Мәміле туралы жалпы ұғым, оның жіктелуі


Кіріспе 3 бет.

І.ТАРАУ. Мєміле туралы жалпы ±ѓым, оныњ жіктелуі. 6 бет.
1.1. Мєміле туралы жалпы т‰сінік
1.2. Мємілелердіњ жіктелуі 13 бет.

ІІ.ТАРАУ. Жарамды және жарамсыз мәмілелер
2. 1. Мәмiленiң жарамдылық шарттары
2.2. Жарамсыз мәмiлелер

Қорытынды
Қолданылған әдебеиттер
Ќосымшалар
Мәміле ұғымы. Азаматтық кодекстің 147-бабында мәміле ұғымы азаматтар мен занды тұлғалардың азаматтық құқықтар мен міндетгерді анықтауға, өзгертуге немесе тоқтатуға бағыт-талған әрекеттері деп көрсетілген. Мәмілелерге мынадай төрт белгі тән:
Мәміле - адамдардың ықтиярлы актісі, яғни әрекеті. Әрекеттер мен оқиғаларды ажырата білу қажет, ол оқиғаларға адамның ықтиярына бағынбайтын мән-жайлар жатады. Мы-сал үшін дүлей апат сипатындағы құбылыстарды (дауыл, су тасқыны, өрт, сондай-ақ соғыс қимылдары, ереуіл) айтуға бо-лады. Мәміленін ырықты сипаты оның тиісті құқыктар мен міндегтер жасауға, оларды өзгерту мен тоқтатуға бағытталуы-мен айқындалады. Мәмілелерді құқықтардан — әлгіндей ны-саналы бағыты жоқ әрекеттерден соңдай белгілері бойынша ажырату қажет. Бұл арада Азаматгық кодекстін олжа жөне оған меншікті болу тәртібі жөніндегі ережелерді реттейтін 245-бабын мысалға келтіруге болады. Жоғалған затгы табушының оны табуды мақсат етпесе де, оның белгілі бір құқықтары мен міндеттері пайда болады.
Мәміле - занды әрекет, ол құқыққа қарсы (заңсыз), азаматтық құқықтар мен міндеттерді туғызатын әрекеттерден — деликтілерден (азаматтардың өмірі мен денсаулығына, сондай-ақ басқа адамның мүлкіне зиян келтіру) сонысы арқылы ерекшеленеді.
Осы Курстық жұмыстың тақырыбының өзектілігі қазіргі кезде
1. Ќазаќстан Республикасыныњ Конституциясы, 1995жылы 30тамызда республикалыќ референдумда ќабылданѓан.
2. Ќазаќстан Республикасыныњ Азаматтыќ Кодексі (ерекше бµлім), 1994жылы 27желтоќсанда Ќазаќстан Республикасыныњ Жоѓарѓы Советімен ќабылданѓан, Алматы «Жеті Жарѓы» 1996ж.
3. Гражданский кодекс Республики Казахстан - толкование и комментирование. Общая часть. Выпуск - 1.//Алматы, 1996.-192 с.
4. Гражданский кодекс Республики Казахстан - толкование и комментирование. Общая часть. Выпуск - 2.//Алматы. Баспа, 1996.-192 с.
5. Байсин Ю.Г. Общие положения Гражданского кодекса Республики Казахстан//Алматы/ "Предприниматель и право", 1996, № 12, с. 2-8.
6. Гражданское право. // Под ред. Суханова Е.А. – М.: Бек, 1993.
7. Гражданское право. Учебник ч.1 // Под ред. Сергеева А.П., Толстого Ю.К. – М. 1997.
8. Грибанов В.П.. Сроки в гражданском праве. М., 1967, стр.46
9. Г. Тµлеуѓалиев Ќазаќстан Республикасыныњ Азаматтыќ ќ±ќыѓы. 1-том, Алматы, «Жеті жарѓы», 2001ж., 147 бет.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Мазмұны:

Кіріспе
3 бет.

І-ТАРАУ. Мєміле туралы жалпы ±ѓым, оныњ жіктелуі. 6 бет.
1.1. Мєміле туралы жалпы т‰сінік

1.2. Мємілелердіњ жіктелуі
13 бет.

ІІ-ТАРАУ. Жарамды және жарамсыз мәмілелер
2. 1. Мәмiленiң жарамдылық шарттары
2.2. Жарамсыз мәмiлелер

Қорытынды
Қолданылған әдебеиттер
Ќосымшалар

Кіріспе

Мәміле ұғымы. Азаматтық кодекстің 147-бабында мәміле ұғымы азаматтар
мен занды тұлғалардың азаматтық құқықтар мен міндетгерді анықтауға,
өзгертуге немесе тоқтатуға бағыт-талған әрекеттері деп көрсетілген.
Мәмілелерге мынадай төрт белгі тән:
Мәміле - адамдардың ықтиярлы актісі, яғни әрекеті. Әрекеттер мен
оқиғаларды ажырата білу қажет, ол оқиғаларға адамның ықтиярына бағынбайтын
мән-жайлар жатады. Мы-сал үшін дүлей апат сипатындағы құбылыстарды (дауыл,
су тасқыны, өрт, сондай-ақ соғыс қимылдары, ереуіл) айтуға бо-лады.
Мәміленін ырықты сипаты оның тиісті құқыктар мен міндегтер жасауға, оларды
өзгерту мен тоқтатуға бағытталуы-мен айқындалады. Мәмілелерді құқықтардан —
әлгіндей ны-саналы бағыты жоқ әрекеттерден соңдай белгілері бойынша ажырату
қажет. Бұл арада Азаматгық кодекстін олжа жөне оған меншікті болу тәртібі
жөніндегі ережелерді реттейтін 245-бабын мысалға келтіруге болады. Жоғалған
затгы табушының оны табуды мақсат етпесе де, оның белгілі бір құқықтары мен
міндеттері пайда болады.
Мәміле - занды әрекет, ол құқыққа қарсы (заңсыз), азаматтық құқықтар
мен міндеттерді туғызатын әрекеттерден — деликтілерден (азаматтардың өмірі
мен денсаулығына, сондай-ақ басқа адамның мүлкіне зиян келтіру) сонысы
арқылы ерекшеленеді.
Осы Курстық жұмыстың тақырыбының өзектілігі қазіргі кезде

І-Тарау. Мєміле туралы жалпы ±ѓым, оныњ жіктелуі.

1.1. Мєміле ±ѓымы.

Азаматтыќ ќ±ќыќтыр мен міндеттемелірініњ негізгі пайда болу кµзіне
зањды айѓаќтар жатады. Олар айќын єрекет жаѓдайын кµрсетеді.
Айтылып кеткендей, мємілелер ењ кµп таралѓан зањды фактілер болып
табылады. Ќазаќстан Республикасынын Азаматтыќ Кодексініњ (ЌР АК) 147-ші
бабына сєйкес азаматтар мен зањды т±лѓалардыњ азамттыќ ќ±ќыќтыры мен
міндеттерін белгілеуге , µзгертуге немесе тоќтатуѓа баѓытталѓан єрекеттерді
аныќтайды.
Алайда, зањды мємілелердіњ т‰сінігін толыќ аныќтау ‰шін бірнеше
керекті жаѓдайларѓа кµз аударуѓа тура келеді.
Барлыќ зањды фактілер єрт‰рлі негіздер бойынша жіктеледі. Яѓни єрекет
пен оќиѓаѓа бµлу субъектілер еркіне байланысты болады.
Г.Ф. Шершеневичтіњ пікірі бойынша зањды єрекет: µзімен бірге зањды
нєтижелер єкелетін адамныњ сыртќы еркін жеткізу[1]
Єрекет- б±л жеке немесе зањды т±лѓалардыњ еркі кµрініс табатын зањды
фактілер (мысалы, шарт жасау). Осы жаѓдайларѓа сєйкес оќиѓалар адамдардыњ
еркіне тєуелсіз зањды фактілердіњ болуына єкеліп соѓады (туу, µлунемесе
адамныњ дертке ±шырауы, соѓыстар, кµтерілістер жєне таѓы сол сияќты
жаѓдайлар). Осылардыњ ќатарына стихиялыќ апат мінезіндегі барлыќ оќиѓалар
жатады, яѓни µрттер, су тасќындары, дауылдар жєне таѓы басќалары. Б±л
т‰сінікте мєлєленіњ оќиѓадан айырмашылыѓын айтуѓа болады, µйткені ЌР АК-ніњ
147-ші бабына сєйкес мємілелер деп азаматтар мен зањды т±лѓалардыњ
азаматтыќ ќ±ќыќтары мен міндеттерін белгілеуге, µзгертуге немесе тоќтатуѓа
баѓытталѓан єрекеттер танылады.
Мєміленіњ аныќталѓан ќ±ќыќтыќ шешіміне жетуіне баѓытталуы зањды
єрекеттерге ќайшы келеді, яѓни субъектініњ еркімен єрекет ќабілеттілігініњ
болуына ќарамастан ќ±ќыќтыќ нєтижелер зањды к‰шіне енеді. Мємілелер ‰шін
субъектілердіњ еріктерімен єрекет ќабілеттері болуы керек , б±л туралы
тµменде толыѓыраќ айтыла кетеді.
Зањ бойынша єрект екіге бµлінеді: зањды жєне зањсыз болып. Зањды –
яѓни орындалатын мємілелердін барлыѓы зањдардаѓы талаптар мен ќ±ќыќ
ќаѓидасына сєйкес келуі керек. Ал зањсыз мємілелер ќатарына келесі
єрекеттер жатады: басќа т±лѓаѓа зиян келтіру, ќ±ќыќтармен ќиянат жасау,
шарттаѓы міндеттемелерді б±зу жєне таѓы басќалары. Мєміле, зањсыз
єрекеттерге ќараѓанда , яѓни азаматтардыњ ќ±ќыќтары мен міндеттерін
б±затын, ол зањды єрекеттермен айќындалады. Мєміленіњ зањдаѓы талаптарѓа
сєйкес келмеуі, оныњ жарамсыздыѓына єкеліп соѓады (ЌР АК-ніњ 157-
162баптарына сєйкес) жєне зањды нєтижелер болмайды.
Мємілелерді мемлекеттік органдар мен жергілікті µзін-µзі басќару
органдарыныњ актілерінен айыруымызѓа тиістіміз. Мемелекеттік органдармен
жергілікті µзін-µзі басќару органдары да азаматтыќ ќ±ќыќтары мен
міндеттерініњ пайда боуыныњ негізі болып саналады (ЌР АК-ніњ 7-ші бабы).
Біраќ Азаматтыќ кодекстегі мємілелер туралы ереже оларѓа жатпайды. ¤йткені,
берілген органдардыњ актілері императивтік мінезді, ал ќ±ќыќтыќ ќатынас
субъектілері тењ ќ±ќылы болмайды, м±ндай жаѓдай ЌР АК-ніњ 1-ші бабында
бекітілген азаматтыќ зањныњ негізіне ќайшы келеді.
Жоѓарыда айтылып кеткеннен басќа ЌР АК-ніњ 147-ші бабында кµрсетілген
мємілелер- азаматтар мен зањды т±лѓалардыњ азаматтыќ ќ±ќыќтары мен
міндеттемелерін белгілеугі, µзгертуге немесе тоќтатуѓа баѓытталѓан
єрекеттер. Басќа да азаматтыќ ќ±ќыќтары мен міндеттемелерін белгілеуге,
µзгертуге немесе тоќтатуѓа, ќ±ќыќ саласы мен ќ±ќыќтыќ ќатынастарды реттеуге
баѓытталѓан ерікті актілерден мємілені ЌР АК-ніњ 147-ші бабында белгіленген
мєселелер аныќтайды. Мысалы, ж±мысќа т±ру туралы µтініш т±лѓаныњ ерікті
актісі болып саналады, яѓни ол Ењбек туралы Зањмен реттелетін ќ±ќыќтыќ
ќатынастардыњ пайда болуына баѓытталѓан.
Мєміленіњ зањды фактілерден айырмашылыѓыныњ негізгі белгілеріне
осылар жатады.
Жаѓарыда атап кµрсетілгендерден шыѓатын болсаќ, мємілелердіњ ±ѓымы
жєне олардыњ негізгі белгілеріне толыѓыраќ тоќтала кетейік.
Мєміле зањды фактілердіњ бірі, дєлірек айтсаќ ол- зањды, ерікті,
саналы жєне аныќталѓан ќ±ќыќтыќ маќсатќа жетуге баѓытталѓан зањды єрекет.
Мысалы, сатып алу-сату мємілесінде сатып алушы затты µз меншігіне т‰сіруге
тырысады.
Мєміле жасаѓан тараптар µз нєтижелеріне жету ‰шін , ол мєміле зањдаѓы
барлыќ талаптарѓа сєйкес келуі тиіс. Кµрсетілген талаптар екі категорияда
болады: жалпы жєне арнайы. Арнайы талап- азаматтыќ-ќ±ќыќтыќ мємілелердіњ
аныќталѓан бір т‰рінде ѓана ќолданылады. Ал жалпы талаптар тектік немесе
т‰рлік жаѓына ќарамастан мємілеге таратылады. Осындай тµрт талаптарды айыра
білуіміз керек:
1). мєміленіњ субъектілік ќ±рамын;
2). ортаќ еркін жєне еркін білдіруді талап ету;
3). мєміленіњ мазм±ндылыѓын талап ету;
4). мєміле формасын талап ету.
Зањ мєміле жасаушы тараптарѓа елеулі талап ќояды.
Мєміле ерікті єрекет болѓандыќтан, оны тек ќ±ќыќ жєне єрекет
ќабілеттілігі бар т±лѓалар жасай алады. Азаматтардыњ ќ±ќыќ ќабілеттілігі ЌР
АК-ніњ 13-ші бабына сєйкес азаматтыќ ќ±ќыќќа ие болып, міндет атќару
ќабілеті барлыќ азаматтырѓа бірдей жєне ол туѓан кезден басталып ќайтыс
болѓан соњ тоќтатылады. Алайда, єрекет ќабілеттілігініњ бірдей баѓамында
барлыќ азаматтар бола бермейді. Ол санаткерлі жєне ерікті дамыѓан адамда,
µзініњ єрекеттерініњ мазм±нын т‰сініп, онымен басшылыќ ететін
ќабілеттілігене байланысты болады. Ќолданылып ж‰рген зањдарѓа сєйкес, жас
шамасы мен медициналыќ негізде азаматтардыњ єрекет ќабілеттілігін бес топќа
бµлу кµз ќарастары бар, олар:
1). толыќ єрекет ќабілеттілігі бар адамдар;
2). 14-18 жас аралыѓындаѓылардыњ єрекет ќабілеттілігі;
3). ішінара єрекет ќабілеттілігі бар адамдар (6жастан 14жасќа дейін);
4). шектеулі єрекет ќабілеттілігі бар азаматтар;
5). єрекет ќабілеттілігі жоќ азаматтар.
Азаматтардыњ єрекет ќабілеттілігі азаматтардыњ µз еріктерімен
азаматтыќ ќ±ќыќтарѓа ие балуѓа жєне оны ж‰зеге асыруѓа µзі ‰шін азаматтыќ
міндеттер жасап , оларды орындауѓа ќабілеттілігі (азаматтыќ єрекет
ќабілеттілігі) кємелеттке толѓанда, яѓни он сегіз жасќа толѓаннан кейін
толыќ кµлемде пайда болады (ЌР АК-ніњ 17-ші бабы). Ќазаќстан
Республикасыныњ Азаматтыќ кодексініњ 22-ші бабына сєйкес он тµрт жастан он
сегіз жасќа дейінгі кємелетке толмаѓандар мємілелерді ата-анасыныњ, асырап
алушаларыныњ немесе ќорѓаншыларыныњ келісімімен жасайды. М±ндай келісімніњ
нысаны зањдарда кємелетке толмаѓандар жасайтын мєміле ‰шін белгіленген
нысанѓа сєйкес келуге тиіс. Осы аралыќтаѓы кємелетке толмаѓандар µздерініњ
табысына, стипендиясына, µзге де кірістеріне жєне µздері жасаѓан
интеллектуалдыќ меншік ќ±ќыѓы объектілеріне µз бетінше билік етуге, сондай-
аќ т±рмыстыќ ±саќ мємілелер жасауѓа ќ±ќылы. Басќа да мємілілерді олар ата-
анасынын, асырап алушаларыныњ немесе ќорѓаншыларыныњ жазбаша т‰рдегі
келісімімен жасай алады. Он тµрт жасќа дейінгі кємелетке толмаѓандар ‰шін
мємілелерді, егер зањ ќ±жаттарында µзгеше кµрсетілмесе, олардыњ атынан ата-
анасы, асырап алушалары немесе ќорѓаншылары жасайды. Жасµспірімдер
µздерініњ жасына лайыќты , жасай салып орындалытын т±рмыстыќ ±саќ
мємілелерді µз бетінше жасауѓа ќ±ќылы (ЌР АК-ніњ 23-ші бабы). Ал ж‰йке
ауруы немесе аќыл-есініњ кемдігі салдарынан µз єрекеттерініњ мєнін т‰сіне
алмайтын немесе не істегенін білмейтін азаматты сот єрекет ќабілеттігі жоќ
деп тануы м‰мкін, соѓан байланысты оѓан ќорѓаншы белгіленеді. Єрекет
ќабілеттігі жоќ деп танылѓан азаматтыњ атынан мємілелерді оныњ ќорѓаншысы
жасайды (ЌР АК-ніњ 26-шы бабы).
Ќазаќстан Республикасыныњ Азаматтыќ кодексініњ 35-ші бабына сєйкес
зањды т±лѓалардыњ азамттыќ ќ±ќыќтары болуы жєне зањ актілерінде немесе
ќ±рылтай ќ±жаттарында тиым салынбаѓан кез-келген ќызмет т‰рін ж‰зеге асыру
‰шін ќажетті азаматтыќ міндеттерді атќаруы м‰мкін. Зањды т±лѓалардыњ ќ±ќыќ
ќабілеттілігі жєне єрекет ќабілеттілігі ол ќ±рылѓан кезде пайда болып, оны
тарату аяќталѓан кезде тоќтатылады (ЌР АК-ніњ 35-ші бабыныњ 2 тармаѓы).
Зањды т±лѓаныњ єрекет ќабілеттілігі µз єрекеттерін жєне µзіне ќ±ќыќтар мен
міндеттерді ќ±ру мен байланысты.
Мемлекеттік кєсіпорындарды ќоспаѓанда, коммерциялыќ ±йымдардыњ зањ
актілерінде кµзделген жаѓдайларда белгілі бір ќызмет т‰рін ж‰зеге асырушы
зањды т±лѓалар ‰шін басќа ќызметпен айналысу м‰мкіндігі болмауы немесе
шектелуі м‰мкін (ЌР АК-ніњ 35-бабыныњ 1-тармаѓыныњ 2-бµлігі). Сµйтіп, олар
єрт‰рлі мємілелерді жасауѓа ќ±ќылы, тек ол мємілелер зањмен тиым салынбаѓан
болуы жєне µздерініњ ќ±рылтай ќ±жаттарында кµзделген маќсаттарѓа ќарсы
келмейтін болуы керек.
Зањды т±лѓа тізбесі зањ актілерінде белгіленетін жекелеген ќызмет
т‰рлерімен лицензия негізінде ѓана айналыса алады (ЌР АК-ніњ 35-бабыныњ 1-
тармаѓыныњ 3-бµлігі). Мєміле жасаѓан кезде зањды т±лѓаныњ еркін оныњ органы
немесе µкілі білдіреді. Егер орган немесе µкіл µздеріне берілген µкілет
бойынша ѓана єрекет жасаса, онда зањды зардаптар зањды т±лѓаныњ µзінде
пайда болады[2].
Осылайынша, наќты мєміле жасау ‰шін мєміленіњ єр тараптары зањмен
талап етілетін ќ±ќыќ субъектісіне сєйкес келуі керек, яѓни олардыњ
єрќайсысында сєйкес кµлемде єрекет ќабілеттілігімен ќ±ќыќ ќабілеттілігі
болуы керек.
Ќ±ќыќтар мен міндеттемелердіњ ж‰зеге асырылуы ќ±ќыќтыќ ќатынастыњ
пайда болу еркіне ќарамастан, ќатысушылардыњ ерікті актілерінсіз мєнсіз
болуы айќын[3]. Мєміледе басќа да ерікті акт сияќты ерік пен ерік
білдірудіњ ќабысќанын талап етеді. Маѓан не керек?- деген с±раќќа ерік
жауап береді, ал ерік білдіру: Мен ол ‰шін не істеп жатырмын? деген
с±раќќа жауап береді. Ќойылѓан маќсатќа жетудіњ екі т‰рі бар детерминирлік
(детерминированное) жєне дєлелді: мысалы, т±лѓа µзін ќартайѓанда немесе
ауырѓан жаѓдайда ќамтамасыздандырылѓан болѓысы келеді. Алайда, ерік жєне
оныњ себептері зањды мєміленіњ зањды кµрінісін білдіреді жєне µзініњ зањды
маѓынасына оныњ ішкі жєне сыртќы єрекеттері білінгенде ие болады[4].
Сондыќтан, т±лѓа маќсатына жету ‰шін µмірін саќтандыру мємілесін жасайды.
Осыдан мынаны т‰сінуге болады, яѓни ерік білдіру мєміленіњ ењ негізгі
элементі.
Мєміледегі ерік субъектініњ маќсатына жету ѓана емес, ол нєтижесінде
мєміле жасау болып табылатын ж‰ріс- т±рысын психикалыќ т±рѓыда реттеу. Ерік
білдіру объективті єрекетіне зорлау, µтірік алдау, ќорќыту жєне таѓы
басќалары єсерін тигізбейді, ол тек ќана субъектініњ еркіне єсерін
тигізеді. Оныњ мєжб‰рлі т‰рде ќабылдайтын шешіміне немесе психикалыќ
реттелетін єрекеттерге[5]. Зорлау кезінде т±лѓа µз еркінен айырылады, оныњ
еркін мєжбірлі т‰рде басќа біреу ауыстырады жєне бірінші т±лѓа басќа
біреудіњ ќолында ерік білдіретін ќ±ралы болып ќалады. Осы жаѓдайлардыњ
барысында зорлау, яѓни мєжб‰рлі т‰рде жасалѓан зањды єрекет ерік білдіру
деп саналуы м‰мкін емес[6]. Б±л жаѓдайда субъектініњ еркі ерік білдіруге
сєйкес келді деп айтуѓа болмайды, µйткені мєжбірлеу зањды талаптарѓа ќайшы
келеді. Егер мєміле жасаѓан кезде т±лѓаныњ еркі басќа т±лѓаѓа тєуелді боса,
яѓни екінші бір т±лѓа оны ќорќытып, зорлап немесе алдау арќылы мєміле
жасауѓа мєжб‰рлесе, онда б±л мєміле жарамсыз болып саналады. Осы
жаѓдайларды айта келе мынадай шешім ќабылдауѓа болады, Т±лѓаныњ
субъективтік маќсаты объективтік кµрініс табуына сєйкес келсе мєміле
жарамды болады.
Мєміле субъектілерініњ еріктері ќоѓамѓа т‰сінікті болу ‰шін, маѓынасы
объективті т‰рде боуы керек. Субъектілердіњ еркін айќындау, бекіту жєне
куєландыру єдістерін мєміле формалары деп атайды[7]. Мєміле формасын
саќтай отырып, ќ±ќыќтар мен міндеттер туѓызады, сондыќтан да мєміле
формаларына зањ µзініњ талаптарын ±сынады. Жалпы ерік білдіру ережесі
т‰рінде аныќталѓан форма єрекетін ќолданады. Б±л форма єрекеті арнайы
сµздерден т±рады. ЌР АК-ніњ 151-бабыныњ 1бµлігінде кµрсетілгендей мємілелер
ауызша немесе жазбаша нысанада жасалады. Жазбаша нысанда жасалѓан мєміле
міндетті т‰рде жай немесе нотариалды болады. Мєміленіњ нотариалды
куєлендырылуы міндетті т‰рде:
1). зањда кµрсетілген жаѓдайларда
2).зањ ќ±жаттарында немесе тараптардыњ келісімімен белгіленген реттерде
жазбаша мємілелер оларды нотариат куєландарѓаннан кейін ѓана жасалды деп
саналады (ЌР АК-ніњ 1-бµлігі).
Б±лардан басќа ерік білдірудіњ таѓы екі єдісі бар. Кей кезде ерік
туралы бір т±лѓаныњ мінез- ќ±лќын жанама т‰рде єњгіме ќылуѓа болады,
мысалы, биржадаѓы брокерді сєйкесінше жаѓдайда конклюдентті болып келеді,
яѓни шешім ќабылдауѓа болатын жаѓдайлар[8]. ‡ндемеу, яѓни µз ойын білдірмеу
осыѓан ±ќсас рольді алады. Сондыќтан да зањда немесе екі тараптыњ
келісімдерінде ‰ндемей ќалу немінені білдіретіні, яѓни ќандай маѓынада оны
т‰сіну керек екені міндетті т‰рде кµрсетілуі керек (‰ндемеу жоќ немесе
иєдегенді білдіреді). Мысалы, егер шартќа отырѓан кезде ай сайын
аныќталѓан кµлемде бір затты сатыпалушыѓа сатушы єкеліп отыратын болса жєне
келесі айда т±тынушы сатушыѓа ол затты єкелмеуі туралы мєлімдемесе, онда
осы жаѓдайда ‰ндемеу иє дегенді білдіреді[9].
Мєміле ‰шін оныњ ќ±ќыќтыќ жаѓдайы мен маќсаты сай келуі ќажетті.
Мєміле жасаушы субъектілердіњ маќсаттары ол – меншік ќ±ќыѓына ие болу жєне
таѓы басќалары. Б±л мємілелер ќатарына моральді жєне т±рмыстыќ келісімдер
жатпайды.
Єр мєміле т‰ріне оныњ ќ±ќыќтыќ маќсаты тєн. Мємілелер осы ќ±ќыќтыќ
маќсатпен ѓана жасалады жєне мєміленіњ негізі деп аталады (causa). Мєміле
негізі зањды жєне орындалатын болуы керек[10].
Зањды маќсаттарды ( мєміле негізі) мєміле субъектілерініњ єлеуметтік-
экономикалыќ маќсаттарымен ауыстыруѓа болмайды. Єлеуметтік-экономикалыќ
маќсаттардан субъектілер еркі ќ±ралады: азаматтар материалды жєне діни
ќажеттіліктерін мєміле арќасында ќамтамасыз етеді. Олардыњ зањзы маќсатпен
жіктелуініњ негізгі екі себептері бар:
1). Єр т‰рлі ќ±ќыќтыќ маќсаттарды іске асыру арќылы сол бір єлеуметтік-
экономикалыќ маќсаттарѓа жетуге болады.
2). Субъектілердіњ, мемлекеттіњ жєне ќоѓамныњ м‰дделеріне ќарсы келетін
єлеуметтік-экономикалыќ маќсаттары бар мємілелер ж‰зеге асса, олар жарамсыз
болып саналады.
Мєміленіњ зањды маќсаттарын мєміленіњ орындалу себептерінен ажырата
білуіміз міндетті т‰рде ќажет. Себеп айќындалѓан ќажеттілік пен т‰рткі. Ол
маќсаттыњ пайда болуыныњ ірге тасы болады. Сондыќтан себеп, субъектілердіњ
мєміле жасауларына т‰рткі болады жєне ќ±ќыќтыќ компоненті болмайды,
ќ±ќыќтыќ компоненті мєміленіњ ќ±ќыќтыќ маќсаты болып саналады, яѓни
мєміленіњ негізі[11]. Себептерді есепке алу, азаматтыќ айналымныњ
т±раќтылыѓын ойсырату деп есептеуге болады. Осылайша тараптар келісе
отырып, себепке ќ±ќыќтыќ маѓына бере алады. М±ндай жаѓдайда себеп мєміле
элементініњ біріне айналады, яѓни шартќа.
Жоѓарыда айтылып кеткендей, мєміле- зањ талаптарына сєйкес ж‰зеге
асатын зањды єрекет. Мєміленіњ зањдылыѓы – ол мємілеге отырѓан т±лѓалар
ќолданѓан зањмен аныќталѓан нєтижелерге жєне зањды фактілерге ие єрекет.
Сондыќтан зањ талаптарына сай жасалѓан мєміле ж‰зеге асыруѓа болатын зањды
факт болып есептеледі жєне мєміле тараптары µздеріне жаѓымды ќ±ќыќтыќ
нєтижелерін к‰те алады.
Азаматтыќ-ќ±ќыќтыќ ќатынастарына зањды єсерін тигізетін негізгі ќ±рал
ол ќ±ќыќ пен міндет. Мєміледен шыѓатын азаматтыќ-ќ±ќыќтыќ ќатынастар ‰шін
уаќытты д±рыс санау мањызды орын алады.
Азаматтыќ ќ±ќыќта мерзім деп- аныќталѓан уаќыттыњ бір бµлігін айтады.
Б±л уаќыт єр т‰рлі аныќталады-к‰нтізбелік мерзіммен; жылдармен; айлармен;
апталармен; к‰ндермен; саѓаттармен саналатын мерзімніњ уаќытына жетуімен;
жєне де бір жаѓдайдыњ тууына байланысты есептелетін мерзім.
Азаматтыќ зањмен белгіленген мерзімніњ келуі немесе µтуі, єрќашан да
ќ±ќыќтыќ нєтижелерге єкеледі. Б±л нєтижелер азаматтыќ-ќ±ќыќтыќ
ќатынастардыњ тууымен, µзгеруімен немесе тоќтатылуымен байланысты болады.
Сондыќтан да зањдылыќ табиѓаты бойынша мерзім зањды факт болып есептеледі.
Алайда ол екі табиѓатќа ие: біріншіден, зањды мерзімдер зањмен , єкімшілік
актілермен, тараптардыњ келісімімен жєне де ќ±ќыќтыќ жан-жалды ќарастыратын
органдармен бекітіледі. Б±л аталѓандардыњ барлыѓы сєйкесінше шаѓуы бойынша
ерікті болуѓа тиісті. Ал екіншіден мерзім, уаќыт аѓымыныњ объективті зањына
баѓынады. Осылайша ќ±ќыќтыњ табиѓаты бойынша ерікті бола т±ра, зањды
мерзімге уаќыт аѓымыныњ объективті зањыныњ белгілері де тєн. Осы жаѓдайѓа
сєйкес зањды мерзімдер, µзімен зањды фактілердіњ ерекше категориясын
±сынады, б±л фактілер оќиѓалармен єрекеттерге жатпайды[12].
Мємілелерді мерзімді есептеу жалпы ережелермен ж‰зеге асырылады,
жалпы ережелер азаматтыќ ќ±ќыќтаѓы мерзімдерді есептеу ‰шін бекітілген.
Мерзімдер осылайша аныќталады:
1). Зањда немесе келісім-шарттаѓы аныќталѓан мінез ќ±лќы бойынша;
2). Таѓайындауы бойынша.
Мерзімдердіњ бірінші категориясына жататындар, империативтік жєне
диспозитивтік, аныќталѓан жєне аныќталмаѓан, жалпы жєне меншікті, уаќыт
‰зігі т‰рінде аныќталатын жєне уаќыт жиелігі т‰рінде аныќталатын, жєне таѓы
басќалары. Таѓайындауѓа байланысты мезімдердіњ мынадай т‰рлерін ќарастыруѓа
болады, азаматттыќ ќ±ќыќтырды тудырушы, азаматтыќ ќ±ќыќты ж‰зеге асыру
мерзімі міндеттерді атќару жєне азаматтыќ ќ±ќыќтарды ќорѓау
мерзімдері[13].
Азаматтыќ ќ±ќыќтыњ пайда болу мерзімдері – ол жања азаматтыќ ќ±ќыќтыњ
пайда болуымен байланысты туындайтын жєне µтетін мерзімдер , яѓни ќ±ќыќ
тудырумен байланысты мерзімдер.
Азаматтыќ ќ±ќыќтырда ж‰зеге асыратын марзімдер деп- бір мерзім ішінде
ќ±ќылы субъект µзіне тиісті ќ±ќыќтарды іске асыруѓа немесе міндетті
т±лѓадан µзініњ ќ±ќыѓын іске асырумен байланысты аныќталѓан єрекеттердіњ
орындалуын талып етуге ќ±ќылы. Берілген мерзімдердіњ ішінен келесілерді
айырып тану керек: азаматтыќ ќ±ќыќтардыњ болу мерзімдерін, ќиылысуларын,
кепілдемелік жєне талып етушілік мерзімдерін. Азаматтыќ ќ±ќыќтардыњ болу
мерзімін таѓайындау ол µкілетті т±лѓаѓа µзініњ ќ±ќыќтарын ж‰зеге асыру ‰шін
берілген уаќыт. Ќиылысушы мерзімге байланысты, м±ндай мерзімдер азаматтыќ
ќ±ќыќта кµп емес. Мємілелер ‰шін ењ ќажетті мерзім ол-кепілдік мерзімдері
болып табылады. Кепілдік мерзімі ішінде єзірлеуші (жабдыќтаушы, мердігер)
заттыњ тоќтаусыз ќызмет кµрсетуіне кепіл болады. Ал т±тынушы берілген
мерзім ішінде заттыњ кемістігін тауып алатын болса немесе сол зат керексіз
болып сынса, онда єзірлеуші заттыњ орнына басќа зат беріп ауыстыруѓа немесе
заттыњ кемістіктерініњ орнын толтыруѓа міндетті. Берілген мерзімдер
стандарттармен , техникалыќ шарттарман немесе тараптардыњ келісімдерімен
бекітіледі. Пайдаланудын, саќтандырудыњ, пайдалану мерзімдерініњ жєне таѓы
басќаларыныњ кепілдік мерзімдерін аныќтайды. ¦заќтыѓы бойынша олар єр т‰рлі
болады, біраќ олар µнімніњ ќажетті сапасын ќамтамасыздандыратын ќ±рал болып
есептеледі.
Міндеттемелерді орындау мерзімі зањмен жєне келісімдермен
ќарастырылады. Б±л мерзімдер ішінде борышкер міндеттерін ќ±райтын
єрекеттерді ж‰зеге асыруѓа тиісті. Міндеттемені атќару мерзімен б±зу,
м‰ліктік жауаптылыќты ќолдануѓа єкеліп соѓады. Егер борышкер
міндеттемелерін орындау мерзімін µткізіп алѓан болса, онда екінші тарапќа
мерзімін µткізгенде келтірілген шыѓындарыныњ орнын толтыруѓа міндетті.
Осылайша мерзімдер азаматтыќ айналымда тєртіптілік орнатады, келісім-
шарттыњ уаќытында орындалуына т‰рткі болады.

2. Мємілелердіњ жіктелуі.

Барлыќ мємілелерге тєн олардыњ ортаќ белгілері- ерік пен ерік
білдірудіњ ќатар ж‰руі, єрекеттіњ зањдылыѓы жєне таѓы басќалары .Б±л
белгілері оларды бірнеше т‰рлерге бµлуіне єкеледі:
1). Мємілеге ќатысушылар санына байланысты біржаќты, екіжаќты, кµпжаќты
болуы м‰мкін;
2). Мєміледегі бір тараптыњ аныќталѓан єрекетті іске асыруы екінші
жаќтыњ материалды немесе басќа да игіліктеріне сєйкес келуімен байланысты,
мємілелер аќысыз жєне аќылы болып бµлінеді;
3). Мємілелердіњ пайда болуынан бастап, олар реалды жєне консенсуалды
болып бµлінеді;
4). Мєміленіњ аќиќаттыќ дєрежесіне , маќсатына байланысты олар себепті
жєне абстракты болады;
5). Мєміленіњ орындалуы ќандай да бір зањды нєтижелердіњ туындауына
байланысты, б±л нєтижелердіњ болуы немесе болмауы м‰мкін, осыѓан байланысты
шартты мємілелерді бµліп ќарастырады.
Ќазаќстан Республикасыныњ Азаматтыќ кодексініњ 148-бабында мєміленіњ
негізгі шек ќоюлары бекітілген. Олардыњ біржаќты, екіжаќты жєне кµпжаќты
болып бµлінуіне єкеліп соѓады. Біржаќты деп мєміле тараптарыныњ біреуі ѓана
ерік білдіруі жеткілікті мємілелерді айтамыз. Типтік ‰лгі- сенімхат (ЌР АК
–ніњ 167-бабы), бір адамныњ (сенім білдірушініњ) µз атынан µкілдік ету ‰шін
екінші адамѓа (сенім білдірген) берген жазба уєкілдігі. Біржаќты мєміледе
бірнеше т±лѓалар µз еріктерін білдіре алады жєне б±л еріктер бір кезде
білдірілуі м‰мкін. Мысалы, ‰йді сату ‰шін сенімхат, бірнеше т±лѓалармен
берілуі м‰мкін, яѓни ‰й бірнеше т±лѓаныњ атында болса, ол ‰йді сатќан кезде
барлыќ т±лѓа сенімхат жазады. Осындай жаѓдайда меншік т±лѓалары мєміледе
бір тарап болып есептеледі.
Ќазаќстан Республикасыныњ Азаматтыќ кодексі біржаќты мєміленіњ мєніне
байланысты єдейі реттеуге ќ±ќылы. М±ндай мємілелер т‰рі азаматтыќ айналымда
кµрінеді жєне кєсіпкерлік ќызмет барысындаѓы ќатынастарда айќан кµзге
т‰седі. ЌР АК –ніњ 149-бабына сєйкес біржаќты мєміленіњ ќ±ќыќтыќ мєні
біржаќты мєміле жасаѓан адамдарѓа міндеттер ж‰ктейді. Ол басќа адамдарѓа
зањ ќ±жаттарында белгіленген не сол адамдарман келісім болѓан реттерде ѓана
міндеттер ж‰ктей алады.
Біржаќты мємілелермен салыстырѓанда екі жаќты мємілені ж‰зеге асыру
‰шін екі тарптыњ да келісілген еріктері білдірілуі керек, ал кµп жаќты
мємілелер ‰шін ‰ш немесе одан да кµп тараптыњ ерік білдірулері ќажет.
Біраќта екіжаќты мємлелерде бірнеше т±лѓалар бір тарап ретінде ќатыса
алады. Мысалы, сатып алу-сату мємілесін жасаѓан кезде сатып алушы болып,
бірнеші т±лѓалар бір тарап ретінде шыѓа алады, ал сатушы болып таѓыда сол
сияќты бірнеше т±лѓалар бір тарап ретінде ќатысуларына ќ±ќылары бар. М±ндай
жаѓдайда екі тараптыњ да еріктері келсілген болуы керек. Еріктердіњ µзара
келісуі, біріншіден, субъектілердіњ еріктері µзара ќызыѓушылыќты
ќанаѓаттандыруы ‰шін ж‰ргізіледі (мысалы, т±рѓылыќты жерді жалѓа алу), жєне
екіншіден еріктердіњ µзара келісілгендері кµрініс табады (сатып алу- сату
шартын жасасќанды баѓамен жеткізу жаѓдайыныњ келісушілігі)[14].
Егер екі жаќты мєміледе кµп т±лѓалар бір тарап атынан еріктерін
білдірсе, ал кµп жаќты мєміледе т±лѓалардыњ кµпшілігі, µзініњ жеке
еріктерін білдіріп жєне єр т±лѓа µз алдында бір тарап болып келеді. Мысалы
‰шін ќ±рылтай келісім шартын алуѓа болады. Егер б±л ќ±рылтай келісім-шарты
ауылшаруашылыќ білімді (концервтерді, ассоциацияларды, ауылшаруашылыќ
серіктестіктерді жєне таѓы басќаларын) орныќтыруѓа арналѓан боса.
Екі жаќты жєне кµп жаќты мємілелер келісім-шарттар дап аталады.
Азаматтыќ ќ±ќыќтыќ мємілелердіњ аз тараѓан т‰рі келісім- шарттар болып
табылады. Б±л келісім- шарттар кєсіпкерлердіњ арасындаѓы, кєсіпкерлермен
оныњ тауарларыныњ арасындаѓы т±тынушылардыњ арасында экономикалыќ
байланысты тудырады. Сондай-аќ, келісім- шарттар азаматтыќ ќатынастаѓы
негізгі орынды алып жатыр. Міндеттеме м‰ліктік азаматтыќ ќ±ќыќтыќ ќатынасты
білдіреді. Осы жаѓдайда міндеттемеге сєйкес бір адам (борышкер) басќа
адамныњ (несие берушініњ) пайдасына м‰лік беру ж±мысын орындау, аќша тµлеу
жєне таѓы басќалары сияќты белгілі бір єрекеттер жасауѓа , не белгілі бір
єрекет жасамауѓа міндетті, ал несие беруші борышкерден µз міндеттерініњ
орындалуын талап етуге ќ±ќылы. Несие беруші борышкерден атќарылѓанды
ќабылдауѓа міндетті (ЌР АК –ніњ 268-бабы). Келісім- шарттар міндеттемеге
зањды к‰ш береді. Келісім- шарттар борышкердін несие беру ‰шін ќандай
єрекеттер жасауы керек екендігін аныќтайды.
Ќазаќстан Республикасыныњ Азаматтыќ кодексініњ 378-бабына сєйкес
Ќазаќстан Республикасыныњ Азаматтыќ кодексініњ 4-тарауында Мємілелер
туралы жазылѓан, онда кµзделген екі жаќты жєне кµп жаќты мємілелерге
ќатысты туралы ережелер ќолданылады. Б±л жерде мємілеге ќолданылатын барлыќ
нормалар, толыќ кµлемде шарттарда да ќолданылуѓа болады (біраќта бір жаќты
мємілелерге арналѓан арнайы баптардан басќа баптар). Бір жаќты мємілелерге
тиісінше міндеттемелері туралы жєне шарттар туралы жалпы ережелер
ќолданылады, µйткені б±л зањдар мєміленіњ табиѓаты мен мєніне ќайшы
келмейді. Шарттан туындаѓан міндеттемелерге байланысты міндеттемелер туралы
жалпы ережелер ќолданылады.
Дамыѓан азаматтыќ зањнама, оныњ ішінде кодифицияланѓан зањнама шарт
еркіндігін ќарастырады. ЌР АК –ніњ 380-бабына сєйкес азаматтар мен зањды
т±лѓалар шарт жасасуѓа ерікті. Зањ ќ±жаттарында немесе µз еркі негізінде
ќабылданѓан міндеттемелі шарт жасасу, міндеті кµзделген жаѓдайларды
ќоспаѓанда, шарт жасасуѓа мєжб‰р етуге жол берілмейді. Тараптар зањдарда
кµзделген жєне кµзделмеген шартты да жасаса алады.
Мєміленіњ келесі бµлу єдісі аќылы болып саналады. Аќылы мєміле б±л-
бір тарап айќындалѓан єрекетті ж‰зеге асыруѓа , сєйкесінше екінші тарап
материалды немесе басќа да жаѓдайларды ќамтамасыз етуге міндетті. Ал аќысыз
мємілелерде ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мәміле туралы жалпы ұғым, оның жіктелуі жайлы
Мәміле туралы жалпы ұғым, оның жіктелуі туралы ақпарат
Мәміле туралы ұғым
Азаматтық-құқықтық мәміле туралы жалпы
Несие туралы жалпы ұғым
Фотосинтез туралы жалпы ұғым және оның маңызы
Темперамент туралы жалпы ұғым
Ес туралы жалпы ұғым және оның түрлері
Мінез туралы жалпы ұғым
Тұлға туралы жалпы ұғым
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь