың бар-жоғына қарай сөйлемдер жақты, жақсыз болып бөлінеді.
Грамматкиалық бастауышы бар не бастауышы ерекше ... оның қай ... ... ... атау ... ... қою арқылы білуге
болатын сөйлем болады. Мысалы:
Біз өзгелер үшін өмір ... ғана ... ... кешеміз (Қазақ
әдебиеті, 2002), Біз бәрін сатамыз (Жас Алаш, 2004), 100 ... ... ... (Жас ... 2003), Тым орыстанып кеткен халықпыз (Ана тілі,
2003), Біз күрделі әлемге қадам ... ... ... ... 2003) т.б.
Бастауышы жоқ, оның орны жоқталмайтын, айтылған іс- әрекет баяндауыш
арқылы үш жаққа ... ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Сенім грамотасын тапсырды (Егемен қазастан, 2004), ... ... рас ... ... 2003), Маған өзім ойнаған рольдердің бәрі ұнайды
(Қазақ әдебиеті, 2003) ... Бір ... ... ... ... ... сөйлемдер белгісіз жақты, жалпылама жақты болып бөлінеді.
6. Ойға қатысты сөйлем мүшелеріне қарай сөйлемдер толымды, ... ... ... ... ... ... ... (Ана тілі, 24.04.2008),
Қажылар елге қиналып оралды (Егемен Қазақстан, 2004), Теңіз теңізге тартады
(Қазақ әдебиеті, 2003), Парақорлар жоғарғы оқу ... ... ... Алаш, 2004), Шерағаның шығармашылық кеші өтті (Қазақ әдебиеті, 2003),
Кездесулер көк жиекті ... ... ... ... 2004) ... сөйлемдер: Құранды бұрмалаған (Ана тілі, 1.05.2008), Жан ... (Ана ... ... ... намысы қамшыласын (Ана тілі,
17.04.2008), Рух пен тілді ұлықтаған (Ана тілі, 3.04.2008),
Сазайын тартар сарбазың (Егемен Қазақстан, 2005), ... Ұлы ... (Жас ... 2003), Бәкеңнің мектебінен дәріс алған (Қазақ әдебиеті,
2003), Кішкентай оқырмандарға тарту (Қазақ ... 2002) ... ... ... ... ... ... қарай жалаң,
жайылма болып бөлінеді. Мысалы,
Жалаң сөйлемдер: Махамбет мәңгілік рух (Қазақ әдебиеті, 2003), Шардара
шарасыз емес (Егемен Қазақстан, , 2004) ... ... ... мемлекеттік тіл заңын күтіп отыр (Ана ... де ... ... ... ... ... 2003), ... жоқтардың тізімі жасалады (Жас ... 2004), ... ... неде ... Қазақстан, 2004), Түріктер Павлодарға көз салды
(Егемен Қазақстан, 2004), Экономикалық ... жаңа ... ... 2004) ... ... бетіндегі атаулардың тыныс белгілері
Баспасөз бетінде сөз тіркесі, сөйлемдермен берілген тыныс белгілерінің
де өзіндік функциясы бар. ... ... ... ... ... ... ... қарау да қызық. Тыныс белгілері жазуда ... ... ... ... ... жазушы мен оқушының қарым-қатынасын
жеңілдетеді, яғни, жазушыға өз ойын ... ... ... ... ... соңында қойылатын сұрақ белгі (?), леп белгісі (!), үтір (,), ... ... ... ... ... ерекшеліктерін білдірсе, сөйлем
ішінде қолданылатын үтір (,), сызықша (-), қос нүктенің (:) де ... ... («») ... ... ... атаулары да қызығарлық. Автор
осы жағдайда тырнақшаны не үшін ...... ... ... де
берілген мақала тақырыптары қызығушылықты тудырары сөзсіз. Тырнақша
мағынаға ... ... ... белгі сөйлем ішіндегі объектіге
айналып, талқыға салынып отырған сөздер тырнақшаға алынады. Мысалы: Шақалақ
«өлімге кесілді» (Жас ... 1999), ... күні ... «Қару» (Жас
Алаш, 1999), Қазір Көкшетау ... ... ... ... Қазақстан 1999)
және т.б.
Газет бетіндегі атаулар мақала өзегі болып тұр. ... ... ... ... оқу да, ... да ... ... көп нүкте, сұрақ
белгілермен берілген тақырыптар да қызық. Тырнақша мен жақша графикалық
құралдары да ... ... әсер ету ... ... ... оңай ... ... етеді. Мысалы: «Ақша жемеуге» ант беріп ... ... 1998), ... әкімдері «Астық жейді» (Жас Алаш, 1998), Бидайды да
«банкіге салуға» болады екен... (Ана тілі, 1995) және т.б. ... ... ... ... ... ... ... сөзі ақша сақтайтын мекеме
жайында айтылады. Тақырыптың мақала мен ... ... ... мен ... ... ... ... әсер жасайды. Тақырыптағы
берілген сөздерге назар аударатын әсер ... ... ... ... ... ... ... салуға» сөздерін тырнақшаға алу ... ... ... ... ... нәрсеге аударады.
Көп нүкте (...) мағынаға байланысты қойылатын тыныс белгісі. Көп нүкте
ойдың аяқталмай ... ... ... зерттеуші ғалым Ғ. Мұсабекова.
Мәтін соңына дейін осы аяқталмаған сөз тіркесі немесе сөйлемдерді ... ... ... ... туады. Тақырыптардың соңына көп
нүкте беру әдісі де газет атауларынан кездестіруге болады. Бұндай құбылысты
орыс тілінде ... ... ... деп те ... ... мәтіндегі ойды түсінуге деген ... ... ... зор. ... ... атауларды көп нүктемен ... ... ... ... Көп ... арқылы газет атауларын
оқырман үшін, ... ... ... ... ой тастағандай көрінеді. Бұл ой
оқырманды мәтінді толық оқып шығуға ... ... ... ... ... авторы идеяны толық жеткізбей көп нүкте арқылы беріп
отырған мақала атауын қалай аяқтаса болар екен деп, мәтінді қызыға ... Бұл ... ... мәтіні атаулардың прагматикалық функциясын
атқаратын микрокомпоненттердің бірі.
Кейде, үндеместік қалыпты көп ... ... ... ... ... ... ... кербезінен сақта.... (Ана тілі, 24.04.2008),
«Болашақ» қазақы жастарға.... (Ана ... ... Жан ... (Ана ... 24.04.2008), Қос өнерді ұштастырған.... (Ана тілі,
17.04.2008), Жұтар алдында шайнап ал.... (Ана ... ... ... сен ... (Ана ... 5.07.2007), т.б. айдарлармен ... ... ... ... ... ... тілдердегідей, қазақ тілінде де сөйлемдегі сөздердің
тәртібі біршама тұрақты ... ... Ал ... ... ... ... орай бұл ... сақтала бермейді.
Міне осы жоғарыдағы мысалдарды талдай отырып, газет ... ... ... ... формаларын, газет атауларынан
кейін қойылған тыныс белгілердің қызық та, әрі күрделі екендігін байқадық.
Қорытынды
Газет мәселесі - өте күрделі мәселе. ... ... ... жері ... ... әр ... Осы жағын толық аңғарған А. Байтұрсынов ... ... ең ... жан ... жазу ... өркениет жемісі
саналатын – газеттер тілі. Газет – халықтың рухани, мәдени өмірінің айнымас
бөлшегі. Газеттің жалпы адамзат тарихындағы, ... ... ... ... ... орны ерекше. Газет тек ақпарат жеткізудің көзі ғана
емес, ол өзі ... ... ... қалың оқырманды, көпшілікті
сендірумен сол көздеген мақсаты бағытында тәрбиелеу жерін де қоса ... Осы ... ... ... ... ... ... және
ұйымдастырушы қызметін де атқара алады».
Жалпы қазақ тілі тілдік жағынан М. Балақаев, Р. ... ... С. ... Б. ... т.б. ... ... ғалымдар жағынан
сөз болғаны белгілі. Онда газет тіліндегі дұрыс құрылмаған сөйлемдер,
дублет, диалект ... т.б. ... ... ... ... тілі сол
сияқты журналистердің өздері арқылы да ... ... ... сөз болуда.
Тілдік құбылыстың өзгеруі көбінесе өзі өмір сүріп отырған ... ... ... өзгеріп кету нәтижесінде пайда болады. Тіл –
қоғамдық құбылыс болғандықтан дамып, өзгеріп, белгілі ... ... ... Қай кезеңнің болмасын баспасөз материалының тілін өзгертпесек
те сол кезең тұрғысынан қарап, пікір ... ... ... ... ... сол ... ағысына қарай өзгеріп отырады. Тіл – ... ... ... әр кезеңнің, әр ұлттың өміріндегі болып ... ... ... сол ... өз ... ... ... Міне, осы өзгерістер мен
тілдік көріністерді баспасөз бетінен көруге болады.
Ал қоғам өзгерісімен бірге кірген жаңа ... мен ... ... ... болу ... емес. Енген жаңалықтар халық ұғымына толық ізін
қалдырып, айқын бейнесін ... ... ... кете ... ... да, ұғымға қойылған ат кездейсоқ болатыны белгілі. Көбінесе,
тіпті бір ұғым ретінде бірнеше атпен де ... ... ... ... сол дәуір баспасөзінің орны ерекше. Өйткені, қандай да
болмасын жаңалық алдымен баспасөз, ... ... ... ... ... ... ... ресми қаулы-қарарлардың өз ... ... ... ... ... ақпарат беретін газет
атауының бірінші типі оқырманға қоғамда ... ... ... ... ... ... ... сәтісздіктерден шығудың жолын
табуға көмектесе аларлықтай болуы тиіс. Сонымен қатар, оқырмандарға бұрын-
соңды ол естімеген, ... ... жаңа ... ... ... ... оқырманға әсер ете алуы материалдардың қызықты әр алуан болуына
байланысты. Газет атаулары өмірдің – ... ... ... ... ... газет ұжымының алдында басты мақсат пен міндет. Егеменді
еліміздің тарихына жаңа көзқараспен қарап, шындық тұрғысынан ... ... ... ... ... ... күнделікті
тіршілігіне тікелей араласып, қоғамдық пікір тудыруды мақсат етеді. ... бір ... ... ... ... ... өз бағасын береді. Осы
мақсаттарға сәйкес берілген мақалаларда қолданылатын сөздің ерекшеліктері,
газет тілшілерінің тіл ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан оқиғалардың қай-қайсысына
болса да ... ... ... отырады. Оқырманға әр уақытта жаңа да тың,
құнды тақырыптар қажет. Ақпарат жаңалықтары оқырманға ауадай керек.
Сөз тіркесі мен ... ... тән ... ... ... ... ... баспасөздің мәні мен әрін кіргізеді. Бүгінгі
баспасөз аралық ... ... өз ... ... ... ... ... – баспасөз материалдарының қызғылықты, керекті, әрі түсінікті
болуы, оқырманды бірден өзіне баурап, жарияланымның тез ... ... ... ... ... ... жаймадан, оқырман алдымен,
жылдамдата көзімен барлай отырып, қызғылықты тақырыптары бар газетті ... ... ... ... өзіміз де куә болып жатамыз. Олай
болса, газеттің атауы мәтінді ашатын және ... код. ... ... мен ... ... байланыс. Бұл жерде оқырманын алыстан «Мен
мұндалап» шақыратын мақала ... орны ... ... ... ... ... ... аса маңызды оқиғалар, саяси, шаруашылық, қоғамдық
өмірдің барлық елеулі мәселелері орын ... ... ... ... ... ... тілін арнайы зерттеу ... ... ... ... міндеттердің бірі болып отыр.
Қорыта айтқанда, газет атауларының тартымды, мазмұнды болуы үшін,
қандай газет ... ... оны ... үш кезеңі болады. Біріншісі –
тақырыпты таңдау, екіншісі – ... ... ... ... ... үшінші
- әдеби өңдеу. Осы үш кезеңнің қолданылу аясы бірдей, бір ... ... ... ... ... ... ... тілші ізденісінің жемісі, ең биік
шыңы болып ... ... ... ... ... ... мен афоризмдерден, цитаталар мен жыр жолдарынан, танымал көркем
шығарма аттарынан немесе ... ... ... ... сөздерден
алынған газет атауының маңызы зор. Осындай ... ... ... талдап, ерекшелігін ашу тілшілердің басты міндеті. Газет бетіндегі
атаулар синтаксисі терең зерттеуді ... ... ... ... Оқырман
ойынан шыға білетін тамаша туындылар беру ... ... ... Осы шебер туындыларды синтаксистік тұрғыдан зерттеу біздің
алдағы мақсатымыз болып табылады.
Пайдаланылған ... ... ... Н.В. ... ... ... ... начала
ХХ века (на материале журнала «Айқап»). Автореф. дисс. канд. филол.
наук. А., 1959, – 15 ... ... Г.К. ... ... ... дисс. канд. филол. наук. А., 2000.
3. Момынова Б. Қазақ газеттерінің лексикасы (жүйесі мен құрылымы. Филол.
ғыл. док. ... А., 1999. – 237 ... ... Ж.Б. ... ... ... текста // Қазіргі қазақ
әдеби тілі: бүгіні және ... Абай ... ... 70 ... ... конференция материалдары. А., 1998. 115-120
бб.
5. Жақсыбаева Ф.З. Газет мәтіні прагматикасының функциясы. Филол. ... ... А., 2000, – 153 ... ... Р.Т. ... бетіндегі тақырыптардың фразеологиялану
ерекшелігі. Филол. ғыл. канд. дисс.А.,2002,–140 б.
7. ... А.С. ... ... ... ... ... и ее
развитие // Развитие синтаксиса современного русского языка. М.,
Наука, 1966, – 100 ... ... ... ... 1972. 1- т. – 648 ... ... Ә. Т. Қазақ терминологиясына жаңаша көзқарас. – Алматы: Рауан,
1993.
10. Ф. де Сосюр. Труды по язкознанию. – Москва, 1977.
11. Будаков Р. А. ... в ... ...... ... ... В. ... заголовок и когнитивная обработка текста. (Сов.
Газетные публикации) – Украина, 2001.
13. Жақсыбаева Ф. З. Қазіргі қазақ газет ... ... ... ... ... ... тілі ... және болашағы Абай атындағы АлМу-
дің 1970 жылдығына арналған ... ... ... 1998.
14. Қазақ совет энцеклопедиясы. І том. – Алматы, 1964.
15. Ронгинский В. Н. О тенденциях в ... ... ... по ... и ... – Калиниград, 1966.
16. Бойков Л. Ф. Семантика и ... ... ...... ... ... Ә., Исаев С, Ағманов Е. Қазақ тіліндегі сөз тіркестерінің
дамуы мен лексикалану процессі. М- ... ... ... ... ... ... – Алматы, 1998.
19. Бахарев н. Е. Сртуктурно-функциональное развитие заголовков (на
материале из газет-журналов за 1903-1907, ... 1965 ... ...... ... ... ... Заголовок. Редколегия: В. И. Власов, Б. Д. Дацюк,
А.З. Окороков, Б. И. Стукалин, В. И. ... – М: изд. ... ... 1971.
21. Жақсыбаева Ф. З. Газет мәтінен қабылдау пәрменділігін ... ... // ... ... ... ... М. М. ...
Алматы, 1999.
22. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілінің лексикасы. Док.дис. – Алматы, 1961.
23. Сыздықова Р. ХІХ ... ... ... қазақ әдеби тілі. –
Алматы, 1963.
24. Амандосов Т., ... Ш., ... Т., ... Т. ...... Қазақ мемлекет, 1964.
25. Тіл мәдениеті және баспасөз. ... ... І. ... ... т.б. – ... Ғылым, 1972.
26. Вомперский В. П. К изучению синтаксической структуры ... // ... ...... ... Костомаров В. Г. Из наблюдений над языком ... ... // Из ... ... русского языка нерусским. – М:
Мысль, - 1965.
28. Брагина А. А. От загадки к заголовку // Русская речь. - ... ... ... А. А. ... две и... три // ... ...... 1969.
30. Бахарев Н. Е. Общие танденции и некоторые закономерности структурно-
функционального развития ... ... // ... и
зарубежная языкознание. – Алматы, 1970, вып. ... ... Н. Г. ... // ... ...
Москва, 1970.
32. Бахарев Н. Е. Заголовку-однозначность. // Русская речь. – ... ... З. Д. ... ... ...... 1962.
34. Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1962.
35. Сауранбаев Н. ... тілі (пед. ... ... ... мемлекеттік оқу-педагогикалық. 1995.
36. Жұбанов Қ. Қазақ тіліндегі жөніндегі зерттеулер. –Алматы, Ғылым,
1998.
37. Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі ... тіл ... ... ... И. П. ... ... ... языка. Часть
2, Синтаксис, М., 1897.
39. Жиенбаев С. Синтаксис мәселелері. – Алматы, 1941.
40. Балақаев М., ... Т. ... ... ...... Білім, 2004.
41. Ағманов Е. Қазақ тілінің тарихи ...... ... 1992. ... бет
42. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. –
Алматы: Мектеп. 1981.
43. Ысқақов А. ... ... ... ... – Алматы: Мектеп, 1974.
44. Сайрамбаев Т.С. Қазіргі қазақ тіліндегі тіркесімділіктің кейбір
мәселелері. Оқу ...... ... ... 2004. – 95бет
45. Сайрамбаев Т, Оңалбаева К. Есімдер синтаксисінің кейбір мәселелері.
– Алматы, 2005. – 175 б
46. Әлиева М.Б. ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты.
–Алматы, 2000. – 23б

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Зат пен энергия9 бет
Көркем шығармалардағы кейіпкерлердің образдары4 бет
С++ қарапайым функциялар26 бет
"Жетісу" газеті78 бет
HTML синтаксисі14 бет
PHP синтаксисінің негіздері13 бет
RDF моделінің синтаксисі33 бет
«Ана тілі» газетінде термин мәселесінің жазылуы64 бет
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь