Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік қатынастары

Кіріспе 2

1 Дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік қатынастарының құқықтық айналымға түсу ерекшеліктері 3

1.1 Қазақ халқының дәстүрлі тарихи санасындағы меншік ұғымы 3
1.2 Меншік институтының қазақ әдет.ғұрып құқығы жүйесіндегі
орны мен маңызы 15


2 Қазақ әдет.ғұрып құқығы бойынша меншік институтының дамуы 31

2.1 Көшпелі қазақ қоғамындағы меншік иелерінің құқықтық жағдайы 31
2.2 Қауымдық меншік 34
2.3 Отбасылық меншік 38


Қорытынды 41

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 42
Курстық жұмыс жалпы көлемі 153 беттен тұратын кіріспеден, бөлімшелерге бөлінген 3 бөлімнен, қорытынды бөлімнен және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен құралған. Кіріспеде жұмыстың жалпы сипаттамасы, зерттеу тақырыбының өзектілігі, тақырыптың зерттелу деңгейі, диссертациялық зерттеудің нысаны, зерттеу пәні, жұмыстың мақсаты, диссертацияның теориялық негізі, зерттеудің деректемелік негізі, жұмыстың методологиялық негізі, жұмыстың міндеттері, зерттеудің ғылыми жаңалығы, қорғауға шығарылатын негізгі тұжырымдар, жұмыстың теориялық және тәжірибелік құндылығы, зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі, жұмыстың құрылымы берілді. Бірінші бөлімде дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік қатынастарының құқықтық айналымға түсу ерекшеліктері: Қазақ халқының дәстүрлі тарихи санасындағы меншік ұғымы, меншік институтының қазақ әдет-ғұрып құқығы жүйесіндегі орны мен маңызы қарастырылды. Екінші бөлімде Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік институтының дамуы: көшпелі қазақ қоғамындағы меншік иелерінің құқықтық жағдайы, қауымдық меншік, отбасылық меншік, жеке меншік қарастырылды. Үшінші бөлімде қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік салалары (нысандары) және оны қорғау мәселелері: меншік қатынастары нысандарының құқықтық сипаты, малға және мүлікке меншік, жерге меншік, құл иелену, меншікті қамтамасыз ету және қорғаудың кейбір мәселелері қарастырылды. Қорытынды бөлімде жұмыстың нәтижелері мен осыған дейінгі жазылған еңбектерден айырмашылығы жайлы жазылған, сондай-ақ пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілді.
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік институты мәселесі заң ғылымының мемлекет және құқық тарихы, мемлекет және құқық теориясы салаларында өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
1 Дьяконов И.М. Якобсон В.А. Гражданское общество в древности // Вопросы древней истории. – М., 1998. – № 1. – С. 14-18.
2 Маркс К., Энгельс Ф. Немецкая идеология // Соч. – М., 1925 г. - 2-изд. - Т. 3. - С. 147-159.
3 Розов Н.С. Структура цивилизаций и тенденций мирового развития. Новосибирск, 1992. – 254 с.
4 Якобсон И.Ф. К вопросу о формационном подходе к изучению Древней истории // Вопросы древней истории. – М., 1991. - № 5. - С. 40-45.
5 Тоинби А. Постижение истории. – М., 1991. – 356 с.
6 Гуревич А.Я. Теория формации и реальность историй // Вопросы философии. – М., 1990. - № 11. - С. 31-43.
7 Росляков А.А. Военное искусство народов Средней Азии и Казахстана в VІ-XІ веках // Ученые записки Туркменского государственного университета им. А.М. Горького. – М., 1962. – Вып. ХХІ. - С. 61.
8 Масанов Н. Кочевая цивилизация казахов. - Алматы-М., 1995. – 287 с.
9 Кенжалиев З.Ж. Көшпелі қазақ қоғамындағы дәстүрлі құқықтық мәдениет. - Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 192 б.
10 Маркс К., Энгельс Ф. Немецкая идеология // Соч. - М., 1886 г. Т. 6. - с. 258.; Т. 47, ч. 1. - С. 199.
11 Шапиро А.Л. О природе феодальной собственности на землю // Вопросы истории. – М., 1969. - № 12. - С. 56-60.
12 Мякутин А.И. Юридический быт киргизов // Труды Оренбургской ученой архивной комиссий. – Оренбург, 1910. – Вып. XXV. - С. 46.
13 Левшин А.И. Описание киргиз-кайсацких или киргиз-казацких орд и степей. – СПб., 1832. - Ч. ІІІ. – С. 465.
14 Самоквасов Д.Я. Сборник обычного права Сибирских инородцев. Обычай киргизов. – Варшава, 1876. – С. 268.
15 Баллюзек Л.Ф. Народные обычай, имевшие, а отчасти и ныне имеющие в Малой киргизской орде силу закона // Записки Оренбургского отдела ИРГО. – Казань, 1871. - Вып. ІІ. - С. 153-154.
16 Гродеков Н. Киргизы и каракиргизы Сыр Даринской области. – Ташкент, 1889. - Т. І. – С. 147.
17 Маковецкий П.Е. Материалы для изучения юридических обычаев киргизов. Материальное право. – Омск, 1886. - Вып. І, ІІ. – 254 с.
18 Прошлое Казахстана в источниках и материалах. – Алматы: Қазақстан, 1998. – С. 156.
19 Гейнс А.К. Киргизские очерки // Военный сборник. – 1866. - № 3. - С. 12-19.
20 Козлов И.А. Обычное право киргизов // Памятная книжка Западной Сибири. – Омск, 1882. – С. 150.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
2
1 Дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік қатынастарының құқықтық айналымға ... ... ... ... ... ... меншік ұғымы
3
2. Меншік институтының қазақ әдет-ғұрып құқығы жүйесіндегі
орны мен ... ... ... ... ... ... институтының дамуы
31
2.1 Көшпелі қазақ қоғамындағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жалпы көлемі 153 беттен тұратын кіріспеден, бөлімшелерге
бөлінген 3 бөлімнен, қорытынды бөлімнен және ... ... ... Кіріспеде жұмыстың жалпы ... ... ... ... ... ... ... нысаны, зерттеу пәні, жұмыстың мақсаты, диссертацияның теориялық
негізі, зерттеудің деректемелік негізі, жұмыстың ... ... ... ... ... жаңалығы, қорғауға шығарылатын
негізгі тұжырымдар, жұмыстың теориялық және ... ... ... ... ... ... ... берілді. Бірінші бөлімде
дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік қатынастарының құқықтық айналымға түсу
ерекшеліктері: ... ... ... тарихи санасындағы меншік ұғымы,
меншік институтының қазақ әдет-ғұрып құқығы жүйесіндегі орны мен ... ... ... Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік
институтының дамуы: көшпелі ... ... ... иелерінің құқықтық
жағдайы, қауымдық меншік, ... ... жеке ... қарастырылды.
Үшінші бөлімде қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік салалары (нысандары)
және оны қорғау ... ... ... нысандарының құқықтық
сипаты, малға және мүлікке меншік, жерге меншік, құл иелену, ... ету және ... ... ... ... Қорытынды
бөлімде жұмыстың нәтижелері мен осыған дейінгі жазылған ... ... ... ... ... ... тізімі
берілді.
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік институты мәселесі заң ғылымының
мемлекет және құқық ... ... және ... ... ... ... бірі болып табылады.
1 ДӘСТҮРЛІ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДА МЕНШІК ҚАТЫНАСТАРЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ АЙНАЛЫМҒА ТҮСУ
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1. Қазақ халқының дәстүрлі тарихи санасындағы меншік ... ... ...... құқық, ол құқықтық дәстүрлер
жиынтығы болып ... ... ... ... ... бойы ... ... даму тарихы барысында бірқатар кезеңдерден өтті, оған басқа
құқықтық жүйелер, мысалы ... ... ... ... ... ... монғол-ойрат заңдары көп әсер етті.
Егер қазақ әдет-ғұрып құқығының даму тарихын қарасақ, ол ... ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығы
нормаларының өзге де ... ... ... ... болып, дамуы,
қалыптасуы сонау сақ, үйсін, ғұн дәуірінен басталады. Қазақ ... XX ... ... ... айтсақ, 1917 жылға дейін қолданылып келді.
Қазақ әдет-ғұрып құқығының қайнар көздері болып құқықтық дәстүрлер,
қазақ әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... нормалары есептеледі.
Қандай да болмасын формада көрініс тапқанына қарамастан тәжірибеге
қарап, ... ... ... ... ... ... тоқырауда
қалған қоғамнан қателеспестен ажырата аламыз. Бірақ өзін ... ... ... өзін ... деп жариялаған мемлекет шын мәнінде өз
атына сай ма, жоқ па ... ... ... ... табылады.
Мәселен, әдет-ғұрып құқығы демократиялық қағидаларға негізделе отырып,
өзінің көптеген нақты байланыстары мен заңдылықтарының ... ... ... мемлекеттік идеологияға сәйкес келмейді. Бір
жағынан, әдет-ғұрып құқығы шын мәнінде халықтық ... ... ... ... ... ... дамуының бастапқы стадиясы
қызметін атқарады. Екінші жағынан - әдет-ғұрып құқығын нақты бір ... ... ... ... тұтастығы, өзара байланыстылығы мен
сабақтастығы ретінде ... ... ... ... ... бағаламау жалпы алғандағы құқықтық мәдениетке төмен баға беруге
соқтырады.
Еліміздің тарихында, әсіресе Кеңес өкіметі ... ... ... және ... ... саласында да, мәдениеттану саласында да, құқық
философиясы саласында да қарастырылған жоқ. Бірақ өзге құқықтық ... ... ... ... ... ... жоқ. Әдет-ғұрып құқығы
мәселелері жөнінде ... ... ... ... ... ... ... бағыттағы ой-пікірлерге және нақты эмпирикалық ... ... ... көптеген әдебиеттерде өзіне ұқсас түсініктермен қатар
қолданылады, мысалы әдет-ғұрып құқығы дәстүр ұғымымен теңестіріледі. Бірақ
әдет-ғұрып ... ... өз ... дәстүрлерден алмайды. Әдет-ғұрып
құқығы – мазмұны мен даму деңгейі, адамдардың іс-әрекеттері мен ... ... бір ... ... ... ... ... ретінде қарастыруға болатын тұтастықтағы ұғым. Әдет-ғұрып құқығы
терминінің өзінің көпқырлылығы мен көп мағыналылығы оны ... ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынастарының құрылымы
нақты анықталған. Ол ... ... ... ... да бар. Бұл ... сабақтастықты анықтауға негіз болады. ... ... мен ... ұғымы бөлінбеген, олардан жауапкершілік ұғымы да
бөлінбеген күйде еді. Бірақ жеке тұлғаның құқығы қауымның ... ... ... ... ал ... ... ... болды, яғни Кеңес дәуіріндегі зерттеушілер арасында әдет-ғұрып
құқығында дамыған құқықтағыдай (қазіргі замандағыдай) ... ... жоқ ... қате пікір орын алған. Сондықтан әдет-ғұрып құқығын алғашқы
қауымдық, ерте кездегі, көне сипаттағы деп, т.б. ... Бұл ... ... ... ... деп ... негіздер бойынша (біріккен
еңбектің, күнделікті өмірдің, туыстықтың, көршілестіктің, ортақ ... т.б.) ... ... арасында топтық негізде қалыптасқан
әрекеттердің жиынтығы ... ... ... бұл ... ... яғни ... ... сенімнің негізінде
қалыптасады. Ол ережелерді орындау ерікті түрде болады, бірақ оған ... ... ... ... және ... ... ... шаралар
қолданады.
Әртүрлі нақты факторлардың әсер етуі, әдет-ғұрып ... ... ... әрі бұл жөніндегі деректердің әртүрлілігі әдет-ғұрып құқығы
мәселелерін қарастыруда қиындықтар тудырады. Бірақ ... ... ... ... ... тарихи тәжірибенің, іс жүргізу
әдістерінің болуы әдет-ғұрып құқығын ұлттық мәдениеттің ... ... ... ... ... төмен баға берудің бірқатар себептерін атап ... а) ... ... ... ... ... империясының отарлау
саясатының жүргізген негізгі бағыттары, Кеңес өкіметі дәуірінің ұстанған
саясаты қазақ ... ... ... баға беруге кедергі болды.
Дегенмен де, қазақ ... ... ... өміршеңдігімен
сипатталатындығын естен шығармау қажет. Отарлаушылық ... ... ... ... ... ... ... мен патша
тапсырмасымен келген орыс чиновниктері (А.И. Левшин, А. Янушкевич, И.
Крафт, ... т.б.) ... ... ... ... демократиялық
сипатта болғандығын атап айтқан еді; б) құқық – мемлекеттің емес, ... ... ... және осы ... ... заңгерлердің әдет-
ғұрып құқығына деген теріс көзқарасының болуы оған төмен баға ... ... в) ... ... ... әдет-ғұрып құқығын зерттеуші-ғалымдардың
өздері репрессияға ұшырап, еңбектері жойылғаны белгілі. Осының өзі ... ... оңды баға ... кедергі болды. Сондықтанда қазақ әдет-ғұрып
құқығын зерттеуді кеңейту, әрі ... ... ... ... мәселесі
болып табылады.
Әдет-ғұрыптар адамдар арасындағы қоғамдық қарым-қатынастарды реттеуші
ретінде бізге көне ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптар құқықтық мәнге ие болатын және осыдан кейін әдет
немесе заң деп аталатын. Сонымен қатар, ... ... ... ... жарғы терминдері де қолданылды. Қазақ Хандығының басқарушылары үнемі
қазақ ... ... ... жасап отырған. Олардың ішінде XVІ
ғасырдың басында жасалған “Қасым ханның Қасқа ... ... ... ... ... ханның “Жеті Жарғысы” атты заң жинақтары белгілі. Бұл топқа
қазақ әдет-ғұрып құқығының кейінгі, XІX ... ... көзі ... ... де ... ... Қазақ әдет-ғұрып құқығының бұл
жинақтары жайында қысқаша айтып өтетін болсақ.
“Қасым ханның Қасқа жолы” – Қасым хан (1511-1523) хандық ... ... және ... ... бұрынғы заңға өзгерістер енгізіп, дамытып,
қабылданған құқықтық нормалардың жиынтығы. Бұл құқықтық актінің түпнұсқасы
бізге ... ... ... ... ... ол ... ... Мүлік заңы (мал-мүлік, жер-су дауларына байланысты бөлім);
2) Қылмыс заңы;
3) Әскери заң;
4) Елшілік заң;
5) Жұртшылық заңы.
“Есім ... Ескі ... – Есім хан ... жж.) ... ... ... мен өзгерістер енгізіп, “Есім ханның Ескі жолы” деп
аталған заң ... ... ... ... бұл заң ... да
түпнұсқасы бізге жеткен жоқ.
Бізге түгел болмаса да келіп ... ... ... ... ... бірі – Тәуке ханның “Жеті Жарғы” ... ... ... бұл ... XІX ... Г. ... мен А.И. ... жазып қалдырған кейбір
фрагменттері ғана ... ... де, ... ... ... ... құқықтық нормалардың анализі кейбір зерттеушілерге
“Жеті Жарғы” жеті бөлімнен құралған деген негіз береді. ... Жер ... ... дауы;
3) Неке-отбасы қатынастарын реттейтін құқықтық нормалар;
4) Сотта іс жүргізу тәртібін реттейтін құқықтық нормалар;
5) Әскери іс және мемлекетті басқару саласындағы ... ... Айып ... ... қылмыстық құқық нормалары;
7) Құн төлеуді көздейтін қылмыстық құқық нормалары;
“Жеті Жарғы” заң жинағын жасауға қазақтың атақты Төле би, ... ... би, т.б. ... ... ... ... ... адам құқықтарын
қорғаудағы ерекше құқықтық құжат болып табылғандығында дау жоқ.
Қазақ ... ... ... ... практикасымен толықтырылып отырды.
Прецеденттік құқық – зерттеудің қызығушылық тудыратын объектілерінің ... ... ол ... іс ... бидің шығарған шешімі және ол бұдан
былай ұқсас істерді шешуде басшылыққа алынды. ... ауыр ... ... билер болды. Ол туралы қазақта “Ердің құнын екі ауыз ... ... ... жайында айтылған фольклорлық деректер көп. Әсіресе мұндай
шешімдерді Майқы би, ... би, Төле би, ... би, ... би, ... практикасынан көп кездестіруге болады. Тіпті атақты ... ... ... істерді қарағанда міндетті басшылыққа алынып
отыратын болған. Билер соты практикасының ... сот ... ... ... ... айналды. Оған, мысалы “Тапқан қуанады,
таныған алады,” “Қанжыға тон сақтайды, тон жан ... ... ... ат ер ... ер ел ... ... ... хан ие, қара жерге
халық ие,” “Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ,” т.б. сөздері ... ... істі ... ... ... ... өсиет ретінде
қалдыруын ерекше атап айтуға ... ... ... үнемі қалыптасып, дамып отырды. Барлық әдет-
ғұрыптар құқықтың маңызды қайнар көзі болып ... ... ... (бидің билігі) толықтырылып, өзгертіліп ... ... XІX ... ... ... дейін ауызша сипатта болды. Олар
көбінесе фольклорлық деректерден көрініс ... XІX ... ... ... ... ... ... мазмұны жазылған
кітаптар енгізілген еді. Билер сотының үкімдері кейде жазбаша құжат түрінде
жеке ресімделетін.
Қазақ даласындағы соттық прецеденттерге билер ... ... ... ... ... ... билер сотының практикасында ұқсас
істерді шешуде басқа билер үшін үлгі қызметін атқарған. ... ... ... ... ... би, Едіге би, Төле би, Қазыбек би, ... би, ... ... ... ... ... Мұның өзі қазақ әдет-ғұрып
құқығындағы соттық жүйенің өте ... ... ... көрінісі,
себебі даулы істі алқалы түрде қарастырған кезде белгілі бір құқықбұзушының
кінәлі-кінәсіздігін анықтау оңайырақ.
Істі сотта қарастыру ... ... ... ... ... ... ... ескерген. 1867 жылғы “Уақытша ережелер”
жобасы бойынша ... ... бас ... ... ... істерді қарастыруды екі жағдайда қолға алады:
а) тараптардың шағымы бойынша;
б) жеке тұлғалардың шағымына қарамастан қудалауға жататын қылмыстар мен
құқықбұзушылықтар туралы ... және өзге де ... ... ... ... ... - делінген.
1893 жылы Тоқмақ төтенше билер съезінде бекітілген Ережеде: “Когда истца
нет, и преступление ... и ... ... ... от ... … считать подлежащим наказанию по заявлению должностных лиц ... ...... ... Ережелердің пайда болу дәуірі жайлы екі ... орын ... ... ... З.Ж. ... ... Ол: “… ... бір тобы: Т.М. Күлтелеев, Ғ.С.
Сапарғалиев, Н. ... т.б. ... ... ... ... ежелден тән құбылыс. Сахара жұртының құқықтық өмірінің ұзына ... ... ... орны ... ... даму эволюциясы
көшпелілердің құқықтық мәдениеті тарихының кішігірім бейнесін береді ... ... ... ... С.З. ... С.С. ... ... Ш. Андабеков, т.б. Ережелер XІX ғасырдың ортасында ғана пайда
болған дейді. Яғни бұл Ережелер ... ... ... ... ... ... мен ... – деп тұжырымдайтынын айтады [9, 83 б.].
Қолда бар Ережелерге қарасақ, оларды екі ... бірі ... ... ... ... ... ... байланысты екендігін
көреміз. Көлемді Ережелер қоғамдағы көкейкесті мәселелерді (жер, ... ... ... ... ал ... ... ... (салауат, мал ұрлығы, т.б.) қамтыған. Ережелердің кейбірі
(Тоқмақ ... Шар ... ... көп ... ... ... ... баптарды қамтыған. Демек, Ережелер қазақ ... ... ... әрі ... ... ... ... отырған деген қорытындыға
келуге болады.
Қазақ әдет-ғұрып ... бір ... ... әсер ... және ... оның ... ... бірі болған – шариғат нормалары. “Жеті
Жарғыда” шариғатқа байланысты бірнеше ... ... ... ... тіл ... адам (7 адам ... ... таспен атып өлтіріледі,
өзге дінге өтіп кәпір болған адам мал-мүлкімен айдалады” деген ... және ... ... қатаң бақыланып отырды.
Дегенмен шариат нормалары қазақ қоғамында ... ... ... ... Олар ... ... ... тұтастықта болды. Шариғат
нормаларының ықпалы әсіресе Қазақстанның ... ... ... ... әдет-ғұрып құқығына Ресей империясының заңдары да, әсіресе
Қазақстан Ресейге қосылғаннан ... ... ... ... ... ... барысында Ресей империясының жүргізген реформаларын енгізу
кезінде көп әсер етті.
Ең алдымен жерге ... ... ... ... ... жер рулық-тайпалық
қауымның немесе қоғамның меншігі болып есептелген. Патша өкіметі 1868 жылғы
“Уақытша ереженің” 210-параграфы бойынша ... ... ... ... ... ... ... тартып алынып, казак әскерлеріне,
бекіністер салуға, келімсек орыс шаруаларына, ... ... ... бастады.
Осы ереже бойынша қазақтың өз жерлері қазақтардың қоғамдық пайдалануына
беріледі деп көрсетілді, қазақтар ... ... ... ... ... ... ... қыстаулар, егер онда үй-жай,
қора-қопсы болса қазақтардың жеке меншігінде бола ... деп ... ж. ... ... Жеке меншікке күзгі жайылымдар,
шабындықтар, суғарымдар да беріле бастады.
Міндеттемелік ... да ... ... ... ... ... империясының заңдары қолданылды.
Жерді жалға беру енді 1867-1868 жылдардағы ... ... ... ... орыс ... ... ... өнеркәсіпшілерге,
көпестерге өздеріне тиесілі жерлерін 30 жылға дейін жалға бере ... ... ... ... ... өз арасында қыстауларды,
жайылымдарды жалға беру туралы келісімдер жасалып жатты. Төлем ақы ретінде
мал пайдаланылды. ... ... ... ... ... іс ... жалға беру
және оның ақысын пайдалану болыстар мен старшындар, билер қолында болды.
Төлеңгіттер мен ... ... ... соң ... ... бағуға
кедейленген қазақтар жалданды. Оларды жалшы деп атады. Жалдаушы байлар ... ... ... ... ... Еңбекақы мал түрінде ... ... өте ауыр ... ... да ... енгізілді. Жесір даулары билер
сотының қарауында қала ... ... ... ... шешіміне уезд бастығына
немесе әскери губернаторға шағым жасауға болатын.
1885 жылғы ... ... ... ... ... әдет-ғұрып
заңдарына өзгерістер енді. Бұл билер съезіне Абай Құнанбаев қатысқан деген
дерек бар. 75-баптан ... бұл ... ... ... ... жаңа ... сай етуге әрекет етті.
Қылмыстық әдет-ғұрып құқығы үлкен өзгеріске ұшырады. Бұл саладағы
алғашқы ... 1822 ... ... ... (қазақтарының) Жарғысы”
бойынша жасалған. 1854 жылғы “Сібір ... ... ... ... қолдану туралы” заңға сәйкес империя заңдары бойынша
қаралатын қылмыстардың ... ... ... ... ... ... құн төлеу жойылды. Бірақ құн төлеу қазақтар арасында жалғаса
берді. Оған дәлел Қарамола Ережесіндегі (1885 ж.) ... ... ... ... ... “Әркім өзі үшін өзі күйеді. Малы жоқ деген сөз
алынбасын. ... құн ... ... мал ... ... серік
болғандар”. (62-бап), “Кескен адамның малы жоқ болса, айып орнына абақты
бұйырады”. Бұл ... ... ... ... үшін ру болып ұжымдық
жауапты болудың орнына, әркім өзі үшін ... ... ... көреміз.
Сондай-ақ абақтыға қамау да бұрын қазақта болмаған, тек Ресейге қосылғаннан
кейін ғана қолданылды. ... ... өз ... дауларды өздері шешуге
тырысты. Қарамола Ережесінде: “Қазақтың өз арасында болатын дауларға
орыстан яки ... ... алып ...... ... ... дәстүрлі қазақ қоғамында билер сотының да өзіндік
ерекшеліктері болғанын айта кеткен жөн.
Билер сотында әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... өте маңызды болды. Және де билер сотының тағы бір ерекшелігі бұл соттың
негізгі мақсаты тараптардың істе ... ... ... емес, мәмілеге келуі
болып табылады. Ш. Уәлиханов жазғандай, би болу үшін көшпенді ... ... ... ... мен ... ... ... тиіс еді.
Осыдан кейін ол адамның аты бүкіл қазақ даласына жететін. Яғни би ... ... ... ... және ... практикаға патент ретінде болған.
Соттық дауларды шешу көшпенді өмірінің ажырамас бөлігіне айналған.
Сондай-ақ ол даулар ... өмір ... ... яғни ... ... ... байланысты көп болған. Дау-шарлардың ендігі бір бөлігі жесір
дауына байланысты болған. Яғни ең ауыр ... жер дауы мен ... ... ... Бұл жөнінде тарихи көркем әдебиеттерде көп жазылған.
(Мысалы, М. ... ... ... ... Хандығында билерді ешкім сайламаған және тағайындамаған. Билер өз
білімі мен тәжірибесі арқасында мойындалып, ... ... ... ... ... Би ... ... істі қарауға міндетті болды, қарамай тастауға
құқығы болған жоқ. Себебі бидің істі қараудан бас ... оның ... ... ... Биді таңдау талапкердің қолында болды. Сотқа би ... ... ... мен ... ... алдына қамшыларын тастап,
істі қарауға келісім беріп отырады. Қамшы тастаудың процессуалдық маңызы
болды. Одан кейін екі жақ та ... бас ... ... ... ... ... ... алмайтын, әйтпесе оған жауапкершілік шаралары
қолданылатын. Сот ашық түрде, тараптарды, куәларды ... ... ... ... күрделі істе ант беру институты қолданылды. Антты ... ... ... олар үшін ... ... әрі ... ... берді.
Егер айыпталушы үшін ешкім ант бермесе, ол жауапты ... ... ... ... ... ауызша түрде көпшіліктің ... Сот ... екі ... ... ... кесу” рәсімімен
аяқталатын. Оның мәні егер кімде кім сот ... ... осы ала ... ... еді. Осыдан кейін талапкерге даулаған айыбы алынып
беріледі. Айыптың ... бір ... ... ... ... ... биге
беріледі.
Билер сотының шешімін орындау рубасыларға, старшындарға, талапкерге және
оның туыстарына жүктелді. Сот шешімі тез арада ... тиіс ... ... ... жаңа ... ... Егер ... шешімі
орындалмаса, барымтаға жол берілді. Барымта қарсы жақтың малын күшпен айдап
әкету, тартып алу. Барымта ... сот ... ... ... ... ... талапты орындамай қойғанда дауды өз бетімен шешудің құралы ретінде
пайда болса керек. Барымта кінәлінің ... оның ... ... күштеп
айдап әкету атқылы жасалатын. Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша барымта, егер
бидің ... ашық ... ... ... хабарланып жасалса және
айдап әкетілетін малдың көлемі айыптың көлемінен аспайтын ... ... ... ... ... ... қолданылған. Ал егер аталған талаптар
сақталмаса, барымта заңсыз, яғни ұрлық ретінде бағаланған.
Барымтаның негізінде көп ... жер ... ... дауы, сот шешімінің
орындалмауы, кісі ... мал ... ... ... қиын мәселелер жатты.
Барымта дауды шешудің басқа тәсілдері ... ... ... ... енді ... ... ... меншік ұғымына келсек.
Меншік туралы ғылыми зерттеулердің ... ... ... ... теориялық моделінің әлі жасалмағандығын айтуға негіз береді.
Бірақ бұл меншікке жүйелі институт ретінде құндылықтар ... ... ... ... тырысулар болған жоқ дегенді білдірмейді. Орта
ғасырлар мен жаңа заман ойшылдарының пікірлері екі негізгі бағыт шеңберінде
дамыды. Бір топ ... жеке ... ... ... ... қажетті элементі деп есептеді. Ойшылдардың екінші бір тобы ... ... ... белгісіз бір жақтан еніп, оның дамуының табиғи жолына
кедергі болған теріс құбылыс болып табылады, және ол жойылуы тиіс дейді.
Маркстік ... ... ... кезде меншік Рим құқығының әсерімен
тұтастай жерге жеке меншікпен теңестірілді. Ол құқықтық ... ғана ... ... иесі ... ... ... ... білдіретін
қатынасын білдірді. Жерге меншік нақты тарихи ... ... ... ... ... кезеңдерінде өзгеріссіз болатын дербес институт
ретінде бағаланды.
Тарихтың әртүрлі кезеңдеріндегі жеке меншіктің экстраполяциясы меншіктің
дамуы ... ... қою ... ... ... ... ... тарихи емес көзқарас оның қоғамдық қатынастар жүйесіндегі орнына
байланысты келіспеушіліктерге алып келді.
Бұл мәселе бойынша көзқарастарды жүйеге келтіруге алғаш ... К. ... ... Оның пікірлері аса құндылығымен ерекшеленеді, бірақ
меншік қатынастардын түсінуде түпкілікті ... ... ... ... екі негізгі пікір жатыр:
– меншік – тарихи дамудағы құбылыс;
– меншік – заңды (кездейсоқ ... ... және ол ... ... ... бола ... ... белгілі бір деңгейде әмбебап сипатта, себебі оны
барлық тарихи кезеңдерге қолдануға болады. Оның пікірінше, меншік ... ... ... еңбекке қатысты қоғамдық қатынастар болып табылады.
Меншік ...... ... ... ... ... құрылымдық бөлігі болып табылады. Сондай-ақ ол формация ішінде
де дамиды. Нақты қатынастардан тыс меншік – құқықтық елес ... ... жоқ, ... ... жоқ. ... әрбір тарихи формасы нақты
өндірістік қатынастарды білдірді. Дәл осылайша ол өндірілген ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін
өзгешеліктерімен қатар бәріне ортақ – еңбек өнімдерін бөлу екі ... 1) ... мен ... ... ... 2) ... ... Өнімді бөлу қатынастары да үнемі дамуда болады. Осы идеялардың
негізінде жасалатын меншіктің жалпы анықтамасы келесідей: ... ... ... ... ... болып табылатын қоғамдық қатынастардың жиынтығы
болып табылады.
Меншік ... екі ... ... ... ... экономикалық мәні (немесе субстанциясы) қатынастардың
төменгі қабатын құрайды. Ол өндіріс және бөлу саласында тікелей
пайда ... ... ... білдіреді. Бұл қатынастар
объективті түрде адамдардың еркінен тыс ... ... ... ... ... идеологиялық субстанциясы қатынастардың жоғарғы қабатын
құрайды. Ол ... жүйе мен ... ... меншіктің
экономикалық мәнін бекітеді және оны қорғайды. Ол функциялардың
тұтастай кешені болып табылады: яғни меншіктің ... ... ... ... ... өндіріс тәртібін қорғау
және билік құралдарын, саяси институттарды пайдалану; меншік
қатынастарының қалыпты және ... ... ... ... ... бұл ... ... нормаларға
бекітілуі және олардың әділеттілік тұрғысынан ... ... ... ... ... меншік қатынастарынан
оның идеологиялық субстанциясының соңғы ... ... ... ... (құқықтық) және экономикалық субстраталарының
өзара қарым-қатынасы барлық заңды байланыстары бар ... мен ... ... ... ... маңыздысы олардың сәйкестік деңгейінде
болып табылады. Меншіктің экономикалық мәні құқықтық субстратқа қаншалықты
сәйкес келеді? Өзінің ... сай ... даму ... әртүрлі.
Экономикалық тұрғыдан меншік өндіріспен тікелей байланысты болғандықтан
икемдірек ... ... ... ... меншік өз функцияларына сай
баяуырақ дамиды. Дәл осы ... ... ... нормалар мен
институттар, сондай-ақ адамдардың ... да жаңа ... ... ... ... ... зерттеу кезінде
экономикалық ақиқат пен олар туралы адамдардың көзқарастарының сәйкес
еместігі ... ... ... бұл ... адамдардың еркіне қарай
құқықтық мазмұнда да, ... ... ... да ... қарастыру
қажет.
Меншік – жүйелі тарихи құбылыс. “Меншік” жүйесіне тұтастай қызмет етуі
мен дамуын ... ... ... төрт элемент кіреді:
1) Меншік субъектісі – ... ... ... ... мен ... ... ... өнімдерін
иемденетін тұлға (жеке адам, ұжым, т.б.). Яғни иемденетін тұлға.
2) Меншік объектілері – ... ... ... ... ... ... ... жағдайлары мен
әдістерінің жиынтығы. Яғни иемденілетін зат.
3) Меншік ...... ... ... ... мен
әдістерін иемдену кезінде нақты тұлға негізделетін нормалардың
жиынтығы. Яғни ... ... ... ие болу ... – субъектілердің ... ... ... ... ... субъектінің объектіні иемденуде қолданатын қоғамдық
жүйе элементтері. Яғни иемдену әдісі немесе механизмі.
Аталмыш тақырып ... ... ... ... ... ... меншікке талдау жасауды талап етеді.
Ең алдымен “меншік құқығы” және “феодалдық меншік” сияқты ... ... алу ... Оларды анықтамайынша біз 50-ші, 70-ші
жылдардағы ... ... ... ... меншік
қатынастарының ерекшеліктеріне қатысты пікір-таластардың ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл К. Маркстің тезисі
болып табылады [10, 199 б.]. Маркс “меншік” ... ... ... бұл ... ... ... ... Ол: 1) меншік деп
тұтастай өндірістік ... 2) ... ... ... ... ... материалды объектілер; 4) феодалдық үстем таптың синонимі ретінде
(“капитал” деп кейде ... ... ... деп ... табын
синоним ретінде) атайтын. Бұл әртүрлі мағыналарды араластыруға болмайды,
әсіресе ... ... ... мен ... ... ... ... “Жерге феодалдық меншікті” “өндірістегі ... ... және ... ... құралдарына жерден бөлек
меншігінен” ... ... біз ... құқықтық көзқарас туралы
айтамыз. Маркс үшін “жерге феодалдық меншік” ... жеке ... ... ... ... ... ... қоса
алғанда шаруа мен феодалдың барлық қатынастарын қамтитын. ... ... етуі және ... жеке ... оның ... ажыратылмас
кешенді құрады. Керісінше, заңгер үшін “жерге меншік” ұғымы тек жер туралы
ғана түсінік ... ... ... ... ... меншік мәселесіне
қатысты құқықтық көзқарас құқық белгілі бір деңгейде ... ... ... ... ... зиянды емес. Бірақ
құқықтық нормалар ... ... ... ... ... құқықтық көзқарас қателерге әкеліп соғады. Бұл көбінесе ұсақ
меншік иелерін қанау алым-салық түрінде іске асырылатын ... ... көне ... мен ... Шығыс қоғамдарына қатысты болып
табылады. Өндіріс құралдарының заңды меншік иесі экономикалық ... иесі ... ... ... ... құқықтың анализіне
негізделген қорытындылар дұрыс емес болып шығады.
Экономикалық түсініктегі меншік дегеніміз – өндірістік қатынастар, яғни
еңбек ... ... ... тұлғалардың бір-біріне қатысты
қарым-қатынасы. “Жерге феодалдық ...... ... ... ... негізгі таптың арасындағы жер өнімдеріне және жерге ... ... ... ... ... ... құрылымы
көбінесе меншіктің құқықтық түсінігінен де көрініс табады. ... ... ... ... ... ... ... жерге феодалдық
емес меншік иесінің құқықтарынан әлдеқайда кең. Феодал бүкіл өндірістің
және өнімнің иесі ... Жер ... ... ... ... ... иесінің сол территория халқына қатысты белгілі бір
билігінің болуы.
Тау кәсіптерінің ішінде қазақтар тұз ... ... [19, ... Тұздың бастаулары тұзды көлдер мен теңіздер болған еді. Тұз өндіру
еркін кәсіп болып табылды. ... ... ... кейін де тұзды
кім, қайда, қашан өндіремін десе де құқылы болды. Бірақ егер ол тұзды қазақ
даласынан ... ... ... ... баж салығын алу үшін шекарада арнайы
құрылған ... ... ... ... төлеуі тиіс болды [20,
179 б.].
Ал көмір, алтын, күміс, мұнай т.б. ... ... ... ... ХІХ ғасырдың ортасынан басталды және өте сирек болды. Сонымен ... ... ... ... ... ... қазақ даласында тек орыс
және шетелдік капиталистер ғана ... ... ХІХ ... тұңғыш таулы зауыт өнеркәсіпшісі болып 1834 ж. Беркқала деген
жерде қорғасын-күміс және қалайы кеніштерін ашқан орыс көпесі ... ... Ол ... ... байлықтарының бар екендігін оған қазақтар айтқан
болатын. Қарағандының тас ... 1833 жылы ... ... ... 1854 жылы бұл кен орны Ушаков деген орыс көпесіне сатылған еді
[17, 41 б.].
Қазақ ... ... ... ... оны ... ... меншігі болып
табылады. Мұны жерге жеке ... ... ... ... ... егер ... ... кезде оны табушылардың ішінде жасы
үлкен адам болса, қойманы табуға қатыспаса да, табылғанның ... ... ... ... ... қазақтарда өте көп. Гейнстің айтуына
қарағанда, дәстүр бойынша ... ... ... ... ... ауыл ... тиесілі болады [25]. Бұл туралы Ибрагимовтың да
мақаласында жарыста бірінші орын алған адам өз ... ауыл ... ... ... өз таңдауы бойынша беретінін, ал қалғандарын
өзіне алатындығын жазды [21, 59 б.].
Қазақ ... ... ... ... зат егер белгілі бір мерзім
ішінде иесі келмесе оны тапқан адамның ... ... ... Затты
тауып алған адам халықтың ортасына барып, ол туралы дауыстап айтуы тиіс
[17, 43 б.]. Ал ... ... ... ... ... оны ... ... қалса, кейін оның иесі табылып, затты одан ... ... ... ... адам туралы ауыл (ел) теріс пікірде болады [14, 271-272 ... ... өз ... ... ... пікір айтқан еді. Ол
табылған зат туралы егер куәлар болса ғана жариялауы тиіс, ал егер ... ... ... зат оны ... адамның меншігіне айналады дейді ... б.]. Ал ... ... ... ... ... немесе біреудің
малын иемденіп алған адам ұры қандай кінәлі болса, ол да сондай кінәлі ... [15, 114 б.]. ... ... зат оны тапқан адамның меншігіне
айналуы үшін 1 айдан 3-жылға дейінгі мерзім бекітілген дейді [16, ... ... ... ... ... ... 1 жыл ... болмайды. Ал егер заттың меншік иесі табылса, зат сол күйінде
қайтарылуы тиіс. Табылған затты тауып ... ... ... ... ... ... бермейді. Егер қасақана бүлдірсе, кейін меншік иесі табылса,
әдет-ғұрып құқығының ... ... ... ... туралы ережелеріне
сәйкес жауап береді. Заттың меншік иесі оны ... ... ... ... ... ол ... сақтауы бойынша барлық шығындарын төлеуі тиіс.
Дәстүр бойынша сүйіншінің нақты көлемі бекітілмеген. Ол ... ... ... ... сотының шешімімен анықталатын. Мякутин өз
еңбегінде ... ... ... 1/4-тен 1/8 бөлігіне дейінгі ... ... [12, 41 б.]. Егер зат ... кезде куәлар болған болса, олар
затты бөліп алады. Ал егер зат бөлінбейтіндей болса, оны ... ... ... жасы ... ... кейін қонаққа немесе дін адамына, ал ... жасы ... ... онда ... ... бар ... ... Бұл
туралы Гродеков: егер жолаушылардың ең жасы кішісі шапан мен ... ... ... талап етуі бойынша табылған заттарды жасы үлкен адамға
береді. Егер бәрінің жасы бірдей ... ... ... егер ол ... адамға, егер ол да жоқ болса, молдаға, молда болмаса үйленген, отбасы
бар адамға береді, егер жолаушылардың бәрі үйленген, отбасы ... ... ерте ... ... ... ... [16, 121 ... кездейсоқ қосылып кеткен мал туралы айтсақ, ол малдың иесіне немесе
қойшыға ... ... Бұл ... Гродеков: “Пригульный скот (буралкы)
достается вообще пастуху. ... ... ... его требовать себе на том
основании, что его скот ... ... ... – деп жазды [14, ... ... ... өз ... егер ... тауып алған малды аштан
өлтірсе, кейін оның иесі табылса, ол ... ... ... ... Бірақ
қойларға қатысты бір өзгешелік болды. Қойды тауып алған адам өзіне оның
қозысын қалдыра алды. Ал ... өзін иесі ... ... ... ... ... ... басылған таңбасы бүлінсе, қой иесіне төлімен ... ... еді [16, 170 ... патшалық Ресейге қосылғаннан кейін адасқан мал міндетті түрде
ол туралы жариялау үшін басшылыққа жеткізілуі тиіс болды.
Меншікке ие болу ... ... алу, ... алу, ... ... ... арқылы жүзеге асырылады. Көшпендінің өмірі негізінен малмен
байланысты ... ... ... алу ... меншік құқығына ие болу
қазақтарда ерекше роль ... ... ... ... ... ... дәстүрі кеңінен қолданылды.
Оның мәні жағдайы нашар руластарға малды пайдалануы үшін тегін ... ... ... ... жағдайында бұл дәстүр феодал
қазақтардың кедейлерді қанаушылығы ... ... ... ... ... сұрап өзінің бай туысқанына баратын. Ол оған біршама мал беретін және
оның сақталуына ... ... ... ... ретінде кедей сауын
алатын, яғни малдың өнімдерін пайдалану, кейде оның төлін алу құқығына ие
болатын.
Ал ... ... ... ... жасалатын бұйымдар ерекше орын
алды.
Ал бау-бақша, ... ... ... ХІХ ... аяғына дейін
айналысқан жоқ.
Әскери олжа алдымен “жолы үлкенге”, сосын жасы ... ... ... әскери олжа қатысушылар арасында бөлінетін, бірақ жолда кездескен
адам сауға сұраса, батырлар жылқысын, табысын немесе өзге ... ... ... ... сауға сұрау – қазақ даласында көне заманнан келе жатқан
дәстүр.
Әскери олжаның бір түрі – ... ... ... бір ... ... ... ... түнде емес, күндіз жасалуы тиіс;
2) мал айдап әкету түріндегі ... ашық ... ... ... ... барымтаның мақсаты белгілі бір зиян, ұрлық, кісі өлімі, жесір
дауы, бидің шешімін ... үшін ... ... ... Сондықтан барымтаны өзін-өзі қорғаудың заңды формаларының
ерекше бір түрі ретінде қарастыруға болады. ... ... ... ... ... ... ... деп емес, ұрлық деп
аталады дейді. Сонымен бірге барымта деп себепсіз тонау мақсатында
жасалған шабуыл деп те түсінуге ... [22]. ... ... ... қолсұғушылық болып табылатын ұрлыққа қайшы
келетін адал әскери олжа деген түсінік те бар [16, 170 ... ... мен ... көмегімен жасалады. Қазақта ... дау ... ... ... ... ... жауапкердің өзінің малы
болмаса, оның туыстарының (руластарының) біріне де бағытталуы мүмкін еді.
Бұл барымта институтының рулық ... ... ... ... ... қазақтардың өмірінің заңды ... ... ... ... ... ... исход …
безначалия и отсутствия всякой власти, ... ... о ... удовлетворения”, – деп жазды [15, 124-125 бб.].
Бұл туралы Словохотов дәстүрлі қазақ қоғамында “сот ... ... ... сондықтан бидің шешімі орындалмайтын болса, немесе би істі
әділ шешпесе, әдет-ғұрып құқығы ... ... жақ, яғни ... ... ... малын айдап әкетуге, яғни барымта жасауға
құқылы болғандығын жазды [23, 49 б.].
Кейбір зерттеушілердің ... ... ... ... ... бидің
шешімінің орындалмағандығын немесе өздерінің басқа да наразылықтарының бар
екендігін және егер ол ... ... ... жасайтындығын
жауапкердің туыстарына (руластарына) айтуы қажет. Егер ... ... ... ғана талапкердің барымта жасау құқығы пайда болады деп
есептейді [15, 127 б.]. Бұл ... ... те: “Во всей ... признается
необходимым ранее баранты непременно обжаловать действия вора его
родственникам с тем, ... ... ... его возвратить украденное не
доводя дело до крайности”, – деп жазған еді [24, 644 б.]. ... бұл ... ... үшін ауыл ... ... алу ... және одан қайтып
келген соң ауыл старшинына бұл жөнінде ... ... ... ... ... тиіс дейді [13, 477 б.]. Бірақ зерттеушілердің көпшілігі,
мысалы Гродеков та, Мякутин да мұны жоққа ... ... ... ... әкелінетін мал саны бастапқы
қойылған талаптан аспауы ... ... ... ... ... ... ... бірақ ол қойылған талаптан көп болмайды. Малы
айдалып әкетілген адам туыстары мен ... ... ... ... Бұл ... ... бірі өлсе, оны жіберген
талапкер ешқандай жауаптылықта болмайды.
Сондықтан даулы істердің көпшілігін ... ... ... ... ... бітіруге тырысатын.
Қазақстан Ресейге қосылғаннан кейін барымта жазаланатын қылмыс ... және енді ... ... ... ... соты емес, орыс заңдары
бойынша патшалық Ресей соты қарайтын болды. Бірақ ... ... де ... ... ... жоқ. ... ... барымта Қазан төңкерісіне дейін
болып тұрды.
Қазақ әдет-ғұрып құқығында ескіру мерзімдері туралы дерек жоқ. Қазақтар
бұзылған құқықтарын кез келген уақытта ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Мысалы, Самоквасов өз еңбегінің § 188-
де: “Кто чужой землей ... от того ... ... хотя бы и ... 15
лет, или с согласия, смотря по пространству места, ... ... § ... в ... и ... ... не полагается, кроме, что если в течении
10-ти лет обида, иск, убийство и т.п., никому не было известно, то в ... ... но ... ... иск или убийство были ... с ... их ... то ... ... искать себе удовлетворения до
истечения сорока лет; далее же сих лет ... ... без ... ... жазды [14, 277 б.]. Козлов аталмыш еңбегінде ескіру мерзімдерін егер
дау пайда болған уақыттан бастап ... ... 40 жыл ... Ал ... 6 және 10 жыл ... ... істерді қараудан бас тартқандығы және
қысқартқандығы туралы ... ... ... беру ... ... ... өте кең тараған. Ол өмірдің әртүрлі
кезеңдерінде: бәйге жарыста жеңгенде “бәйге” алады; ... ... ... ... ... жаңа зат алған адам “байғазы” алады; достар жаңа
үйге көшкенде “ерулік” береді; дауды ... ... биге ... ... құда ... ... “қарғыбау” жібереді; жорықтан келе жатқан ... ... т.б. ... жатқан сыйға беру келісімдері болған. Сыйға
берілген зат (мал, мүлік, т.б.) қайтарылмайды. Бірақ бір ... ... ... ... ... жағдайлар да болған. Мысалы, қазақтарда
“тамырлық” деген ұғым болған. ...... ... ... ... Егер тараптардың бірі екіншісінің сыйлығына жауап
бермесе, билер сотына жүгінуге құқылы болған. Тарихи ... ... 3 түрі ... Дос тамыр – бұл бір-біріне сыйлық беруге ... ... ... ... ... Дос ... ... ата-тамыр деп
атайтын;
2) ауыз-тамыр – ауызша достық;
3) сүйек тамыр [16, 124 б.].
Сыйға беру шартының өзге де ... ... ... Мысалы, отбасы
өзінің ұзатылып кеткен қызына алғашқы 5 жыл ішінде төркіндеп ... ... ... 5 % – 10 %-і көлемінде “төркіндемек” сыйын беруі
тиіс. Ал қызы бұл ... ... ... ... ... жазуына
қарағанда, атасы немересіне өз мүлкінен ... ... ... тиіс. Егер
бермесе немересі өзі алады.
Сондай-ақ қуанышты хабар әкелген ... ... беру ... ... ... екі түрі бар: ... түрде берілетін (мысалы, нәресте
туғанда, т.б.) және міндетті түрде берілетін (мысалы, жоғалған затты тауып
алғанда, ұрыны ... ... т.б.). ... ... ... ... заттың құндылығына байланысты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... около 1/20 части стоимости его, а за
отнятие ... у вора 1/5 ... За ... при этом и ... вора,
суюнчи доходит до половины стоимости украденного”, – деп жазды [16, ... сый беру ... ... институт болып табылады, ол қазіргі
күнгі құқықта жоқ. Оның пайда болу негіздері біз ... ... ... ... ... Ол ... қатынастар, тамырлық,
сыйлық алу немесе жақсы хабар әкелу, т.б. болып ... ... ... ... ... Сыйға тартылған зат сыйлық алушының меншігіне
көшеді, бірақ ... ... ... ... ... алушы өзі алған
заттың құнындай зат беруге міндетті болып табылады. Әйтпесе даулы іс сотта
қаралатын.
Міндетті сыйлау институты ... жылу ... өте ... Жылу
беру – соғыстың, жұттың, өрттің, аяздың және т.б. апаттардың нәтижесінде
барлық мал-мүлкінен ... ... ... ... ... ... Жылу мүлкі қарыз болып есептелмеген. Кімде-кім мұндай көмектен бас
тартса, қажет болғанда ол да ... ... ... тағы бір түрі ... ... яғни егер көшпелі қазақтың ірі қара
малы үнемі қырылып жатса, ауыл адамдары (туыстар) оны ... ... ... қой, қозылар беретін.
Сондай-ақ қазақ қоғамында қарызға батқан, қарызын төлей алмай қалған
туысқанға руластары тарапынан малдай немесе ... ... ... ... жұртшылық деп аталды. Жұртшылықтың жылудан айырмашылығы ол міндетті
сипатта болған.
Мұрагерлік. Қазақ әдет-ғұрып құқығы ... ... ... ... ... ... ... Бірақ барлық деректерге арқау
болатын қағида – мұра қалдырушының ... ... ... өз ... ... ... әдет-ғұрып құқығында өсиет жазу деген болған жоқ.
Мұралық мүлік ... ... ... тең ... Егер әкесі балаларының
біреуіне мұралық мүліктен үлес қалдырмаса, ол билер соты ... ... ... ... ... ... құқықтың субъектісі ретінде әйелдердің жағдайы өзгеше болды.
Көптеген деректерде әйелдер құқық ... бола ... ... Және ... ретінде “аға өлсе, жеңге мұра” деген құқықтық принципті келтіреді.
Оның үстіне Н. Гродеков: “Наследство никогда не ... ... ... она ... ... в дальний род”, – деп жазады. ... ... ... тағы бір ... ... дочь ... к тому,
за кого еще не дали калыма, для того, чтобы из ... за ... ... ... калым за свою невесту”, “если остаются два неженатых сына и одна
дочь, а имущество мало, то ... сыну дают ... а ... ... ... еді [16, 52, 46 ... әдет-ғұрып құқығына тән тағы бір сипаты: мұраның құрамына активпен
бірге бүкіл ... те ... Яғни ... мұра ... ... бірге достық байланыстары да, қастық байланыстары да (кек алу, құн
дауы, т.б.) мұраға қалатын.
Патриархалды-рулық қауымның ... ... ... ... дамуы нәтижесінде мұрагерлік құқықта да үлкен ... ХІХ ... ... ... ... ... Жетісу
облыстық басқармасы жинаған Қазақ әдет-ғұрып құқығы жинағының “Мұрагерлік
құқық” деп аталатын ІІ-бөлімінде мұра заң ... да, ... ... ... мүмкін делінген. Және мұра қалдырушы ... ... ... ... ғана ... ... қалдыра алды. Және бұл 1/3 бөліктің өзі ... ... ... кейін, мұра қалдырушыны жерлеуге қатысты
шығындардан кейін ғана ... ... бұл 1/3 ... ... жер, ... өмір ... киіз үй жиһаздарымен бірге, ата-
бабалардан қалған әскери құрал-саймандар кірмейтін.
Өсиет бойынша кез ... адам ... ... ... ... бола ... Өсиет ауызша да, жазбаша да жасалуы мүмкін еді. Бірақ
өсиет барлық жағдайда мұра ... еркі ... ... және кем ... екі ... ... ... тиіс.
Рулық мал-мүлік мұра қалдырушының бәйбішесінің кенже ... ... ... ... ... мұраға ие болуы туралы нақты деректер
кездеседі [26].
Мұралық мүлікті бөлу өлген ... ... ... ... ... ... қабылдап алғаннан кейін алған мұралық ... мұра ... ... ... ... ... ие болу әрқашан бұл құқықтың басқа субъектінің құқығының
тоқтатылуымен ... ... ... ... ... ... құқығына ие болу әдістері есептеледі. Ал ... ... ... ... үшін ... құқығының объектісі болып табылатын
зат жойылуы тиіс. Қазақ әдет-ғұрып құқығында біздің ... ... ... ... ... түпкілікті тоқтатылуының тағы бір әдісі болған.
Ол – егер затқа басқа ... ... ... ... ... ... ол ... меншік құқығы тоқтатылады. Бұл қазақ әдет-ғұрып құқығының
иесіз заттар ұғымын мойындауымен түсіндіріледі.
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... облыстарды басқару
туралы уақытша ережеге сәйкес сот шешімдерін мәжбүрлеп орындау нәтижесінде
меншік құқығын тоқтатудың ... ... ... управительдерге
жүктелген. Сонымен бірге ... ... ... міндетті алым-
салықтар төлеген. Тәуке ... ... бері ... ... ... адам
(сұлтандардан басқа) ел қазынасына деп ... мен хан ... ... ... ... өсімінен 1/20 бөлігін жыл сайын ... ... ... ... Бұл ... ... ... қамтамасыз етуге
бағытталатын. Дәл осы салық мөлшері бекітілгеннен ... ... ... ... белгілі. Себебі осы кезеңге дейін салық мөлшері %-тік ... ... ... ... ... ... ... ала беретін.
ХІХ ғасырдан бастап қазақ даласындағы салықтар жүйесінің құрамы біршама
өзгерген болатын.
Қазақ әдет-ғұрып ... ... ... ие ... ... ... айырмашылығы аз, бірақ өзгешеліктер де бар.
Ешкімге тиесілі емес заттар – иемденіп алу (жаулап алу) жолымен меншікке
алынады [27, 192 б.].
Жерді ... алу үшін ол ... ... қою ... немесе өзге де
құралдармен) немесе өзге де белгілер жасап қою ... ... егер ... ... үй ... егін ... мал ... өзге де тіршілік
жасамаса иелену құқығынан айырылатын [28, 19-20 бб.].
Өз жерінен қойма тауып ... адам оның ... ... ... ... жерінен табылған қойма сол жер иесінікі болады. Егер ... ... ... ... оны тапқан адам халық көп жиналған жерлерге ... ... ... егер ол ... иесі 1 жыл ... ... тапқан
адам қойманың меншік иесіне айналады. Себебі Мұхаммед Пайғамбар: “Қандай да
болмасын зат тапқан адам ол туралы 1 жыл ... ... ... деп ... [29, 74 ... ... мерзімдері деген ұғым жоқ. Затты тауып алған ... оның ... иесі бола ... бірақ белгілі бір уақыт өтісімен оны
пайдалануға заңды құқыққа ие болады [28, 52-54 бб.]. Егер ... ... ... оны ... адам ... ... таратып жібере алады. Бұл
жағдайда оның жақсылығы Құдайдың ... ... ... ... ... ... ... меншік иесі оны күтіп ұстауға кеткен шығындарға егер қазиидің
үкімі болмаса жауап бермейді [29, 77-78 ... ... ... ... ... ... адамдарға ауысуы үшін
Құранда арнайы сауда-саттық туралы, ... мен ... ... ... ... бар [30, 7 ... ... мұсылман құқығы бойынша меншік құқығы затты берген
уақыттан бастап ауысады. Ал сөз ... ... келу ... ... ниет ... ғана болып табылады [28, 61 б.].
Мұсылман құқығында меншік иесінің затты сатып алуда, мүлікті, ... ... ... ... немесе суды көршімен ортақ пайдалануда)
басымдылық құқығы мәселесі жақсы реттелген [29, 409 б.].
Мұсылман құқығы ... ... беру ... ... ... болып
табылады [27, 84 б.].
Сонымен бірге мұсылман заңгерлері затты өңдеу және араластыру туралы
мәселені де қарастырған. Яғни ... ... ... оның ... өңдеу
немесе араластыру. Әдетте бұл жағдайда зат оның ... ... ... ... ... ... да, ол екінші адамға
келтірілген зиян үшін айып ... ... ... ... ең ... бөлімі болып табылады.
Мұсылман адам қайтыс болғаннан кейін, бірінші кезекте ... ... ... ... және оның ... өтеуге байланысты шығындарды
төлейді. Осыдан кейін өсиет бойынша мұрагерлер өз қарыздарын ... ... ... ... ... 1/3-тен аспауы тиіс. Одан қалған мүлік заң бойынша
мұрагерлер арасында бөлінеді [31, 90 б.]. Егер заң ... ... ... ... қатысты өсиет заңды болып табылады [32, 62-63 ... заң ... ... деп ... бойынша бес атаға дейінгі
барлық ер адамдар, 3 атаға дейінгі ... әйел ... ... ... ер адамдардың үлесі әрқашан әйел адамдардікінен екі есе көп
болады. Заңды ... ... ... мұраға ие бола алмайды. Мұрагерлік
құқығы басқа дінге ... ... мұра ... ... ... да
өлтірген жағдайда, ажырасқан жағдайда тоқтатылады.
Барлық ерікті, кәмелеттік жасқа жеткен мұсылмандар міндетті ... ... ... Шариат бойынша ол әрбір мұсылманның 5 парызының бірі ... ... ... ... ... құқығы жүйесіндегі орны мен
маңызы
Тарихтың белгілі бір кезеңінде саяси билік органдары мақұлдаған
дәстүрлер ... ... ... Олар бірдей деңгейде әдет-
ғұрыптардың да, құқықтық нормалардың да белгілерін иеленеді, әрі ... ... және ... ... күші бойынша
екеуіне де жатпайды. Құқық тарихына ... ... ... нормаларының
жинақтары ("Орыс Шындығы", "Варварлық шындық", "Салий Шындығы", "Рипуарлық
Шындық", т.б.) ... емес және ... ... ең ... ... ережелерді ғана қамтиды.
Әдет-ғұрыптарды кодификациялау және сол арқылы ... ... ... беру ... ... да болған. XVІ ғасырдың бірінші
ширегінде Қасым хан өзінің бірқатар соттық шешімдерімен ... ... мен ... мойындаған күшін айқындаған болатын. Және көне
деректерге қарағанда, ол билердің және ... ру ... мен ... жиналысында осы нормаларды сақтау қажеттілігі және ... ... ... ... ... ... болатын. Осылайша,
бірқатар өңделген әдет-ғұрып нормаларына биліктік күш берілген болатын. Бұл
құқықтық акт тарихта "Қасым ... ... ... ... ... ... ... жазылған жоқ, бірақ кейінгі зерттеушілер, жаһангерлер және орыс
чиновниктері оны ... ... да) ... алуы ... мүмкін. Көшпелі қазақ
қоғамына тән дамыған ауызша мәдениет өз кезінде күмән жоқ ... ... бұл ... ... қалды. Және "Қасым ханның қасқа жолы" әкеден
балаға мұраға қалып отырды. ХІХ ғасырдағы соттық шешімдерде, ... ... ... ... ... ... үшін Қасым ханның
заңдарына сілтемелер көптеп кездеседі. XVІ ... ... және ... ... өмір сүрген Есім хан туралы да дәл осындай деректер бар.
Ол жөнінде қазақта "Есім ханның ескі жолы" атты заңы ... ... осы және өзге де ... ... ... ... сыртқы саясаты тұрғысынан оларды нығайту және қоғамды басқару
тұрғысынан аса маңызды ... ... ... ... жаңа ... ... ... ғалымдар
"Жеті Жарғы" өзінің мазмұны бойынша үш бөліктен: бірінші бөлігі – "Қасым
ханның қасқа жолы" заңдарынан, екінші ...... ... ескі ... және ... ... – Тәуке хан заманында енгізілген заң
нормаларынан құралған ... ... ... ... ... ... сипатымен
түсіндіруге болады. Қазақ халқының тарихи ... ... ... екінші жартысынан бастап күшейе түскен жекелеген қазақ жүздерінің
арасындағы экономикалық және саяси байланыстар, қазақ ... ... ... ... ... ... жалпы, негізгі ережелерінің
сақталуына ықпал етті.
Қазақ әдет-ғұрып құқығын хандық билік ... ... ... ... ма және ... пе ... ... туындайды. Қоғамда кең тараған
әдет-ғұрып нормаларының жекелеген арналарын хандық ... ... ... ... ... деп ... ... ма.
Әдет-ғұрып нормалары мен әдеттік-құқықтық нормаларында іс-әрекет нормаларын
дифференциациялаудың шекарасы қандай?
Қазіргі заманғы көзқарас ... ... ... деп – ... оның ... ... мақұлдаған немесе бекіткен іс-әрекет
ережелерін айтамыз, ал ... ... деп ... ... (хан)
тарапынан бекітілген немесе мақұлданған әдет ғұрып ... ... біз дәл осы ... ... ... біз ... ... қоғамындағы
әдеттік-құқықтық нормалардың маңызы мен қолданылу ... тым ... ... ... қазақ қоғамында орталық билік – хандық билік әдетте
күшті болған жоқ және бейбіт ... оның ... ... ... ... ... ... инстанция болуына және өзіне қарасты
барлық руларды басқаруға сайды. Халық дәстүрлері мен ... әрі ... ... есептелген ерекше топ – ... ... ... ... ... өмірі мен ішкі ұйымдастырылу механизмінің
ерекшелігі болып табылды. Олар қолданылып жүрген нормаларды анықтауда ... ... ... ... ... би ханнан жоғары болғанын біз білеміз).
Әрбір рудың сайланған емес, (билер ХІХ ғасырда ғана ... ... ... биі ... Ол ... дау-дамайларды шешіп, маңызды
мемлекеттік істерге араласқан. Атақты, ... ... ... ... ... ... ... соттық прецедент ролін атқарды. Осылайша,
дауаларды шешуде негізге алынған ... ... ... ... ... болмағанымен және оның берген айрықша өкілеттіктерін
иеленбегенімен, тура айтқанда ... ... мен ... іске ... ... тарапынан мойындау тауып отырды. Билердің шешімдерімен
әдет-ғұрып нормаларына іс жүзінде әдеттік-құқықтық норма күші берілді.
Ортағасырлық ... және ... ... ... қоғамына тән әдеттік-
құқықтық жүйе хандық билік мақұлдаған әдет-ғұрып нормаларын қамтыды.
Әдет-ғұрып ... мен ... ... шекаралары
әрқашан айқын болды десек кателесеміз. Олар ... ... ... ... ғана белгілене алады. Басқаша болуы мүмкін де ... ... ... ... өз ... ... мазмұнын әдет-ғұрып нормаларынан
алатын және әдет-ғұрып нормалары ... ... ... Яғни ... ... әдеттік-құқықтық нормаларға ұласып отырды. Қазақ қоғамында
басқару ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік немесе өзге де органдардың араласуына әкелетін
әдеттік-құқықтық ... ... ... ... ... ... жоқ.
Әдет-ғұрыптар мен әдеттік-құқықтық нормалар үшін ортақ ұғымдар мен
терминдер: "ескі ... ... ... ... т.б. ... ... нормалардың маңызды мазмұнын айқындау қажет болғанда басқа
да "жора", "жарғы", ... ... ... ... Бұл ... қосарланып та ("жол-жора", "жол-жоба") қолданылды. Бірақ "жарғы"
терминін ғана өзге ұғымдармен байланыстырмайтын. ... ... ... ... ... ... немесе бекіткен нормалардың жоғарғы
формалары түсіндірілген болар. Айтылған ... ... ... ... сөз болып отыр.
Қазақ әдет-ғұрып құқығының келесі қайнар көзі – ... ... ... кейінірек (ХІХ ғасырдың ортасында ғана) пайда болды.
Бүкіл қазақ жүздерінде ... ... ... әдет-ғұрып құқығының
білгірлері қатысып, жасаған Ережелердің прецеденттік маңызы болды. ... бірі – 1885 жылы Шар ... ... Абай ... ... ереже болып табылады.
Ережелер – қазақ әдет-ғұрып құқығының ХІХ ғасырдағы ... ... ... ... ... жүйенің жаңа арналарын да қамти
отырып өте кеш жазылғандығына ... олар ... ... ... ... зерттеудегі құнды нормативті материалдар болып
табылады.
Қазақ қоғамының саяси-құқықтық ... ... ... ... ... сай" болды және қазақ халқының өмір салты мен
"ұлттық сипатына ... еді". ... ... жат әкімшілік-
құқықтық реформалардың көмегімен халықтың тұрмыс-салты мен саяси-құқықтық
жүйенің ... ... ... ... ... ... ... үдеуіне әкелді. Халықтың тұрмыс салты мен сана-сезімін жақсы
білген Ш.Ш. Уәлиханов жаңадан ... кез ... ... егер ... ... ... ... сөзсіз зиян болады және ... ... ... тек қана ... ... аурулар" мен дұрыс емес
жағдайларды тудырады деген болатын.
Қазақ әдет-ғұрып құқығының аксиологиялық негізі қазақ халқының этникалық
дүниетанымын, өзіндік өмір ... мен ... ... ... ... байланыстылығы мен тұрақтылығын қамтамасыз етудегі оның нақты
мүмкіндіктерін көрсетті. Көшпелілердің ... ... ... ... жас ... ... ... тәрбиеледі. Бұл мән-жай
қазақ қоғамындағы қоғамдық қарым-қатынастарды нормативті реттеу кезіндегі
оның ... ... ... ... ... ... қазақ
шаруашылығының қоғамдық-саяси қатынастарын талдау кезінде ең ... өмір ... ... ... өзі қатал болды және оның
әлеуметтік игілігі мен қалыпты қызмет етуі тек қана ... ... ... ... ... қоғамның өзі жасап, қалыптастырған гуманистік
әлеуметтік институттардың қолданылуына да тікелей байланысты болды. Дәл осы
түсінік бойынша ... ... ... ... бір құндылықтық ұстанымы
бар, қызмет етуі рулық демократия мен ұжымдық өзара көмек элементтері ... ... ... бар ... ... ... моделі
болып табылды.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы нормаларында ... ... ... ... болған жоқ. Қылмыстық-құқықтық жазалау жүйесінде
негізінен композиция, яғни кінәлі ... ... оның ... келтірілген зиянның орнын толтыруы басымдылық маңызға ие
болды. Композиция принципі негізінен ... ... ... оның ... ... талион институтымен, яғни "қанға қан, жанға жан" принципімен
ауыстырылған ... ... ... тән болған. Кейінгі замандарда ол
кінәлі адамнан немесе оның туыстарынан белгілі бір ... ... ... ... ... ... болатын. Демек, қазақ әдет-ғұрып
құқығына қоғамдық қарым-қатынастарды нормативті реттеудің көбінесе алғашқы
қауымдық құрылыстың ... ... тән ... ... ... кезінде өндірістің негізгі құралы – жерге жеке меншік құқығы
бізде бар деректерге қарағанда ХІХ ғасырға дейін болған жоқ [33, 95 ... ... ... ... ... ... рулар мен
тайпалардың ортақ меншігі болып есептелді, ал іс жүзінде Қазақ ... ... ... ... байлар және өзге де феодалдар болды.
Ал қыстаулар туралы айтатын болсақ, олар XVІІІ ... ... жеке ... айнала бастаған. Әдет-ғұрып ... ... алу, ... ... ... ... және өзге де ... жасасу
жөнінде нормалар өте аз болды. ... ... ... ... ... қатысты екі мәселе қызықтырды: ... ... ... және бос ... ... су көздерін иемденіп алу (басып алу)
құқығы. Бұл екі ... ... де ... феодалдар тобына ғана тиесілі құқық
болып табылды. Хандар және ақсүйек өкілдері (сұлтандар, ... ... ... және ауыл ақсақалдары) өздеріне қарасты ... ету ... ... ... ... Бұл ... ... феодалдарға әлсіз
рулар мен ауылдарды нашар жайылымдық ... ... ... ... жатқан жерлерді иемденіп алу (басып алу) құқығы жайылымдық ... ету ... ... ... [34, 11 б.]. Егер ... ... ... етуі жайылымдар мен көшу жерлеріне әдетте тұтастай рулар
мен ауылдарға байланысты болса, ... су ... ... ... қатысты шешім белгілі бір малшыны, халықты, оның киіз үйлері мен мал-
мүлкімен бірге ... бір ... ... ... болды. Адат
нормалары мұнда барлық басымдылықтарды ақсүйектерге (үстем тапқа) ... ... ... ... ... беделді феодал жақсы
жайылымдар мен көшу жолдарын иемденуде ... ... ... (ол әрқашан өз адамдарын жіберіп жайылымдық жерлерді басып
ала ... ... ... өзге ... және ... ... жеке меншік болды.
Жерөңдеушілік аудандарда – Жетісуда, Сырдария бойында егістік ... ... ал ... ...... ... ... су
көздеріне феодалдардың іс жүзіндегі меншігі болды [35, 141 ... ... ... ... ... көшпенділердің қоғамдық
құрылысы мәселесімен тығыз байланысты. Көшпенділердегі өндірістің әдісінің
мәні мен меншік ... ... әлі ... ... анықталып бітпеген
мәселелер болып табылады. Пікір-таластардың негізін капиталистік формацияға
дейінгі кезеңдердің үш моделін: алғашқы қауымдық, ... ... деп бөлу ... ... ... – антикалық, екінші ... ... ... ...... Үш модель туралы маркстік ілім
екі формацияға – бастапқы ... ... ... ... ... ... (таптық) бөлуге негізделеді. Сонымен бірге жеке меншік пен
экономикалық күштеуге ... ... ... үш ... бар – азиялық, антикалық және феодалдық (36, 87 ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Б.В.
Андрианова мен Г.Е. Марковтың мақаласында да сол баяғы екінші ... және ... ... ... және ... осылардан кейін болатын феодалдық формация ұсынылған (37, 14 ... ... ... ... ... Ол ... ... – “варварлық
қоғамдық-экономикалық формацияға” енгізілген. Мұнда өндірістің екі әдісі
бар: патриархалды мал ... ... ... ... ... ... ... меншік қатынастарының өзіндік
ерекшеліктерін ... алу үшін ... ... ... ... және әртүрлі кезеңдерде қарастырып көруге тырысайық.
Бастапқы дәуір туралы айтқанда, келесідей мәселелерге ... ... ... қауым адамы өз тайпасының белгілі бір территориясымен тотемдік
тұрғыдан байланысты болуы мүмкін. Г.Ф. Хрустов ... ... ... ... деп ... еді: ... с определенным
участком местности объясняется ... ... в ... душ,
пребывающих в особых обиталищах; эта ассоциация связана с целым комплексом
тотемических представлений, ритуалов, мифов, преданий, ... ... ... ... ... предают в его глазах данному участку особое,
жизненно важное для него ... ... ... ... ... ... участку земли, считает его своим, даже в известной ... себя с ним. Это ... не ... ... ... ... или отдельными его членами таких ... для ... ... ... ... образом, так называемый ... ... в ... церемониальном, чем в практическом отношении
к своему владению” (38, 28 б.(. Яғни ... ... ... ... ... Г.Ф. Хрустовтың пікірінше, әрбір ... ... деп бөлу ... ... бұл ... ... ... салу
үшін емес, нақты өз меншігі объектілерін анықтау үшін ... ... ... ... ... ең ... экономикалық тұрғыдан алғанда осы территория
шеңберіндегі аң-құсты, өсімдіктерді иелену дегенді білдіреді. Себебі олар –
меншік объектілері. Бұл ... ... ... ... ... ... шеңберінде малға меншік субъектісі болып, жеке адам ... топ ... ру) ... Дамудың сатысындағы қоғамда ұжымдық
өндірістік қатынастар жүйесінен туындайтын және оны бекіте ... ... ... ... мүддесі, және қоғамның әрбір адамының мүддесін
қамтитын жүйе пайда ...... ... дау жоқ ... Алғашқы қауымдық
тайпаның дәстүрлерін аборигендердің көсемінің мына ... ... “… ... ... ... своей собственностью только свою
накидку, свое оружие и свое имя”.
Мұндай меншік ... ... ... құрылыс кезінде де, таптық
қоғамға дейін барлық-дерлік елде болған және ... да ... ... әбден болады.
Дегенмен олардың әрі қарай дамуы мен құқықтық реттелуі дау туғызады.
Мысалы, француз ... Н. ... ... позитивті құқықта жер жеке
немесе ... ... бола ... ... ... ... ал дәстүрлі ойлау үрдісі бойынша (әдет-ғұрып құқығына
сәйкес) дәстүрлі қоғамдарда ... ... ... ... ... жазған болатын (39, 115 б.(. Н. ... ... тән ... ... ... ... ... Олардың концепциясы келесідей. Барлық халықтарда меншік бастапқыда
ұжымдық ... ... ... ... ... деп ... Жеке ... бастапқыда жеке заттарға қатысты пайда бола бастаған, яғни алдымен
киімге, ... ... ... өзге де ... ... да ... меншік объектісіне әсіресе отбасылық меншікке айналады. Бірақ, ... ... бойы ... ... ... ... ... Бастапқыда ол бүкіл
қоғам мүддесіне сай ... ... ... ... және ... ... негіз болды. Әрбір отбасы белгілі бір жер ... күн көру үшін оны ... ... ... Жер ортақ меншік болғандықтан
жер иеліктері жыл сайын ... ... ... ... ... ... ... қайта бөлуге тыйым салынды. Ал кейінірек жер ... ... ... ... жерге меншіктің өзі алдымен отбасылар
арасында, кейін жеке тұлғалар арасында белгіленген еді және кейде отбасылық
меншік отбасы басшысы ... ... ... ... иеленгенде шын
мәніндегі жеке меншікке айналатын. ... ... ...... – жеке ... Меншік дамуының этаптары міне осындай. Н. Рулан
қазіргі заманғы дәстүрлі ... ... ... ... ... орнына жеке адам құқықтары келді деп емес, бұл ... ... ... ... пікірге келеміз дейді. Жалпы ... ... ... жеке ... ... қатар өмір сүргендігі
туралы пікірді “өндірістің азиялық әдісі” туралы жазып жүрген И.М. Дьяконов
пен В.А. Якобсон ... ... де ... (1, 25 б.(. ... ... жеке тұлғаның әлеуметтік статусын анықтауда оның ұжымға
қатыстылығы мен кеңістікті пайдалану ... ... ... Н. ... ... байқаған. “Өтпелі” кезеңдік мұндай меншік
қатынастары тұтастай алғанда Қазақстан үшін де ... ... ... ... қатынастары мен ... ... ... одан да ... ... ... кеткеніміздей, мұнда
өндірістің құлиеленушілік (немесе азиялық) және одан ... ... ... ... ... ... Б.Я. ... кезінде “көшпелі феодализм”,
теориясын ұсынған болатын. Ғылымда феодализм формаларының көптүрлілігі
туралы ... ... ... XVІІІ ғ. ... ... ... ... мәселелері анықталды, олар: “феодализм” біреу ме, ... ме? ... ... бір ... ғана орын ... ... па, әлде қоғам дамуының бір стадиясы, яғни әмбебап-тарихи ... ... ... ... ... ... құқығына келесідей белгілер тән.
Феодалдық меншік қатынастары табиғи-шаруашылық экономика шеңберінде
қалыптасты. ... ... ... ... ... ... ... табылды.
Еңбектің бөлінуі ішкі өндірістік емес, әлеуметтік сипатта ... ... ... ... мен ... (әскери-
әкімшілік, идеологиялық аппараттардың) арасында ортағасырлық әлеуметтік
дүние ... ... яғни ... ... ... ... ... меншік құқығының құрылымын келесідей элементтердің көмегімен
сипаттауға болады:
1) құқықтың субъектісі – объектіні жасауға қатысы жоқ және өндірісті
ұйымдастырушы ... ... ... ... діни ... ... ... үстем тапқа жататындығымен және табиғат ... ... ... ... ... ... – тұтастай алғандағы ландшафт, өндіріс құралдары
және өмірдің барлық жағдайлары – ... ... ...... қарым-қатынастардың табиғатқа қатысты
өзгерісін көрсететін жылжымалы құбылыс. Жер (табиғат) ... ... ... функцияларды иеленді:
– өндірістік қызмет саласында топырақ қабаты (агросфера);
– агрикультура игермеген жерлер (ормандар мен шөл ... – өнім ... бағу ... су ... отын, құрылыс материалдары) ... ... ... ...... және өзге де құрылыс жері;
– жануарлар әлемі (фауна);
– табиғи байлық кені;
– байланыс аясы – ... ... ... ... ең бастапқы кезінде ... ... ... ... барлығы ерекше құндылыққа ие болып, өмір үшін қажет ... ... ғана іске ... мүмкін еді.
Феодалдық меншік құқығының объектісі ... ... ... де ... ... меншіктің дамуы адам еңбегінің және оның
нәтижелерінің дамуын көрсетеді.
Феодализм кезінде меншік субъектісі мен оның ... ... ... ... ... атқарды. Феодалдық рента феодалдық
меншіктің экономикалық іске асырылуы, қоғамдық ... ... ... ...... меншік құқығының критерийі. Феодалдық рента бар
қатынастардың барлығында құқықтық сипатына қарамастан ... ... тиіс ... ... ... ... ... дамуын көрсетеді.
Феодалдық меншік құқығының субъектісі рента түрінде өндірілген өнімді
қалай иеленді? Рентаға құқықтарды орнатудың механизмдері ... ... ... ... ... ... ішінде тарих ғылымына белгілілері
келесідей.
Жерге құқық, жериелену – заңды түрде бекітілген жерге тікелей иелік ету
болып табылады.
Бұл құқықтар ценз, ... ... ... бір ... ... жер
рентасын иемденумен бекітілетін. Ғылыми әдебиетте “жериелену” және “жерге
меншік” ұғымдары кейде теңестіріліп беріледі. Методикалық ... ... деп ... ... ... онда ... ... тек жериеленумен
шектеліп қалады және меншік ... ... ... ... ... ... – тарихтан тыс ұғым, ... ... ... ... ... ... болды. Тек осы ұғымды басшылыққа
ала отырып, феодалдар мен шаруаларды бөліп қарауға ... ... ... әлеуметтік топтың екеуі де жерге құқықтары дәстүрмен немесе заңмен
бекітілген жериеленушілер болды. ... ...... ұғым, ол
дәуірдің мәнін көрсетеді. Кейде “жерге меншік” және “жериелену” ұғымдары
сәйкес, бірақ олардың сәйкес келмеуі ... ... ... ... билікке құқық – интеграциялық функциялар атқарып, саяси тұтастықты
жасайтын басқару құқығы. Олардың ішінде маңыздылары: жоғарғы және ... ... ... ... және ... ... құқық, соғыс жүргізу
және әскери ... алу ... ... ... ... ... ... құрылысы, жөндеу және қорғау жұмыстары
бойынша жұмыстарын иеленуге ... ... және ... ... бақылау жасау
құқығы, ақша жасау құқығы. Оларға жолдар мен ... ... ... ... өз ... мал бағу ... ... құқығына, т.б. бөлінетін ормандар мен өзге жерлерге құқықтар қосылады.
Феодалдық меншіктің дамуын ортағасырлар ... ... ... әртүрлі роль атқарған рентаға құқықтарды бекітудің әртүрлі
формалары арасындағы өзара қатынастардың ... ... ... ... ғғ. ... ... меншікті зерттеуші Я.Д. Серовайский
бұл қатынастардың келесідей негізделген түсініктемесін ұсынды: 1) ... ... ... ... ... 2) ... құқықтарын бөлу
рентаға құқықтарды бөлумен анықталды; 3) ... ... ... кез ... ... үнемі рентаны иемденіп алған әрбір тұлға
феодалдық меншік құқығының субъектісі болып табылды. Белгілі бір ... ... ... дәл осылай түсінген еді; 4) әрбір
феодалдың үлесіне рентаның қаншалықты бөлігі тиесілі ... ... 5) бұл ... ... ... ... ... асырылғаны да маңызды
болған жоқ. Субъект тікелей өзі, немесе ... ... ... ... ... ... ... меншік эволюциясының негізінде феодалдық рента ... Ал оның мәні ... еді: ... ... ... қарай
қозғалысында, кейін оның үстем тап өкілдерінің арасында қайта бөлінуінде
және ... ... ... ... Орта ... жерге меншіктің екі негізгі формасы белгілі
болған: біріншісі – ... ... іске ... ... ... – рента арқылы (қызмет етумен шартталған немесе ... ... ... ... (40, 39 б.(. ... ... құқықтық
категориялары меншіктің экономикалық ... ... ... Мысалы, феодалдардың милктері мен вакфтары (вакуфтары) құқықтық
тұрғыдан ... ... ... ... ... ... болған. Ең
алдымен милктік жер кез келген формада басқа біреудің иелігіне көше алды,
ал вакуфтық жер ... ... көше ... жоқ. Ал ... деңгейде
олар меншіктің бір формасына – феодалдардың меншігіне жатады (мысалы, жерге
милкті ... вакф ... ... ... ... ... жер иеліктері (икта, сойырғал) олардың меншігіне
айналған, құқықтық деңгейде олар мемлекеттің ... ... қала ... ... деңгейде феодалдарға берілген жер иеліктері және
олардың жер милктері меншіктің бір формасын (феодалдардың меншігін) ... ... ... олар ... категорияға жатты. Феодалдардың милктері
мен тікелей өндірушілердің милктері керісінше, меншіктің бір ... ... ... экономикалық деңгейде оларды меншіктің әртүрлі
формаларына жатқызуға тиіспіз.
“Феодализм” дәуіріндегі Шығыстағы меншік формаларының әртүрлігі ... ... ... ... ... Жерге феодалдық милк (мюльк)
– Таяу және Орта Шығыстағы меншіктің негізгі ... бірі ... ... ... оның ... ... мәні және дамуы ... ... әлі ... жоқ.
Милк (мюльк) терминімен әдетте европалық ... ... ... ... жеке ... атайды. Шариат
заңдарына сәйкес мұндай меншікті сатуға, сатып алуға, мұраға ... ... ... ... біз ... ... барлық тұрғыдан
шектелген болғандығын және орталық билік тарапынан ... ... ... көреміз.
Сондай-ақ мұсылман құқығында “милк” термині тек қана жерге қатысты ... кез ... ... ... ... ... және т.б. қатысты ... ... ... пікірінше, милк деп жерден алынатын рента
мен тұтас сеньория да аталатын (41, 6 ... ... ... ... жерге қауымдық меншіктің болуы
қызғылықты ... ... ... ғғ. Орта ... ... ... ... ұзақ уақыт бойына зерттелмеген болып қала берді.
Әрине, Б.Я. Владимирцовтың “көшпелі феодализм” теориясының біраз бөлігі
ескірген. Оның ... ... ... Европамен салыстыруларына
қатысты күмән келтірулер айтылған болатын. Б.Я. Владимирцов монғолдардағы
феодализацияның деңгейін тым ... ... ... ... оның “унаган-
богол” теориясы да даулы мәселе ... ... ... ... ... жоқ ... ... деген пікір жойылды. Сондай-ақ оның
көшпелі шаруашылық ... ... және ... ... ... ... да анықтай түсуді қажет етеді. Бірақ
Шыңғысхан дәуіріндегі монғолдардағы және өз ... ... ... де ... ... ... әдісінің болғандығын мойындау
Б.Я. Владимирцовтың ... ... ... Оның ... толық жоққа
шығару, көшпенділердің өздерінің шаруашылығының мәні ... ... өте ... олар тек ... ... атайтын (“патриархалды-
феодалды кезең”, “жартылай феодалды кезең”, “патриархалды кезең” және т.б.)
өтпелі (алғашқы ... ... ... ... ... ғана өсе
алады деу қате болар еді.
Ортағасырлардағы және ортағасырлардың соңындағы ... ... ... болған деген сұраққа қатысты пікір-талас болғаны белгілі.
Біздің пікірімізше, көшпелі халықтардағы феодализм мәселесі ... ... ... ... ... болып табылады.
Даудың негізін осы мәселе құрайды және дәл осы тұста ғалымдардың
көзқарастары бытырап ... ... бір ... ... ... (42, 121 б.() ... ... олар отырықшылыққа
жартылай болса да ауыспайынша жерге ... ... ... да ... Егер ... маңызды құралына монополия жоқ болса, бұл ... неге ... ... бұл тобы ... малға
меншік арқылы жүзеге асырылады дейді. Зерттеушілердің ... ... С.З. ... (43, 95-104 бб.() ... бірқатар құбылыстардан
жерге феодалдық меншікті көруге ... ал ... ... ... ... болған жоқ, себебі үстем таптың малға монопольді құқығы болған жоқ.
Біздің пікірімізше, жерге феодалдық ... ... ... ... ... ... ... жоқ дейтін зерттеушілер жерге
“жеке” меншік туралы жиі айтады) нақты емес сөздер мен анахронизмдерге жол
берілген. Жерге жеке ... жер ... ... ... ... алынатын,
сыйға тартылатын, т.б. тауар ретінде мойындалған және ... ... ... қатысты толық және жеке-дара құқықтар берілгенде ... ... ... ... ... жетеді. Феодализм кезеңінде, әсіресе
көшпенділерде жерге ... ... ... ... күшті, рулық-тайпалық
дәстүрлердің (жоғарыда айтып кеткендей) арқасында бүркемеленген нысанда
болады. Бұл кезеңде жерге жеке емес, ... ... ... ... ... ... ортағасырлардағы көшпенділердегі жерге меншіктің
феодалдық мәнінің (көшпелі әлемде соншалықты күшті, әрі ... ... және ... ... ... оны ... ... негіз болды.
Шын мәнінде ортағасырлақ көшпенділерде жерге (“жеке”) меншік ... ... ... ... ... ... ортағасырлақ дәуірде
отырықшы халықтарда жер қатынастарының бір ғана ... ... және ... ғана ... ... заңды түрде бекітілген “жеке” меншіктің
болмағандығы туралы бірқатар деректер мен ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін, көшпенділердегі жерді
пайдаланудың ерекшеліктерін, олардың жерді ... ауыл ... ... ... және бекіте отырып, дәл осы
ерекшеліктерге сәйкес ... ... ... ... болғандығын жоққа шығармай, оның “жасырын”, “бүркемеленген”
формасын ... ... ... ... ... формалары дәл
отырықшы халықтардікіндей болған жоқ. Бірақ оларда жерге “жасырын” түрдегі
монополиялы түрде сословиелік-феодалдық ... ... ... ... ... ... ол ... өзінің шекарасы бойынша аса анық емес ... ... ... ... тәуелді көшпенділер тобының көші-қонын
басқару арқылы жүзеге асырылды.
Хандарға тәуелді көшпенділер топтарының арасында көші-қонды ... ... ... бөлу ... тарихи деректер өте көп.
Көші-қонды және көшу ... ... мен ... ... ... ... жоғарғы әлеуметтік топ өкілі кең мағынада, яғни жерге
феодалдық меншікті формацияның негізгі әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... иесі ... ... ... жерлердің
белгілі бір көшпелі топтардың жайылымдық жерлерді ... осы ... ... бір ... ... ... қатар көшпелі феодалдардың
жерге меншігін бекітуге ... ... ... ... ... ... – иерархиялық және бөлшектенушілік. Көшпелі топтарға билік ... ... ... ... ... мен ... (жүзбасы,
мыңбасы, түмендердің) иерархиясы бөліп тұрды. Ал жер және ... ... бола ... ... ... (қауымның) иеленуінде
болды.
Жерді қауымдық иелену жерге феодалдық меншікке қарама-қарсы болған жоқ.
Жерге феодалдық меншікті отырықшы халықтарда ... ... ... барон
және т.б., ал көшпелі мемлекеттерде – хан, ... яғни ... ... адамдар жүзеге асырады. Ол бағыныштылық алым-салықтар төлеу
түрінде көрініс тапты, бұл феодалдық меншіктің ... іске ... ... ... ... қауымдық дәуірде жайылымдарды бөлу еркін түрде басып алушылық
әдіспен жүзеге ... Бұл ... ... ... каждой родовой
группы не потому кочевали одними и теми же путями и ... по ... эти пути и ... ... были ... либо и кем либо ... и закреплены, а потому, что каждый аул ... ... ... и ... где он мог ... ... ... ближайших
родственников”, – делінген болатын (44, 39-42 бб.(.
Шын мәнінде осылай болды да, бірақ ол көшпелі қоғамның дамуының алғашқы
қауымдық ... ... ... ... стадиясында ғана орын алған
еді. Онда еркін түрде басып алушылық әдіспен жерге қауымдық меншік, бүкіл
көшпелі топтың – ... ... және т.б. ... отырықшы халықтардағыдай
қалыптасты. Бірақ кейінірек бұл қауымдық меншікке қауымды ... ... ... ... отырып көшпелі қоғамның үстем таптарының ... ... ... ... жериеленудің феодал таптардың және
сословиенің монопольді меншігіне трансформациясы ... ... да ... ... де, отырықшы халықтарда да өзі өмір
сүретін және шаруашылық жүргізетін ... ... ... ... (керісінше
қойсақ), жер – үстінде өмір сүріп, ... ... ... ... ... ... ақсүйектер арасында бөлінетін. Олардың айырмашылығы
тек көшпелілерде патриархалды ... ... ... ... ... ... және ... “бүркемеленген”
жерлердің шекарасының нақты еместігіне қатысты да, меншіктің заңды түрде
құқықтық тұрғыдан бекітілмегендігіне де ... анық емес ... ... мен көшпелі халықты бөлуден жерге ... ... ... ... Мұндай бөлу таптық мемлекет құру
кезінде жүзеге асып ... және ... ... ... ... мысалы
монғол әскерлері Дешті-Қыпшақты жаулап алып, Алтын Орданы құрған ... ... ... келе ... ... ақсүйектерін ығыстырып, өздері
олардың орнына келіп, қыпшақ ... ... ... ... көшу ... ... ... көшірумен айналысты. Шыңғысхан ... ... ... ... ... хандары өз нойондары мен оғландары
арасында халықты бөліп, жүздіктерді, мыңдықтарды, түмендерді құрды, сонымен
қатар олар ... ... көшу ... да ... ... ... бұл ... жерге меншіктің жаңа, ... ... ... ... ... әкелмейді дегенімен біздің пікірімізше
дәл осыдан көшпенділерде жерге феодалдық меншік пайда болған.
Шыңғысхан және оның ұрпақтары ұлыстарды, өз ... мен ... ... ... феодтарға айналған көшпелі бенефициилерді құрады.
Ұлысқа немесе түменге ие болған монғол нойоны ... ... сол ... ... да малымен бірге белгілі бір отбасылар, ... ... ... ... бір ғана ... ... ... ие болатын.
Бұл үшін ұлыстың иесі хан ... ... және ... бола ... ... ... ... әскерлерін беруге және олармен бірге жорыққа
шығуға міндетті болған. Бұл көшпелі бенефиций ретіндегі ... ... ... біріктірілген иерархиялық, феодалдық жүйе еді. Ол монғолдардың
тайпалық бөлінісінің қайталануы ... ... ... ... ... мемлекет шеңберіндегі феодалдық, мәні бойынша жаңа,
“ұлыстық” жүйе болды.
Көшпелілерде жерге меншіктің ұжымдық, қауымдық ... ... ... ... ... ... де сақталды, бірақ онымен бірге басқа,
феодал таптардың монополиялық меншігі де ... ... ... ... ... бөле ... ақсүйек өкілдері өз малын жаю үшін шұрайлы
жерлерді бөлу, жалпы жерге басым құқықтарға ие болды. ... ... ... ... ... тікелей өндірушілерге өз үстемдігін жүргізді.
Оның жерге, көшпелі жайылымдарға басым ... ол өзін ... ... оның ... ... ... ... қалыптасқанда бұл
жағдай орын алатындығы анық. Басқа халықтардағыдай көшпенділерде де жерге
монопольді феодалдық меншіктің пайда болуы ... ... ... ... ... тартып алушылық жолымен жерлерді қайта бөлумен ... ... ... ... ... себебі деп жер өнімдерін
өндірушілерді жерден бөлуді емес, кірісінше феодалдың қоластында ... ... жөн. ... ... тұтастай феодалдық таптың
(басқарушы, хан, король, халиф, т.б. көрініс ... жер ... ... ... ... ... керісінше онымен
біріктіретін билігі феодалдық қанаушылықтың мәні болып табылады. Сондықтан
феодалдық ... ... ... ... екі ... ... болады, яғни
жерді бір уақытта шаруа да, феодал да, ... ... ... ... ... ... ... емес мәжбүрлеудің, үстемдіктің
категориясы болды. Оны меншіктің ... түрі ... ... жоқ, ... адамдарға билік ету тек қана территориялық категорияларда
ғана іске асырыла алды. Тіпті билік белгілі бір ... ... емес ... ... ... ... ... да, яғни ұлысқа
қолданылған көшпелілерде де үнемі “жұрт” ұғымы қолданылады, яғни ... ... ... бір ақсүйек өкіліне қарасты осы ұлыс ... ... ... ... Ұлыс ... яғни ұлыс ... бөлігі
болғандықтан ажырағысыз. Нойонның немесе оғланның билігіне ұлыс берілгенде,
оған осы ұлыстың жұрты да берілетін. Деректер бұл екі ... ... ... (45, 201 ... ... ... ... дәстүрлерінің
сақталуына қарамастан территориялық-көршілік қатынастар рулық қатынастарға
қарағанда басым болған. Көшпелі топтар өзара туыстық байланыстың бар-жоғына
қарамастан ... ... ... ... ... ... ... құралды. Территориялық байланыстар адамдарға билік
етуде белгілі бір деңгейде территориялық билік формасына ие болуына ... ... ... пікірімізше, Б.Я. Владимирцов пен Кеңестік тарих
ғылымы ... ... ... теориясынан толық бас тарту негізсіз
болып табылады.
Академик С.З. Зиманов жазғандай: “Если универсальной формой ... ... ... ... ... в земледельческих
странах, то можно утверждать, что в ... на ... ... ... не ... ... феодала на землю.
Общеизвестно, что в казахских общинах с ... ... ... общинное землевладение и члены ... ... не ... в правах пользования пастбищем, однако они не были ... в ... ... ... ... Существовала резкая
имущественная дифференциация среди ... ... Одни ... большим
количеством скота, что вело к фактической экспроприации общинных земель,
другие и вовсе не ... ... или ... его ... ... и ... были отстранены от пользования общинными землями. Так выглядело
общинное землевладение в Казахстане” (43, 95-104 ... ... С.З. ... ... ... ... формалды жағына
жатады. Феодалдық қатынастар қауымның ішіндегі заң ретінде қолданылады.
Феодал меншік иесі ... ... ... ... ету ... ... ... басқару элементтерінен де (рулар, тайпалар, ... ... ... мен ... ... көшу ... бағыттарын
айқындау, т.б.), иемденіп алу элементтерінен де құралды. Бірақ ... ету ... сол ... қауымдық формамен шектелген болатын, сондықтан
феодалдың ол жерлерді сатуға, сатып ... ... ... ... ... ... болған жоқ.
Феодал өлгеннен кейін меншік иесінің құқығы ешқандай ... ... ... Бұл ... жерге феодалдық меншік құқығының
өзіндік ерекшеліктерінің бірі болды.
Феодалдардың жерді ... ... ... ... ... ... ету ... туындады. Өз қолында көптеген ... және ... ... ету ... ... ... олар іс
жүзінде жайылымды иелену және оны өз мүддесіне сай ... ... еді. ... ... ... феодалдық меншік құқығы қоғам
өміріндегі қауымдық қатынастардың сақталып қалған ... ... ... ... ... ғ. соңынан бастап, академик С.З. Зимановтың айтуынша ... ... ... ... дамыды, қоғамдық өмірдің бетінде
бұрынғыдай ештеңемен бүкемеленбеген өзіне тән құқықтық формалары бар ... ... ... ... ... өндірудің әдісі ретінде көшпелі мал шаруашылығы
Азия және Европа ... ... ІХ ... ... тек ... пен
балық аулау ғана емес, сондай-ақ алғашқы қауымдық жер өңдеу мен ... ... мал ... да кейін пайда болды. Үй малдарын
қолға ... және үйде ... ... ... ... ... ... ІІІ мыңжылдықта яғни көшпелі мал шаруашылығынан әлдеқайда ерте пайда
болған. Археологиялық деректер бойынша, алғашқы ... мал ... өмір ... ... ... Оның әрі қарай дамуы ұзақ уақыт
бойына қоректік негіз жағдайымен шектеледі.
Мал өсірген тайпалардың ... өмір ... ... ... ... ... ... ыңғайлы жерлерінің өзі көлемі бойынша
шектеулі болды. Қысқы уақытта мал бағу жағдайлары тіптен қолайсыз ... ... ... жер ... әрине малды шөппен ... ... Шөп ... ... ... ... да ... шөп дайындау
қыстыгүні мал бағуда қиындықтар тудырды. Отырықшы жер өңдеу ... ... ... ... аңшылық, балық аулау, кетпенді жер өңеу
және жабайы ... теру ... ... көп салаларының бірі ғана болып
табылады. Үй малдарын өсірген ... жыл бойы ... азық ... ... ғана ол ... мал ... азықтық мәселесі шешілген
болатын. Бұл жағдай мал шаруашылығының дамуына үлкен әсер етті және ... ... ... және жеке ... айналдырды.
Мал шаруашылығымен айналысатын тайпалар өз алдына бөлек топқа бөлінді,
бұл еңбектің жаңа ірі ... ... ... Бірақ көшпелілердегі мал
шаруашылығы шаруашылықтың ... ... ... жоқ. Көшпелі-малшылар
аңшылықпен және жер өңдеумен де айналысқан. Осыған орай кейбір ... ... ... ... ... өмір сүрді. Шығыс
халықтарының барлығына ортақ заңдылық олардың бір ... ... да, ал бір ... ... көшпелілікпен айналысқандығы.
Б.э.д. VІІІ–ІV ғғ. Орта Азия мен Қазақстан территориясын сақ тайпалары
мекендеген еді. Геродот (б.э.д. V ғ.) және өзге де ... ... ... ... ... ... ... деп атаған болатын. Жазба
деректерде сақтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы туралы ... ... Рим ... ... ... Руф ... туралы оларда мал шаруашылығы
үшін де, жер өңдеу үшін де, ... үшін де ... бар ... ... [46, 41 ... ... скифтердің бір бөлігі жартылай отырықшы және
тіпті отырықшылық өмір сүрген. Дәл осы кезеңдегі ... ... ... Алтайдың көшпелілері егін егіп, үй ... оған ... ... ... дәлел. Толығымен көшпенділер болса
да, жер өңдеу ғұндарға да ... ... ... және жер ... бастамасы туралы – Орхон-Енисей руналық
жазбалары, көне енисей қырғыздары туралы Қытай ... ... ... белгілі мәліметтері және қазақтар, қырғыздар, түркмендер,
өзбектер, оңтүстік алтайлықтар және т.б. ... өзге де ... ... ... ... ... мал ... кезінде әдетте малдың құрамында
қыстың аязына шыдамдырақ болатын жылқылар мен қойлар ... ... ... мал ... ... адамзат тарихының ерте сатысындағы өндіргіш
күштердің дамуына әсер ... ... мал ... ... ... өмір сүру және ... жүргізу үшін игеруіне ықпал етті.
Көшпелілердегі қауымның ең ерте типі рулық қауым, яғни қандас ... ... ... ... ... ... базисі – жерге,
жайылымға және малға рулық қауымдық меншік болған. Мал ... ... де ... ... ... оның бір ... ортақ меншігін
құрады және руластар арасында бөлінді. Мал бағу ... ... ... ету, ... бірігіп көшуі бастапқыда экономикалық қажеттіліктен
туындаған. Жаңа территорияларды, дәлірек айтқанда ... ... ... өз ... ... малды жыртқыш аңдардан, басқа рулардан,
көшпенді ... ... жеке ... гөрі тек қана ... үшін ғана ... ... ... бірігіп көшу және жайылымға,
көші-қонға және малға рулық қауымдық меншік ... мал ... ерте ... ... ... ... сай ... рулық қауымы үшін туыстар болып табылатын оның мүшелерінің
экономикалық және әлеуметтік теңдігі тән ... ... ... ... ... қауымның мұндай архаикалық типі туралы толық
деректер жоқ.
Тарихи деректерде ... ... ... ... туралы мәліметтердің
жоқтығына қарамастан, кейбір этнографиялық ... оның ... ... ... ... ... Орта Азияның, Оңтүстік Сібірдің және
Монғолияның әртүрлі халықтарында көп ... ... ... ... ... туыстардың бірігіп қалың мал ... ... ... ... зақым келтірілген руға айыпкердің руының құн ... ... ... ... ... және ... көшпенділерде жиеннің нағашысынан меншігіне мал-мүлік сұрау құқығы.
Малға рулық ... ... тағы бір, ...... ... басу.
Көптеген деректер мен ... ... ... ... ... ... т.б.) бұл ... көне заманда
малға меншіктің рулық белгілері болуы әбден мүмкін. Сондай-ақ этнографиялық
әдебиеттерде, жайылымдар мен қоныстарға рулық меншіктің ... ... көп. Ол діни ... ... ... ... ... мысалы оңтүстік алтайлықтарда, монғолдарда. Бұл ... ... ... ... жерге меншіктің феодалды экономикалық
формасының заңды фикциясы ретінде ғана ... ... бұл ... ... ... фикция болған жоқ және жайылымдар мен қоныстарға рулық қауымдық
меншіктің ... ... ... Көптеген халықтарда революцияға
дейінгі тұрмыста ... ... ... ... ... VІІІ–VІІ ғғ. көшпенділердің қорғандарынан мүліктік теңсіздіктің
белгілері көрінбейді. Ол ескерткіштерден малға қауымдық меншік ... ... ... болады. Бірақ рулық қауым ұзақ өмір сүрген жоқ.
Көшпенділерде ерте ... ... ... жеке ... мал ... ... ... жекелеген отбасылардың қолында малдың шоғырлануына да әсер етті. Мал
шаруашылығының өндірістік ... ... үшін ... ... ыңғайлы
болды, сонымен бірге жеке меншік рулық қауым мүшелерінің экономикалық және
әлеуметтік теңдігін жойды, әрі онда мүліктік теңсіздікті ... Мал ... ... жеке ... айналды деген мәселе әлі зерттелмеген. Бұл орайда
ешқандай дәл мәліметтер бізде жоқ. Ол ... ... ... ... ғана орын алуы ... ... мен Азияның көшпенділер туралы ең
көне жазба деректері мен ... ... ... І мыңжылдықтың
ортасының өзінде көшпенділерде малға жеке меншік мықтап ... ... ... ... ... Қара ... жағалауларындағы скиф қорғандарында сақ
тайпаларының байларымен бірге олардың көптеген жылқылары мен құлдары, дүние-
жиһаздары қоса ... ал ... ... ... ... ... малы мен керек-жарақ тұрмыс заттары қоса ... ... ... ... ... ... ... құлағында оларды өзара
ажырататындай белгілер – таңбалар, яғни жеке меншік белгілері бар. Бұл
кезеңде ... ... ... тән ... ... ... ... меншік қатар өмір сүргендігін болжамдауымызға болады”.
Жетісудағы тиграхауда-сақтарының жерлерін мұраға алған үйсін тайпалары
Орталық Азиядан келген ... ... ІІ ... ... 160 жылы
үйсіндердің біраз бөлігі Жетісуға көшіп келіп, сақ ... ... ... ... ... ... иеленетін өз иеліктерін
құрады. Қытай деректері үйсіндерді көшпенділер дейді. Сондай-ақ ... жер ... де, ... де ... тек ... көшіп
жүретіндігі туралы жазылған еді.
Шын мәнінде, мал ... ... ... ... роль атқарды.
Жетісу өңірінің көшпенділері қыстыгүні Мойынқұм мен ... ... ... ... ... ... ... мен жайлаулардың арасы алыс болған
жоқ, ол шамамен 30-100 ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы өз
қыстаулары мен ... ... ... ... ... қала ... Осылайша үйсіндер тұрақты үйлерде өмір сүріп,
егіншілікпен, бау-бақшамен айналысты. ... ... ... ... жер ... ... олардың тұрғызған үйлері, қолдан
жасаған ыдыстары, қолөнершілердің жұмысы ... ... ... бола ... деректерге қарағанда үйсіндерде жерөңдеушіліктің ролі
біртіндеп күшейген.
Осылайша, үйсіндердің шаруашылығы кешенді болды, яғни мал ... жер ... ... ... Тарихи деректерге қарағанда үйсіндер қоғамы
мемлекеттілік деңгейіне көтерілген және онда ... ... ... ... біз ... жеке ... ... шығыс көршілері –
көшпелі ухуань тайпаларында да болғандығын көреміз. Жылнамаларға қарағанда
көшпелі үйсіндерде ... ІІ-І ғғ.) 4-5 ... ... ... бар мал
иелері болған. Қытай деректері ... ... ... жеке ... де ... ... ... (386-558 жж.) жылнамасы бойынша
ұйғырлар өз малдарына таңба салған, сондықтан олардың малы бірге ... де, оны ... ... кете ... [46, 51 б.]. Көне ... (VІІ
ғ.) мал ұрлығы үшін оның он есе көлемдегі құнындай айып ... ... ... ... ... ... (сондай-ақ қытай деректері бойынша да)
меншік қатынастары ... ... ... ... жоқ. ... орнына (б.э. І ғ.) келген ғұндар көшпелі малшылар ретінде ғана
сипатталады.
Ғұндар қоғамында патриархалды-рулық ... ... ... ... ... ... ру ақсақалдары басқарған 24 рудан құралған, мұнда
ақсақалдар кеңесі мен халық жиналысы болған. Ғұндар ... ... ... “у ... было ... три раза в году ... в ... где
в первой, пятой и девятой луне, в день, под ... ... ... духу неба… на сих собраниях ... ... ... ... ... забавлялись конской скачкой и бегом верблюдов” [47,
113-125 бб.]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ғұндардың арасында малға отбасылық және жеке ... ... ... ... ... малға жеке меншікпен қатар
жерге жеке меншік туралы да ... Яғни ... ... ... имеет
выделенный участок земли” – делінген. Яғни мал ... ... ... жері де ... деп ... ... қатар ғұндарда әскери тұтқындардан құралған құлдары ... ... ... үй ... мал бағуда, қолөнершілікте, ... ... ... ... ғұндар қоғамындағы билік формасы туралы да
айтылған. Ғұндар одағын билігі ... ... ... ал ... ... ... ұйымдастырылды. Жоғарғы билікте көбінесе шаньюидің туыстары
орналасты. Барлығы 24 басқарушы лаузымды тұлғалар болды және ... ... жері ... ... ... ... ... таптарды
қанаудың әдісі ретіндегі салықтар туралы да мәліметтер бар. ... ... ... ... ... болуы, басқару аппаратының қалыптасуы, қанаудың
формасы ретіндегі салықтардың енгізілуі, жазудың ... жаңа ... ... ... мен ... ... білдірді. Мұндай қоғамдағы өндірістік
қатынастарды “өндірістің азиялық әдісі” деп ... ... ... ... ... немесе құлиеленушілік көшпелі қоғамның дамуының бір кезеңі
десек дұрыс болар.
Түрік және ... ... (552-756 жж.), ... меншік
қатынастарымен сипатталады: тайпалық территориялардағы жайылымдық жерлер
тұтастай тайпа одақтарына яғни ... ... ... ... қаған бастаған ақсүйектердің жайылымдық жерлерге басымдылық
құқығы қалыптасты; қаған мен ақсүйектердің жайылымдық жерлерге белгілі ... ... ... ... ... ... арқылы іске асырылған
монопольдік құқығы пайда болды.
Көне түркі ескерткіштеріне қарап, біз сондай-ақ қағандардың келесідей
әрекеттерін ... ... айта ... 1) ... ... мен тайпаларға олардың
орналасатын жерлерін ңұсқайды; 2) қаған жаулап алынған ... ... ... ол жерлерді түркі тайпаларының арасында бөледі;
3) қаған өзі немесе өзі өкілеттік ... ... ... ... ... ... орналастырады; 4) қаған ... бір ... ... ... жерлерді басқа адамдарға береді.
Бұл қатынастардың әрі қарай дамуы түркілерден кейінгі қарлұқтарда да
(VІІІ-X ғғ.), ... да ... ғ. ... ... ... болды. Оғыздар
мемлекетінің басқарушысы “жабғу” деп аталатын жоғарғы ... ... ... ... көптеген чиновниктері мен кеңесшілері болды. Оғыз
жабғуларының билігі ... ... ... Оғыз ... ... ... ... бері сақталған халық жиналыстарында жүргізілді.
Оғыздар мемлекетінде жоғарғы әсербасы ... ... ... ... ... ғғ. ... ... ескі рулық-тайпалық институттар жойылып,
патриархалды-феодалды қатынастар дами бастады. Х ... аяғы мен ... ... Сырдария маңын мекендеген державаларда тұрақты ... ... дами ... Бұл ... ... дами
бастағандығын көрсетеді.
Оғыздар қоғамында жеке меншік жақсы дами бастады, нәтижесінде таптық
қатынастар да ... ... ... ... ... ... жеке меншік
құрады. Қоғам жіктеле бастады: яғни ... ... ... қолөнершілер, саудагерлер, тәуелді адамдар, құлдар болды.
Оғыздар негізінен мал ... ... ... ... ... шекаралас жерді Қарахан
мемлекеті (942-1210 жж.) орналасты. Мұндағы меншік қатынастары Орта Азияның
жерөңдеуші ... тән ... ... ... ... Қарахан
мемлекеті шекаралары өзгеріп отыратын көптеген жер иеліктеріне ... Бұл жер ... ... ... өте кең ... ... өз аттарымен монета шығара да алатын. Вассалитет ... ... ... ... өмір ішкі ... және
тұрақсыздығымен сипатталды. Қарахан мемлекеті оған ... ... ... ... ... жоқ. ... ... көшпелі қоғамдарда болған саяси құрылымдардан өзгешелік –
әскери құрылым әкімшілік басқарудан бөлек болды. ... ... ... негізделді.
Қарахан мемлекетінде әскери лендік жүйе маңызды әлеуметтік-саяси
институт ... ... өз ... мен ... ... қала халқынан
бұрын мемлекет пайдасына алынған салықтарды жинап алу құқығын ... ... ... деп атады. Ал оның иеленушісін мукта, немесе иктадар деп
атады. Икта институты ... және ... ... ... ... ... ... роль атқарды.
Халықтың негізгі жұмысы көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы
болды. Сонымен қатар, ... ғғ. ... ... мен ... ... біраз бөлігі жерөңдеушілікке көшіп, қала мәдениетіне үйрене
бастады.
Қазақстан территориясында ... ... ... ... ... ... ... жасауды Қыпшақ Хандығымен (ХІ ғ. басы – 1219
ж.) аяқтауға болады. ХІ-ХІІ ... ... ... ... ... күрделі және әркелді болды. Қыпшақ қоғамында
қыпшақтардың өздерімен қатар түркітілді кимек, ... көне ... ... ... ... этникалық топтың түркіленген элементтері
кірді.
Зерттеушілердің пікірінше, көшпелі ... ... ... даму
ерекшелігіне сәйкес мұндай “туынды” тайпалық құрылымдарда шығу ... ... ... ... ... байланыстардың
маңызы, тайпалардың тарихи аттары сақталды. Қыпшақ ... ... ... мен ... ... ... көңіл бөлінді. Себебі олар көшпелі
тұрмыстың ерекшелігін сипаттады және өмір сүрудің көшпелі әдісі үшін ... ... ... ... ... иерархиялық жүйесі (хандар, тархандар,
басқақтар, бектер, т.б.) нақты болды. Осыған орай ... мен ... ... ... ... бойынша өз ішінде бөлінген еді.
Қыпшақ қоғамы әлеуметтік, сословиелік тұрғыдан тең болған жоқ. ... ... ... жеке ... құрады. Мал негізгі байлық ... та ... ... ... ... ... қыпшақтардың
ірі мал иелерінің мыңдаған жылқылары болған. Меншікке қолсұғушылық ... Жеке ... ... ... отбасылық таңба басылды.
Көптеген мал иелері іс жүзінде сол мал ... ... ... ... ... ... ол меншік ретінде бекітілген жоқ. Жайлымдарға билік
ету және көші-қонды реттеу құқығы қыпшақ хандары мен ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығымен айналысатын
адамдар құрады. Қатардағы көшпенділер негізінен ерікті адамдар еді. ... ... өз ... ... ... әрі беделді руластарына
қызмет етуге баратын. Нәтижесінде өз ... ... ... ... ... көшу ... ... көшпенді адам
отырықшы адам (жатақ) санатына ауысқан. ... ... ... ... ... ... көшпелі өмірге ауысатын болған.
Қыпшақ қоғамының ең құқығы жоқ ... ... ... ... ... әскери тұтқындар болған еді. Құлдар көбінесе базарларға ... ... ... ... аз ... және көбіне үй
шаруашылығымен айналысқан.
Осылайша Қыпшақ ... ... көне ... ... ... және ... ерте ... мемлекет болды.
Демек, феодалдық қатынастар ... ... ... ... ең
алдымен монғолдар қоғамында (Шыңғысхан және оның ... ... ... ... ... ... болған. Ол жерге сословиелік
феодалдық меншік ... еді және ... ... ... ... алым-салық жинау арқылы адамдарға билік етуден
көрініс тапқан болатын. Яғни ... ... ... ... ... вассалитеттің болуы, феодалдық алым-салықтардың күшеюі, т.б. ... тән ... ... Олар ... ... дамиды, ал
отырықшылық болғанымен бұл процестің себептері мен барысын, оның негізгі
сипатын ол ... ... ... ... өзі ... ... бей-берекет отырықшылыққа көше бастағанда емес, олардың көшуі
бей-берекет жер ауыстырудан нақты ... ... ... көше
бастағанда.
Бұл маршруттар қалай айқындалды?
1) Бастапқыда оларды көшпелі ... өз ... ... ... ... ... Кейін бұл жолдар дәстүрге айналды;
3) Бұдан кейін ... ... ... ... ... ... және халыққа билігін жүзеге асырған феодалдың нұсқауы
бойынша жүргізілді.
Көшпелі қоғам бастапқыда “ұлыс” деп, яғни ... деп, ... деп, яғни ... деп ... ... ең ... ... күннің өзінде ондағы феодализация деңгейі
Киев Русі сияқты ертефеодалдық қоғамдардікі сияқты ғана ... деу ... ... ... ... ... үшін жиі
қолданылатын “патриархалды-феодалды” құрылыс терминінен бас тарту қажет пе?
Біздің пікірімізше, бұған ақтау табу ... ... бұл ... ... ... сақталып қалған күшті патриархалды-рулық
белгілерді, сондай-ақ ... ... ... ... ... да жақсы
сипаттайды. Ал көшпенділердегі феодалдық қатынастардың ... ... ... қате ... еді. Бірақ, сонымен бірге олардың қоғамдық
құрылысындағы ... ... ... ... ... сипатындағы
феодализмге тән жалпы, ішкі белгілер туралы да ұмытпау қажет. Феодалдану
процесі ... ... ... ... ... ... ... байланысты
күшті мемлекет пайда болған жерде дамиды, мысалы, Шыңғыс хан және ... ... Ал ... ... ... ішкі ... ... жаулап алушылықтарсыз ... ... ... яғни ... ... бір ру, бір отбасы қойылса, мұндай
қатынастар шынымен де дамымаған ... ... ... ... ... ... ... жерлер қайта бөлінбейді.
Дамудың жоғарыда айтылған негізгі жолынан басқа көшпелілердегі феодалдық
қатынастардың пайда болуына өзге де, ... ... өмір ... себептер ықпал етті. Үнемі көшпелі өмір жағдайында көші-қонды
реттеу, көрші тайпалардан ... ... ... ... ... т.б. үшін ... ... жүйесі өте
жақсы дамыған болуы тиіс еді. ... ... ... ... ... ... болуына әсер етті. Көне түркілердің феодалдық иерархиясы
туралы көптеген ... біз ... ... ... феодалдық қатынастардың қалыптасу процесіне олардың әскери
өмір салты көп әсер еткендігіне күмән жоқ. Демек, көшпелі ... ... ... ... ... ... Қағанатына (VІ-VІІІ ғғ.) тән болған
феодалдық қатынастардың қалыптасуына алып ... ... ... ... ... ... ... ерекше айқын көрінеді. ... ... ... ... түркі тайпалары мен халықтары, сондай-ақ
қазіргі ... ... ... ... т.б. ... арғы ... ... болатын. Мал шаруашылығымен
айналысатын осы тайпалар мен халықтардың барлығы феодалдық қатынастардың
даму процесіне тартылған ... ... ... ... ... Ол ... желеуімен өз өмірін
жалғастырды. Феодалдардың көшпенділерге берген жерлері шеңберінде әскери-
әкімшілік ... ... ... ру, т.б.) ... ... ... ... көбінесе рудың, тайпаның атымен, немесе ру ... ... ... ... Көшпелі қауым мүшелері жайылымдық жерлерді
бірігіп пайдаланды. Малға, өзінің ұсақ мал шаруашылығына жеке ... ... ... ... ... жерлерін қауымдық пайдалану
феодализм жағдайында ауылдық қауымның экономикалық негізін құраған еді.
Демек, көшпенділердегі, сондай-ақ қазақтардағы да ... ... ең ... ол ... сату-сатып алуға жатпайтындығы. Көшпелі мал
шаруашылығы жағдайында оның ... де ... жоқ. ... ... ... тағы бір ... ол көп ... жерді
қауымдық пайдаланумен бүркемеленген күйде болатын.
Өндірістің феодалдық әдісінің қажетті ... ... жер ... ... аса ... ... ... Зерттеушілер көшпенділерден ұқсас
институтты іздеп, көбінесе рентаға сауынды және өзге де ... ... ... ... ... пен ... төлеуден басқа қанаудың
барлық формалары алғашқы ... ... ... ... ... ... ... олардың жаңа мәнін бүркемелеу үшін ... ұйым ... ... ... ... ... ұйымдастырылу формаларының ұқсастықтары көп. Ол ... ... ... ... Бір ... ... ... қатынастары қоғамның ... ... ... ... ... ... ... патшалық Ресей Империясына
қосылғаннан кейін де сақталды. Осы сәттен бастап қазақ жерлерінің жоғарғы
меншік иесі ... ... ... ... ... ... ... жойып,
хандар мен сұлтандарды рента жинау құқығынан ... және ... ... өз ... ... ... ... енгізді. Патша өкіметі “Сібір
қырғыздары туралы Жарғыны” енгізді. Осы ... ... ... қазақ
даласында жаңа әкімшілік басқару жүйесі енгізілді. Қазақтың барлық жерлері
Ресей Империясының меншігіне ауысқаннан кейін хандар мен ... ... ... ... ... ... Бұл ... қауымдық пайдалану
негізінде қазақтарға берілген болатын. Бірақ шын мәнінде ештеңе өзгерген
жоқ ... ... ... ... ... ... ... ДАМУЫ
2.1 Көшпелі қазақ қоғамындағы меншік иелерінің құқықтық жағдайы
Жоғарыда атап өткеніміздей, ... ...... ... ... ... құралдары мен жағдайларын, сондай-ақ еңбек
нәтижелерін иемденетін адамдар тобы немесе жеке тұлға" болып табылады [48].
Жоғарыда жасалған талдаудың негізінде Қазақстан ... ... ... ... екі типін бөліп көрсетуге болады:
қауымдық (рулық, ... ... ... және жеке ... ... типтердің ішінде де субъектілердің әр түрі болған болар. Алдымен
қауымдық ... ... ... көрелік.
Көшпелілердегі ру (тайпа) ерте тарихи кезеңдерден үлкен өзгерістерге
ұшырап отырды және бұл оның ... ... ... Алғашқы қауымдық
құрылысқа тән, туыстардың бірлестігі ретіндегі ру ... ... ... дамуымен ұзақ уақыт бойына сақталып қалған жоқ. ... ... және Азия ... ... І мыңжылдықтың ортасынан ... ... ... ... ... ... процестің сипатына байланысты. Бұл
процестің мәні алғашқы қауымдық ... ... ... ... мен жорықтардың кең етек алуымен қатар таптық қатынастардың
қалыптасып, ... ... ... аса тұрақсыздығымен ерекшеленді.
Халықтың қалыптасу процесімен қатар, көрші халықтар мен ... ... ... ... ... ... және ... хандардың
уақытша жеңісіне негізделген көшпенділердің әртүрлі ... ... ... ... жүріп жатты. Оған Ғұндар одағы,
Үйсіндер, Жужжандар, Түрік Қағанаттары, Ұйғыр Хандығы, ... ... т.б. ... Бұл ... көшпелі қауымның қарапайым экономикалық
құрылымға негізделген тұрақтылығы мен өміршеңдігіне ... ... ... ... ... ... кезекті шабуылдары
мен тонаушылықтары нәтижесінде бытырап, ... ... ... жаңа ... ... кейде тіпті бұрынғы рулық-тайпалық
атауымен қайта бірігетін. Бірақ бұл жағдайда көшпенділердің рулары ... ... ... ... ... ... отырды.
Көшпелілердің әртүрлі рулық және тайпалық бөліністерінің аралас сипаты
XVІІІ-XІX ғасырлардағы ... ... ... тувалықтар,
алтайлықтар және т.б. туралы бірқатар ... ... ... ... ... Бұл құжаттарға қарағанда, Қазақстан
халқының көшпелі бөлігінде жақсы сақталған рулық бөлініс пен генеологияға
қарамастан, бұл ... ... ... "рулық табынушылығы" болған жоқ
[49, 15 б.].
Көпшелі халықтың аты мен рулық-тайпалық ... шын ... ... ... ... болып табылды. Рулық құрылыстың рулық
(тайпалық) әскери ... ... ... ... ... көшпелі
бірлестіктердің әскери-әкімшілік құрылымымен тығыз байланысты.
Көшпелілердегі ұжымдық меншіктің сақталуына ... ... ... нақты формасы - мәні бойынша шағын қауымдар ... ... ... ... болды. Туыстас отбасылардан құралған бұл
қауымды зерттеу арқылы біз оның патриархалды ... ... ... және ... ... туыстық байланыстар әлі маңызды болып табылатын
оның "тірі" клеткасы, рудың ұсақ ... ... айта ... ... ... ... ... жеке-отбасылық формада болған)
категориясына ... мал ... және ... беру институттарын
жатқызуға болады. Әлі күнге дейін қалың мал төлеу тек қана ... ... ғана ... ал ... ... мал тек қана ... ... меншігіне айналады деген пікір кең тараған. ... ... ... келе біз ... мал ... үшін ... жинауға қатысушылар
шеңберінің қалыңдық пен күйеу жігіт отбасының шеңберінен шығып кететіндігін
байқаймыз.
Деректерге, сондай-ақ ... ... ... қалың мал төлеуге
тек күйеу жігіттің отбасы ғана ... оның руы ... ... ... ... қалыптасуының әдісінің өзі меншіктің бұл категориясының ұжымдық
сипатын көрсетеді [50, 7 б.].
Өз кезегінде ... ... ... ... ... ... ... Бұған қырғыздар жөніндегі этнографиялық мәліметтер және
қазақтарға қатысты кейбір ... ... бола ... ... ... ... күйеу жігіттің өкіл әкесі жасау-жабдықтан кез келген
затты алуға құқылы болды; А.И. Левшин өзінің еңбегінде ... ... ... ... себе то, что им ... – деп ... ... жасау-жабдығы мен еншісіне әйелдің ... ... ... ... ... барлығы бірдей егер үйленген баласы ... ... ... ... ... ортақ пайдалануында болғанымен)
күйеуінің меншігіне айналған, ал егер ... ... ... ... меншігіне айналған деп жазады. Егер әйел күйеуінен кеткісі келсе,
онда оның жасау-жабдығы қайтарылмайтын. Аса сирек жағдайларда ғана ... ... ... ... ... бір жылқысын қайтаратын,
кейбір ерекше жағдайларда ... ... ... ... ... ... деректерге қарағанда, бір кездері әйелдердің өз ... кең ... ... ... ... Жасау-жабдықтың
кейбір бөліктері әйелдің ажырамас меншігі болып ... ... ... ... ... ... болмаса) күйеуі оның туыстарына киіз үйді,
сәукелесін, төсек-орнын, жақсы жылқысын және жүк ... ... ... тиіс болған. Бірақ жасау-жабдыққа қатысты тәртіп ... жоқ. Енші оның ... ... меншігі болып табылды және
егер оның балалары жоқ жесір болса да өз ... ... ... ... кететін. Мысалы, тувалықтарда да әйел ажырасқан жағдайда өзімен бірге
еншісін алып кететін. Мүліктің бұл түріне (еншіге) ... жеке ... ... ... болып танылған және бөлінген, ажырасқан және
өзге де жағдайларда жеке меншігінде ... ... ... ... ... жеке меншігі туыстардың
тікелей қатысуымен құралады және "көшпелілерде жеке-отбасылық меншіктің
толық ... ... ... ол ... ... бірқатар
белгілерімен қатар өмір сүріп қана қойған жоқ, сонымен бірге өзі де ... ... ... сипатта болды" [46, 217-229 бб.].
Ал меншік субъектілері - жеке тұлғалар туралы ... олар ... ... ... ... отырып, зерттеушілер Орталық
Азияның әртүрлі көшпелі тайпаларының, олардың шаруашылық қызметі ... ... ... бір ... ... отырып, іс жүзіндегі
материалдарын пайдаланады. Бұл орайда, С.Г. Кляшторныйдың көне ... ... аса ... ... табылады. С.Г. Кляшторныйдың
пікірінше, көне көшпелі қоғамдардың идеологиясы кейінгі кезеңдердегі жазба
ескерткіштерден де ... ... ... ... ... ... ради ... усердие в ее поиске и ... при ... ... ... ... Юсуфу едва ли не ... ... – деп ... ... ... ... VІІІ ... Түрік қағандары мен қолбасшыларына қатысты деректерде
де дәл ... ... ... ... VІІІ ... ... ... басқарушыларының бірі Бег-чораның ... ... ... ... на ближних и на дальних!" – деп жазған-тұғын ... ... ... ... ... бөлігі – ру, оның бір бөлімі, ауыл -
қандас туыстардан құралған ... ... ... ... ... ... ... патриархалды-рулық сипаттың сақталуы қазақтардың
шаруашылығында көшпелі мал ... ... ... ... ... ... болды. Әрбір көшпелі қауымның дәстүр бойынша
бектілген ... ... ... ... ... байланыстар отырықшы жерөңдеушілік қоғамдардағыдай ... ... ... ... ... иелену өзгерді, себебі ауылдар бір-
бірінен алшақ орналасатын. ... ... ... ортақтығын шаруашылықтың
отырықшы формалары кезіндегі жер иеленудегі ортақтықпен теңестіруге
болмайды. Үнемі ... өмір сүру ... көшу ... жер қатынастары отырықшы жерөңдеуші халықтарға қарағанда
әлқайда төмен болды. Территориялық байланыстардың ... ... мал ... ... ... да байланысты болды. Мал
шаруашылығының мұндай формалары ... көшу ... ... талап етті.
Көшу аудандарын кеңейту қажеттілігі қоғамның бөлінуіне ... ... ... ... ... әкелді. Бұл жағдайда
байланыстың жалғыз ... ... ... ... болып қалды, әсіресе,
егер біз саяси тұрғыдан қоғамның бөлінген бөліктерінің бір-бірінен ... ... ... ... ыдырауы және араласуы монғол
шапқыншылығына дейінгі кезеңнің ... ... және ... ... ... тереңдетіп, жылдамдата түсті. Мұндай бөлінудің және жаңа қандас-
туыстас ... ... ... біз ... ... құрамында
тайпалардың ұқсас көне атауларын кездестіруімізден-ақ байқаймыз: мысалы,
"қыпшақ" атты ... ... да, ... де, ... да
кездестіруге болады. Немесе, қазақтарда Кіші және Орта жүздерде "керей"
(Кіші жүзде "кереит") атты рудың бар ... ... де, бір ... ... және ... бытыраңқылығына қарамастан,
оның мүшелері өздерінің рулық тұтастығы ... ... Бұл ... да ... ... қазақтар өзінің руының атын атай отырып,
негізгі бабасының да атын қосып айтатын: мысалы, ол ... ... ... ... ... Шектісі дейтін, т.с.с.
Қазақ қоғамының ішкі құрылымын зерттеу оған қатысты материалдардың үзік-
үзіктігіне және терминологияның архаикалықтығына байланысты қиындық ... ... ... ... біз бұл ... әлі қалыптасып болмаған, "тірі"
таптық бөліністің даму процесіне кезігеміз. ... біз ... ... ... ... тапқан әркелкілікті, ал бұдан біз ... емес ... ... ... Дегенмен таптық бөлініс процесінің
өзінің бағыты жеткілікті деңгейде айқын болған. Қазақ қоғамының құрамы ... ... оңай ... ... және оның ... ... ру ақсүйектері бөліне бастады. Олар орыс деректерінде де ... бар ру ... ... да ру ... ... ... белгіленеді. Ру ақсүйектерін әртүрлі атаған: би,
тархан, батыр, мырза, т.б.
"Би" ... ... ... ... әдетте қиындықтар туындайды.
Би атағы қазақ қоғамында кең ... Ол ... ... ... өте ерте
заманда пайда болған. Ол ертеректе Алтын Орда құрамына кірген ... ... да ... ... ... ... ... бек титулымен қатар би титулын да иеленген. Би титулы мұраға ... ... ... халықтың сенім білдіруімен де алынуы мүмкін еді. XVІІІ
ғасырда бұл ру ақсүйектері инак (басқарушы) басқарған Хиуа ... ... ... тек ... ... ғана хан бола ... ... тарихи
дәстүрдің күштілігі сонша, инактар өз бастамасы бойынша ... ... ... ... билігін жүргізді. Мемлекетті іс жүзінде
шамамен 30 жыл (1763-1790 жж.) басқарған атақты инак Мұхаммед ... ... хан ... ... жоқ. Қырғыздардағы билер де дәл осындай
басқарушылар ... ... ... ... ... өмір сүрген қытай
чиновнигі болып табылатын қытай ... ... ... ... өз ... билер деп атайтындығын. Кейбір
билердің 10-20, енді бір ... 20-30 ... ... ... ... "… ... есть общее название народу сему, который разделяется
на многие орды, и каждая орда ... ... бия, коих ... и ... ... друг от ... – деп жазған еді.
Қырғыздарда сұлтандар болған жоқ. ... ... ... ... руларға
байланысты істерді Билер ... ... ... ... ... ... Ресейге бодандық туралы мәселені қойған кезде бұл мәселе
билер съезінде қарастырылды. Қоқанд ханы да ... ... ... ... ... ұсынып пікірін білдірген еді. Билер
Қырғыз елінде шексіз билік етті. Сірә, ХІХ ... ... қана ... ... ... ие ... ... құқығы бар топ ... ... В.В. ... еңбегінде: "В доступном мне материале слово "манап"
едва ли не впервые встречается в рассказе о ... ... ... ...... ал бұған дейін жоғарырақта: "Интересно знать,
было ли оно в записке Зиберштейна", – деген еді [53, 76 б.]. ... ... адам ғана ... ... ие бола алды. Әлде, қырғыз
қоғамының белгілі бір тобын құраған әулеттік билер ғана манап ... ... де, ... да, қырғыздарда да – ... ... ... ... мемлекетті басқаруды және осыған байланысты
барлық экономикалық айрықша құқықтарды иемденген өз қолына ... ... ... және ХІХ ... қырғыздар мен қарақалпақтарда
манаптар тобын құраған айрықша құқықтары бар қанаушы тап болып табылды.
Көрші және ... ... ... ... құқықтық жағдайын
қарастыру бұл әлеуметтік топтың қазақтардағы сипатын түсінуге де ықпал
етеді. Қазіргі ... ... ... "би" сөзі ... ... "старшина"
терминінің синонимі ретінде қолданылады. Бірақ "би" терминін ру басшысының
құқықтық жағдайы мен белгілі бір тап ... ... ... ... ... етіп бұлайша қолдану тарихи ақиқатты ... ... ... ... билер – қазақтарда да "рулық
демократия" өкілдері болған жоқ, таптық тұрғыда ... ... ... ... бар ру ... тобын құрады. Ең алдымен, барлық
жағдайда қазақтарға қатысты XVІІІ ғасырға қатысты құжаттарда "би" ... ... және т.б. ... ... мазмұндық түсінік емес,
сипаттық түсінік ретінде қолданылады.
Барлық жағдайда би титулы құрметті ... ... ... биді
мойындауы оның қоғамдық істерді шешудегі тәжірибелілігіне, жеке беделіне
немесе байлығына, ... ... ... ... би ... ... ... арасында көтеретін де. Кейбір жағдайларда би
титулы мұраға қалатын. Бұл жөнінде қазақтар ... ... ... ... ... ... қоғамындағы меншік институтын қауымдық (немесе рулық),
отбасылық, жеке деп бөлуге ... Біз ең ... ... ... ... тоқталсақ. Қауымдық (немесе рулық) меншік көп жағдайда жерге, ... мен ... ... мен ... ... қауымдық меншігі көшпелілердегі негізгі
өндіріс құралдарын қоғам игілігіне айналдырудың нәтижесі болған жоқ. ... мал ... ... ... ... көшпелілердегі өндіргіш
күштердің төмен дәрежеде болғандығын, рулық қауымдардың малы аз ... ... ... қауымы үшін туыстар болып табылатын оның
мүшелерінің экономикалық және ... ... ... ... ... ... рудың ортақ меншігі туралы мағлұмат жоқ
болғанымен оған кейбір этнографиялық материалдар жанама дәлел бола ... ... ... ... және ... ... халықтарының әдет-
ғұрыптарын еске алсақ жеткілікті. Оған қалың мал төлеу мен құн ... ... ... ... ... ... болғандығын малға таңба
басуды дәлел деп айтуға болады. Көшпелілердегі – оңтүстік алтайлықтардағы,
қырғыздардағы, қазақтардағы және т.б. бұл ... ... ... ... ... ... замандарда малға рудың қауымдық меншігінің
болғандығын білдірсе керек. Өткен замандарда түркі ... ... ... ... ... жиеннің нағашысынан өзінің талабы бойынша
малын меншікке алуға құқылы болғандығы дәлел.
Бұл әдет-ғұрыптар ... ... ... ... ... ... этнографиялық әдебиеттерде жайылымдар мен қоныстарға
рулық меншік туралы материалдар бар. ... бұл ... ... ... ... тек ... түрде ғана жерге меншіктің мәні
бойынша феодалдық экономикалық формаларының заңды фикциясы болады. ... ... ... ... ... ... жазады,
бірақ нақты фактілер келтірмейді. Яғни бір кездері бұл заңды форма фикция
болған жоқ және ... ... ... ... ... ... мен ... рудың қауымдық меншігін білдірген.
Рулық (экономикалық мағынада) қауым көшпелі мал шаруашылығына көшуге
байланысты ... ... өсуі ... ұзақ өмір сүре ... ... ... ... дәлірек айтқанда малға жеке меншіктің
пайда болып, нығаюымен байланысты ... ... өмір ... ... ... көзі болды.
Малға жеке меншік қашан және қалай пайда болды деген сұрақ әлі ... ... ... ... Ф. ... жұмыстарының
негізінде бұл алғашқы қауымдық қоғам ыдырап, таптық ... көшу ... ... [54, 46-47 бб.]. ... бұл ... ... мәліметтер жоқ. Европа
мен Азияның ең көне жазба деректері мен археологиялық материалдарға қарасақ
І мыңжылдықтың ортасында көшпелілерде ... жеке ... нық ... ... ... ... Қара ... маңындағы скиф
патшаларының қорғандарына қарасақ, тірі күнінде ... де, ... ... ... ... ... жылқылары, көптеген құлдары, құнды заттары
бірге көмілген де, ал қатардағы көшпелі өлгенде оның бір ... ... және ... ... ... ... ... қауымдық меншіктегі жайылымдар мен қоныстарды мал ... ... ... жеке ... жүргізу тиімдірек болды.
Жекелеген отбасылардың қолында мал санының көбеюі рулық ... ... ... теңсіздігіне әкелді.
Демек, экономикалық тұрғыдан көшпелілердегі рулық қауым аз ғана тарихи
кезеңнің ішінде көп ... ... Оның ... енді ... ... ... болады, қауымның ішінде өз алдына ұсақ мал шаруашылық
өндірісі пайда ... Бұл ... ... ... құлдардың және өзге
де байлықтың шоғырлануына негіз болады. Малға жеке меншіктің орнауы ... ... ... жаңа элемент енгізді, яғни ол ... мен ... ... ... пен малға жеке меншіктің ... ... ... ... Бұл ... өмірдің соңғы типінің пайда
болуын білдірген еді. Осыдан кейін көшпелі халық ауылдық қауым ... ... ... сыртқы ұйымдық нысаны оның ішкі экономикалық мазмұнына
қарағанда өзінің ерекше өміршеңдігімен сипатталды. Көне ... ... ... ... және т.б.) ... ғасырлар бойына,
тіптен ХХ ғ. басына дейін (қазақтар, қырғыздар) экономикалық мазмұнының
өзгеруіне қарамастан қауымның рулық ... ... және ... ... ... ... ... халықтарда сақталды. Алғашқы
қауымның бұл жаңа типінің өзіне тән ерекшелігі – ... ... және жеке ... ... ... еді. Бұл оның ... рулық
қауымнан түбегейлі айырмашылығы еді. Және ... оның ... Көне ... қауымдарда жұмыс бір-біріне ... ... және ... ... өнім ... ... ал ауылдық қауымда
керісінше, жұмыс жеке жүргізілді де, өнім бөлінген жоқ. ... ... адам ... өзі ... ... көне ... қауымдарда ортақ үй (көшпелі өмір басталғанға дейін)
олардың материалды негізі болса, ауылдық қауымда ұсақ ... ... ... ... ... үйлері болды. Алғашқы қауым мүшелерінің,
экономикалық және ... ... ... ... еді. ... қауым
бастапқыда жайылымдар мен қоныстарға ортақ меншікпен байланысқан, дербес
шаруашылық жүргізетін малға жеке ... ... ... ... ... ... ... ыдырауы және таптық қатынастардың қалыптасуы
барысында ... өз ... мен ... ... және
қауіпсіздігін өздері қамтамасыз етуі тиіс еді.
Ауылдық қауымда туыстардың бірлестігі басым ... ... ХІХ ... ... ... да ... мен зерттеушілер көшпелілердің мысалы,
қазақтарда, қырғыздарда рулық-қауымдық құрылымы туралы және ... ... ... еді. Қазақтардың, ... ... және т.б. ... ... ... генеалогиясы мен
әртүрлі схемалар зерттеулерде көп жарияланды. Көптеген көшпелі ауылдық
қауымдардың құрамында ... ... ... ... ... дәстүр күмән
тудырмайды. Бірақ бұл мәселені тереңірек зерттей келе, бір руға ... ... туыс емес ... байқауға болады. Ерте тарихи
кезеңдерден бастап көшпелілердегі ру – оның ... ... ... ... ... бастаған.
Алғашқы қауымдық құрылысқа тән қандас туыстардың ... ... ... мал шаруашылығының дамуымен ұзақ өмір сүре алмады. Мұның себебі
б.э.д. І мың ... ... ... және ХІІІ ... ... ... және Азия даласында болған тарихи процесстің ... ... Бұл ... мәні ... мен ... ... болған алғашқы
қауымдық құрылыстың ыдырауында және көшпелілерде таптық ... мен ... ... ... ... ... болған жоқ Ол халықтың қалыптасу процесімен,
көшпелілердің көрші тайпалар мен халықтарды тонау мақсатымен ... ... ... ... ... жеңісіне негізделген әртүрлі әскери-
әкімшілік бірлестіктердің қалыптасып, ыдырауымен ... ... ... Ғұн ... ... ... және Түрік Қағанаты, Ұйғыр
хандығы, қидандар бірлестігін және тағы басқаларды еске алсақ ... ... ... ... ... ... негізделген тұрақтылығы мен ... ... ... ... ... ... мүмкін емес еді.
Кезекті шабуылдар мен ... ... ... ... сол ... жаңа түрде, кейде тіпті сол ... ... ... ... қауымның аса өміршең болуы соғыстар мен ... тез ... ... келуімен дәлелденеді. Бірақ бұл жағдайда
көшпелілердің тайпалары мен ... ... ... ... ... қайта
бірігіп отырды. Көшпелілердегі әртүрлі тайпалар мен ... ... ... қырғыздардағы, өзбектердегі, ... ... және т.б. ... ... мен
жаһангерлердің зерттеген ХVІІІ-XX ғғ. материалдарында жақсы көрініс тапқан.
Көшпелі халықтың рулық бөлінісі мен аты ... ... ... ... бірлестік болды. Рулық құрылыстың – көшпелілердегі рудың
ұраны мен таңбасы көшпелі бірлестіктердің рулық ... ... ... байланысты болды.
Мысалы, Монғол және түрік тайпаларындағы әдетте өз ішінде рулар ... ... ... ... ... оң ... және сол
қанатқа бөлінуі туралы айтуға болады, бірақ бұл ... мен ... ... емес, тіл мен өмірдің байланысына негізделді.
Бұл бірлестіктердің сыртқы сипаты рулық байланыс сияқты болғанымен, бұл
әскери-әкімшілік ... еді. ... ... ... ... жекелеген басшылардың енгізгендігі туралы айтылған. ... 394 ж. ... ... ... ... ... (ұйғыр)
әулетін жаулап алып, өзін хан деп жариялады және әскери заң жасады және өз
әскерін мыңға, жүзге бөлді [54, 40 - 49 ... ... ... ... ... ... ... бірлестігі емес,
әскери-әкімшілік бірлестік болды.
Көшпелілердегі таптық қатынастардың пайда болуы, қалыптасуы өндіріс
құралдарына жеке ... ... ... болған еді. Таптық қатынастардың
қалыптасуы үшін ауылдық қауым кеңірек болды. Ауылдық ... ... жеке және ... меншіктің қатар болуы көп әсер етті.
Малға жеке меншіктің дамып, нығаюы кейін ... ... да ... пайда болуына әкелді. Бай мал иеленушілердің мал саны өзінің өсу
жолымен, сондай-ақ көрші елдерді тонау жолымен ... Мал саны ... ... ... ... ... де қажет болды. Егер көшпелі ... ... даму ... әлі ... орналаспаған, жаңа
жерлерді игеруге болатын болса, кейінірек шамамен б.э.д. І-ші ... ... Орта ... ... ... мен ... дейінгі далада
аса көп болған жоқ, өйткені көшпелі мал шаруашылығы барлық ... ... ... еді. Бұл ... ... деректер (мысалы, Геродот, Қытай
жылнамалары), ерте көшпелілер қалдырған қорғандар куәландырады.
Әрине, көшпелілер сайын далада қалай болса, солай ... ... жоқ. ... ... рулар мен тайпалар арасында ғана емес, сондай-ақ олардың
ішінде де ... ... ... ... ... ... ... бар, дәлірек айтсақ, ғұндар туралы “у ... есть ... ... ... ... имел ... ... земли и перекочевывал
с места на место, смотря по приволью в траве и ... [54, 230 б.]. ... ... ... ... ... Тюгу ... Қағанаты
кезеңі) көшпелілері туралы да айтылған [54, 47-48 бб.]. ... ... ... және ... жүрген территорияларды өте бағалай білген. ... ... Ғұн ... ... ... ... ... сақтау үшін шығыс көршілерімізге жерлеріміздің бір бөлігін
бөліп беру туралы ... оны ... Мөде ... ... ... ... тірегі екендігін айтып, да, оны сұрағандардың түгел
басын алдыртуға ... ... еді [54, ... бб.]. ... мен оның ... ... көшпелілерге жақсы мәлім еді, және
малға жайылымды қамтамасыз ету көшпендінің негізгі жұмысы болды да.
Қытай жылнамаларында б.э.д. І ... ... ... ... ... ... гуньмо лауазымын иеленген ... ... ... мал ... деп ... еді. ... ... жер
иеліктері үнемі белгіленіп, мұраға қалып отырды [55].
Жекелеген жерлер әртүрлі себептермен “тыйым салынған” болып жарияланды,
мысалы, ... ... ... мен ... ... ... шығатын
жерлер және сондай-ақ егістіктер және т.б. Көне түркі тілді көшпелілерде
мұндай тыйым салынған жерлер “қорық” деп ... еді [54, 79-144 ... ... мен тайпа басшылары ең алдымен қыстауларды өз иеліктеріне
ала бастаған. Ғұн ақсүйектері де қысқы қоныстарда әулеттік молалар ... ... ... жылнамасында ухуань тайпаларының ғұндардан кек алу
үшін ғұн шаньюйлерінің ... ... ... ... жазған. Бұл
әрине қыстаулар бос жатқан кезде, яғни жазғы уақытта болғандығы түсінікті
[54, 99 б.]. Ғұн ... ... ... ... ... ... бөліп беру мәселесін шешкен. Бұл туралы Қытай ... еді [56, 21 ... ... ... мен ... билік ету құқығының
бекітілуіне тонау жорықтары көп әсер етті. Жаулап алынған жерлер ... ... ... ... ... ... ... Жаулап
алынған халықтарды бөлудің нәтижесінде құлдық, алым-салық төлеу ... ... ... болды. Осыған орай К. Маркс: “Если вместе с
землей завоевывают самого человека как ... ... ... его ... как одно из ... производства и, таким путем,
возникают ... и ... ... [54, 50 б.]. ... ... ерте ... ... жаулап алған тайпаларды алым-салықтық
тәуелділікте ұстады. Олар, мысалы ухуань көшпелі тайпаларынан салық ... бұл ... ... ... мал-мүлік, алтындар түрінде де
жиналатын болған. Сонымен қатар, ухуань ақсақалдары ... ... ... ... ... тұруға міндетті болды. Ғұндарға бағынған
үйсін басшыларының да ... ... ... Бұл ... көне түркі
руналық жазбаларында “басы барды идірдік, ... ... ... ... айқын көрініс тапты.
Демек, жайылымдарға, қоныстарға және өзге де жерлерге толық билік ету іс
жүзінде ... ... бұл ... жеке меншігінің орнауына әкелді.
Көшпелілердегі таптық қатынастар қандай ... ... ... ... ... ең ерте формасы құлдық қатынастар еді.
Көшпелілерге құлдардың келуінің негізгі көзі – ... мен ... ... ... ... ... Қытай жылнамаларында
ғұндарға, жужандарға және өзге де тайпаларға қатысты тұтқындардың ... ... жеке ... ... ... ... ... өйткені айдалған мал, әртүрлі құнды мүлік түріндегі табыстар жаулап
алушылар арасында бөлінген және оның ең жақсы, және көп ... ... ... ... жылнамасының ғұндар туралы бөлігінде: “Племеные мужчины и женщины
поступают в неволю, и посему на сражении каждый ... ... ... [54, 50 б.]. ... тұтқындарды құлдарға айналдырған немесе ... ... ... ... жағдайда туыстарынан құн сұраған [54, 50 б.].
Құлдардың ... ... бай мал ... ... ... ... ғұндардың көршілері ... ... ... ... ... да ... сам ... свой скот и
печется о своем имуществе, а не ... друг ... в ... ... [57, 24 ... ... құлдық басқа жер өңдеуші халықтардағыдай
өндірістің негізі ретінде дамыған жоқ, ол тек ... ... ... ... ... ... ХІХ ... дейін жойылған жоқ.
Негізгі өндіруші топ құлдар емес, ... малы бар және ... ... ... жүргізіп күнін көрген қатардағы көшпелі-малшылар еді.
Көшпелі ауылдық қауым шеңберіндегі таптық қатынастардың дамуы феодалдық
қатынастардың пайда ... ... ол ... Түрік Қағанатына (VІ-VІІІ
ғғ.) тән еді.
Көшпелілердегі феодалдық қатынастар Шыңғыс хан ... ... ... ... Феодалдық қатынастардың қалыптасуының негізгі жолы ... ... ... ... ... ... сословиелік және
иерархиялық меншігінің бекітілуі болды. Шыңғыс ... ... ... ... ірі феодалдық жер иеленудің ... ... ... ... мен ... орналасқан империя жерлері Шыңғысхан
ұрпақтарының жеке ... ... ... Олар ... меншік иелері
арасында ұлыстарға бөлінді. Бұл жерлердің көшпелі және отырықшы халықтары
монғол ... ... ... Бұл жерлердің халықтарына монғол
феодалдарының рұқсатынсыз басқа жерлерге көшуге өлім жазасы қауіпімен тыйым
салынды. Монғол билеушілері бұл ... мен ... өз ... ... етті.
2.3 Отбасылық меншік
Көптеген көшпелі және жартылай көшпелі түркі халықтарында өзіне ... ... бар ... "генеалогиялық" ру сақталды. Ол
туыстығымен ғана емес, сондай-ақ мықты саяси және шаруашылық мүдделерімен
байланысқан ... ... ... ... ... ол мүдделер
шешуші роль атқарды. Әдетте руды ... ... ... ... кейде тегі
басқа адамдар да кіретін.
Отбасы бірнеше туыстас отбасылардан, ... ... ... және ... ... ауыл ... табылатын. Бай феодалдар
бірнеше ауылдардан – бөлініп ... ... ... ... ... де ... Бұл ... бірнеше ауыл – отбасылық-ауылдық
қауымды құрайтын.
Қазақ отбасы шаруашылық тұрғыдан ... ... ... жоқ, ... ... ... еді. Қазақ әдет-ғұрып құқығы ... жеті ... ... ... ... ... ... Экзогамиялық (экзогамия – бір рудың, тайпаның ішінде неке ... ... ... туыстық шеңберіне кірген отбасылар шаруашылық ... ... ... бұл ... ... ішіндегі мүліктік және
өзге де дауларды билер соты қарамайтын.
Отбасын әрқашан ер адам ... әйел ... ... ... Ер ... ... ... зиян келтірмей билік ететін. Ол ұл баласын
жазалай алатын, бірақ оны енші алу ... ... ... жоқ; қыз ... ... ... балалардың қылмысы үшін құн төлеуге ... ... ... ... ... ... ... мұраға қалдыруға құқығы
болған жоқ. Әдет-ғұрып ... ... ... және ... ... ... ... құқықтары шектеулі болды. Күйеуінің тірі
кезінде әйел де мүлікке билік ете ... ... ол ... және ... ... зиян ... тиіс еді. ... әйел балалары
кәмелеттік жасқа жеткенше және күйеуінің руластарының арасында өмір ... ... ... ете ... ... ... ... болды: дәлелді негіздер болған
жағдайда, билер сотының рұқсатымен, ол күйеуін тастап, төркініне ... ... ... ... ... жас ... ғана иеленген жоқ. Ал
тұтастай алғанда әдет-ғұрып құқығы тоқалдың құқықтарын шектеген жоқ, олар
моральдық ... ғана ... ... ... ... ... Дегенмен құқық және дәстүр екінші және одан кейінгі әйелдер үшін,
олар ақсүйек отбасылардан ... да ... мал ... ... ... ... балалардың құқықтық жағдайы да реттелген. Әдет-
ғұрып құқығының нормалары екінші әйелдің (тоқалдың) және оның ... ... ... Ұл ... мен қыз балалардың заңды
балалардың, асырап алынғандардың және күңнен туған балалардың құқықтарының
айырмашылығы болды. Күйеуге ... ... қыз ... мен ... ... ... ата-анасы қызының келісімінсіз оны күйеуге беруге
құқылы болды; күйеуге шықпаған қыз бала ұлдармен бірге мұралық ... ... ... ... Әдет-ғұрып құқығында бөлініп шыққан және
бөлініп шықпаған ұлдардың құқықтарын бөліп қарады. Бөлініп шықпаған ұл бала
әкесінің еркіне ... ... ал ... ... ... ... ... билер соты қарады. Еншінің көлемі құқықпен шектелген жоқ. Негізгі
мұрагер – кенже баласы болды; ол – әкесінің үлкен ... ... ... ... ... мүлкінің мұрагері болды. Асырап алынған балалардың
құқықтары туған балалардікімен бірдей ... ... ... ... ... ... олар ... бір бөлігіне ғана құқылы болды және өз руына
қайтып кете алды.
Әдет құқығы ... ... ... деп ... ... ... күйеуі бар әйелдің) басқа адамдармен байланысы нәтижесінде туған
балаларды есептеді. Жесірдің әмеңгерден, күңнің ... ... құда ... жігіттен туған балалары заңсыз болып есептелген жоқ.
Заңсыз балалардың құқықтары ... жоқ, ... ... ... ... ... ... (еліне) қосылды, бірақ халық тарапынан қабылданған жоқ. ... ... ... ... ... ... болып есептелді, бірақ өздерінің
әкесінің отбасына қызмет ... ... ... яғни ... ... Әдет-ғұрып құқығында немерелер мен шөберелердің ... ... Ұл ... ... немерелер мен шөберелер рудың барлық
құқықтарын иеленді, ал қыз балалардан тараған немерелер ... ... ... ... ... ... құқығы болған жоқ. Әдет-ғұрып
құқығында көне тамырлық институты болған (тамыр – дос мағынасында). Әртүрлі
рулардың адамдары ... дос ... ... және бір-біріне көмек
көрсетуге міндеттенетін тамырлық келісімін жасасатын. Бұл ... екі ... құда ... ... тоқтатылатын. Тамырлық шарттары бұзылған
жағдайда билер соты құқықбұзушыны құн ... ... ... ...... беруді міндеттеуі мүмкін еді. Қазақ әдет-ғұрып ... неке – ... ... ... ... Әйелдердің неке
жасы нақты белгіленбеген. Неке туралы келісім ата-аналар арасында жасалды,
егер қалыңдық ... ... ... ... ... ... қатаң жазаланды, кейде
тіпті өлім жазасы қолданылды. Неке – ... ... ... ... ... ... деп ... Қалыңдықтың немесе күйеу жігіттің қайтыс болуы
тараптардың келісімді орындаудан босатқан жоқ. ... ... ... ... ... ... ... жігіт елінің жесірі ретінде оның
туыстарының біріне күйеуге шығуға ... ... Ал егер ... ... оның ... ... ... болмаса қыз руынан басқа бір қыз
қалыңдық болатын. Тараптардың келісімі ... шарт ... ... ... ... ғана ... Әдет-ғұрып нормалары жасау мүлкінің
көлемін бекіткен жоқ, ... киіз үй, ... ... ... ... кірді.
Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша қалыңмал қазақтардың үйлену үшін
қалыңдықтың ... мал ... ... ... ... әртүрлі болған. Өте бай адамдар 100-150-ге дейін ірі
қара мал, орта дәрежедегілер 75-100 мал, одан ... 20-40 ... үшін ... ... мал – 10 мал ... ... ... "бас
жақсы" ретінде аса құнды заттар берілді. Бас жақсыға ... ... ... ... ... әдемілігі көз тартатын түйе берілетін. Көрсетілген
әр жақсы 5 ірі малға ... [50, 15 ... ... ... себептер негіз болды. Солардың бастысы әйелдің
ерінің ... шөп ... ... ... ... Бірінші жағдайда ол
куәлардың көрсетуімен дәлелденуі тиіс болды. Әйелдер ері өз ... ... ... және ... ұрып-соғып күн көрсетпеген жағдайда
некені тоқтату туралы мәселе қоя алады.
Ал күйеу жігіт жағының туыстары өз құқығы ... ... Бұл ... ... ... ... мен ... қатысты кейбір
деректер куәландырады. Мысалы, Маковецкийдің айтуынша, күйеу жігіттің өкіл
әкесі (оның туысы) еншіден кез келген затты алуға ... ал А.И. ... жеке ... негізінде (1820-шы жылдарда) ... ... ... жігіттің туыстары) өздеріне ұнағанын алуға тырысады…” деп
жазған еді.
Өзінің жасауы мен ... ... ... ... ... болды?
Қазақтарда да, қырғыздарда да егер отбасы бөлек шықса, енші ... ... ... ... ... да, ал егер ... баласы өз отбасынан
бөлініп шықпаған болса, енші атасының толық меншігі болған. Егер ... ... ... ... ... ... ... Тек кейбір
жағдайларда ғана қазақтарда күйеуі әйелімен ажырасқанда оған мінетін атын,
көрпе-жастығын және ... бір ... ал ... ... ... еншісін
қайтарған. Дегенмен де бірқатар жанама деректер бір кездері ... ... ... едәуір көп болғандығын мәлімдейді. Қазақтарда еншінің
кейбір бөліктері әйелдің тек өзінің ғана жеке ... ... ... егер ... ... ... ... балалары болмаса) күйеуі оның
туыстарына киіз үйді, оның ... ... ... атын ... ... жүк ... ... бірін қайтаруы тиіс болған. Жаңа түскен
келін өзінің өкіл ... өз ... ... ... Оның күйеуін жеке
шаруашылық етіп бөлген кезде, әйел атасына өз ... ең ... ... ... қыз бала 10 ... бастап өзіне және өз жылқысына, үйіне
керек заттарды тігумен ... ... ... ... дәл ... ... жеке ... меншігі ретінде қарастыруға болатындығын
келесідей архивтік құжат куәландырады: ажырасқан ... егер ... ... оған ... ... малдың бөлігінен әйелге киім-кешек
және ... аты ... ... ... ... тәртіп еншіге қолданылған жоқ. Бұл
бөлік әйелдің меншігі болып табылды да, және егер әйел ... жоқ ... және өз ... ... ... оны ... ... болды.
Тувалықтарда да әйел ажырасқан жағдайда кезінде ... ... ... ... ... аалына (көшпелі мекен-жайына) қайтуға құқылы
болған. Бұл мүлікке әйелдің жеке меншігі ... кез ... ... қайта
бөлу кезінде дәстүр болып есептелді. Ончу ретінде ... ... ... ... ... және ... ұзақ ... бойына өз малын
“таныса да” бүкіл малды ... ... ... Іс ... ... “өз ... ... тек мүліктік құқықтар жөнінде дау туғанда
ғана маңызды болған. Сондай-ақ тубаларларда да ... ... өз ... ... ... ... ... қажетті заттар, ыдыс-
аяқ, киім-кешек, көрпе-жастық) қыстын енчизи – бүкіл отбасы ... ... ... дәл осы ... ... ... әйел қайтыс
болған соң оны жақын туыстары: ... ... ... және т.б. ... 171 ... бірге қыздың да, ұлдың да жеке мүлкінің құрылу әдісі ... де ... ... ... қажет етеді. Ш.Ш. Уәлихановтың еңбектерінде
ата-анасы баласын сүндетке отырғызғанда оның ... ... мал ... ол ... ... ... Кейін мұраны бөлген кезде еншісін алған
баланың мұрадан өз үлесін талап етуге құқылы болды. С.Е. Толыбеков ... ... ... құлағына таңба басқан. А.Т. Тагирджановтың
ауызша ... ... ... ... да малды кішкентай
балаларға енші ... ... ... ... Бұл тувалықтарда да кездеседі.
Егер жаңа туған балаға туыстарының бірі мал сыйласа ол баланың ончсы ... ол ... ... ... ... болды. Эрзин ... ... кез ... адамның ончу немесе ... ... ... пайда болған, яғни бала жаңа туылғанда ... ... ... ... тартқан (әдетте бұл балаға ат қойғанда, бірінші рет
шашын алғанда, және т.б жағдайларда болатын). ... ... ... ... ретінде) жиналған барлық мал және оның өсімі олардың еншісін ... ... ... жеке ... қалыптасуының негізгі
жолдарының бірін ашып көрсетіп қана қоймайды, сонымен қатар тувалықтардың
мысалынан көрінгендей, жеке ... ... ... маңызды
роль атқарғандығын куәландырады.
Бұл жерде мұралық мүлік туралы мәселені қозғамай, қазақтар ... дәл ... атқа ие ... энчи) әлеуметтік институтқа тоқтай
кету ... Яғни ... ... жеке шаруашылық құрған кезде ортақ
мүліктен, көбінесе малымен бөлініп шығуы. Ал ... ... ... ... ... мүлік (яғни мұралық мүлік) үшін араб тілінен енген ерекше
терминдер ... ... – ата ... ... - ... ... мырас,
мұрап).
Балаға отбасылық мүліктен енші беру қазақтарда да, қырғыздарда ... ... ... ... бұл ... жеке ... ... туыстар әртүрлі малдар мен заттарды сыйлаған, Бұл әдет-
ғұрып немеурін деп ... ... да ... ... ... ... барлық туыстардың қатысуымен жаңа киіз үй ... ... ... ... әкелінген малды күйеу жігіттің малына қосқан.
Эрзин ауданында тувалық күйеу жігіт тойдан ... ... ... ... ... Хувь – бөлік, үлес) алған. Бұл тойдың ерікті сыйы емес, әдет-
ғұрыппен заңдастырылған дербес шаруашылық құру үшін ... ... ... Бұл ... ... жеке меншігінде есептелетін. Б.Я. Владимирцов
ортағасырлық монғолдар туралы “сыновьям, очевидно, женатым, отцы еще ... ... долю ... ... ... ... – деп жазды [64].
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорытынды ретінде келесідей нәтижелер туралы айтуға болады.
Тарихи-құқықтық тұрғыдан қалыптасқан ұстаным, ... ... ... ... ... феодалдық-крепостнойлық және капиталистік
типтерін бөліп көрсетеді.
Экономикалық ұғымдағы меншік дегеніміз – өндірістік қатынас, яғни ... ... ... қатысты адамдардың арасындағы
қатынастар болып табылады. “Жерге феодалдық меншік” дегеніміз - ... ... ... ... Ол екі ... таптың арасындағы
жерге және жер өнімдеріне қатысты ... ... ... Сондықтан формациялық теорияға сәйкес жерге феодалдық меншік деп
біз жұмыстық, өнімдік немесе ақшалай ... ... ... ... ... ... Рентаның бұл түрлерін алушының меншігіндегі жерді
иесі өз білгенінше, өз мүддесіне сай пайдаланады. Сонымен ... ол ... ... бір ... шаруалардың иелігінде болып табылады. Бұл
анықтама ... ... ... ... ... ... ... болған жерге меншіктің барлық түрлеріне емес) тән ең басты өзіндік
белгілерін қамтиды.
Көшпенділердегі жерге меншіктің формасы отырықшы ... ... ... де ... ... ... ... монополиялық меншік
бүркемеленген түрде ... ... ... өмір ... ... ол
біріншіден, өз шекаралары бойынша анық емес ... және ... ... тәуелді адамдардың көші-қонын басқару арқылы іске асырылды.
Белгілі бір көшпенділер тобына феодал тағайындаған немесе бөліп берген
феодалдық иеліктің (ұлыс, оток, ... т.б.) ... ... ... ... бірліктер (аймақ, айыл, т.б.) болып табылатын
шағын ... ... ... ... Бұл әскери-әкімшілік бірліктердің
өздерінің атауы болды немесе оны басқарушының немесе ... ... ... ... мүшелері жайылымдарды бірігіп, ақылдаса отырып,
пайдаланады. Феодалдық жайылымдарындағы жерді ... ... ... ұсақ
мал шарушылығына жеке (отбасылық) меншікпен қатар өмір сүрді және феодализм
жағдайларында ауылдық қауымның ... ... ... ... ... танымы бойынша ... ... ... ...... жеке меншік құқығы ХІХ ғ. дейін болған
жоқ. Формалды-құқықтық тұрғыдан жайылымдар мұнда әдет-ғұрып ... ... мен ... ... меншігі болып есептелді, ал іс жүзінде
Қазақ Хандықтарында олардың иеленушілері ... ... да ... ... ... айтсақ, олар XVІІІ ғ. өзінде феодалдардың жеке меншігіне
айнала бастаған. Өндірістің өзге ... және ... ... ... ... ... құқығында барлық дүние екі категорияға бөлінді: ... ... Бұл ... ... көшпелінің шаруашылығындағы малдың ... ... ... ... ... меншік белгісі – таңба басылды. Мал
ұрлығы өзге заттардың ұрлығына қарағанда ауыр қылмыс ... ... ... ... ... ... болды. Сонымен қатар, жерөңдеушілік
аудандарда – Жетісуда, Сырдарияның төменгі ағысы маңында егіншілік ... ... ... Ал ... ...... сирек су
көздеріне феодалдардың іс жүзіндегі меншігі болды.
Сонымен, қазақтарға әдет-ғұрып құқығы бойынша қауымдық, отбасылық ... ... ... ... Егер жер формалды түрде тек қауымдық меншікте
болса, мал және өзге ... жеке де, ... та ... болған.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Дьяконов И.М. Якобсон В.А. Гражданское общество в древности // Вопросы
древней истории. – М., 1998. – № 1. – С. ... ... К., ... Ф. ... ... // Соч. – М., 1925 г. - ... ... 3. - С. 147-159.
3. Розов Н.С. Структура цивилизаций и тенденций мирового ... 1992. – 254 ... ... И.Ф. К ... о ... ... к изучению Древней истории
// Вопросы древней истории. – М., 1991. - № 5. - С. 40-45.
5. ... А. ... ... – М., 1991. – 356 ... Гуревич А.Я. Теория формации и реальность историй // Вопросы ... М., 1990. - № 11. - С. ... ... А.А. ... ... ... Средней Азии и Казахстана в VІ-
XІ веках // Ученые записки Туркменского ... ... А.М. ... – М., 1962. – Вып. ХХІ. - С. 61.
8. Масанов Н. Кочевая цивилизация казахов. - Алматы-М., 1995. – 287 ... ... З.Ж. ... ... ... ... ... мәдениет. -
Алматы: Жеті жарғы, 1997. – 192 б.
10. Маркс К., ... Ф. ... ... // Соч. - М., 1886 г. Т. 6. ... 258.; Т. 47, ч. 1. - С. ... ... А.Л. О ... феодальной собственности на землю // Вопросы
истории. – М., 1969. - № 12. - С. ... ... А.И. ... быт ... // ... Оренбургской ученой
архивной комиссий. – Оренбург, 1910. – Вып. XXV. - С. 46.
13. Левшин А.И. Описание киргиз-кайсацких или ... орд и ... СПб., 1832. - Ч. ІІІ. – С. ... ... Д.Я. ... обычного права Сибирских инородцев. Обычай
киргизов. – Варшава, 1876. – С. 268.
15. Баллюзек Л.Ф. Народные ... ... а ... и ныне ... ... ... орде силу закона // Записки Оренбургского отдела ИРГО.
– Казань, 1871. - Вып. ІІ. - С. 153-154.
16. Гродеков Н. Киргизы и ... Сыр ... ...... - Т. І. – С. ... ... П.Е. Материалы для изучения юридических обычаев киргизов.
Материальное право. – Омск, 1886. - Вып. І, ІІ. – 254 ... ... ... в ... и материалах. – Алматы: Қазақстан,
1998. – С. 156.
19. Гейнс А.К. Киргизские очерки // ... ... – 1866. - № 3. - С. ... ... И.А. ... ... ... // Памятная книжка Западной Сибири.
– Омск, 1882. – С. 150.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұрагерлік құқық: түсінігі, түрлері120 бет
XIX ғасырдың екінші жартысы XX ғасырдың басында Қазақстандағы әкімшілік құрылыс пен құқық5 бет
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы32 бет
«қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша мүліктік қатынастарды құқықтық реттеудің ерекшеліктері»103 бет
Билер институты44 бет
Дәстүрлі қазақ қоғамындағы құл иелену және оның қайнар көздері7 бет
Еліміздің тарихи-құқықтық дамуының жалпы заңдылықтарының көрсеткіші ретіндегі дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік институтының қалыптасу тарихын және әртүрлі кезеңдердегі оның дамуын зерттеу155 бет
Көне заман ғұрыптық-еске алу құрылыстары130 бет
Мұхтар Әуезов қазақ әдебиетінің негізін салушы4 бет
Неке және отбасы құқықтарының негізі60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь