Бала дамуындағы ата-ананың рөлі. Отбасылық тәрбиенің қателіктері

Кіріспе

I. Отбасы және некенің әлеуметтік инстуттары

Отбасы ролі мен отбасы ішіндегі рольдердің құрылымы
Отбасы типологиясы
Отбасының әлеуметік қызметтері

II. Отбасындағы әлеуметтік тәрбие

Тұлғаның әлеуметтік мінез . құлқы және қалыптасуы
Ата.ананың бала дамуындағы тәрбиелік ролі.
Әлеуметтік бағдарлама мен тұлғалық тәрбие


Қорытынды

Сілтемелер

Пайдаланылған әдебиеттер
Жақсы ата-ананың балалары да жақсы болады деген сөздi өте жиi естимiз, сонда осы жақсы ата-ана деген кiмдер. Қазақта бұған байланысты мақалдар да жиi айтылады. Мысалы, “Ұяда ненi көрсең, ұшқанда соны аласың”.
Болашақ ата-аналар өз ұрпағының саналы да сапалы болуы үшiн арнайы бiр әдебиеттердi оқу немесе тәрбиелеудiң ерекше әдiстерiн ұйрену керек деп ойлайды. Әрине, педагогикалық және психологиялық бiлiмдер өте қажеттi, бiрақ тек қана бұлардың өзi баланы тәрбиелеуге жеткiлiксiз.
Ешқашан күдiктенбейтiн, әрқашан өздерiнiң iстерiнiң дұрыстығына сенетiн, ылғи да балаға не iстеуге болады және оған не керек екенiн дәл бiлiп отыратын, әр уақытта өзiнiң баланы өсiруде қалай дұрыс iстеу керектiгiн бiлетiн және әр түрлi жағдайларда өз балаларының мiнез-құлқын ғана болжап қоймай, оның болашақ өмiрiнде кiм болатының көрегендiкпен болжай алатын ата-аналарды жақсы деп айта аламыз ба?
Әлде үнемi қобалжып жүретiн, балаларының жаңа бiр тәртiп бұзуы кезiнде оларды қалай жазалауын бiлмейтiн, егерде жазаласа өз әрекеттерiне өкiнетiн ата-аналарды жақсы дей аламыз ба? Мұндай ата-аналар баласынан күтпеген өгде әрекеттер көрсе қорқады, ол ата-аналар балаларын өздерiн сыйламайды деп күдiктенедi, ал кейде өздерiн жақсы көрмейдi деп ойлайды. Ол ата-аналар балаларын бiр жаман қылық iстеп жүр деп ойлап, олардың болашағын ойлап қиналады. Оларға сыртқы орта “көше” керi керi әсер етедi деп санайды және олар балаларының сихологиялық денсаулығы үшiн сескене бастайды.
Яғни, жоғарыдағы ата-аналардың ешқайсысын жақсы деп айтуға болмайды. Ата-аналардың бала тәрбиелеуде өздерiне қатты сенiмдi болуы да немесе шектен тыс көп сескене берудiң де олардың жақсы ата-ана болуына көмектеспейдi.
Адамның кез-келген әрекетi әдетте бiр нормаға бағынады. Бiрақ тәрбиелеушiлiкте мұндай норма болмайды. Өйткенi бiз өз өмiрiмiзде күйеу және әйел болып немесе кез келген мамандықты қалай тәжiрибеде және теориялық жағынан үйренемiз, сол сияқты ата-ана болып та үйренуiмiз керек. Жанұядағы тәрбие бұл да сол өмiр және бiздiң балаларға деген iс-әрекетiмiз немесе көзқарасымыз өте күрделi, өзгермәлi және қайшылықты болып келедi.
Мысалы, егер ата-ана барлық жағдайда жаңаша көзқараста болса, кез-келген сұрақтарға дұрыс жауап қайтара бiлсе, онда мұндай жағдайда олар ең басты ата-аналық мiндеттi орындай алмайды, себебi баласына бәрiн өзi iстеп отыратын ата-ана баласын өзiнше iзденуге, жаналарды өзiнше танып бiлiп, оның оңы мен солын айыруына мүмкiндiк жасамайды.
Ата-аналар баланың алғашқы қоғамдық ортасы болып табылады. Ата-аналарының тұлғасы кез-келген адам өмiрiнде маңызды рөл ойнайды. Мысалы, өмiрлiк тәжiрибеден алып қарасақ қиын сәттерде бiздiң ата-аналарымызбен, әсiресе анамызбен сөйлесуiмiз кездейсоқ жағдай емес. Сондай-ақ бала мен ата-ана қатынасын бейiмдейтiн сезiмдер – бұл басқа эмоциялық байланыстардан күштi ерекше сезiмдер.
1.Соцология: наука об обществе/ Под ред. В.П.Андрущенко. Харьков, 1996г.
2.Савинов Л.И. Семья и общество: история, современность и взгляд в будущее. Саранск, 1992г.
3.Шнейдер Д.Б. Психология семейных отношении. Москва, 2000г.
4.Жаназарова З Ж.Социология семьи. Алматы, 2001г
5.Жаназарова З.Ж. Социальная работа с семьей. Алматы,2003г.
6.Жаназарова З.Ж. Современная семья в Казахстане и ее проблемы. Алматы, 2004г.
7.Мухина С.В. Возрастная псхология. Москва, 1999г.
8.Харчев А.Г. Социальная воспитания. Москва, 1990г. 2005ж.
9.ДжаманбалаеваШ.Е. Общество и подросток: социологический аспект девиантного поведении. Алматы, 1990г.
10.Казымбетова Д. Социальные проблемы девиантоности в транзитном обществе. Алматы, 2000г.
11.Кулагина И.Ю. Возрастная психология. Москва, 1997г.
12.Бауэр Т. Психические развитие младенца. Москва, 1979г.
13.Ильчиков М.З., Смирнов Б.А. Социология воспитания. Москва, 1996г.
14.Актуальные проблемы возрастной и педагогической психологий/ Под общ. Ред. Ф.И.Иващенко, Я.Л.Коломинского. Минск, 1980г.
15. Харчев А.Г., Мацковский М.С. Современная семья и ее проблемы. Москва, 1978г.
16.Жизнедеятельность семьи: тенденций и проблемы/ Отв. Ред. А.И.Антонов. Москва, 1990г.
17.Аверин В.А. Психология детей и подростков. СПб., 1998г.
18. Антонов А.И. Микросоциология семьи. Москва, 1998г.
19. Клем. Психология подростка. Москва, 1991г.
20.Памела С. Марр, С. Кеннеди. Воспитание детей в нетипичных семьях. В кн.: Помощь родителям в воспитании детей/ Пер. С англ. Москва, 1992г.
21. Антонов А.И.,Медков В.М. Соцология семьи. Москва, 1996г.

22.Мацковский М.С. Социология семьи. Проблемы теории,. методологии и методики. Москва, 1989г.
23.Зеньковский В.В.Психология детства. Москва, 1996г.
24.Каптерев Г.Ф. Детская и педагогическая психология. Москва, 1999г.
25.Обухова Л.Ф. Детская психология. Москва, 1996г.
26.Обухова Л.Ф. Этапы развития детского мышления. Москва, 1972г.
27.Гальперин П.Я. и др. Актуальные проблемы возрастнсй психолгии. Москва, 1978г.
28.Социологиялық сөздік./ Жалпы ред. басқ. К.Ү. Биекенов. Алматы, 2003ж.
29.Педагогика. Алматы, 2003ж.
30.Қазақсатн республикасының статистикалық агенттігі: Қазақстаннның демографиялық жылнамалығы. 2004
31.Сорокин П.А. Кризис современной семьи.// Ежемесячный журнал для всех. Москва, 1916г., №3.
32.Комсомольскя правда Казахстан. 2005г. №92, 11июня.
33.Казахстанская правда. 2005г. №154, 11июня.
34.Астана хабары. Елорданың республикалық қоғамдық -саяси газеті. 2005ж. №64, 17 мамыр.
35.Қазақ әдебиеті газеті. 2005ж. №16.
        
        БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Бала дамуындағы ата-ананың рөлі.Отбасылық тәрбиенің қателіктері.
Орындаған: ... ... ... ... ғ. ... ... ... жіберілді
Кафедра меңгерушісі: ____________________
Соц.ғ.д., профессор
Алматы 2005
Жоспар
Кіріспе
I. Отбасы және некенің әлеуметтік инстуттары
1. Отбасы ролі мен ... ... ... ... ... ... Отбасының әлеуметік қызметтері
II. Отбасындағы әлеуметтік тәрбие
1. Тұлғаның әлеуметтік мінез – құлқы және қалыптасуы
2. Ата-ананың бала дамуындағы тәрбиелік ... ... ... мен ... ... ... ... балалары да жақсы болады деген сөздi өте жиi
естимiз, сонда осы жақсы ... ... ... ... ... ... да жиi айтылады. Мысалы, “Ұяда ненi көрсең, ұшқанда соны аласың”.
Болашақ ата-аналар өз ... ... да ... ... үшiн ... ... оқу немесе тәрбиелеудiң ерекше әдiстерiн ұйрену керек деп
ойлайды. Әрине, педагогикалық және ... ... өте ... тек қана ... өзi ... тәрбиелеуге жеткiлiксiз.
Ешқашан күдiктенбейтiн, әрқашан өздерiнiң iстерiнiң дұрыстығына
сенетiн, ылғи да балаға не iстеуге ... және оған не ... ... ... ... әр ... ... баланы өсiруде қалай ... ... ... және әр ... ... өз балаларының мiнез-құлқын
ғана болжап қоймай, оның болашақ өмiрiнде кiм ... ... ... ... жақсы деп айта аламыз ба?
Әлде үнемi қобалжып жүретiн, балаларының жаңа бiр ... ... ... ... ... ... егерде жазаласа өз әрекеттерiне
өкiнетiн ата-аналарды жақсы дей аламыз ба? ... ... ... өгде ... ... қорқады, ол ата-аналар балаларын өздерiн
сыйламайды деп ... ал ... ... ... көрмейдi деп ойлайды. Ол
ата-аналар балаларын бiр жаман қылық iстеп жүр деп ойлап, ... ... ... ... ... орта ... керi керi әсер ... деп санайды
және олар балаларының сихологиялық денсаулығы үшiн сескене бастайды.
Яғни, жоғарыдағы ата-аналардың ешқайсысын ... деп ... ... бала ... өздерiне қатты сенiмдi болуы да немесе
шектен тыс көп сескене ... де ... ... ата-ана болуына
көмектеспейдi.
Адамның кез-келген әрекетi әдетте бiр нормаға бағынады. ... ... ... ... ... бiз өз ... күйеу
және әйел болып немесе кез келген мамандықты қалай ... ... ... ... сол ... ... ... та үйренуiмiз керек.
Жанұядағы тәрбие бұл да сол өмiр және ... ... ... ... ... өте күрделi, өзгермәлi және қайшылықты болып келедi.
Мысалы, егер ... ... ... ... көзқараста болса, кез-
келген сұрақтарға дұрыс жауап қайтара бiлсе, онда мұндай жағдайда олар ең
басты ата-аналық ... ... ... себебi баласына бәрiн өзi iстеп
отыратын ... ... ... ... ... өзiнше танып бiлiп,
оның оңы мен солын айыруына мүмкiндiк жасамайды.
Ата-аналар баланың ... ... ... ... ... ... тұлғасы кез-келген адам өмiрiнде маңызды рөл ойнайды. Мысалы,
өмiрлiк тәжiрибеден алып ... қиын ... ... ата-аналарымызбен,
әсiресе анамызбен сөйлесуiмiз кездейсоқ жағдай емес. Сондай-ақ бала мен ата-
ана ... ... ... – бұл ... ... байланыстардан
күштi ерекше сезiмдер. Ата-ананың махабатына деген қажеттiлiк – ... ... ... өмiрлiк қажеттiлiк. Кез-келген баланың ... ... ... ... ... шекарасыз және мәңгiлiк. Бұл
тұрғыда ата-анаға деген махабат өз өмiрiнiң қауiпсiздiгiн ... ... келе ... ... ... iшкi, ... және псиологиялық
әлемiн ұстап тұратын қызметтердi атқара бастайды. Ата-ана махабаты –
адамның ... ... ... оның дене және iшкi жан ... ... көзi мен кепiлi болып табылады.
Сондықтан да ата-ананың басты және негiзгi мiндетi – ең ... ... ... ... ... ... ... мен оларға әрқашан да ... ... ... ... ... ... ... ата-аналары жақсы көретiндiгiне күмән
туғызбауы керек. Ата-ананың ең табиғи және ең ... ... бiрi ... олардың кез келген жасында оларға жылы махабатпен, қамқорлықпен
және ұқыптылықпен қарау.
Балаларының өсе келе өз ата-аналарымен ... ... ... ... ... және бұл ... ... Олар өздерiнiң ең жақын
адамдарымен эмоциялық байланысын жоғалта ... ... ... ... ... мен нашақорлығының қайғысына
көбiнесе ата-аналарының өз балаларын жақсы көрмеуi, ... ... ... ... дәлелдеген. Яғни, жанұялық тәрбиеге қойылатын
басты талап жанұя iшiнде бiр-бiрiне кiршiксiз махабаттың болуы ... ... ... өз ... ... көрiп қана қоймай, балалардың өздерiн
ата-анасының жақсы көретiндiгiн әрқашан және кез келген жағдайда сезiнiп
жүруiне ... ... ... Бала өз ... ... ... ғана оның ... әлемi дұрыс қалыптасады, яғни
махабат махабатқа ... ... ... балаларына деген махабатының жоғары болуы
жағдайында бала өзiн ата-анасының жақсы көретiндiгiн ... ... ... ... деп ... Бұл ... өте дұрыс емес. Дәл осы жағымсыз
тұлғалық қасиеттер ата-аналық ... ... ... ... пайда бола қалғанда қалыптасады. Ата-ананаңы өз баласына
оны жақсы көретiндiгi мен қамқор болатындығы ... ... ... ... баласына бөлетiн уақытына да, баласының ... ... ... ... қажеттiлiктермен қамтамасыз ету ... ... ... Ол ең ... ... ... терең психологиялық
байланыстың болуы тәрбиеге қойылатын бiрегей талап, ол ... ... және ... ... ... жастағы балаларды тәрбиелеп жеткiзуде
қажеттi болып табылады.
Дәл осы байланыс арқылы балалар ата-анасының ерекше махабатын сезедi,
олардың өздерiне ... ... ... ... одан ... ... ... байланысты сақтаудың негiзi – баласының өмiрдегi барлық нәрселер
туралы хабардар болу, баласының кез келгенi тiптi ... ... ... бiлу, өсiп келе жатқан жас өспiрiмнiң iшкi жан
дүниесiнде болып жатқан ... ... ... бiлiп жүруге, оларды
түсiнуге деген ата-ананың ынталы болуы екендiгi ... ... ... ... ... ... байланысты әр түрлi болып келедi.
Осы байланыстар ешқашан өздiгiнен пайда ... оны тiптi ең ... ... ... ... ... Осы өзара түсiнушiлiктер бала мен
ата-ана ... ... ... сөз қозғағанда диалог туралы айтқан жөн.
Тәрбиелеушi диалог қалай қалыптасады? Оның психологиялық сипаттары
қандай? Диалог ... ... ... талап – ортақ мақсатқа жетуге бiрiгiп
тырысу, түрлi жағдайларда ... ... ... ... үлкендер мен
балалардың көзқарастары бiр жерден шыға бермейдi, ... ... әр ... ... ... ... ең маңызды мағыналы мәселенi
шешуге бiрiгiп бағыттылық алу керек. Бала ... ... ... ... ... ... ... керек. Бала тiптi өте кiшi
жасынан тәрбиелеудiң объектiсi емес, ... ... ... бiр ... қалыптасуы қажеттi. Дәл осы жағдайда, яғни бала жанұялық өмiрге, ... ... мен ... бөле ... ... ғана ... мен
баланың арасында диалог қалыптасады.
Диалогтық тәрбиелiк қатынастың ең маңызды сипаттамасы бала ... ... ... ... ... ... ата-ананың
балалардан қарағанда ұстанымдары мен мүмкiншiлiгi артық болады. Ата-ана
күшi, ... көп, ... ... бала ... ... ... ... толықтай тәуелдi болады. Осы жағдайларға қарамастан ата-аналар
әрқашанда теңдiк орнатуға тырысуы ... ... ... ... ... ... дегенiмiз – баланың өзiнiң ... ... рол ... Адам ... ... болмауы керек.
Өйткенi адам әрқашан өзiн тәрбиелеудiң белсендi субъектiсi.
Теңдiк позтциясы туралы айтқанда балалардың да өз ата-аналарына әсер
ететiнiн бiлу ... Өз ... ... түсе отырып, балаларын
тәрбиелеудiң арнайы әрекеттерiн жасай отырып, ата-аналардың өздерiнiң
психологиясы, iшкi ... ... ... Осы ... ... ... қарасты былай жазған: “Әбден қалыптасқан ата-ана ... ... оны ... ... оны ... адам ... ... ата-ананың өзi баланы қоршаған әлемнiң әсерiнде
қалмайды деген тұжырым ... ... ... ... ата-аналардың әрқашанда әлемдi ... ... көре ... ... ... оған ... ... ең жоғары құбылысы ретiнде,
оның индивидуалдығын үздiксiз түсiну арқылы құруға болады. Тек өз баласының
эмоциялық көңiл күйiн, оның iшкi жан ... ... ... ... ата-аналар кез келген жастағы баласымен өзара байланыс, әрi тиiмдi
қарым-қатынас орната алады.
Баланың ата-анасының махабатын сендiруге диталогтан басқа ... ... ... бұл ... ... егер ... болып отырған
жағдайларды оны қабылдау, сондай-ақ балалары да ата-анасының тапсырысын
орындау болып табылады. ... ... ... бала мен ... ... баланың қабылдауы деп аталады. Бұл дегенiмiз не?
Қабылдау дегенiмiз баланың ... ... оның ... ... ... өз ата-анасына) мойындау және түсiне бiлу
керек.
Баланы қабылдау – баланы, оның өз ... бар бiр ... ... ... ... Сонымен күнделiктi байланыс кезiнде баланы
қабылдау дегенмiмiз не? Ең алдымен ... өз ... ... айтатын
сөздерiне ерекше көңiлмен қарау. Балаларға, олардың өзiндiк мiнезiнiң
қасиеттерiне қатысты негативтiк ... ... бас ... ... ... Өкiнiшке орай, “Топас! Бұл сөздi неше рет айтуға болады”,
“Неге ғана мен сенi өмiрге әкелдiм екем”, “кезк- ... ... бала ... не ... керектiгiн бiлетiн едi, мисыз” деген сөздердi айту ... ... кез ... ... ... өз ... осынау бiр
үйреншiктi болып кеткен сөйлемдердiң қаншалықты дұрыстығына ... ... ... ... осы сөйлемдердiң өз балаларымен
байланысқа түсуiне ... ... ... ... ... ... тудырып, бала мен ата-ана арасының алыстауына ... ... ... ... ... өз балаларының тек ... ... ғана ... оны ... ... өзiнiң махабаттарына,
оны сондай жақсы көретiндiктерiне сендiруi ... ... ... – бұл ... ... болғасын сенi сүйемiн емес, сен барсың, мен сенi
сен қандайсың сондай кейпiнде сүйемiн” деген сөздердi жиi ... мен ... ... ... ... ... баланы оны бар болғаны үшiн де мақтай беруге де болмайды , егер
шындығында баланың көптеген ... ... оны ... алмаса оыны
қалай мақтай беруге болады? Бiрiншiден, тәрбиелеу тек баланы қабылдау,
мақтау немесе ... ғана ... ол ... байланыстың басқа да
ыормаларынан тұрады және ол жанұядағы өмiрде қалыптасады. Бұл ... ... өз ... ... ... ... ... ата-ана мен бала
арасындағы дұрыс байланысты қалыптастыру туралы айтылады.
Екiншiден, баланы қабылдау оны бар болғаны үшiн сүюден, бала әлi ... ... да ... ... ... ... өз баласымен оның тұлғалық
кемшiлiгiн сынамай байланысқа түсуiне ... ... бiр ... ... бiр ... күш бар деген сенiм көмектеседi. Шынайы махабат ата-ананың
балаларының әлсiздiгiн, кемшiлiгiн және ... ... ... ... ... ... күшiн баласының жағымды қасиеттерiн
мығымдауға, жан дүниесiнiң мықты жағын ... ... ... күресуге бағыттайды.
Қабылдау негiзiнде баламен байланысқа түсу барған сайын ата-ана мен
бала арасындағы қарым-қатынастың ... ... ... ... ... қылық немесе бiреудiң схемасын пайдаланып ... ... ... ... өз ... ... ... жасау
жұмыстары шығады. Бұл жаңа ашуларға жол ашады.
Баланың тұлғалық қаиетi емес , оның iс әрекет ... ... ... ... ... ... ... керек. Шынында да егер сiз
балаңызды икемсiз, жалқау, кiр қожалақ деп ... ол ... ... және ол өз ... ... қоймас. Бұл жағдайда баланың толық
тұлғалық қасиетiн мойындап және оны ... ... ... ... бiр қылығы сынға түссе, мұндай жағдайда баланың өз қылығын өзiне
бағалауға мүмкiндiк ... жөн. ... ... тағы да ... ... ерте ме ... “дегенiңiз болады”, бұған сiздiң ... ... ... ... ... пайда болатын қуаныш
ортақ қуанышқа айналады.
Балаға айтылған негативтiк ата-аналық бақылауды жүргiзiп отыру, сондай-
ақ мынадай жағдайларда қажет, ... ... ... бiр ... және еңтеңкеге көңiлi болмай жүрiп балаларына ұрсуы мүмкiн. Мұндай
кезеңдерде ата-ананың өзiн ... ... ... ... ... ата-
ананың баланың терең алаңдауларын түсiнуге, оның ... ... ... Ашу, ... және кек ... ... ... барлық
жағдайларды сезiну – мiне бұл баласын сүйетiн нағыз ата-ананың эмоциясы.
Бала мен ... ... ... адамдар арасындағы ең күштi және
ең мығым байланысқа жатады. Тiрi ... ... ... ... ... ... ... жақын болады. Бұл байланыссыз ... ... ... ал ерте ... ... ... ... оның өмiрiне, болашағына
қауiп төндiруi мүмкiн. Адам болса ең күрделi биологиялық организмге жатады,
сондықтан ещқашан толықтай тәуелсiз бола алмайды.
Психолог А.Н.Леонтьев ... ... ... өмiрi – бұл ... өмiр
сүру, оның басты белгiсi болып басқа адаммен жақындасу ... ... ... қоса бала мен ... ... ... ... егер бала өсе келе өз ата-анасынан бөлiнуге тырысса,и ал ата-анасы
керiсiнше өз баласын жақын ұстауға ... ... жас ... қиын ... және аяқ ... ... ... сақтамақ
болып өздерiнiң тәжiрибесiмен бөлiсiп отырғысы келсе, ал балалары өзiндiк
бiр тәжiрибенi қалыптастырғысы келедi. Осы ... ... iшкi ... ... ... ... ... бұл тұрғыдан тәуелсiздiкке
ұмтылу мәселесi ... өте кiшi ... ... ... да бала мен ата-
ана арасындағы анықталған бiр ... ... ... ... ... ... өзiм” деген сияқты сөздерi оның тәуелсiздiкке ұмталғандығын
айғағы болып табылады. ... ... ... ... ... ... керек.
Осы мәселенiң шешiмi, басқа сөзбен айтқанда, балаға тәуелсiздiк ... ... ... ... ... оның ... ашу ... реттеледi. Бұл жағдайда көбi ата-ананың тұлғалық ерекшелiгiне,
оның баласымен қатынасына ... ... ... ... ... ... ... дәрежелерiмен ерекшеленедi. Бiр жанұяларда
бiрiншi сынып ... ... ... барады, сiңiлiн бала-бақшаға
апарады, мектебiне өзi барады. Басқа бiр жанұяда жасөспiрiм кез ... өте кiшi ... үшiн ... ... ... оны достарымен
қыдыруға, оның қауiпсiзiдiгi үшiн де жiбермейдi. Мұндай балаалрдың достары
да ата-аналары ... ... ... баланың кез келген әрекетi ата-
анасы жағынан қатаң бақылауда болып отырады.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... ол ең алдымен “мотивке” тәуелдi. Бiр мотивтер адамға анықтаушы
маңызды болып келсе, ... ... ... болады. Басқа сөзбен
айтқанда адамның кез келген әрекетi оны тудыратын мотивпен анықталады. Кей
кездерде бiр ... ... ... ... ал осы ... ... ... болуы мүмкiн. Баланы дұрыс ... үшiн ... ... ... ... ... ... өзiнiң
мотивизациялық құрылымындағы бала тәрбиесiнiң қандай орын ... ... ... егер тәрбие ата-ананың өзiне ұнайтын белгiлi
қасиеттердi қалыптастыру мотивтерiне бағынатын ... онда ... ... мүлдем күрделенуi мүмкiн.
Бұрынғы тәжiрибе ықпалымен адам санасында өте жоғары деп аталатын
құндылықтар ... ... ... ... ... бiр адамның қажеттi,
өмiрде маңызы бар деп ... ... ... ... Мұндай
жағдайларда ата-аналар өз балаларында да осындай қасиеттер қалыптасатындай
етiп тәрбиелеуге талпынады. Мысалы, ата-аналар ... ... ... ... ақ көңiл болып өсу керек деп ойлайды. Ата-аналары балаларын
тәрбиелеуде құнды деп ... ... ... ... ... қасиеттерiне қарама-қарсы келгенде баланың тәуелсiздiк мәселесi одан
сайын күрделене түседi.
Осы мысалдағы мiнез-құлықтық бұзылуына ата-ананың ... ... оның ... қарамастан оған жоғары құндылықтарды “күшпен”
үйретудiң нәтижесiнен пайда болып отыр.
I ОТБАСЫ ЖӘНЕ НЕКЕНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ИНСТИТУТТАРЫ
1.1 Отбасы ролі мен ... ... ... ... ... және ... функциясын басқалардан бөліп алып, оны
үлкейтіп, жалпылау қажет. Г.Навайтистің ... ... ... ... ... ... ... болады:
1. Отбасының материалдық жағадайын құру мен қолдау ... Екі ... ... ... ... болумен байланысты – сүю мен
қорғау қажеттілігі;
3. Психологиялық және физический жақындасу қажеттігі;
4. Отбасында ... ... ... ... ... ... жанұя әсерінің негізгі сферасы белгіленеді: тұрмыс,
балалар, интим және сөйлесу. ... ... ... тыс ... іске аса алады, бірақ та отбасы олардың бәрін
біріктіріп комплексті ... ... ... ... ... ... ... көзі отбасы болып табылады. Осыдан келіп әлеуметтік
дамуда отбасының сан түрлі қызметтері қалыптасады.
Отбасы функциясының көптүрлілігі оны әр ... әр ... ... ... та ... функцияларының жиынтығы ұқсас. Мысалы: И.В.
Гребенников отбасы функциясын тиімді, тәрбиелі, коммуникативті ... ... ... функциясын жатқызады.
Э.Г. Эйдемиллер және В.В. Юстицкис бойынша: отбасына тән тәрбие,
тұрмыстық-шаруашылық, эмоция ... және ... ... бірінші
әлеуметтік бақылау және сексуалдық – эротикалық функциялар жатады.
Негізінен әлеуметтану пәндерінде отбасы функцияларын ... ... емес деп ... болады.
Отбасының негізгі функциясына жататын бала туу және оларды тәрбиелеу,
отбасылық және ... ... және ... ... ... және ... әр түрлі кезінде де сақталады.
Негізгі емес функцияларға келесілер жатады: меншікті жинақтау және
басқару, ... ... және ... ... үй ... ... ... іске асыру, отбасы мүшелерінің денсаулығын қорғау және
микро деңгейде ... құру ... ... ... ... әрекет процесі кезінде табысты түрде
іске асып отыру үшін отбасы мүшелері нақты бір рольді ... ... ... ... осы ... ... ... арасында
келіспеушіліктер мен бірін-бірі мойындамау орын ... ... ... функциясы түсінігі отбасының ролі және отбасы
құрылымы түсінігіне қатысты болады. Көптеген социологтар отбасы функциясын
отбасындағы әлеуметтік ... ... ... ... деп ... ... ... суретеу кезінде рольдерді бөліп беру маңызды
мәселе ... ... ... негізгі көңілі шаруашылық –
тұрмыстық және тәрбие функцияларының рольдерін ... ... ... үй иесі мен ... бала мен ... және ... ... негізгі функцияларының осы күнге дейін нақты аталған бірдей
тізімі жоқ екенін атап ... ... ... ... әр авторлар
өзінің модельдерін ұсынады. Көптеген ... ... 6-7 ... пайдаланады:
• Туу және бала тәрбиелеу функциясы;
• Ата-аналардың рухани қалыптасу функциясы;
• Эмоциялық қолдау және ... ... ... ... бір ... статусқа жетуді;
• Өзін-өзі көрсете білуі;
• Сексуалдық байланыстарға ... ... ... пен ... ... ғалымдары отбасындағы рухани байланысқа көп көңіл
бөледі, ал Шығыс Еуропа әдебиеттерінде отбасылық тұрмысқа ... көп ... ... Ал ... бұл ... кез-келгенің
кездестіруге болады. Өйткені елімізде 100-ден астам ұлттар және ... ... да әр ... ... ... ер адам әке мен күйеу болуға, ал әрбір әйел адам ана мен әйел
болуға табиғи және ... ... ... Әйел мен ... ... ... қоғамның экономикалық құрылымымен анықталады. (1(
Матриархатта - өзінің экономикалық ... ... және ... ... ... ... ... болып келді. Қоғамның дамуының жаңа кезеңінде
отбасын құру және қалыптастыру мәселелеріне деген қызығушылық ... ... жас ... әр ... ғылымдар саласы зерттеп, оны бақылап
отырады.
Отбасылық рольдер түсінігі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... өз ... жасай алады.
Социалдық роль социологиялық жүйенің басты функцияларының бірі ... ...... ... ... келетін жеке тұлғаның
әлеуметтік функциясы, адамдардың өз ролінің негізінде қызмет етуі, олардың
өзіндік тәртібі, тәсілі, ... ... ... ... ... сонымен қатар әрбір роль қызмет ету барысында қоғамдық қарым-
қатынастар жүйесіне тәуелденген.
Рольдердің, ... ... анық ... ... ... ... ... бірталай әлеуметтік-психологиялық
мәселелер тұрады. Ең бастысы отбасылық рольдік әрекеттесу ... ... ... ... ... пайда болу процесі отбасының әлеуметтік
және психологиялық жалпылық болып ... ... ... ерлі-
зайыптылардың бір-біріне өзара үйренгенін, отбасылық өмірдің стильінің
пайда ... ... Бұл ... ерлі-зайыптылардың өзара рольдік
қатынастарымен тығыз байланысты. Қазіргі кезде ... ... ... оны
ерлі-зайыптылар қалай қабылдағанына және оны қаншалықты деңгейде іске
асыруында деп саналады.
Бүгінгі таңда үйленген ... өз ... ... ... ... олардың рольдік қатынастары қандай орын алады деген маңызды
сұрақтар аз ... ... ... ... ... ... ... рольдер жүйесі, жыныстық рольдер дифференциясы деге
нтүсініктер бар.
Жыныстық рольдер – мәдениетті норма жүйесі қатынасына ... ... ... және жеке ... ... ... ... Бұл жүйені
жыныстық рольдік жүйе деп атайды.
Жыныстық роль жүйесі дегеніміз – ... пен ... ... және ... ... рольдер мен социологиялық әрекеттердің мәдени
көрініс табуы. Батыс мәдениеттерінде «үй-жұмыс» деген линия бар. Ер адам ... болу ... ... және ... ... ... істеуі керек, ал әйел
үйге, отбасыға, ... ... ... ... адамның мамандық қызметі екінші сатыда ... ... ... ... ... деп аталады. Еркек ... ... ... ... қамтамасыз етуі керек, ал әйел – үй ... бала ... ... ... ... Осы ... модельдерді
шетелдік көптеген зерттеушілер қолдайды, оны жақтайды. Мысалы: Най Ф.И.,
Пляк Дж., Сканцони Дж және т.б. ... ... ... ... ... ... зерттеушілер еңбектерінде анализдің басты пәні факторлар мен одан
қалған әсерлер болып ... ... ... ... ... еркектер де үй
шаруашылығына және бала тәрбиесіне қатысады. Осыған әсер ... ... ... ... ... тән ... ... кезең
циклдары, әйелдің жұмыс істеу қажеттілігі екені бізге белгілі.
Қазіргі жаңа ... ... ... ... ... және ... ... нормалардың анық емес екені
туралы қорытындысы ең ... ... ... табылады. Мұндай жағдайлар
отбасының алдына көптеген әлеуметтік-психологиялық ... ... ... отбасындағы роьдердің маңызды ойнаушылары ерлі-зайыптылардың
алдында таңдау функциясы туады.
Адамның кез-келген әрекетi ... бiр ... ... ... ... ... ... Өйткенi бiз өз өмiрiмiзде күйеу
және әйел болып немесе кез ... ... ... тәжiрибеде және
теориялық жағынан үйренемiз, сол сияқты ата-ана болып та үйренуiмiз керек.
Жанұядағы ... бұл да сол өмiр және ... ... ... ... көзқарасымыз өте күрделi, өзгермәлi және қайшылықты болып келедi.
Мысалы, егер ... ... ... ... көзқараста болса, кез-
келген сұрақтарға дұрыс жауап қайтара бiлсе, онда мұндай жағдайда олар ... ... ... ... ... ... баласына бәрiн өзi iстеп
отыратын ата-ана баласын өзiнше iзденуге, жаналарды өзiнше танып ... оңы мен ... ... мүмкiндiк жасамайды.
Ата-аналар баланың алғашқы қоғамдық ортасы болып ... ... ... ... адам ... ... рөл ойнайды. Мысалы,
өмiрлiк тәжiрибеден алып ... қиын ... ... ата-аналарымызбен,
әсiресе анамызбен сөйлесуiмiз кездейсоқ жағдай емес. Сондай-ақ бала мен ата-
ана қатынасын бейiмдейтiн ... – бұл ... ... ... ерекше сезiмдер.
Ата-ананың махабатына деген қажеттiлiк – жас өспiрiмге шындығында
керектi өмiрлiк ... ... ... ... ... ... ... шекарасыз және мәңгiлiк. Бұл тұрғыда ата-анаға деген
махабат өз өмiрiнiң қауiпсiздiгiн ... ... өсе келе ... адамның iшкi, эмоциялық және псиологиялық ... ... ... атқара бастайды.
Болашақ ата-аналар өз ұрпағының саналы да сапалы болуы үшiн арнайы бiр
әдебиеттердi оқу немесе ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық және психологиялық бiлiмдер өте қажеттi,
бiрақ тек қана ... өзi ... ... ... махабаты – адамның болашақ өмiрiнiң бағдары, оның дене ... жан ... ... қайнар көзi мен кепiлi болып табылады.
Мысалы, егер ата-ана барлық жағдайда жаңаша көзқараста болса, кез-
келген ... ... ... ... ... онда ... жағдайда олар ең
басты ата-аналық ... ... ... ... баласына бәрiн өзi iстеп
отыратын ата-ана баласын өзiнше iзденуге, жаналарды ... ... ... оңы мен ... ... мүмкiндiк жасамайды.
Бала мен ата-ана арасындағы байланыс адамдар арасындағы ең күштi және
ең ... ... ... Тiрi ... ... ... ... ол
сщғұрлым аналық организмге жақын болады. Бұл байланыссыз баланың дамуы
мүмкiн емес, ал ерте ... ... ... айыру оның өмiрiне, болашағына
қауiп төндiруi мүмкiн. Адам болса ең күрделi биологиялық организмге жатады,
сондықтан ... ... ... бола ... да ... ... және негiзгi мiндетi – ең бiрiншi
балаларына өздерiнiң жақсы мiнез-құлығымен, ... ... ... ... мен ... ... да ... болатындығына сенiм
туғызу. Яғни, ешқашанда балалары өздерiн ... ... ... ... ... ... ең табиғи және ең қажеттi мiндетiнiң бiрi
өз балаларына олардың кез ... ... ... жылы ... және ... ... Өз ... қоғамдық жағынан дамыған
тұлға етіп тәрбиелеу. Бiрақ қазiр кез келген ... ... ... ... бiр ... ... кеткен сөйлемдердiң қаншалықты
дұрыстығына немесе қандай жағдайларда айтылатынына ... ... өз ... байланысқа түсуiне кедергi ... ... ... көретiндiгiне күдiк тудырып, бала мен ата-ана
арасының алыстауына себеп болатындығын түсунуi керек. Сондықтан ... ... тек қана ... қылықтарын ғана бағаламай, оны қандай болсын
өзiнiң махабаттарына, оны сондай жақсы көретiндiктерiне сендiруi қажет.(2(
Нақты махабаттың формуласы – бұл ... ... ... сенi ... сен ... мен сенi сен ... ... кейпiнде сүйемiн” деген
сөздердi жиi қолданылуынан бала мен ... ... ... ... Бұл ... ... өз балаларының алдындағы отбасылық ролі
оларға қамқор болу, оларды жан-тәнімен сүйе білу.
Отбасындағы ... ... ... ... ... өмір ... ... тиімді болып келеді. Сонымен енді әлеуметтану
пәні және тағы басқа қоғамдық ғылымдар ... ... ... ... ... ... ... материалдық қамтамасыз етуге жауапты адам. Бұл рольдің
отбасындағы орны жоғары, өйткені отбасын кім ... ... ... ... сорың сол тұлғаның отбасындағы өзіндік үстемдіктері
болады. Сонымен қатар, осы рольдегі адам отбасының көптеген ... ... ... ... ... себебі ол көбінесе
сырт жерлерде болады.
2. Отбасындағы ер адам мен ... ... ... ... ... ... ... халықтарында отбасындағы ер адамның ролі өз
отбасына қамқор болу, оны қорғау, отбасын ... және т.б. ... ал ... ... ... болу, үйдің көркі болу, балаларын
тәрбиелеу сияқты қызметтерді мойнына алған.
3. Жаңа туған сәбиге қарау жауапкершілігі ролі; Бұл рольді ... ... ... ... әр ... ... ... атқара алады.
Мысалы, әжесі, үлкен балалары, туыс-туғандары, бірақ бұл жерде ... ... ... ... ... ... орында болады.
4. Тәрбиелеуді іске асыру ролі; Тәрбиелеуді ... ... ... ... ... ... өз ... бере алады. Бұл жерде
ерекше атап өтетін тәрбиелеу ролін көбінесе баланың әжесі мен ... ... ... ... ... Бұл отбасында ерлі-зайыптылардың
арасындағы рольдер болып табылады.
6. Бос ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушы;
8. Туған-туыспен байланыс және қарым-қатынас жасауға бейім адам ролі;
9. Отбасындағы «психотерапевт» ролі.
Бұндағы бір роль басқа рольдермен ... ... ... ... ... ... ... рольдер көптеген психологиялық ... жүйе ... ... және жай ... дегеніміз не? Олардың айырмашылығы
қандай? Дәстүрлі отбасыларда - әйелдің ролі ана болу және үй ... ал ... адам ... ... және ... ... қамтамасыз
етуге және сексуалдық қатанастарға жауапты.
Ал эгалитарлық отбасында барлық рольдер ... пен ... ... тең бөлінеді. Бұлардың арасында көшпелі рольдер формалары да бар.
Әйел күйеуіне дос, ... ... ... ... жаңа ... құрылымдарында көптеген өзгерістер болғанын атап өтсек болады.
Мысалы, отбасының өзіндік рольдерінің жауапкершілігі мен ... ... ... ... бала саны аз, үлкен аға мен ... ... ... ... көптеген қызметтер жеңілдетілді.
Тәрбие мен қажеттiлiк эмоциялық байланыста. Кез-келген ... ... бiрi ... ... психологиялық тұрғысына бағыттылық болады.
Мiне осы қажеттiлiк ... ... ... деп ... ... екi жақты байланыс туралы, яғни бiр адамның ... пәнi ... ал ... оның ... ... ... айтылады. Осындай
күрделi эмоциялық байланыстан барып ... адам ... ... ... ... ... ... эмоциялық қажеттiлiк куәлiгiне байланысты
болатын жағдайлардан тұруы мүмкiн. Бала ... ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл орайда
мысалдар өте көп, әсiресе қандай-да бiр ... ... ... ... ... ... болуы немесе жалғыз ғана аналардың болуы,
бар уақытын ... ... ... ... ... ... ешбiр
ойсыз өз қажеттiлiгiнiң объектiсiн сақтауға, баланың ... ... ... ... бола ... ... ... қарым-қатынас кезiнде ата-ана тәрбиесi өмiр мәнiнiң
қажеттiлiгiн жүзеге асырудың жалғыз формасы ... онда ... ... өте ... ... ... ... Поляк психологы К.Обуховскин өзi
зерттеген өмiр ... ... ... ... ... ... адамның жүрiс-тұрысын сипаттайды. Бұл ... адам ... ... ... ... ете ... өзiнiң
бойында бар мүмкiншiлiктерiн максималды дәрежеде қолдана алмайды. ... ... ... өз ... ... анықтап, өзiнiң
барлық iс-әрекетiн соған негiздеумен байланысты. Бұл адам баласының әрқашан
өз ... ... ... ... ... ... отырады дегендi
бiлдiредi ме? Әрине бұлай емес, бiрақ кез-келген адам ... ... өз ... мәнiн табуға тырысады.
Өмiр мәнiнiң қажеттiлiгiн қанағаттандыру болып балаға қарау, оған
қамқор болу ... ... ... ... немесе әжесi мен атасы
өздерiнiң өмiрiнiң мәнi баланың баланың физикалық жағдайына қарау мен ... деп қана ... ... Олар ... ... мақсаты басқа бiр
нәрсе деп, бала тәрбиесiн әрқашан мойындамауы мүмкiн. Олар ... деп тек олар ... ... ... ғана ... Егер
балалары ер жетiп, олардан кетсе, ата-аналар өз ... ... ... ... да мүмкiн. Ол үшiн олар өздерiнiң қамқоршы деге натауын сақтауға
тырысып, “ балам мұны дұрыс ... ... деп ... ... ұсақ-
түйекжұмыстарын өзi iстеп беретiн ата-аналарды мысалға ... ... ... ... ... қажеттiгiн сезiнедi, бiрақ оның кез келген
өз бетiнше бiр әрекет етуi ендiгi жерде ата-анасы жағынан кедергiге ұшырап
отырады. Ал ... ... бала ... ... керiсiнше зиянды
болып келедi.
Кейбiр ата-аналарды баланы ... ... ... ... Мұндай тәрбиелеудiң мәнi олардың өздерiнiң ата-аналарынан қажеттi
жағдайлардың болмауынан немесе ... ... ... жете алмаған
нәтижелерге жетуден тұрады. Мысалы, әкесi өзiнiң бала кезiндегi арманы
әскери адам болғысы ... ... оған ... жағдайы болмады. Ендiгi жерде
әкесi өз балаларының әскери адам болғанын қалайды.
Ата-аналардың мұндай шаралары олардың эгоизмiнен туындайды: “Бiз ... ... ... ... ... өйткенi олар бiздiң
ұрпағымыз ғой” деп ойлайды. Бұл жағдайларда бала тәуелсiздiктен айырылады,
бала өзiнiң жеке тұлғалық қасиеттерiн ... ... ... ... оның ... одан биiк ... ... алғыр
балалардың мүмкiншiлiктерi, қабiлеттерi ескерiлмей қалады. (3(
Балалары өз ата-аналарының махабаты және ... ... ... үмiтiн үзбес үшiн өзiне тиесiлi емес ... ... тура ... Бұл ... осы ... ... және ... қабiлетiне сәйкес келмейтiн жалған жолға түседi де,
ол ақырында жетiстiксiз жағдайларда аяқталады. ... ... ... жат ... қарсы шығуы мүмкiн, бұл әрекетiарқылы бала ата-
анасының сенiмдерiн ақтамағаны үшiн ... ... ... ... бала мен ата-ангаларының арасында белгiлi бiр алшақтық пайда
болады.
1.2 Отбасы типологиясы
Отбасы үш ... ... ... көзі:
1. Ерлі зайыптылардың, яғни әйелі мен күйеуінің;
2. Ата-аналардың;
3. ... ... ... адалдықтан, тәртіптіліктен, жалпы
қызығушылық пен ... ... ... ... ... ... ... Осы себепті бүгінде отбасы ... ... ... ...... отбасысы, ауыл шаруашылығы
отбасы, интелектуалдық еңбек отбасысы;
• Қалалық және ауылдық отбасылары;
• Бір ... және көп ... ... Өмір сүру уақытына қарай (жас отбасы, жаңа үйленген отбасы, бала
күтіп ... ... орта ... ... ... ... ... отбасылар),
• Отбасы мүшелеріне байланысты – баласыз отбасы, көп балалы
отбасы, баласы аз отбасы. Егер ... ... үш ... ... ... келсе, ал соңғы 4-ші және 5-ші типтер
көптеген айырмашылқтары бар және күрделі болып табылады.
Осыларға ендігі ... ... ... өтсек:
Жаңа үйленген отбасы – бұл жаңа бас ... ерлі ... ... ... әлі де ... ... ... от, жалын сияқты
болып келеді. Олар бір-бірін ... ... ... ... ... Олар тату-тәтті өмір сүреді. Бірақ қанша дегенмен мұндай жаңа
үйленген отбасылардың ... және ... ... ... ... отбасы – бұл кезде алғашқы қиындықтар пайда бола бастайды. Осы
кезед жастар жалғыз махаббат аздау ... ғой ... ... ... ... ... пен ... қасиеттері пайда болады. Екі жас ендігі
жерде жалындаған махаббат сезімдеріне емес, қайта өзара ортақ ... ... ... ... ... бет алады.
Бала күтіп отырған отбасы – осы кезде әйел адам ... ... ... әке ... ... Олардың арасында бір-біріне қамқорлық жасау
көбірек болады, осындай қарым-қатынас болашақ ана мен балаға екі есе ... ... Бұл ... күйеуі ендігі жерде отбасының тірегі ретінде өз
әйелі мен баласына ... ... ... ... орта ... отбасысы – 3 жылдан 10 жылға дейінгі
аралықта бірге өмір сүргендер арасында ... ... Бұл ... ... өте жауапты кезең. Неге? Себебі, осы кезеңде іш пысу басталады, ерлі
зайыптылар ... ... ... өзгеріссіз болады.
Халық аузындағы мақалдарда былай айтылған: «Жалғыз махаббатпен тоймайсың,
ол махабатыңмен өмір бойы ... ... ... Осы ... әр ... ... ... шыға бастайды. Осыған байланысты
осы ... ... көп ... ... ... ... отбасысы – (10 жылдан 20 жыл бірге
өмір сүргендер) мұндай отбасының ... ... ... ... ... жаны ашып ... қызығушылықтарын
ортақтығына байланысты болады. Олардың өмірлік тәжірибелерінің молаюына
байланысты алдан шыққан кез-келген қиыншылықты жеңіп кете ... ерлі ... ... – (20-40 жыл ... бұл
кезеннің екі қанаты болады: біреуі қуанышты әкетеді, екіншісі көз жасыңды
сүртеді. Осы ... олар ана мен ата ... өз ... үйленіп, оларда
балалы болады, ендігі жерде ата-ана отбасындағы жаңа ... олар ... одан ... сүйе ... ... ... ... түрлері келесілер:
• баласы жоқ,
• баласы аз,
• көп балалы;.
Баласы жоқ ... – 10 жыл өтсе де ... ... ... Елімізде мұндай отбасылар 10%-ды құрайды, олардың 2%-ы ... ... ... ал ... ... ... ... қаламағандар.
Мұндай отбасылардың алдыға қойған ортақ мақсаттары мен сенімділіктері әлсіз
болғандықтан өзара және қоғам үшін тиімсіз ажырасуға жиі ... ... ... еркектің бастауы бойынша отбасы ажырасуға барады,
себебі балалы бола ... ... ... ... жоқ
отбасыларында береке, ортақ мақсаттар, өзара ... ... ... және
әлсіз болады. Бұл отбасы түрі ... ... ... және
әлеуметтік жағдайларға байланысты болады.
Бір баласы бар отбасылар – мұндай отбасылар бүгінгі таңда ... ... ... ... ... ... ... кетеді. Бірақ оның
себебі тек бір ғана баланың ... ... ... бір ... ... жақсы дамыған, бірақ та морально-психологиялық ... ... ... ... адам шығады. Ол балалар
жауапкершіліксіз, еңбекқор емес, өзімшіл, көптеген адамдармен ... ... ... алмайды. Сондықтан отбасында жалғыз баласы бар отбасыларында
ата-анасы баласының достарының көп болуына жағдай жасауы керек.
Баласы аз ... – (1 ... 2 ... бар) ... ... ... 2 бала ... келген соң отбасының тұрақтылығы 3 есе
артады. Ондай отбасылардың әрбір 6-шісі ғана ... ... ... – мұндай отбасыларда ажырасу өте сирек кездеседі.
Бұл отбасында ... ... зор - әйел ... ... ана ... ... ... көбінесе әйелдер мұндай ерлікке бара бермейді. Көп ... егер де сол ... ... ... ... ... онда
бұндай отбасылардың кейбіреулерінде жасөспірім балалар толық отбасылық
тәрбие мен қажеттіліктерін ала алмай қалуы ... емес ...... ... бір ғана ... ...... болады. Мұндай жағдайдың себептері – ерлі ... қаза ... ... не ... ... туылуы, не жеке басты
әйелдің бала ... алуы ... ... мұндай түрлері әлеуметтік қоғам
тұрғысынан тиімді емес. Шешелері немесе әкесі жұмыста болғанда бала ... да ... ... жас өспірім бала өзінің өсуі ... ... ... ... және оның ... көре алмайды,
сондықтан жаман қылықтар жасайтын балалардың 50%-ы осындай отбасыларынан
шыққан ... ... Бір ... ... осындай отбасынан шыққан балалар
еңбекке ерте араласады, түсініктері ерте қалыптасып, эмоциялық ... ... ... қарапайым отбасы – оны баласы бар немесе ... ... ... ... ... және ... ... ерлі-зайыптылар
отбасы құрайды. Олар ешкімге бағынбайтын дербес болады да, өз бетімен өмір
сүреді. Осы отбасылардың ... ... жеке ... ... ... мүмкіндік болады. Бірақ кейде теріс жақтары да болады. ... ... ... кетуі жиі болады, себебі оларды татуластыратын
туыстардың алыс немесе ... ... ... орын ... ... ... – бұл отбасында бірнеше ұрпақтар болуын сипаттайды.
Бұндай отбасылар әсіресе ... ... жиі ... Бұл ... ... бос ... көп ... Бір-бірінің пікірлеріне құлақ
салады, олармен ылғи да ақылдасып отырады. Бірақ та ... ... ... ... орын алады.
Үлкен отбасы – бұл отбасында 3 немесе одан да көп отбасылар немесе
ерлі зайыптылар отбасысы ... ... ... отбасылар қазақ ұлтында
көбірек кездесіп тұрады. Әсіресе ол ауылды жердегі отбасыларға тән құбылыс.
Мұндай отбасында ұрыс-керіс аз ... ашық ... ... ... ... тұрады, бірігіп еңбек етеді. Осындай отбасыларында бір адамның
басқаруы және бірігіп басқару орын алып отырады. Сонымен ... ... ... ... ер ... басқарады, әрине бұған ... мен ... әсер ... ... отбасыларында басқару
үшін ұрыстар жиі болып тұрады.
Студенттік отбасы – мұндай отбасылардың бір ...... ... ... ... жоқ ... ... материально
бағынышты болады. Олар тұрмыста көптеген қиыншылықтарға кездесіп тұрады.
Бірақ та олар ұйымшыл, активті, прогрессивті ... Олар ... ... ... ... ... қоғамдағы жаңашылдыққа бейім болады. Ол
отбасыларда материалды мотивтің ролі жоғары болады. (1(
Сонымен қатар, ... ... ... ... және ... жоқ
отбасылар да болады. Бұларға көбінесе моряктар, артистер, геологтар,
космонавтар, ... ... ... ... ... ... Кейде
осындай отбасылар тұрақты болып келеді. Себебі аралары қашықтаған ... ... ... ... сезімдері жаңарып тұрады.
Атақты Ежелгі Грецияның заңшылы Ликург ... ... ... ... ... ... шек ... отырған. Күйеулері
әйелдерінен бөлек тұрып, олар анда-санда тығылып кездесіп тұру керек деген.
Осы жердегі ... ... ... ... ... ... тұрады, неке мығымдалады.
Жанұя социологиясы дегеніміз – жанұялық құрылымын, жанұялық дамуы ... ... ... ... қарым-қатынастардың нақты бір мәдени ... ... ... ... ... 1970 ... мен 1990 ... басында Кеңес Одағы елдерінде жанұя
социологиясы социологияның басқа саласына қарағанда ... ... ... ... жанұя біржағынан – тәні және жаны сау ... ... ... екінші жағынан шаруашылық, тұрмыстық және де
басқа әлеуметтік функцияларды орындайды. ... ... өмір ... ... ... ... отбасы болып табылады.
1. Отбасы мен некенің әлеуметтік институты.
Отбасы дегеніміз не? Оның белгілері қандай? Қоғамда басы қандай роль
атқарады? Осы ... ... ... ... заманнан бастау алған) ... ... мен ... ... Отбасы мен оның отпайда болуын және
маңыздылығын келесі қоғамдық ғылымдар зерттейді: социология, политологиялық
социология, психология, педогогика, демография, ... ... және ... ... ... ... анықтамаларды кездестіруге болады.
Бірақ та осылардың бәрі толық ... ... ... ... ... ... оның мүшелері өзара мораль жауапкершілікпен және
өзара сенімді көмекпен байланысқан ... ... ... мен ... ... мен балалардың арасында
қарым-қатынастар некелік-қандық туыстыққа ... және ... ... ... ... Оның ... ... 1) барлық мүшелердің арасындағы
некелік немесе қандық туыстық; 2) бір ... ... 3) ... ... ... ... Бұл ... мұндай қатынастарды заңдық және құқықтық
рәсімдеу қажет емес. Сонда да осы ... ең ... және ... ... ... ... білімге айналдыратын қарым-қатынастар жүйесі
туралы не айтуға болады. Осының бәрі ... ... ... ... ... ... отбасы – адамдар бақытының ең бір басты ... да ... ... және сау отбасылар қажетті. Отбасының құрылуы
некеге отыру құқықтарымен реттеліп отырса да ең басты рольді ... ... ... ... көптеген жақтары адамдардың рухани ұятымен бақыланып,
реттеліп отыратынын атап өту керек. ... және ... ... ... болады. Кейбір некелер өмірде дерлік есеппен болады. Неке ... ... мен ... ... ... ... санкцияланған және
қоғаммен реттеліп отыратын қарым-қатынастар формасы. Олардың өзара және
балаларына, ... ... ... мен міндеттері тағайындалып
отырады.
Басқаша айтқанда неке – отбасын құрудың ... ... және ... ... өзін-өзі сақтаудың және қоғамның ... ... ... болып табылады. Осы кездегі отбасылардың тәжірибесінде жалпыланған
қызығушылық пен ортақ мақсаттар некеге отырушылардың ... ... ... ... ... тіркеу тек қана құқықтық құжаттар
ғана болып қоймайды, осы некеден шығатын ... ... ... ... ... ... қазіргі таңда қоғамда мыңдаған некеге
тұрмаған отбасылар баршылық. Оларды ешкімде зорламайды, бірақ та олар неке
заңдарына ... ... ... ... неке ғана ... ... болып саналады. Некеге отыру шешімін екі жас өзара келісімдері мен
сенімдері арқылы әске асырып, ол ... ... ... керек. Сонымен қатар
ата-аналары мен достарының пікірлері ескеріледі, бірақ та олар ең ... ... ... үшін екі жас та ... және ... ... болу керек. (еңбекке дайындық, балаларды тәрбиелеу, отбасына қорғаныш
болу).
Үйлену дегеніміз ... ... ... азайтып, керісінше өзінің
міндеттерін екі есе көбейту болып саналады. ... мен ... ... ... ... ... рететліп отырылады.(4(
Отбасылық қарым-қатынастардың күрделігіне, жекешелігіне байланысты
көптеген қарама-қайшылықтар туып отырады. Бұларды тек қана ... ... ... ... ... ... мыналар: ерлі зайыптылар
арасында өзара сүйіспеншілік, олардың арасында теңдікті ... ... ... жол ... ... мен ... қамқор болу, балаларын сүю,
оларды еңбекке және пайдалы өмірге дайындау, ... ... ... дер ... бейбіт жолмен шешіп отыру және т.б. жағдайларда
өзара көмек көрсету.
Өзара сүйіспеншіліктен, махабаттан және өзара көиек ... ... ... ... ... табылады. Жұбайлардың арасындағы
тепе-теңдік, бірлік – рухани, саяси дамулар деңгейі алшақ болған кезде
көптеген ... ... ... Олар пайдалы еңбекке, үйдегі жұмыстарға
да және қоғамдық жұмыстарға да бірдей қатысып ... ... ... ... пайда болып, отбасының жағдайы жақсы және рухани түрде де бір-
біріне жақын болады.
1.3 ... ... ... қызметі – отбасы мүшелерінің өмірлік және ... ... ... ... ... қызметтер атқарады:
• Халық санын көбейту – оған балалы болу және ... ... етіп ... ... ... ... ... түрде қажет ету керек, ол
өзін сүйген адамнан ... ... ... ... ... ... ... жалғастыру қажеттігі туындайды.
• Шаруашылық және тұрмыстық – отбасының ... жеке ... ... болуы және оларды бірлікте күту, тұратын үйлерін
күту, ... ... ... және оны ... ... ...... өз балаларына рухани, саяси, отбасылық,
эстетикалық тәрбие беруі.
• Қамқорлылық – отбасы мүшелелері бір-біріне және ... ... ... балалары есейгеннен кейін ата-аналарына қамқор болуы
және кәрілік өмірлерін мәнді өткізуге қызмет етуі керек. Барлық отбасы
мүшелерінің бақытты және дені сау ... ... ету ... ...... мүшелері болып бос уақыттарын тиімді
ұйымдастыру және ... ... ... - ... Оның ...... мүшелерінің өзінің
қабілеттері мен талаптарын көркем өнерпаздыққа, рухани құндылықтарын ұтымды
пайдалануға, қолайлы демалуды қамтамасыз етуге қызмет етуі ... ... ... ... мұндай жіктелуіне барлық адамдар қолданбайды.
Ресей әлеуметтанушылары Василий ... және ... ... ... ең ... ... жалғастыру, тәрбие, шаруашылық және
өзара көмек деп ... ... ... ... айналдыратын қарым-қатынастар жүйесі
туралы не айтуға болады. Осының бәрі табиғи ... ... ... құрайды. Жақсы отбасы – адамдар бақытының ең бір басты компоненті.
Қоғамға да ... ... және сау ... қажетті. Отбасының құрылуы
некеге отыру құқықтарымен ... ... да ең ... рольді мораль алады.
Бұл жерде некенің ... ... ... ... ... ... отыратынын атап өту керек. Ойланған және жақсы жоспарланған неке
сәтті болады. ... ... ... ... есеппен болады. Неке дегеніміз -
әйелдер мен еркектер ... ... ... санкцияланған және
қоғаммен реттеліп отыратын қарым-қатынастар формасы. Олардың ... ... ... ... ... мен ... тағайындалып
отырады.(5(
Басқаша айтқанда неке – отбасын құрудың дәстүрлі тәсілі және ... ... ... ... және ... дамуының құрамы мен
жолдары болып табылады. Осы кездегі отбасылардың тәжірибесінде жалпыланған
қызығушылық пен ортақ мақсаттар некеге ... ... ... ... ... ... ... тек қана құқықтық құжаттар
ғана болып қоймайды, осы некеден шығатын моралдік міндеттерді ... ... ... ... ... таңда қоғамда мыңдаған некеге
тұрмаған отбасылар баршылық. Оларды ешкімде ... ... та олар ... ... ... ... құрылған неке ғана нақты және
берік болып саналады. Некеге отыру шешімін екі жас өзара ... ... ... әске ... ол ... шешім қабылдау керек. Сонымен қатар
ата-аналары мен достарының пікірлері ескеріледі, бірақ та олар ең ... ... ... үшін екі жас та әлеуметтік және психологиялық ... болу ... ... ... ... тәрбиелеу, отбасына қорғаныш
болу).
Шетелдік және отандық әдебиеттерде отбасы туралы әртүрлі анықтамаларды
кездестіруге болады. Бірақ та ... бәрі ... ... ... ... - ... ... оның мүшелері өзара мораль
жауапкершілікпен және ... ... ... байланысқан жалпы тұрмыс.
Отбасында күйеуі мен әйелінің, ... мен ... ... некелік-қандық туыстыққа негізделген және тарихи ... ... ... Оның ... ... 1) ... ... арасындағы
некелік немесе қандық туыстық; 2) бір баспанада тұрулары; 3) жалпы және
ортақ отбасылық бюджет. Бұл ... ... ... ... және ... ... емес. Сонда да осы белгілер ең объективті және нақтылық
болып табылады.
Отбасына ерекше рухани білімге ... ... ... не ... ... ... бәрі ... түрде қабылданып, отбасының
өзегін құрайды. Жақсы отбасы – адамдар бақытының ең бір басты компоненті.
Қоғамға да ... ... және сау ... қажетті. Отбасының құрылуы
некеге отыру құқықтарымен реттеліп отырса да ең басты рольді мораль алады.
Бұл жерде ... ... ... ... ... ұятымен бақыланып,
реттеліп отыратынын атап өту керек. Ойланған және жақсы ... ... ... ... ... ... дерлік есеппен болады. Неке дегеніміз -
әйелдер мен ... ... ... ... ... ... ... отыратын қарым-қатынастар формасы. Олардың өзара және
балаларына, ... ... ... мен ... ... ... ... құқығын жартылай азайтып, керісінше өзінің
міндеттерін екі есе көбейту болып саналады. Үйлену мен ... ... ... ... арқылы рететліп отырылады.
Отбасылық қарым-қатынастардың күрделігіне, жекешелігіне байланысты
көптеген ... туып ... ... тек қана ... арқылы
реттеп оытруға болады. Олардың негізгілері мыналар: ерлі ... ... ... олардың арасында теңдікті мойындау; бірін-
бірі басқаруға жол ... ... мен ... ... ... ... ... еңбекке және пайдалы өмірге дайындау, жанұяда ... ... дер ... ... жолмен шешіп отыру және т.б. жағдайларда
өзара көмек ... ... ... және ... көиек отбасында туатын
қарама-қайшылықтарды шешудің негізі болып табылады. Жұбайлардың арасындағы
тепе-теңдік, бірлік – рухани, саяси ... ... ... болған кезде
көптеген сынауларға әкеліп соғады. Олар пайдалы еңбекке, үйдегі жұмыстарға
да және ... ... да ... ... ... ... арасында да
түсінушілік пайда болып, отбасының жағдайы жақсы және рухани түрде де ... ... ... осы ... ... ... келе, келесі екі отбасы
қызметтерінің бағыттарын анықтауға болады:
• Материалдық – тұрмыстық қажеттілікті ... ... - ... ... және ... ... балаларды тәрбиелеу мен оқытуда отбасына ешқандай қоғамдық
мекемелер мен ұйымдар алмастыра ... ... ғана бала ... ... ала алады. Қазіргі заманда кейбір отбасылар балаға қоғам, әлеуметтік
институттар (мектептер мен оқу ... ... ... бере ... та ... беретін әлеуметтік потенциалдар бала бойында қалыптасып, ... бойы оның ... ... ... ғана балалар өмірді танып біліп, әр түрлі тұлғалармен
кездеседі: ата-ана, туыс-туған, ағайын-жегжат арасында болады.
Отбасының экономикалық қызметі ... ... ... ... ... ... осы мәселелердің қалай шешеліп жатқаны қажетті
болып табылады. Көп кезде бала тәрбиесі мемлекеттік емес, жеке адамдардың
ісі деп ... ... ... та ... ... олай ... ... бала
тәрбиесі мемлекет және отбасының ісі екені белгілі. Осы ... ... ... ... ... тығыз байланысты болады.
Отбасы баланы адамдар арасында өмір сүруге үйретеді, нақты бір идеялық-
саяси көзқарастарды, дүниеге деген танымды, жақсы қасиеттер мен ... Бала ... ... ... ... біліп, өзіңе сіңіріп
отырады. Осы жерде ... ... ... ... пайда болады,
психологиялық денсаулықтың іргетасы қаланады. Тәрбие – ұлы іс, онымен адам
тағдыры шешіледі. Тәрбие күнделікті ... оның ... ... т.б. ... ... ... ... кезінде іске асады. Баланың
мекепте оқу кезінде де және жоғары оқу орындарында да, ... ... ... де ... тәрбие функциясы жойылмайды, ол ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасын таба береді. Жақсы отбасында тәрбиеленген адам өз ... ... ... ... ... ... жақсылық
сыйлап отырады. (6(
Егер әлсіз болсаң – күш-жігер керек, көмек қажет болса – ... ... ...... керек. Осындай жетіспеген қажеттіліктердің
барлығы тәрбиенің әсері мен ... ... ... болады. Отбасы
денсаулықтың негізгі орталығы болып табылады. Отбасында біз бір-бірімізге
физикалық, моральдық, ... және ... ... ... ... отбасында жағымды қарым-қатынастармен қатар жағымсыз қатынастарда орын
алып, ол ... ... әр ... әсер ... Осы ... ... ... маңызды роль атқарады. Ол адамдардың өзара араласу
немесе жеке жүруін қамтамасыз ететін қажеттілік. ... ... ... ... тіл ... өте ... болып табылады. Себебі іскерлік
қатынастар өте маңызды болды. Ал үйдегі жағдай басқаша, онда ... ... ... ... туыс адамдармен ... ... ... ... ... көмек қатынастары қажеттілігі
қанағаттандырады. Мұндай қызметті моральдық-психологиялық ... бар ... ... ... ... әрекетінің барлық кезеңдерін, демографиялық,
әлеуметтік-экономикалық, тәрбиелік, рухани-эмоциялық және ... ... ... ... көрсетеді. Әлеуметтанушылар
айтады: неке мен отбасының жақсы ортасы болып махаббат пен жауапкершілік
міндеті болып табылады.
Махаббат ... не? ... ... ... бір ішкі ... еркек
пен әйелдің табиғи және әлеуметтік байланыс бірлігі, оған табиғи-
биологиялық ... ... және ... ... кіреді.
Махаббат сезімінде терең интимдік характер бар және ... ... ... таң ... ... ... жүреді. Әлеуметтанушы
Николай Горляг былай деп жазады: махаббат – еркек пен ... ... ... көру бірлігі, сезім мен ойдың күрделі комплексі, ... ... екі ... ... Сүйген адам өзін өз еркімен басқа дамға
береді, онымен жақындасып, біріккісі келеді, сөйтіп өзінің қызығушылығы мен
мақсатын іске ...... ... Оны екі ... ... және
әлеуметтік мағынасы бар: әлеуметтік маңызы адам үшін көбірек ... ... ... ... ... - өте улы сезім, ол ғажайып
туғызады, жаңа ... ... ұлы ... ... Ғашықтық сезімі адамға қандай болу керетігін ... ... ... айтқандай: ғашық болған кезде өзіңнен сондай байлықты
ашасың, сондай нәзік, ... ... ... ... сүйе ... кездерде өзің сенбейсің.
Ата-ананың махабатына деген қажеттiлiк – жас өспiрiмге шындығында
керектi өмiрлiк ... ... ... ... ... ... шартсыз, шекарасыз және мәңгiлiк. Бұл тұрғыда ата-анаға деген
махабат өз өмiрiнiң қауiпсiздiгiн қамтамасыз етсе, өсе келе ... ... iшкi, ... және псиологиялық әлемiн ұстап ... ... ... ... махабаты – адамның болашақ өмiрiнiң
бағдары, оның дене және iшкi жан ... ... ... көзi мен
кепiлi болып табылады.
Германияның әлеуметтенушы ғалымы Карл Гехт ... ... ... ең бірінші екі адамның жыныстық ... ... ... ... ... ... ... екі адамның
теңдігі сұрақтары, өз еркімен таңдай сезімдері құрайды. Бұл ... ... екі ... ... ... ... жалғастыру үшін балалы
болу, екіншіден бақыт және махаббат сезімдері арқылы ләззат алу, сексуалдық
күш алу ... ... ... ... ... ... ... арқасында жаңа күш сезінеді. Олардың еңбектері де жоғары
деңгейге көтеріледі.
Лев Толстой: «Кім сүйе ... сол өмір сүре ... деп ... ... ... Дарвин өз әйелімен 35 жыл бірге өмір сүрген. Ол ... ... ... ... өте ... ... өзінің жақсы көру сапасы жағынан
менен жоғары бола ... ... ... ... ... ... Ол ... ақылшысы және қамқоршысы».
Отбасында бірінші орында ата-ана махабаты тұрады және ары ... ... ... ұл мен ... ... құрметіне
байланысты өмірлік қарыздары жатады.
Ерлі зайыптылар арасындағы еркектің және әйелдің қайсысының үстемдігі
маңызды роль атқарады. Әйелдің ... ... ... мен ... ... ... нәзіктілігі мен сұлулылық, ойдың ... де ... ... және ... ... деген аналық қамқорлық,
тәрбиелі болуы, адалдық, ер азаматты әрқашанда моралды қолдап отыруға дайын
тұруы, өзіне-өзінің сенімділігін, өзінің еркектік ... ... ... ... ... ... ұлы ... әйел былай дейді: «артист жақсы
дамуы үшін оның жанында өзі ... ... ... досы ... керек. Ақылды,
нәзік, сүйетін әйел еркектің күш-жігерін жоғалтпауды, энергиясын ... ... Әйел оған ... береді, сенімді түрде қолдап отырады.
Еркектің адамгершілігі деген не? Біріншіден оған ... әйел ... ... ... болу, оларға физикалық және
моральдық көмек ... ... ... ... болуы, жинақы болуы және
т.б. адамның жақсы қасиеттерін бойыңа сіңіре білген еркекті айтамыз.
Екіншіден, өмірге деген жағымды көзқарас, ... ... ... ... ... болу, мысқыл сезімнің көрініс табуы,
өмірдегі қызықтарға қуана ... әйел ... ... тең, ... ... сипатын көруі, әйелдің адамгершілік қасиететріне көп көңіл ... ... ... ... ... болса соғұрлым ол қазіргі
замандағы әйелдерді өзіне қарата алады. Кей кездерде еркек үйде әйелге ... ... оның ... қасиеті төмендейді деген көзқарастар
бар, бірақ мұндай ... ... ... ... ... үй жұмыстарынан
босату үшін көптеген қоғамдық институттар: асханалар, бала ... әр ... ... ... мен ... ... ... Қазіргі
кезде бұл жағдайлар жасалғанымен де үй жұмысы міндетті түрде болып тұрады,
сол себепті үй ... ... ... ... өз ... көмектесіп
тұрулары қажет. Кейбір әйелдер қоғамдық өндіріс жүйесінде еңбек етеді, осы
кезде оған еркектің көмегі ... ... ... – ол ... пен ... ... ... ол
дегеніміз некеге отырғанда егемендік болу, әр түрлі кедергілерге қарамау
(ұлты, діні, материалдық жағдайы), некеге еркін өзі ... ... ... ... Тек осындай еркіндік болған кезде ғана отбасы бақытты,
мығым болады, физикалық және рухани түрде дамуының үздіксіз болуы орын
алады. Осындай ... ... ... ... жеке ... ... қөажеттілігін іске асыру жанұяны әлеуметтік
институт, кішкентай топ және өз-ара қарым-қатынастар жүйесі деп ... ... ... топ оның ... ... және ... ... адамдарға байланысты болады. Функция дегеніміз әрбірмүшенің
қажеттілігін қанағаттандырумен ... ... өмір ... ... ... және қазіргі қызметері отбасы мен қоғамның
байланысының ... ... ... ... және тарихтың әр түрлі
кезеңдерінде отбасының өзгерістерінің динамикасы ... деп ... бір ... ... ... ... келе жатқан өндірістік, қорғау, білім
беру функциялары жойылған. Бірақ та бұл функциялардың біраз бөлігі ... ... ... ... ... ... ... осыларды дәстүрлі
функциялар дейміз. Оларға мынаналарды жатқызуға болады:
• Шаруашылық – эмоциялық ... ол ... ... үйге ... ... ... алумен, киім алу мен
оның үйде жылудың болуымен, отбасының өмірі мен ... ... ... ... ... және оны ұстаумен байланысты
болады. «Үй ... ... ... ішіндегі қарым-қатынастар
қалыптасады. Бұл жағдайда отбасы мүшелерінің әрбірінің ... ... ... мен ... ... ... ұйымшылдығы құрылады, жанжалдық жағдайлар және одан ... ... ... ... ... ... экономиканың функциналдарды активизациялау
тенденцияларына байланысты бола бастады. Отбасылық өндірістер ... ... ... ... ... ... функция – сексуалдық қажеттілік пен махаббат бір-бірінен
бөлінбейді. Ерлі-зайыптылар ... ... ... ... оны ... ерекшелігіне және бала табу, бала
тәрбиесі мәселелеріне байланысты болады. Әрбір отбасында ең басты
мәселе бала ... және оны ... ер ... ... ... ... ол шешілмейтін қарама-қайшылықтармен бірге жүреді. Қоғамда бала
туудың, көп балалы отбасылардың азаюы, жалғыз баланың эгоист ... ... мен ... жаңа ... алып ... Бұл сексуалдық
мәселені алдыға қойып, ол отбасыларда бала туу мен оны ер ... ... ... ... болады.
• Регенеративті функция – бұл функция статусы ... ... алып ... ... ... ... құндылықтарды беруді
жатқызуға болады. тәрбиелеу жүйелерiнiң әр қайсысының өзiндiк ... ... және ... ... сөзсiз. Бiрақ көптеген
ата-аналар осы тәрбиелеулердiң бiр ғана әдiсiне толықтай бағынып
кетiп, бала ... үшiн ... ... бала үшiн ... ұмытып кетедi.
Бiр қызығы, тәрбиелеудiң “жүйенi жүзеге асыру” ... ... ... ... ... ... ортақ ерекшелiктерi бар, ол өз баласының
психикалық әлемiнiң индивидуалдығына ... ... ... ... егер ... ... ... талғамдары жайлы емес, ол
өздерiнiң балаларын қалай тәрбиелейтiнi жайлы баяндап бередi.
... ...... функциясы, яғни ата-ана болу,
балаларды тәрбиелеу, солар үшін еңбек ету. Отбасылық және ... ... ... ... ... ... Ата-ана
махабаты – адамның болашақ өмiрiнiң бағдары, оның дене және iшкi жан
дүниесiнiң, денсаулығының ... көзi мен ... ... ... да ... басты және негiзгi мiндетi – ең бiрiншi
балаларына өздерiнiң жақсы ... ... ... ... мен ... ... да ... болатындығына сенiм
туғызу. Яғни, ешқашанда балалары өздерiн ... ... ... ... ... ... ең табиғи және ең
қажеттi мiндетiнiң бiрi өз балаларына ... кез ... ... жылы ... қамқорлықпен және ұқыптылықпен қарау.
• Психотерапевтикалық функция – жаңадан пайда болған функция. Неке дұрыс
па, табысты ма? Ол осы функцияның активизациясына ... ... ... ... ... ... ... және оны қоғамдық
бақылау, өзін-өзі сақтаудың және қоғамның дамуының құрамы мен ... ... Осы ... ... тәжірибесінде жалпыланған
қызығушылық пен ортақ мақсаттар некеге отырушылардың бағыт-бағдары
болып табылады. Өзара сүйіспеншілікпен құрылған неке ғана ... ... ... ... Некеге отыру шешімін екі жас өзара келісімдері
мен сенімдері арқылы әске ... ол ... ... қабылдау керек.
Сонымен қатар ата-аналары мен достарының пікірлері ескеріледі, бірақ
та олар ең ... ... ... отыру үшін екі жас та әлеуметтік және
психологиялық тұрғыдан дайын болу ... ... ... ... отбасына қорғаныш болу). Үйлену дегеніміз өзінің құқығын
жартылай азайтып, керісінше өзінің міндеттерін екі есе ... ... ... мен ... ... да адамдық қасиеттер арқылы
рететліп отырылады.
• Экономикалық функция – отбасының жалпы қызметі қоғамның өмірімен тығыз
байланыста ... ... ... осы ... ... шешеліп
жатқаны қажетті болып табылады. Көп кезде бала ... ... жеке ... ісі деп есептелініп келеді, бірақ та қазіргі
кезде олай емес, өйткені бала ... ... және ... ... белгілі. Осы себепті, отбасының тәрбиелік қызметі репродуктивті
қызметпен тығыз байланысты ... ... ... адамдар арасында өмір
сүруге үйретеді, нақты бір идеялық-саяси көзқарастарды, дүниеге деген
танымды, ... ... мен ... ... Бала отбасында
жақсы қасиеттерді танып біліп, өзіңе сіңіріп отырады. Осы ... ... ... ... пайда болады, психологиялық
денсаулықтың іргетасы қаланады. Тәрбие – ұлы іс, ... адам ... ... өзінің қабілеттері мен талаптарын көркем
өнерпаздыққа, рухани ... ... ... ... ... ... қызмет етуі керек. Қазіргі таңда отбасы қызметтерінің
мұндай ... ... ... қолданбайды. Ресей әлеуметтанушылары
Василий ... және ... ... ... ... ең ... жалғастыру, тәрбие, шаруашылық және өзара көмек деп атайды.
Жалпы осы айтылған қызметтерді топтастыра келе, келесі екі ... ... ... ... ... – тұрмыстық қажеттіліктерді, отбасының материалдық ... ... ... ... ... ... - әлеуметтік, психологиялық және рухини қажеттіліктерді
қанағаттандыру;
Қоғамда балаларды тәрбиелеу мен оқытуда ... ... ... мен ұйымдар алмастыра алмайды. Отбасында ғана бала «мен» деген
ұғымды ала алады. Қазіргі заманда кейбір отбасылар балаға ... ... ... мен оқу ... беретін тәрбиені бере алмайды,
бірақ та отбасы беретін әлеуметтік потенциалдар бала бойында ... ... бойы оның ... болады.
Ата-аналар баланың алғашқы қоғамдық ... ... ... ... ... ... адам ... маңызды рөл ойнайды. ... ... алып ... қиын ... бiздiң ата-аналарымызбен,
әсiресе анамызбен сөйлесуiмiз кездейсоқ жағдай емес. Сондай-ақ бала мен ата-
ана қатынасын бейiмдейтiн сезiмдер – бұл ... ... ... ерекше сезiмдер. Ата-ананың махабатына деген қажеттiлiк – жас
өспiрiмге шындығында керектi ... ... ... ... ата-
анасына деген махабаты шексiз, ... ... және ... ... ... деген махабат өз өмiрiнiң қауiпсiздiгiн қамтамасыз етсе,
өсе келе ата-аналарының махабаты ... iшкi, ... және ... ... ... қызметтердi атқара бастайды.
II ОТБАСЫНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК ТӘРБИЕ
2.1 Тұлғаның әлеуметтік мінез-құлқы және түрлері мен қалыптасуы
Социология ... ... мен ... ... ... ... бірі ретінде қарастырады. Қоғам мен тұлғаның өзара байланысын
талдай келе тәрбие социологиясы оның ... ... Ол ... ... ... ... байланыстың біріншілік деңгейі адам мен оның өмір ... оның ... ... ... жүргізген қызметінің
объективті өзара ... ... Егер ... ... ... ... ... жүзеге асады. Бұл кезде адам өз ... ... ... ... ретінде қарастырылады. Тұлғалар судың бір
тамшысы сияқты адамдардың қоғамдық өмірінің ... және ... ... ... қалыптасуы – қоғамдық дамудың негізгі нәтижесі, оның
терең мәні болып табылады. ... да ... ... ... ретінде оның әлеуметтік организмін сипаттай алады.
Адамның сипаттамалы қасиеттері қайта құрылуы өмірдің табиғи және заңды
нәтижесі. Тұлға оның өмір ... ... ... ... болады. Мұндай деңгейде тұлғаның контрагентті ... ... ... ... ... ... ретінде өмірдің өзгерістеріне, яғни
әлеуметтік, моральдық, саяси құндылықтарынының ... ... Міне ... ... ... адам ... үшін ... болып
табылады. Тәрбие тұлғаның өзіңше,саналы түрде, қоғамдық ... ... ... ... етіп қалыптастыруға көмек береді. Тәрбие процесі
адамның жеке ... ... ... ... ... Тәрбие және оны
жүзеге асыру қоғам мен тұлғанын өзара байланысының формасы ретінде ... ... ... ... ... ... білім мен оны оқыту адамды
қоғамдық қатынастардың және ... ... ... ... алып ... ретінде зерттейді. Жеке тұлғаның рухани өмірінің
объективті факторлары мен механизмін ашып және оны толық түсіндіру үшін ... ... ... ... ... көмектесу үшін, оның стихиялық
әлеуметтік әсерін азайтып және керісінше жеке ... ... ... ... үшін ... ... ... әр түрлі
сферасын, олардың функциялық байланыстарын зерттеуді қажет етеді. (7(
Социология ... ... ... әсер ... ... та ... тәрбие процесі пәнінде қызметтер көрсете алады және солай істеуге
міндетті де. Тәрбие процесі ... ... ... ... ... әсер ... маңызды себептердің бар болуы ... ... ... ... ... ... олар белгісіз болып
қалады.
Қазіргі кездегі тәрбие теориясы негізгі және ... ... ... әсер ...... ... ілім екені белгілі. Ал деонтология –
жеке ғылыми салалар, бірақ та олар ... ... ... ... ... теория мен практикалық социология түсініктерін нақтылауға
және байланыстыруға көмектеседі.
Құндылықтар сферасының әр ... ...... жақсы көрушілік,
діни, құқықтық, қоршаған орталық сияқты маңызды қоғамдық қатынастарды
ұйымдастыра және оған қызмет ете ... ... ... ... ... ... теориясы социологиясының кең позициясы.
Құндылықтар туралы білімде құн және оны құнын анықтаушы деегн қарым-
қатынас ... ... ал ... ... ... мен ... ... аса маңызды болады. Деонтологияның ең ... ... ... жеке тұлға мен қоғамның арасындағы қатынастар болып
табылады.
Деонтологиялық сфера – жеке ... мен ... ... ... ... ... ... мен ұжымның, ұжым мен тұлғаның арасындағы ... жүйе ... ... табады. Деонтологиялық құндылықтар –
рухани құбылыстардың ерекше түрі, адамдар әрекеті мен әлеуметтік ... ... ... қоғамның қажеттілігін қанағаттандырады.
Олардың әлеуметтік тәртіпті бір қалыпты ұстау және ... құру ... ... бар. ... құндылықтардың тәрбиелік жағы қоғамдық
талаптардың еске, ойға және жеке тұлғаның қылығына ... ... ... ... ... ... деген махабатының жоғары болуы
жағдайында бала өзiн ... ... ... сезiп, ерке, өзiмшiл
болып өседi деп ойлайды. Бұл тұжырым өте ... ... Дәл осы ... ... ... ... жетiспеушiлiгiнен, қайсыбiр
эмоциялық тапшылық пайда бола қалғанда қалыптасады. Ата-ананаңы өз ... ... ... мен ... болатындығы туралы сезiмiн бiлдiру ата-
анасының баласына бөлетiн уақытына да, баласының қайда өсетiндiгiне ... ... ... ... ету ... ... ... Ол ең бiрiншi ата-ананың ... ... ... ... тәрбиеге қойылатын бiрегей талап, ол барлық ... және ... ... ... жастағы балаларды тәрбиелеп жеткiзуде
қажеттi болып табылады.
Дәл осы байланыс арқылы балалар ата-анасының ... ... ... ... ... ... ... оларға одан сайын жақындай түседi.
Осы байланысты сақтаудың негiзi – баласының өмiрдегi барлық ... ... ... ... кез ... тiптi елеусiз мәселелерiне
қызығушылықпен араласа бiлу, өсiп келе ... жас ... iшкi ... ... ... ... ... туралы бiлiп жүруге, оларды
түсiнуге деген ата-ананың ынталы болуы екендiгi ... ... ... байланыс баланың жасына байланысты әр түрлi болып келедi.
Осы байланыстар ешқашан өздiгiнен пайда болмайды, оны тiптi ең алдымен
сәби ... ... ... ... Осы өзара түсiнушiлiктер бала мен
ата-ана арасындағы байланыс туралы сөз ... ... ... айтқан жөн.
Көбiне үлкендер мен балалардың көзқарастары бiр жерден шыға бермейдi,
себебi олардың тәжiрибелерi әр түрлi. Бiрақ ... ... ең ... мәселенi шешуге бiрiгiп бағыттылық алу керек.
Қазіргі таңда Қазақстанда балалармен жасөспірімдердің құқығымен
кепілдігін ... 45 аса ... және ... ... ... ... Республикасының президентінің ... ... ... ... ... "білім" мемлекеттік бағдарлама
туралы, "мемлекеттік жастар саясатының концепцясы туралы", "білім туралы",
"неке және отбасы туралы" ... ... ... Көп ... ... қызметіне қарамастан балалар мен жасөспірімдердің аймағында
әртүрлі бағдарламалар мен концепцияларды ... олар ... ... ... ... ... Қазақстандағы
мемлекеттік бағдарламаларда реализациялық әлеуметтік саясат ... ... ... ауытқушылығы жоқ, жақсы өмір сүретін отбасыларында
тұратын дені сау ... мен ... ... ... ... халықтың ... ... ... және қоғамның
негізгі құндылықтары және олардың негізгі өркендеуші болашағы ... ... адам өзі ... жан, ... ... мен ... негізгі құрамына кіреді. Бұл жерде ол өзінің құқығы
мен еркіндігін жүзеге асырып , ерекше тұлға болуына тырысады.
Тұлға өзінің ... ... ... алға ... ... дамуы
қоғамдық қатынас жүйесімен байланысты, ал тұлғанаың дамуы ... ... ... негізін адам ұғынуы мен тәрбие процесінде жүзеге асады.
Сонымен қатар бұл қоғамның қолма қол ... шығу ... ... ... позициясын қалыптастыру мүмкіндігін жоғалтпайды.
Тұлға өмір сүруші қоғамдық қатынас пен сонымен бірге жалғыз адамдардың
еркіндігін алып жүруші болып табылады. Жалғыз адам еркіндігін ... ... күші мен ... ... ... мүмкіндігін актуалды нәтижесінде
алады.
Бұл үшін индивид басқа индивидтерден және қоғамға бейiмделедi тиіс.
Осылайша ... ... ... жеке адам ... ... болады.
Адам- бұл тек әлеуметтік қатнастың азығы ғана емес. ... бұл ... ... ... ... адамдардың бір біріне деген ... Бұл ... оның ... оның ... оның ... барлық байлығының әлемге жалпылай қатынасы болып табылады.
Балалық шақтың дамуы- әрбір жатың ... ... ... ... өзгеруіне
өзінің негізгі күш қатарларына алып келетін қиын жағдай. Выготский үшін
даму- бұл ең ... ... ... ... ... көзі ... әлеуметтік орта табылады. Бала дамуындағы
әрбір қадам ... ... ... бала бір жас ... ... ... орта мүлдем басқаша болады. Выготский бала мен әлеуметтік ортаның
арасындғы қатынас әрбір жас үшін спецификалық-"дамудағы әлеуметтік ... ... Бала мен оны ... және ... ... ортасы мен қарым- қатынасы жас аралық жаңа білім ... ... ... ... ... жалпы даму заңдылықтарын анықтап болып, Выготский
сонымен қатар бір жастан басқа жасқа ауысу динамикасын ... ... бала ... өзгеруі жай және біртіндеп болуы, ал кейде тез
және бірден болуы мүмкін. Осыған байланысты даму ... ... ... болып бөлінеді. Тұрақты кензеңде толқынды даму процесі, баланың
тұлғалық тез өзгермеуіне сай. Ұзақ ... ... ... ... әдетте қоршаған ортаға білінбейді. Бірақ бұлар ... ... ... ... көрсетеді. Тек тұрақты кезеңнің басы мен ... бала ... ... өткен үлкен жолды көруге болады.
Тұрақты кезең балалық шақтың көп бөлiгiн құрайды. Олар ереже бойынша
көп жылға созылады.
Тұрақтылықтан ... ... даму ... бар. ... бала ... дамуында олардың ролiмен орнының
кризистерi ... ... ... жоқ. ... ... балалардың
дамуы кризиссiз және табиғат пен байланысы сәйкес болуы тиiс деп ... ... ... ... ... бiр ... ... қажетiлiктерiмен олардың ... ... ... ... баланың қажеттiлiктерiмен бұрыннан
қалыптасқан үлкендермен қатынасы арасында. Қазiр осы және басқа да ... ... даму ... ... ... ... және тұрақты даму кезеңi кезектесiп отырады. Сондықтан
жасаралық кезеңдерiнiң келесi ... бар: жаңа ... ... жас ... -1жас ... алғашқы балалық шақ(1-3жас) -3жас
кризисi –мектепке дейiнгi жас(3-7жас) -7жас кризисi –мектеп жасы(8-12жас)
-13 жас ... ... жас. ... ... ... ... қоршаған әлемдi белсендi тани алатын әлем заттары
мен адамзат қатынасын, осыған қоса екi қатынастар ... ... ... ересек адам», толық тұлға ретiнде қарастырады.
Бала дамуына әсер ететiн жүргiзушi қызмет түрлерiнiң ... екi ... ... ... топқа баланы адам арасындағы нормалық қатнасқа ... ... Бұл ... ... ... мектепке дейiнгi рольдiк
ойын мен жасөспiрiмдердiң жыныстық-тұлғалық қатынасы. Олар ... мен ... ... ... ... бiр ... қызметiн
көрсетедi, қатынастық жүйесiнiң "бала- қоғамдық ересек адам" немесе кеңейте
"адам- адам" басты бейнесiмен жұмыс ... топ және ... ... ерте ... ... заттық-
манипуляциялық қызметi, бастауыш мектеп оқушыларының оқу қызметi және үлкен
класс оқушыларының оқу- ... ... ... ... ... арқасында жүргiзушi қызметi тұрады. Кiшкентай бала қасық және
стаканмен қимылмен, ... ... ... ... және ... ... ... бет- пiшiнi ұқсамағаны мен, өмiр сүру барысында бұл
жағдайлар адамзат мәдениетiнiң элементтерiн ... ... ... ... ... белгiсi екiншi түрдiң қызметiнде
балалардың операциялы- техникалық мүмкiншiлiгiн қалыптасуда мотивациалық –
қажеттiлiк сферасы ... яғни ... ... ... Бұл ... тұлғаның даму процесiнде тұтас бiрiгедi, бiрақ әрбiр жас ... ... ... ... ... Бала ... ... «адам-адам»
және «адам-зат» өзiне кезекпен қабылдайтын болғандықтан, интенсивтi дамуда
сфералар мен кезектесу заңдылықтары болады. (10(
Қоғамның ... мен ... ... тәрбие процесi арқылы
берiледi. Әлеуметтiк- экономикалық даму деңгейiне бiрдей бiрлестiкке
жататын ... ... ... ... ... ... тәрбие
стилiне кiретiн негiзгi түр тұлғаның өзгеруiне ... ... ... ... ... ... адамнан өзiне қандай
құндылықтар мен өзiндiк идеяларын, алдына ... ... жас ... қоюым күтетiндiгiмен анықтайды. Бiрақ балалардың даму деңгейiнiң
ұзақтығы биологиялық бастау мен байланысты.
Тұлғалардың дамуы үшiн ... ... бiрi- ... ... ... ... әлемге терең көзқарасымен байланысты белгiлi бiр
жаста ... ... Бұл ... ... ... дамуымен байланысты,
және негативтi дамуына қарсы жүруiне әкелетiн, оның регресстi позетивтi
болуы мүмкiн. Балаға полярлы ... ... ... ... ... ... немесе сенiмсiздiк, инициативалы немесе пассивтi,
компоненттi немесе толық емес және т.б. ... ... ... ... айталық қатынастардың дұрыс қарама- қарсы полюсi жасырын
өмiр сәтсiздiгiне ұшырағанда ғана өте кеш пайда ... ... ... тұлғаның даму деңгейі
1- таблица
|Даму кезеңі ... ... ... |Прогрессивті |
| ... ... ... ... |
|1.Сәбилік кезең |Ана (немесе оны |Әлемге сенімділік-|Энергия және өмір|
|(0 -1) ... ... ... ... ... жас |Ата ... ... ... ... | ... ... | |
| | ... | ... |Ата-аналар және |Инициатива – ен |Мақсатына жету ... жас ... ... кінә | ... ... ... |Компетенттілік – |Білім мен оқуды |
|жас (6-12) | ... ... ... ... тобы ... – |Өзі ... ... | ... ... және |
| | | ... ... полярлы тұлғалардың жаңа оқулықтар жалғасының пайда болуы
кестеде көрсетiлген.
Тағдырынан ... ана өзін ... ұл ... ... үйге ... еркек үшін баласын "тастап кетуі" мүмкін. Дәл ... қыз ... ... ... ... болу ... ... кетуге әкеліп соғады. Ата –ана
махаббатының тұрақсыздығына қарсы шыға бала ... ... ... ... ... байланысты, өртеу, төбелес және т.б. жасайды. ... ... бұл оны жаңа ... ... ... ... ... анықталған бiр жүйе бойынша тәрбиенi ұйымдастыруды жетiстiк
қажеттiлiгiн жүзеге ... бiр ... деп ... ... ... ... өзiнен алшақтатып бағыттауына себеп
болатын жанұялар кездесуi мүмкiн. Бұл жанұядағы ата-аналар өз ... ... ... көп қиналатын ата-аналар. Қандай-да бiр себептермен жаңа
тәрбиелеу жүйесiмен таныса сала ата-аналар осы ... өз ... және ... түрде iске асыруға кiрiседi.
Тiптi осындай тәрбиелеу мақсаттардың, яғни тәрбиелеудiң белгiлi ... ... ... ... ... болады. Кейбiр ата-аналар
Никитиндер жанұясының ... ... ... яғни баланы сәби
кезiнен интелектуалдық бiлiмге үйрету немесе “жүруден бұрын ... ... ... ... жанұяларда бәрiне рұқсат беру және баласының
барлық iстерiн кешiру тәрбиесi қалыптасқан.
Осы тәрбиелеу жүйелерiнiң әр ... ... бiр ... және ... ... ... ... көптеген ата-аналар осы
тәрбиелеулердiң бiр ғана әдiсiне толықтай бағынып кетiп, бала тәрбие үшiн
емес, тәрбие бала үшiн ... ... ... Бiр ... ... ... ... түрiн сақтайтын ата-аналар ұқсас болады. Олардың
ортақ ерекшелiктерi бар, ол өз ... ... ... ... ... Мұндай ата-аналар, егер балаларының
мiнезi, ... ... ... ... ол ... ... қалай
тәрбиелейтiнi жайлы баяндап бередi.
2.2 Ата-ананың бала дамуындағы тәрбиелік ролі
Тәрбие мәселесі – мәңгілік әлеуметтік ... ... оның ... ... де емес. Тәрбие әлеуметтік ғылымның зерттеу объектісі болып
табылады.
Тәрбиелік ... ... ... ... ... немесе еріксіз
түрде қоршаған адамдарды тәрбиелеу процесіне қатысады. Тәрбие тек ... бір ... ... қана ... ол ... ... әлеуметті
қалыптастыруға көмек береді, себебі тәрбиелеудің басты мақсаты – қоғамдық
қателіктермен анықталатын бағытты түзету бағытына адамдарды бағыттап ... – жаңа ... ... ... ... беру ... ... қалыптасуын, оның қоғамдық өмірге және өндірістік еңбекке дайын
болуын қамтамасыз ететін жоспарлы, әрі мақсатты ... ... ... ... ... ... – маңызды әлеуметтік
мәселелердің біріне айналады. Социология ... адам ... ... ... бір түрі ... қарастырады.
Кез-келген ғылым, мейлі ол табиғи немесе техникалық немесе әлеуметтік
болсын, өз ... ... ... ... ... өз ... ... жақтарды, қасиеттерді, әлеуметтік қызмет құрылымын, ... және ... ... ашу үшін ... ... оларды зерттеуді
қажет етеді. Герберт Сперанскийдің еңбектерін ... келе ... ... ... өзінің «Құрылымды социология» еңбегінде жалпы
социологияның пәндерінің бөлінуі принциптерін қалыптастырады. Оның айтуы
бойынша: жалпы динамикалық ... ... және ... ... ... Тәрбие социологиясының арнайы пәнің анықтаудың
себебі ол әрдайым жеке білім мен ғылым ... ... ... ... тәрбиенің жекелеегн мәселелері, барлық ... ... ... ... әлеуметтік психология, білім социологиясының зерттеу
пәні болады. Сондықтан да социяология ішінен арнайы ... ... ... социологиясын ерекшелеп қарау керек.
Тәрбие социологиясының шегін, оның социология ... ... ... ... ... ... рыноктық экономиканы
қалыптастрыу мен барлық ... ... ... ... ... қайта қалыптастыру процесінде жеке ... ... ... ... басқа әлеуметтік бағыттар ішінен
ерекшелейді(12(
Тәрбиені жеке тұлғаға қалыптасқан формада әлеуметтік тұрғыда ... ... бір ... бен ... ... ... оны ... бір
қоғамдық қызмет деп қарай келе тәрбие социологиясы пәнінің маңыздылығын
анықтауға ... мен ... ... ... Кез-келген адамда басты
бағдарлардың бiрi басқа адамның психологиялық тұрғысына бағыттылық ... осы ... ... ... ... деп ... ... екi жақты байланыс туралы, яғни бiр адамның қыхығушылық пәнi болып
табылатын, ал басқалардың оның ... ... ... айтылады. Осындай
күрделi эмоциялық байланыстан барып әрбiр адам жанына ... ... ... ... ... эмоциялық қажеттiлiк куәлiгiне байланысты
болатын жағдайлардан тұруы мүмкiн. Бала қажеттiлiктiң ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл орайда
мысалдар өте көп, әсiресе қандай-да бiр ... ... ... ... ... ... болуы немесе жалғыз ғана аналардың болуы,
бар ... ... ... ... болуы мүмкiн. Ата-аналар ешбiр
ойсыз өз қажеттiлiгiнiң объектiсiн сақтауға, ... ... ... ... ... бола ... тырысып бағады.
Тәрбие социологиясы – тұлғаның, қоамдық әдейі бағытталған, мақсатты
қызметі ... ... ... ... ... бір
әлеуметтанушылық, эстетикалық қасиеттері мен ... ... ... ... ... ... ғасырдың басынан бастап тәрбие ... пәні ... ... 20 ... ... ... Уильям Смиттің
«Педогогикалық социологияға кіріспе» деген еңбегі жарық көріп, онда ... ... ... мен ... және практикасы мәселелерін
зерттеуде социологияның қағидаларын, әдістерін және теорияларын қолданатын
ғылым ретінде анықталады. Ал ... ... өзі кең ... ... қоғамның жеке тұлғаны дамыту мен әлеуметтендіру үшін қолданатын
күші мен әсерлерінен тұрады делінеді. Мектептің ролі – ... әсер ... ... ... ... ... әлеуметтік бақылау
жүргізуді жүзеге асырады. Әрине, тәрбие мақсаты қызмет ретінде ... ... ... және ... нақтылайды. Осындай
қызметті жүзеге асыра отырып, ... ... ... мәселелерді
шешеді.
Біріншіден, тәрбие социологиясы жоспарлы-теориялық функцияны атқарады.
Адамның теоретикалық моделін қалыптастырады, осының негізінде ... ... ... ... және жеке ... дайындау мақсатындағы әсерінің
заңдылықтарын зерттеу және қоғамның діни, саяси, әлеуметтік-экономикалық
дамуының негізгі тенденцияларын ... ... ... ... ... ... ... процесінде түрлі әлеуметтік топтарға, нақты
әлеуметтік тарихи шарттараға байланысты қоғамның шығаратын ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаға қоятын
талаптары зерттеледі және ... ... ... ... ... ... ... өзіндік жеке өмірге аяқ басқан тұлғаның
идеалды моделі жасалады. Осының барлыығ ... ... ... ... ... ... әлеуметті анықталуын
зерттеу қажеттілігі туады. Бұл зерттеу әлеуметтік-мәдени орта мен тәрбиенің
жеке тұлғаның әлеуметтенуіне әсерін ... ... ... ... ... әллеуметтік қасиетері мен өмір сүу салауатының өзара
қарым-қатынасы мен өзара әсерін, тұлғаның қалыптасуына әсер етуші ... ... , ... мен ... даму ... ... Мұнда ақпарат құралдарының әр түрлі әлеуметтік
құрылымдар мен жұртшылыққа әсері, оларды тәрбиелеу ... қосу ... ... есепке алудан тәрбиелеу процесі алынған тәрбиелік процесс
білімдерінің негізінде ... ... ... жастық кезеңдерде жанұя,
ақпарат құралдары, құрдастар тобы, өндірістік ұжым сияқты ... ... ... ... және көп ... ... әсер
етеді. Осы факторларды түрлі жастағы ... ... мен ... ... ... ... ... тұлғаның қалыптасуы мен дамуына
белгілі мөлшерде әсер ететін әлеуметтік микротоптарда факторларды анықтауға
мүмкіндік береді.
Үшіншіден, тәрбие ...... ... мен дамуына нақты
пәндік-қызметтік бағытты процесс болып табылады.
Сәйкесінше тәрбие социологиясы нақты тарихи жағдайдағы тәрбиенің
әлеуметтік процеске әсер ... ... ... зерттеумен
байланысты. Мұнда тәрбиенің қоғамның саяси-идеологиялық, ... және ... ... өндіруіндегі ролі зерттеледі.
Қазіргі заманғы ... ... ... ... ... және ... ... шешемі ең алдымен сол
тұлғаның мамандардың мамандану дәрежесіне, яғни ... ... ... ... ... мен ... құндылықтарға тәуелді болып
келеді. Осының ... ... ... ... алдағы қызметтік
әлеуметтік бағыттарын көре білуімен байланысты.
Баланың қарым-қатынас кезiнде ... ... өмiр ... ... ... ... формасы болса, онда баланың ... өте ... ... ... ... Поляк психологы К.Обуховскин өзi
зерттеген өмiр мәнiнiң қажеттiлiгiн ... ... ... ... адамның жүрiс-тұрысын сипаттайды. Бұл ... адам ... ... ... ... ете ... өзiнiң
бойында бар мүмкiншiлiктерiн максималды дәрежеде қолдана алмайды. ... ... ... өз ... ... анықтап, өзiнiң
барлық iс-әрекетiн соған негiздеумен байланысты. Бұл адам ... ... ... ... ... ... ... анықтап отырады дегендi
бiлдiредi ме? Әрине бұлай емес, бiрақ кез-келген адам ... ... өз ... ... ... ... мәнiнiң қажеттiлiгiн қанағаттандыру болып балаға қарау, ... болу ... ... ... ... ... тәрбиелеу жетiстiк
мотивiнен туындауы мүмкiн. Мұндай ... мәнi ... ... ... ... ... ... немесе өздерiнiң бейiмдi
болмауынан жете алмаған нәтижелерге жетуден тұрады. Мысалы, ... ... ... ... әскери адам болғысы келдi, бiрақ оған жетуге жағдайы
болмады. ... ... ... өз ... ... адам ... ... әкесi немесе әжесi мен атасы өздерiнiң өмiрiнiң мәнi баланың
баланың физикалық жағдайына қарау мен оны ... деп қана ... ... ... ... мақсаты басқа бiр нәрсе деп, бала тәрбиесiн әрқашан
мойындамауы мүмкiн. Олар өздерiн бақыттымын деп тек олар ... ... ғана ... Егер ... ер ... ... кетсе, ата-аналар
өз өмiрiмiздiң мәнiн жоғалттық деп санауы да мүмкiн. Ол үшiн олар ... деге ... ... ...... мұны ... ... алмайды”
деп баланың барлық ұсақ-түйекжұмыстарын өзi iстеп беретiн ата-аналарды
мысалға келтiруге ... ... ... ... ... қажеттiгiн
сезiнедi, бiрақ оның кез келген өз бетiнше бiр әрекет етуi ... ... ... ... ... ... отырады. Ал мұндай әркеттер бала өмiрiнiң
тиiмдiдамуына керiсiнше ... ... ... ... ... ... ... туындайды: “Бiз өз
балаларымызды өзiмiзге ұқсатып қалыптастырғымыз келедi, өйткенi олар бiздiң
ұрпағымыз ... деп ... Бұл ... бала ... айырылады,
бала өзiнiң жеке тұлғалық қасиеттерiн қалыптастыруға мүмкiншiлiгi болмайды.
Осының салдарынан оның ... одан биiк ... ... ... ... қабiлеттерi ескерiлмей қалады.
Балалары өз ата-аналарының махабаты және ата-анасының мейiрiмiн
қанағаттандырып, ... ... ... үшiн ... ... емес ... ... тура келедi. Бұл жағдайда осы әркеттер баланың
тұлғасына және табиғи ... ... ... ... ... ... ... ақырында жетiстiксiз жағдайларда аяқталады. Кейбiр жағдайларда бала
өзiне жат ... ... ... мүмкiн, бұл әрекетiарқылы бала ата-
анасының сенiмдерiн ... үшiн ... ... ... ... бала мен ата-ангаларының арасында белгiлi бiр алшақтық ... ... ... бiр жүйе ... ... ... қажеттiлiгiн жүзеге асырудың бiр нұсқасы деп атауға болады.
Тәрбиелеудiң мақсатын баланың өзiнен алшақтатып бағыттауына себеп
болатын жанұялар ... ... Бұл ... ... өз балаларына
көп уақыт бөлiп, көп қиналатын ата-аналар. Қандай-да бiр себептермен жаңа
тәрбиелеу ... ... сала ... осы ... өз ... және ... ... iске асыруға кiрiседi. Тiптi осындай тәрбиелеу
мақсаттардың, яғни тәрбиелеудiң белгiлi бiр үлгiсiне сәйкес пайда болатынын
бақылауға болады. ... ... ... ... ... ... яғни баланы сәби кезiнен интелектуалдық бiлiмге үйрету немесе
“жүруден бұрын жүзiп ... ... ... ... ... бәрiне
рұқсат беру және баласының барлық iстерiн кешiру тәрбиесi қалыптасқан.
Осы тәрбиелеу жүйелерiнiң әр қайсысының өзiндiк бiр ... және ... ... ... Бiрақ көптеген ата-аналар осы
тәрбиелеулердiң бiр ғана әдiсiне толықтай бағынып ... бала ... ... ... бала үшiн ... ұмытып кетедi. Бiр қызығы, тәрбиелеудiң
“жүйенi жүзеге асыру” түрiн сақтайтын ... ... ... ... ... бар, ол өз баласының психикалық ... ... ... ... ... егер балаларының
мiнезi, әдеттерi, талғамдары жайлы ... ол ... ... ... жайлы баяндап бередi.
Тәуелсiздiк мәселелерi егер тәрбие ата-ананың өзiне ұнайтын белгiлi
қасиеттердi қалыптастыру мотивтерiне бағынатын болса, онда ... ... ... ... ... ... ... ықпалымен адам санасында
өте жоғары деп аталатын құндылықтар қалыптасады. ... ... ... бiр ... қажеттi, өмiрде маңызы бар деп ... ... ... ... ... ... өз балаларында да осындай
қасиеттер қалыптасатындай етiп тәрбиелеуге талпынады. ... ... ... ... қызының мейiрiмдi, ақ көңiл болып өсу ... ... ... ... тәрбиелеуде құнды деп тапқан қасиеттерi
баласының индивидуалдық, өзiндiк ерекше қасиеттерiне қарама-қарсы келгенде
баланың тәуелсiздiк мәселесi одан ... ... ... ... жақсы көретiн жұбайлар болашақ өмiрлерiн болжай
отырып, ... ... ... ... жүзу, шаңғы тебумен айналысуды
жоспарлап, өздерiнiң балаларын ұл болса екен деп ... Егер ... ... қыз ... ... қыз ... жараспайтын ер балалардың
қылықтарын iстеуге, спорттық жаттығулар жасауға бейiмдеп, оған ұл ... атын ... қыз ... өзiне тән қуыршақ ойнауына қарсы болып,
баланың ... керi әсер етiп, оны ... ... етуi ... ... керi әсер етуi ... Бұл жағдайда қыз балада тек ұл балаға тән
қылықтар ... ол ... әйел адам ... ... ... ... өз ... оған жат қасиеттердi “күшпен” үйрете
отырып, өз баласына мұндай ... ... ... ... ... Ал ... ... өте қауiптi болуы мүмкiн.
Жоғары құндылықты идеаларды жүзеге асырудың басқа да типтерiн
кездестiруге ... Он ... ұл ... ... ... 5 ... ... сөйлейтiндiгiн айтып, психологиялық консультациядан көмек сұрап
барған. Баласы ... ... ... мiндеттi түрде тұтығу ... Ол кез ... ... ... берер алдында бiраз ойланып,
кейiн барып жауап қайтарады. Бұл ... ... ... ... ... бала өте ... ... сурипкада ойнайды, кiтапты көп оқыған, кез
келген тестi ешбiр қиындықсыз шеше ... ... ол ... кез ... белгiлi бiр үзiлiстен кейiн жауап ... ... ... оған ең ... ... ... ... шықты. Оның себебi, ата-
анасы баласын мейiрiмге, кешiре ... ... зиян ... тәрбиелеу идеологиясы мен баласының өсе келе кез келген белсендi
қылықтарын қатаң түрде ... ... оның ... жағдайға душар болуына
себепкер болған.
Осы мысалдағы мiнез-құлықтық бұзылуына ата-ананың ... ... оның ... ... оған ... құндылықтарды “күшпен”
үйретудiң нәтижесiнен пайда болып отыр.
Бүгінгі ... ... ... отбасы қатынастарына, қоғамдық
пікірлерге, сапалы бала ... ... көп ... ... ... ... төмен болса, онда отбасының да жағдайы нашарлайды.
Осы мәселеге байланысты елбасымыздың биылғы 2005 жылы 18 ... ... ... ... ... және ... ... жолында» деген Жолдауында «ана, бала және аға ... ... ... деп атап ... ... стратегиямыздың маңызды мәселесі
- қоғамның ең бір әлсіз ... ... ... ... және аға ұрпақтың өмірін лайықты қамтамасыз ету. Мемлекет бұл
мәселелерді шешу үшін ... ... ... Біз ... мен ... дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету жөнінде нақтылы шаралар қабылдадық,
енді оларды іске асыратын ... ... ... ... ... ... ... біржолғы
жәрдемақы төленіп жүр. Биылғы жылдан бастап біз әлеуметтік қамсыздандырудың
идеологиясы ... ... үш ... ... ... ... реформаларды тереңдетудің үш жылдық бағдарламасын
іске асыруды қолға аламыз. Жолдауда биылғы жылдан бастап іс жүзінде ... ... игі ... ... ... жылдарға арналған
Әлеуметтік реформаларды одан әрі тереңдету бағдарламасын іске ... ... ... ... ... ... арасында өлім
немесе тағы басқа қолайсыз жағдайлар көп болады. Оның ... ... қол ... арақ ішіп ... есірткіге бой ұру, әр түрлі ауруларға
ұшырау және т.б. ... орын ... ... 25 пен 65 ... ... екі есе жиі ... қол жұмсайды және олар 3,3 есе
өлімге душар болады. Сондай-ақ 5,4 есе ... пен ... ... ... сау, ... ... отбасылардың денсаулығы да жақсы
болады. Нашар отбасыларда неврозбен, психикалық аурулармен ауыратындар, әр
түрлі жетіспеушіліктер жиі ... ... ... тарапынан отбасы қатынастарына, ... ... бала ... өсіруге көп көңіл бөлінуде. Жалпы
мемлекет жағдайы төмен ... онда ... да ... ... ... де осыған әсер етеді. Бұрынғы Кеңес Одағы кезінде ... ... ... оны ... өз ... ... оқу, тәрбие,
денсаулық сақтау, халықтың әл-ауқатын жақсартуды мемлекет өз ... ... өз ... көмексіз өмір сүре алмайтын орта санап келді. Бүгінгі
еліміздің нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты отбасының да өмір ... ... ... ... ... ... өз ... өмір сүруде.
Осының негізінде қазіргі отбасылар мемлекет саясатына емес, әр отбасы өзіне-
өзі сеніп, өз мүмкіндігі мен ... ... өмір ... бет ... экономикалық, әлеуметтік, құқықтық жағдайлары құрылған кезед
ғана отбасының өз мүмкіндіктері пайда болады.
Балалар әр жастық кезеңде ... ... ... ... ... Мысалы, кiшкентай балалар байқаусызда көп кеселердi сындырып алған
балаларды басқа әдейi бiр ғана кесе сындырған ... ... ... ... деп ... Үлкен жастағы балалар әсiресе 9-10 жастан асқандар
бұл жағдайда басқаша ... олар тек iс- ... ... ... сонымен қатар iс- әрекеттiң мотивiне де бақылайды.
Л.Кольбер қиын моральдiк тәртiп жан- жал бар ... ... ... ... ... ... әңiмелердiң бiрi мен ... ... «Iсiк ... ауыратын әйелге ешқандай дәрi-
дәрмектер көмектеспеуде. Ол ... ... ... ... ... ... ... доза беруiн сұрайды. Дәрiгер оның ... ... пе? ... ... ... ... құтылдыру үшiн оған өлiмге әкелетін ... ... ... едi. Бiрақ бұл оның күюуiне жағымсыз болуы мүмкiн едi-
себебi ол ... ... ... ... ... ... ... бұлай iстеуге құқығы жоқ. Ол өмiр бере
алмайды және оны ... ... ... ... ... адам ... ... жасауы керек. Егерде ол өмiр
сүру керегi жоқ деп ойласа, бiрақ адамға емес ... бiр тiрi ... бара ... оның ... таңдауына құқығы бар. Адамдарға ... ... ... мүмкiншiлiктерi болуы қажет».
Бұл жауаптардан баланың моральдiк ... ... ... ... оймен шыққаны көрiнiп тұр. өзiнiң пiкiрiне ... ... бiр ... ... өмiр ... ... қарастырады.
Ересек адам көзқарасы көпжақты. Тәжiрибелiк материалдарды жалпылай қарап,
ол үш деңгейдi бiрiктiретiн дамудың 6 ... ... ... ... ... ... деңгей- конвенциалық мораль(келiсiм)
Үшiншi деңгей- автономды мораль
Басында қоғамның өркендеу ... ... ... ... ... ... алдында өзiне жауапкершiлiк кiредi (V деңгей), содан соң-
жалпы адамзат ... ... (VI ... ... ... ... және жетi ... балалардың көбiсi (шамамен
70%) дамудың доморальды деңгейiнде болады. Бұл танымның моральдi дамуының
төменгi деңгейi балалардың ... ... ... 10 ... 30% және
13-16 жаста 10%. 13 жастағы ... ... ... ... ... ... ... конвенционалдық мораль болады. Моральдiк танымның
жоғарғы деңгейiнiң дамуы интеллекттi дамуымен ... ... ... ... ... ... ... жасөспiрiмдiк жастан ерте
пайда болу мүмкiн емес. Бiрақ, формальдi-логикалық операцияның қалыптасуы
жеткiлiксiз; ... ... ... ... өзiнде автономды
моральдың болмауы мүмкiн. Ал ... ... ... ... ... моральдiк танымның деңгейiне көтерiледi. (16(
Жүріс- ережесі туралы балалардың түсініктері
|Жасы ... ... ... деген |Не үшін өзін дұрыс ұстау |
| ... не ... |
|4 жас ... ... ұстау қажет. |Мадақтауды қабылдап, |
| ... ... ... ... қашу ... жас ... ... ғана ... ... қашу |
| ... ... ... жас ... ... ... ... жіберіп алмау |
| ... да ... ... | ... жас |Өзгелердің күткеніндей |Бәрі және өзім мен туралы |
| ... ... ... қуаныш |жақсы ойлау |
| ... | ... ... ... талаптарды |Қоғам тұрақтылығына биімделу,|
|бастап ... ... ... болу ... үшін ... ... өте ... ... айтып кетпеуге
болмайды. Эмперикалық зерттудің нәтижесінің бірінде шет ел социологтары
балалардың үш ... ... ... ... ... отбасынан.
Баланың барлық жағынан бақытты ... ... ... болды. Бірақ
балаларды салыстыру барысында басқа екі топтағы балаларда, ... ... ... ауру аз ... олар заң ... ... ... олар ең болмағанда ата- анасының біреуімен жақсы қарым
қатынаста болды. Осы кезде "ана- бала" қатынасы ... өте ... ... ... ... ... ... мен тұлғалық тәрбие
Әлеуметтік бағдарлама және жеке тұлғаны тәрбиелеу дегеніміз ... үш ... ... ... байланысты.
• Қоғамдық ортаның әсері;
• Мақсатты бағыттағы ... ... және ... қоғамдық
әсерлер;
• Жеке тұлғаның әлеуметтік белсенділігі.
Жеке тұлға – сыртқы әсерлерді қабылдауға қабілетті, оның ішінен ... ... ... ала ... және ... ... ... бағдарлама
бойынша әсер ете алатын күрделі жүйе болып ... ... ... бір ... ... ... ... ерекше ролі мен артықшылығына қарай қарым-қатынасқа
түсуі. Мысалы, ... ... ... ... мол ... бағдарлама – осы жүйенің болашағын өзгерту ... ... ... әр ... ... ... ... күшейтеді. Оның арнайы түрдегі қызметі – жеке тұлғаны бір
нақты бағытқа ... ... және оны ... дамытуы. Сондықтан
социологияда әлеуметтік ізін басу ... мұра деге ... бар, ... ... ... мен ... ... мұра өткен ұрпақтың әлеуметтік және қоғамдық тәжірибесінің
жағымды жақтарын қабылдауды, меңгеруді қамтамасыз етеді және ... ... ... ... ... және іске асуы ... Сол ... социологиялық прогресте дамымайды. әлеуметтік бағдарлама
өткен және жаңа ... ... ... ғана ... ... пен ... да ... болып табылады. Бұл жеке тұлғаның
болашақ жағдайының ... ... ... ... ... ... ... оқу орындарында білім және тәрбие беру жүйесі құрылады.
Қазіргі кезде оқу ... ... ... ұшырады. Социология
бойынша қалыптасқан және дамыған жеке тұлға қабілетті болып, біртіндеп өз
бойында саналы өзгерістер жасап өзін ... ... ... ... Осы ... үш негізгі кезеңге бөлінеді.
Тұлға өмірі долының ең басында әлеуметтік қоршаған ортаның әсеріне
толық ... ... Ол ... қалыптасқан тәртіп үлгілерін,
құндылықтар жүйесін, нормалар мен ... ... ... Оның ... ... ... сипатында болады. Әр түрлі
сыртқы әсерлердің жиынтығы, жеке ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... және оны ... дамудың жаңа саналы деңгейіне жетеді, жеке дамудың субъектісі
болады, себебі ол қоғамдық өмірдегі өзінің орны мен ... ... ... ... ... ұлы ... қояды. Осындай кезеңнің
логикалық аяқталуы жеке тұлғаның біртіндеп бүгінге айналуы немесе ... ... ... ... ... ... жеке ... тәрбиелеу
оның қоғамлдық қатынастарды меңгеруі және әлеуметтік ортаның қалыптасқан
субъектісіне айналуы, өзі-өзі дамытуы болып ... ... ... ... ... ... ... процесі
кезінде іске асады. Жеке тұлғаның қажеттілігі мен қызығушылығы қоғамдық
қатынастардың айнасы немесе кескіні болып ... ...... ... талап ететін нақты талаптардың
бірлігі және осы талаптарға ... әр ... ... , ... тәртібімен жауап береді. Бірақ әлеуметтік сұраныстың және ... жеке ... ғана ... іске асса ... кеңістігінің нақты
табиғаты түсініксіз болып қалады. Мұндай ... ... ... армандары алдыға қойған мақсаттары есептелінбей қалады.
Қоғам мүшелерінің еңбек ету санасы және қызметтің тиімділігін арттыру
үшін құрылған орта ... ... ... ... мен қарама-қайшылықтар туғызатын ... ... ... адамның өмір сүруі үшін ... ... ... ... ... ... әкеліп соғатын қарама-
қайшылықтарды жете білу мен оны ... ... ... ... көмектеседі.
Қарама-қайшылықтар:
1. Іздеу қарама-қайшылығы – жаңашылдық пен ... ... ... ... қызығушылықтар қарама-қайшылығы – кейбір адамдар өз тобының ғана
қызығушылығын іске асырады. Басқаларды көзге ілмейді.
3. Өзімшілдік қарама-қайшылығы кориеть, кореризм басқа ... ... Жаңа ... технологиясын жаңа өндірістің пайдалануы кезінде
туатын қарама-қайшылықтар.
Осындай әлеуметтік конфликттерді болғызбау үшін әрбір адамның жекеше
ерекшеліктерін, ... ... білу ... Оның ... ... білу ... Жеке ... жағымды тәрбие беру оның шындық
құбылыстарды деген әлеуметтік психологиялық ... ... ... қайшылықтар келесілерді көрсетеді :
1. Адамдар қатынастарын белгілі бір жүйеге регулизациялау.
2. Жеке адам белгілі бір тәртіпті қажет етуі керек.
Қоғамдық қажеттіліктер мен жеке ... ... ... ... екі зат ... ... бірлесіп қызмет ету қажеттілігін реттеу
• адамдардың бір-бірімен араласу қажеттілігі
Біріншіден – жеке тұлғаның нравство өрнектеріне оның ... ... ... кәсіптік әдет дағдылары кіреді.
Екіншіден – қоғам талаптарын моральдік-психологиялық меңгеру таңдаулы
және әртүрлі вариантта ... – жеке ... ... ... ... ... етеді. Бұрыннан келе жатқан традициялар, әдеттер, ... ... ... ... тәртіп мисияларына
әсерін тигізеді. әлеуметтік общиностьта здоровый ... ... ... ... ең аяғына дейін тиімді іске асыра алмайсың.
(3(
Групповшина – қоғамдағы ерекше адамдар жиынтығының әрекеттері, олар өз
мақсаттарына жету үшін ... ... мен ... ... ... қалыптасқан әлеуметтік мәщдениетке қарама-қайшы
жүреді.
Сталинизм дәуірінде идеологиялық компания кезінде ... ... ... ... ... Сол кездегі саяси реалдарда ... бір ... ... интерестердің дифференциясы мен нирализмі олардың
субъектілерінің оқшаулануы қоғамдық дамуына кедергі ... қана ... ... ... алу және оны әрі ... дамытудың стимулына
қарсы болады. Тек интерестердің қақтығысқан кездерінде олардың шын мағынасы
анықталады.
Груповшина ... ... ... және ... ... шешу ... мен біркелкі нравственно-саясаттық ұмтылысты адамдық
құндылықтарды ... ... жеке ... ... істері құрайды. Қазіргі
кездегі еңбекті бөлудегі әрбір ... ... ... ... ... емес. Сол себепті ... тек ... ... ... жеке меншігі болады. Егерде қоғамдық қажеттіліктер
генетикалық берілмей ... ... ... оның өмір ... меңгерілсе онда қоғамдық қажаттіліктердің жеке қажеттіліктерге
кіруі, француз психологы Анри Пьеронның айтуы бойынша : «кандидаттың ... ... ... ... ... ... ... айтылуының ең қажетті
жағдайы».
Деятельность – іс-әрекет немесе қызмет .
Деятельность – нақты бағытталған тірі ... ... ... ... ... ... ... қатынастар негізінде пайда
болған ... ... ...... белгілі бір өмірлік
мақсаттарға жетуге бағытталған белсенділігі болып табылады. ... ... ... ... пен ... ... басқарады.
Бірақта қоғамдық қажеттіліктер жеке болмайды. Олармен бірге халық, ұлттар,
профессиянализм, әрі жас ... ... бар ... Олар ... ... ... ... келеді. Жеке адамға қажет емес бөтен нәрсе
кейде оның әлеуметтік тобына, қоғамына байланысты болып ... ... ... қарсы тұра алады, себебі қоғам – адамдардың
қоғамдық дамуының түбірлі қажеттілігін ... ... ... ... ... дами ... ... Бұндай
әрекеттер қоғамдық қажеттіліктерді жеке адам ... ... ... мүмкін емес. Осыдан барып самотрансформация
қажетілігі туады. Бұл өз ... ... ... ... ... ... ... арасындағы өзара қатынастар ( олардың
қажеттіліктерін ... ... ) ... ... ... ... адамдардың түсінігіне тәуелді емес. Қажеттілік
пен қызығушылық арасында төте ... ... ... ... ... ... ... орын алып отыратын түрі. Олардың негізін
материалдық және рухани әлеуметтік сипаттағы өндіріс құрайды.
Қажеттілік пен қызығушылықтың, материалдық және ... ... ... – олардың жеке адамдарды тәрбиелеу және қатынастыру
әмірінде бірге жұмыс ... ... ... әр түрлі
формаларында – саяси, жақсы ... ... ... ... ... ... қоғамдық қатынастарды ұйымдастыра және оған ... ... ... ... әлеуметтік басқару мен ... ... кең ... ең ... ... – жеке тұлғаның әлеуметтік пен
қызығушылықпен нақты және ... ... ... ету ... қызығушылықты бекіту және қүшейтуді.
Әлеуметтік қызығушылықтың анықтау рольі жеке тұлғаны тәриелеу және
құру кезіндегі – олар ... ... ... жеке ... ... үшін ... күш ... табылады. Адамның әлеуметтік
өмірі мен әрекетті белсенді болған сайын, ол деке ... ... ... Осы ... тәрбие адамды жақсы дамуға шақырады. Әрбір жеке тұлға –
қоғамдық ... ... ... ... ... рухани дүниенің
жетекшісі болып тұрады.(18(
Сол себепті адамның әлеуметтік ... ... ... ... ... ... танып, білу, оны есепке алу жене
пайдалану тәрбиенің жақсы дамуына әкеп ... ... ... ... ... ... санасы анықталады, оның білеттері,
қажеттілігі, ішкі ... ... ... ... ... жеке тұлғада алға
ұмтылыс, мотивтер, кейбір нақты қылықтар пайда болады. Жеке адам ... ... ие ... ... ғана жеке ... бола ... өмірде өзінің жеке бір орнын анықтай алады. Жеке және
қоғамдық ... ... ... ... ... жеке ... тура байланысты болады. Себебі жеке адам ... ... ... мен ... ... ... ... қоғамның қажеттілігі мен қызығушылығының конституциясы болып
табылады. Адамның бостандығы ... ... ... бір, ... ... ... ... тәрбие жүйесіне, оның
универсалдығына, тәрбие дәрежесіне тәуелді болады.
Қоғамдық өмірдің демократизациясы инициативаның кеңеюі, еңбекшілердің
белсенділігі жағдайында, Украинаның ... ... ... ... ... процестерді демократиялық басқару «қайта құру»
өтеді қоғамдық өмірді демократизациялау кезінде еңбекшілердің ... кең ... ... ... ... ... ары қарай
дамуының демократиялық негізі құрылымды жеке тұлғаның инициятивасы ... ... ... жағдай жасалады. Жаңашылдыққа, барлық
процестерге белсенді қатысу үшін ... ... ... бас ... керек.
Өзіміз білетіндей, негізгі күтім некемен байланысты. 80-90% жастар
үшін махаббат ... ... ... ... ... ... табылады. Сонымен
қатар өкінішке орай, махаббат пен ерлі- зайыптылардың тұрақтылығы арасында
біржақты тәуелділік жоқ.
Ажырасу толық емес отбасы санын ... ... ана мен бала ... жүйе ... ... ... ... қалыптасады.
Соңғы жылдары Қазақстанда некенің бұзылуынан пайда болған толық ... саны ... ... ... балалар шешелерімен қалады.(19(
Қазақстан републикасының соңғы статистикалық мәліметі ... ... ... коэффициенттері (20(
| ... |
| ... ... |Некелесу ... ... |8,05 |7,64 |2,10 ... |1,89 |7,23 |2,18 ... |8,31 |7,98 |2,13 ... |8,37 |7,71 |1,71 ... |12,82 |8,91 |1,63 ... ... |5,86 |7,22 |1,96 ... |12,34 |7,61 |1,38 ... |1,44 |7,65 |2,76 ... |0,17 |6,26 |2,45 ... |15,76 |8,53 |1,23 ... |18,95 |9,37 |2,29 ... ... |7,84 |0,90 ... |2,64 |7,13 |2,99 ... |-1,01 |6,50 |2,30 ... | | | ... ... |0,69 |7,13 |2,68 ... қ.ә. |8,88 |6,35 |2,18 ... қ.ә. |8,88 |9,19 |3,54 ... әлеуметтік тіршілігін зерттеу барысында физикалық ... ... бала ... ... мен ... барлық
мүшелердің қолдауының болуы әлеуметтік функционалдық алдын-ала базалық
жағдайдың пайда болғандығын ... ... ... ... ... және ... ... барлық әлеуметтік инститкуттардың толығуы, әлеуметтік
өмірдің жағдайының ... ... ... ... ... ... негізгі
қызметтерінің жүзеге асырылуы қандай да бір биологиялық реттелуін немесе
механизмді тексеру емес, ... ... ... ... ... жүйесінің нәтижесік көрсетеді.(21(
Ата-ана махабаты – адамның болашақ өмiрiнiң бағдары, ... ... ... ... ... ... баланың дене және
iшкi жан дүниесiнiң, денсаулығының қайнар көзi мен кепiлi болып ... да ... ... және ... ... қызметі – ең бiрiншi
балаларына өздерiнiң жақсы ... ... ... ... мен ... ... да қамқор болатындығына сенiм туғызу.
Яғни, ... ... ... ... ... ... күмән
туғызбауы керек.
Ата-ананың ең табиғи және ең қажеттi мiндетiнiң бiрi өз балаларына
олардың кез ... ... ... жылы ... ... және
ұқыптылықпен қарау.
Көп ата-аналар өздерiн балаларына деген махабатының ... ... бала өзiн ... ... ... ... ... өзiмшiл
болып өседi деп ойлайды. Бұл тұжырым өте дұрыс емес. Дәл осы ... ... ... ... жетiспеушiлiгiнен, қайсыбiр
эмоциялық тапшылық пайда бола ... ... ... өз баласына
оны жақсы көретiндiгi мен қамқор ... ... ... ... ... ... бөлетiн уақытына да, баласының қайда өсетiндiгiне де,
баласын материалдық қажеттiлiктермен қамтамасыз ету ... ... ... Ол ең ... ... ... терең психологиялық
байланыстың болуы тәрбиеге қойылатын ... ... ол ... ... және ... ... ... жастағы балаларды тәрбиелеп жеткiзуде
қажеттi болып табылады. Дәл осы байланыс арқылы балалар ата-анасының ерекше
махабатын сезедi, олардың өздерiне ... ... ... ... одан ... түседi.
Осы байланысты сақтаудың негiзi – баласының өмiрдегi барлық нәрселер
туралы хабардар болу, баласының кез келгенi тiптi ... ... ... бiлу, өсiп келе ... жас ... iшкi ... ... жатқан барлық өзгерiстер туралы бiлiп ... ... ... ... ... ... екендiгi күмән келтiрмейдi. Әрине
бұл байланыс баланың жасына байланысты әр ... ... ... ... ... ... ана ... пен өзінің өмір сүрудің
керегі жоқ деген ойларынан арылады. Ол әрқашан баласымен бірге, оның ... ... оны ... ... Ол оның ... тілегін орындауға
дайын. Бұндай ана мен баланың қарым- қатынасын "егесі-құлы" қатынасы
ретінде ... ... ... бұл ... ... ... екеуі үшін
тартады. Бала тек "қожасы" мен "сүйгені" болып қана ... ... ... анасының еркелігі мен үйдегі тазалықтың "құлы" болып табылады. Ол
жалғыз мектепке де ең болмаса ваннаға да бара ... Оның ... ... ... бірдеңе жасауына жол бермейді. Ол қорқынышынан баласын
жалғыз қалдырмайды. Ол ешқашан далада да, мектеп те де ... ... ... ... ... ... болашақ отбасында
ажырасудың бірінші себептері мен мотивтерінің бірі болып табылады.
Қорытынды.
Нарықтық қатынастардың құрылуына ... ... ... өсуi және нақ ... барлық спекторларының өзгеруi
Қазақстандағы жасөспiрiмдер мен балалардың жағдайларының материалдық және
рухани ... ... ... Нарықтық экономика қоғамда әлеуметтiк
жастардың қарама- қарсы тенденциясы қалыптасады. Алғашқысы өзiне ... ... ... әдiл және ... еңбек ету, өзiнiң әлеуметтiк
өмiр сүру ... ... ... сапалылығын қалыптастыру, бiлiмге
қызығушылықты арттыру, адамдар мен iске ... ... ... ... Бiрақ мақсатына жету үшiн әртүрлi ... ... ... ... ... ... ... тенденцияларда
бар.
Өзіміз білетіндей, жасөспірім жасында тұлғалық фундамент, оның нгізгі
сапасы: физикалық және ... ... ... және ... ... ... дамуы табиғи құбылыс болып табылады. Қоғамдағы болып
жатқан әрбір әлеуметтік құбылыс табиғи заңдылық ... ... ... мен ... ... ... ... болып табылады. Отбасы жүйенің кез- келген жағдайына икемді және
биімделгіш болып шықты. ... ... ... ... жатқан барлық
әлеуметтік жүйелердің құрамдас бөлігі болып табылады. Отбасы қазіргі ортада
әрі қарай өмір сүруі үшін ... ... ... яғни ... ... ... ... отбасы өзінің әлеуметтік функцияларын қажетті дәрежеде
орындамайды. Осыған себеп отбасыға ... ... ... ... Бұл ең ... оның тұрақсыздануымен (ажырасулар) білінеді.
Бала әлеуметтенуімен тұлғаның ... ... ... ... анық ... ... ... санының өсуінен өзінің
бейнесін көреді.
Қазақстандағы қазіргі отбасылық ... ... ... отбасы қоғам үшін әлеуметтік ... пен кіші топ ... ... ... ең ... ... бұл ... арасындағы
қарым- қатынастың реттелуі. Отбасындағы қалыпты қарым- қатынасты реттеуші
жыныстық қатынас, бала туу және ... ... ... ресурстарды
және әлеуметтік балаларды әсіресе балаларды бөлу мен өңдеу. Бұл көзқараста
ішкі ... ... ... арасындағы барлық өмір сүретіндердің
шіндегі ең мағыналы және фундаменталдыболып ... ... олар ... пен ... негізделген.
Отбасы қоғамның бөлек мүшелеріне қалай әсер етсе, барлық әлеуметтік
жүйелерге солай әсер ... ... ... адамдар жақсырақ жүзеге
асырады. Қазіргі таңда неке жастар ... өте ... ... бірақ тек
некеде ғана екі адам бір ... ... ... ... және ... жаңа
қоғамның алдын алу мүмкін емес стрестарымен күресе ... ... ... өз ... ... үшін ... және
тыныштықты” бөліп көрсетіп, жұбайлар өзара толықтыратын, бірақ ... ие, ал жеке ... ... жеке ... қанағаттандыра
алады.
Бұл жұмыс әлеуметтік жағдайға тәуелді ... ... ... ... ... ... қарастырылған. Нуклярлық отбасының көп
бөлігінің өзгеруіне әйелдердің үйден тыс ... ... әсер ... отбасылық тенденцияларды зерттеу олардың ... және ... ... ... бір ... ... ... жатады
деп айту мүмкін емес.
Отбасындағы болып жатқан жағымсыз құбылыстар қоғамның, ... ... және ... ... және ... ... өмір ... жағдайдықұру жолдарымен құралдарын іздеуге мәжбүрлейді.
Бұл жұмыс қазіргі кездегіқиын жағдайда қалған ... ... ... ... техникаларды дайындауда септігін тигізеді.
Адам болу... Адам болу әркімнің қолынан келе бермесі анық. ... дген атты Алла ... ... ... да ... ... ... тазалық періштеге тән. Періштелер бар күнадан ада. Жаратушы ... ... ... бас ... Сол ... бас иген ... Сен
тазалық, пәктік, мөлдірлік дегенді өз бойыңнан таба аласың ба? Адамның адам
болуы немесе пенделікке бой ... ішкі ... ... ... ... ... белгілі бір мөлшерде ерік бостандығын, ой бостандығын
және таңдау бостандығын берген. Адам ... ... ... ... ... адам ... деуші едік. Алайда, адам болудың жолы ауыр
екен. ... ... ... ... “ өтірік айтпа”, “айқайлама”,
“біреуді сыртынан ғайбаттама”, ... ... деп ... ... ... ... бірде мұңайтатын өмір толқынында ізгі ниетіңді біреу
түсінсе, біреу ... ... ... ... ... ... ... ба, әлде оның түсінгісі келмеді ме” деген сауалға жауап таба алмай,
қиналатын кездерің жиі болады.алайда ... ... ... ... керек –ақ.
Бірақ, Арына сыймағаннан әркез аулақ болуда оңай шаруа емес. ... ... ... ... ... Ол дауыл мен желдің ығына қарай толқиды.
Алайда, ақиқаттың алшаң басып, алға ... ... ... ... ... ... ... адам арынажүгінер” деп Абай айтқан өсиет
қазіргі сананы тұрмыс билеген қоғам да өз ... ... ... ... ... ... бен ... естіп, көріп, салыстыра жүріп рухани дүниеден
гөрі материалдық тұрмыстың ығына жығыла береді. Осыдан ... ... ... ... ... құлаған шаңырақ, сүреңсіз ... ... ... пайда болды. Қатігез орта тастанды бала, асыраушысы
жоқ қарттарды дүниеге әкелді. ... ... пен ... ұят, ... ... ... ... мәнін арзандатып жіберді.
Біз өзімізге, яғни Адамға басшы ... ... ... ... ... ... ... жолдас болатын кәсіптен, қорған болатын
сабырдан, қорғаушы болатын мінезден, сынаушы болатын халықтан, ең ... ... ... ... ... ... ... моральдік міндет өте маңызды болады. Егер
отбасында достық атмосферасы қалыптасса, өзара бірін-бірі сыйлау, ... ... ... ... өте ... ... ... тәрбиелеу
жүргізілсе – отбасының балаларды әрбиелеу функциясы ... ... ... ... ең маңызды әлеуметтік проблема – ... ... ... ... алсақ – осы жерде де отбасының орны ... ... ... ... денсаулықтың генетикалық және биологиялық
негіздері құрылады. Өз ... ... ... ... ... пайда
болады. Мысалы, адам денешынықтырумен айналыса ма? әлде жоқ па? ... ... бара ма?, әлде жоқ па? тез ... ма? әлде ... ма? ... ... барлығының негізі отбасында қалыптасады.
Адамдардың материалдық жағдайы мен рухани байлықтарын ... ... ... Өсіп келе ... жас ... ... көп ... Осы жерден қазақтың «Ұяда нені көрсең, ұшқанда соны аласың деген»
аталы ... еске ... ... ... жас ... ... бола ... Жағымсыз еліктеулерге қарсы тұра ала ма? өз еркімен қорытынды ... ма? Егер жас ... ... оның ... ... және ... ... тәрбиесіне байланысты болып табылады.
Өздерінен үлкен адамдарға деген ізет немесе қайырымсыздық, жылы шырай
таныту немесе суық ... ... және т.б. ... мен ... ... қалыптасады. Осылардың бәрі отбасының әлеуметтік
маңыздылығына ... ... ... ... ... та бар.
Көптеген адамдар үшін отбасы жақсы өмір сүруге қажетті орта болып табылады.
Сілтемелер:
1.Шнейдер Д.Б. ... ... ... ... ... ... Елорданың республикалық қоғамдық -саяси газеті.
2005ж. №64, 17 мамыр. 4 бет
3.Мухина С.В. ... ... ... 1999г. 54-55 бет
4.Жаназарова З.Ж. Социальная работа с семьей. ... ... ... об ... Под ред. ... ... ... Л.И. Семья и общество: история, современность и взгляд в
будущее. ... 1992г. 78 ... А.Г. ... ... ... 1990г. 2005ж. 112 ... ... и подросток: социологический аспект
девиантного поведении. Алматы, 1990г. 242-243 бет.
9.Казымбетова Д. Социальные проблемы ... в ... ... 2000г. 63 ... И.Ю. ... ... Москва, 1997г. 29 бет.
11.Сорокин П.А. Кризис современной семьи.// Ежемесячный журнал для
всех. Москва, 1916г., №3. 171 ... М.З., ... Б.А. ... ... ... 76 ... ... возрастной и педагогической психологий/ Под
общ. Ред. Ф.И.Иващенко, Я.Л.Коломинского. Минск, 1980г. 86 бет.
14.Қазақ әдебиеті газеті. 2005ж. №16. 14 ... ... ... и ... Отв. Ред.
А.И.Антонов. Москва, 1990г. 99 ... В.А. ... ... и ... СПб., 1998г. 322 бет.
17.Антонов А.И. Микросоциология семьи. Москва, 1998г. 341 ... ... 2003ж. 118 ... С. ... С. ... ... ... в нетипичных семьях.
В кн.: Помощь родителям в воспитании детей/ Пер. С англ. Москва, ... ... ... ... ... ... ... 2004ж.
21.Мацковский М.С. Социология ... ... ... и ... ... 1989г. ... В.В.Психология детства. Москва, 1996г. 263 бет.
Пайдаланған әдебиеттер:
1.Соцология: наука об обществе/ Под ред. В.П.Андрущенко. ... Л.И. ... и ... ... современность и взгляд в
будущее. Саранск, ... Д.Б. ... ... ... Москва, 2000г.
4.Жаназарова З Ж.Социология семьи. Алматы, 2001г
5.Жаназарова З.Ж. Социальная работа с ... ... З.Ж. ... семья в Казахстане и ее проблемы.
Алматы, 2004г.
7.Мухина С.В. ... ... ... ... А.Г. Социальная воспитания. Москва, 1990г. 2005ж.
9.ДжаманбалаеваШ.Е. Общество и подросток: ... ... ... ... ... Д. Социальные проблемы девиантоности в транзитном
обществе. Алматы, ... И.Ю. ... ... ... ... Т. ... развитие младенца. Москва, 1979г.
13.Ильчиков М.З., Смирнов Б.А. Социология ... ... ... ... и ... ... ... Ред. Ф.И.Иващенко, Я.Л.Коломинского. Минск, 1980г.
15. Харчев А.Г., Мацковский М.С. Современная семья и ее ... ... ... ... и ... Отв. Ред.
А.И.Антонов. Москва, ... В.А. ... ... и ... СПб., 1998г.
18. Антонов А.И. Микросоциология семьи. Москва, 1998г.
19. Клем. Психология подростка. Москва, ... С. ... С. ... ... ... в ... В кн.: ... родителям в воспитании детей/ Пер. С англ. Москва,
1992г.
21. Антонов А.И.,Медков В.М. ... ... ... 1996г.
22.Мацковский М.С. Социология семьи. Проблемы теории,. методологии
и методики. Москва, 1989г.
23.Зеньковский В.В.Психология детства. Москва, 1996г.
24.Каптерев Г.Ф. Детская и ... ... ... 1999г.
25.Обухова Л.Ф. Детская психология. Москва, 1996г.
26.Обухова Л.Ф. ... ... ... ... Москва, 1972г.
27.Гальперин П.Я. и др. Актуальные ... ... ... ... сөздік./ Жалпы ред. басқ. К.Ү. Биекенов. Алматы,
2003ж.
29.Педагогика. Алматы, 2003ж.
30.Қазақсатн республикасының статистикалық агенттігі: ... ... ... П.А. ... ... семьи.// Ежемесячный журнал
для всех. Москва, 1916г., №3.
32.Комсомольскя правда Казахстан. 2005г. №92, ... ... 2005г. №154, ... ... ... ... ... -саяси газеті.
2005ж. №64, 17 мамыр.
35.Қазақ әдебиеті газеті. 2005ж. №16.
Пікір
Жұмыстың көлемі –57 ... ... ... ... отырған
"Баланың ата-ана дамуындағы рөлі. Отбасылық тәрбиенің ... ... ... біздің қоғамымыздағы өзекті мәселелердің
бірі ... ... ... отбасындағы жанжалдар өзінің қатыгездігімен, тез даму
тенденциясымен және ... ... ... ... ... ... әсер етуімен сипатталады.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халық педагогикасы мен ғылыми педагогиканың сабақтастығы5 бет
Қорқыт ата жырларының тәрбиелік маңызы57 бет
Б. Эльконин бойынша тұлға дамуы18 бет
Мінез – құлық функциялары мен мінез – құлық дамуындағы үш саты15 бет
Мектеп психологының іс-қағаздары3 бет
Мектепке дейінгі мекемелердегі психолог қызметі5 бет
Сызықтық регрессия моделі6 бет
Қателік ұғымы6 бет
Өлшеу қателіктерінің теориясы4 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь