Ат әбзелдері, ер тұрмандар, қару-жарақтар

Кіріспе 3.10

І.тарау. Ат әбзелдері, ер тұрмандар.
1.1. Ат әбзелдері, ер тұрмадардың сипаттамалары,
құрылымы 11.21
1.2. ОММ қорындағы ат әбзелдерінің сақталуы,
қалпына келтіру және көрнекіленуі 22.29

ІІ.тарау. Қару.жарақтар
2.1. Қару жарақ түрлері. Атаулары, сипаттамалары 30 . 43
2.2. ОММ қорындағы қару.жарақтардың аақталуы,
қалпына келтіру және көрнекіленуі 44.47

Қорытынды 48 .49

Әдебиеттер тізімі 50.51
ЕР ҚОСУ- қазақ шеберлері игерген ер-тұрман жасайтын кәсіп түрі. Ежелден көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан қазақ халқы үшін ат көліктің негізгі түрі болғандықтан, ер-тұрман жабдықтарының алатын орны ерекше болды. Қазақ отбасында жараған барлық балаларына түгелдей ер-тұрман дайындайтын. Ал, кейбір кісілер ер бала туысымен-ақ атақты ершілерге қосқан ер-тұрман дайындататын болған. Ер бала 4-5 жасқа толғаннан кейін шағын ер “ашамайға” отырғызып, атқа мінуге үйреткен. Ашамай үлгісі ҚРОММ-нің 2-ші залында қойылған. Ер балаға арнап жасалған ашамай ерлердің үлгілері де музей қорының коллекциясына еніп отыр. Ер қосу ісін кәсіп еткен шеберді қазақтар “ерші” дейді. Қалалық және қалаға жақын маңда тұратын ершілер ер-тұрманды өз үйінде, өз заттарынан жасап, базарларға апарып сатқан. Көшпелі ауылдарда тұратын ершілер көбіне тапсырыс берушінің үйінде жасаған. Тапсырыспен жасаған ерге күрделілігіне қарай қой, құлынды бие алған. Ер-тұрман жасаушылардың құрал-саймандарын үш топқа бөлуге болады. Ердің соқа басын қосу үшін – ара, балта, шот, ойыс, жүзді шот, қуысқұлақ, үскі, ыңғыру, пышақ, түрпі, қашау, балға, тістеуік сияқты құралдар; ердің жұмсақ жабдықтарын жасау үшін пышақ, біз, мүйіз сызғыш, былғары бетіне өрнек түсіру үшін – темір талшықтары мен өрнекті ағаш қалыптары; ердің темір және күміс әшекейлерін жасау үшін темір ұсталары мен зергерлердің саймандары толық пайдаланылды. Қазақ ершілері кей жағдайда бір ердің жұмысын екі-үш шеберге бөлді. Мысалы, бір ердің ағашын ерші шапса, екінші шебер - қайыс, былғары жабдықтарын, үшінші, күміс әшекейін зергер жасап беретін. Көпшілік жағдайда ер-тоқым бүкіл жабдықтарымен бір ершінің қолынан шығып та жатты. Ер-тоқым жасауға ағаш, темір, жез, алтын, күміс, асыл тастар, түрлі-түсті шынылар, сүйек, былғары, көн, шұға, барқыт, киіз, қыл, тарамыс, желім, тоз сияқты заттар пайдаланылды. Ер-тұрмандардың жасалу ісінде Қазақстан жерінің әр өңіріне қарай қалыптасқан аймақтық ерекшеліктері болды. Осы ерекшеліктеріне қарай ерлер “қазақ ері”, “шошақ бас ер”, “үйрекбас ер”, “құранды ер”, “қозықұйрық ер”, қазық бас ер”, “қан бас ер”, “найман ер” деп бөлінді. Бұлардың ішінде қазақ арасында кең тарағаны - “қазақ ері”. Қазақ ері Шығыс Қазақстан, Семей, Талдықорған, Павлодар, Солтүстік Қазақстан, Көкшетау, Ақмола, Қостанай, Орал, Қарағанды облыстарында кеңінен қамтылды. Қазақ ері қайың ағашының бес бөлегінен қосылады, яғни екі қас, екі қаптал және орта ағаш деп аталатын бөлшектер жеке-жеке шабылып барып біріктіріледі. Қазақстанның орталық және солтүстік облыстарындағы ершілер ердің қастарын жуан қайыңның шірімеген түбінен шабқан. Бұл үшін бірнеше қайың кесіндісінің қабығын аршып кептіреді немесе шірімеген қайың түптері кездессе, оны топырағынан арылтып, арамен кескілеп, қас шығатын жерлерін таңдап алады. Біраз уақыт жел қағып, дегдігеннен кейін дайындалған кесінділердің барлығын балтамен немесе шотпен ойып жеңілдетіп алып тағы да кептіреді. Ер бөлшектері шабылып болып, тек өңдеу жұмыстары қалғанда тұзды суға қайнатып алып көлеңкеде кептіреді. Тұзды суда қайнатылған ағаш еш уақытта қаңсымайды, жарылмайды. Ердің барлық бөлшектері өңделіп дайын болған соң, оларды арнайы қалыпқа салып қайыстырады да, қас етектері мен қапталдардың астасатын тұстарын қуысқұлақпен тесіп, шегелейді. Шегені, әдетте, қаңылтырдан немесе жезден түтікше тәріздендіріп жасайды. Ердің орта ағашы әр уақытта таспамен жан-жағынан көктеліп орнатылады. Кейде қазақ ерлерінің барлық бөлшектері таспамен көктеу арқылы біріктіріледі. Қосылған ердің сыртын түрпімен, пышақпен, шыны сынықтарымен қырнап өңдейді.
1. Маргулан А.Х. «Казахское народное прикладное исскусво». В трех томах. Алма-Ата, 1987.
2. Арғынбаев Х.А. «Қазақ халқының қолөнері». Ғылыми-зерттеу еңбек. Алматы. Өнер. 1987.
3. Жағда Бабалықұлы. Ер тұрман // Ана тілі. 1994 ж. 6-қазан. 5-б.
4. Ахметжанов Қ.С. Жараған темір кигендер. Алматы: Дәуір, 1996.
5. Горелик М.В. Оружие древнего Востока. (IV тысячелетие- IV в. до н.э.) М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. -349 с.
6. Музееведение. Учебное пособие. Под редакцией К.Г.Левыкина и В.Хербста. Москва, Высшая школа. 1988. - 431 ст.
7. Кроллау Е.К. Температурно-влажностный и световой режим музеев. Москва, 1971.
8. Разгон А.М. Научное описание музейных предметов. (методические указания) М.1954,
9. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, Қазақстан. 1995. – 240 б.
10. Тәжімұратов Ә. «Шебердің қолы ортақ». Алматы-1977. «Қазақстан» баспасы. – 96 б.
11. Райымханова К., Хатран Д. «Музей ісінің теориясы мен практикасы». Оқу құралы. Алматы, 2002. – 91 б.
12. «Қазақстан музейлері» Мәдени-танымдық және ғылыми-әдістемелік журнал. Астана, 2003, №2(3) шілде-желтоқсан.
13. Ахметова С.Ш. Историческое краеведение Казахстана. А;1982.
14. Кайназарова А.Е. Музейное дело в Казахстане (вторая половина ХІХ – начало ХХ вв.) - А., 1979.
15. Картаева Ш.Е. Қазақ халқының әскери өнерi және жауынгерлiк дәстүрi (XV-XVI ғғ.): Тарих ғылымы кандидаты ғылыми дәрежесiн алу үшiн дайындалған диссертацияның авторефераты. - Қазақстан Республикасы. - Алматы, 1999. - 28 б.
16. Жетiбаев Ж.М. Маңғыстау және Үстірт қазақтарының халық суреттерiндегi қару-жарақтар / Изв. НАН РК. Сер.обществ.наук. 1993. №5. - 61-68 б.
17. Картаева Т.Е. Әйел ері // Түркістан газеті. 2001.
18. Картаева Т.Е. Қамшы. Ұлттық энциклопедия. 5 том. 513 б.
19. Картаева Т.Е. Құйысқан. Ұлттық Энциклопедия. 6 том. 99-100 бб.
20. Картаева Т.Е. Өмілдірік. Ұлттық энциклопедия. 7 том. 249 б.
21. Картаева Т.Е. Қазақтың халықтық қолөнері. Зерде. 2001. №2. 24-25 бб.
22. Картаева Т.Е. Қазақтың ежелгі кәсіптері. Ұлт тағылымы. 2000. № 3. 66-71 бб.
        
        ЖОСПАРЫ
беттері
Кіріспе
3-10
І-тарау. Ат әбзелдері, ер ... Ат ... ер ... ... ОММ қорындағы ат әбзелдерінің сақталуы,
қалпына ... және ... ... Қару ... ... ... ... 30 - 43
2.2. ОММ қорындағы қару-жарақтардың ... ... және ... ... ... і р і с п ... ... қазақ шеберлері игерген ер-тұрман жасайтын кәсіп түрі.
Ежелден көшпелі мал шаруашылығымен ... ... ... үшін ат ... түрі ... ... жабдықтарының алатын орны ерекше
болды. ... ... ... ... ... түгелдей ер-тұрман
дайындайтын. Ал, кейбір кісілер ер бала туысымен-ақ атақты ершілерге ... ... ... Ер бала 4-5 ... ... ... шағын ер
“ашамайға” отырғызып, атқа мінуге үйреткен. Ашамай үлгісі ҚРОММ-нің ... ... Ер ... ... ... ашамай ерлердің үлгілері де
музей қорының коллекциясына еніп отыр. Ер қосу ісін кәсіп ... ... ... ... Қалалық және қалаға жақын маңда тұратын ершілер ер-
тұрманды өз үйінде, өз заттарынан жасап, базарларға апарып сатқан. ... ... ... ... ... ... ... жасаған.
Тапсырыспен жасаған ерге күрделілігіне қарай қой, құлынды бие алған. Ер-
тұрман ... ... үш ... ... ... Ердің соқа
басын қосу үшін – ара, балта, шот, ойыс, ... шот, ... ... ... түрпі, қашау, балға, тістеуік сияқты құралдар; ердің ... ... үшін ... біз, ... ... ... ... өрнек
түсіру үшін – темір талшықтары мен өрнекті ағаш қалыптары; ердің темір және
күміс әшекейлерін ... үшін ... ... мен ... ... пайдаланылды. Қазақ ершілері кей жағдайда бір ердің жұмысын екі-үш
шеберге бөлді. ... бір ... ... ерші ... екінші шебер - қайыс,
былғары жабдықтарын, үшінші, күміс әшекейін зергер жасап ... ... ... ... ... бір ... қолынан шығып та жатты.
Ер-тоқым жасауға ағаш, темір, жез, ... ... асыл ... ... ... ... көн, шұға, барқыт, киіз, қыл, тарамыс, желім, ... ... ... ... ... ісінде Қазақстан жерінің
әр өңіріне қарай қалыптасқан аймақтық ерекшеліктері ... ... ... ерлер “қазақ ері”, “шошақ бас ер”, “үйрекбас ер”,
“құранды ер”, ... ер”, ... бас ер”, ... бас ер”, ... ер” ... Бұлардың ішінде қазақ арасында кең тарағаны - “қазақ ері”. ... ... ... Семей, Талдықорған, Павлодар, Солтүстік Қазақстан,
Көкшетау, Ақмола, Қостанай, Орал, Қарағанды облыстарында кеңінен ... ері ... ... бес ... ... яғни екі қас, екі ... орта ағаш деп аталатын ... ... ... ... ... ... және ... облыстарындағы ершілер
ердің қастарын жуан қайыңның шірімеген ... ... Бұл үшін ... ... ... ... ... немесе шірімеген қайың түптері
кездессе, оны топырағынан ... ... ... қас ... ... ... Біраз уақыт жел қағып, дегдігеннен кейін ... ... ... ... ... ойып жеңілдетіп алып тағы да
кептіреді. Ер бөлшектері шабылып болып, тек ... ... ... тұзды
суға қайнатып алып көлеңкеде кептіреді. Тұзды суда қайнатылған ағаш еш
уақытта ... ... ... барлық бөлшектері өңделіп ... соң, ... ... ... ... ... да, қас ... мен
қапталдардың астасатын тұстарын қуысқұлақпен тесіп, шегелейді. Шегені,
әдетте, ... ... ... ... ... ... Ердің орта
ағашы әр уақытта таспамен жан-жағынан көктеліп орнатылады. Кейде қазақ
ерлерінің барлық бөлшектері таспамен ... ... ... ... ... ... пышақпен, шыны сынықтарымен қырнап өңдейді. Қазақ
ерін қосу ... ... ... ... ... ... мен ... тәсілінде болып табылады. Қазақ ерін
қосудың осы тәсілін кезінде белгілі этнограф-ғалым Х.Арғынбаев жазып алған.
Қазақстанның ... ... ... арналған ерді қайыңның безінен
шабатын ершілер кездескен. Бұйраланған қайың безінен қосылған ерді өсімдік
майымен майлап, реңін келтірген. ... ... көп ... ... ... ... ердің алдыңғы қасы көбіне айшық етіп ойылып, айшықтың екі
басына және ... ... ақық ... орнату ісі етек алған. Ерлердің
ерін әшекейлеуге мүйіз бен сүйек те жиі қолданылған. ... ... ... ... ... алдыңғы және артқы қасына ... ... ... ... Өзінің сыртқы пішіні жағынан аздап
болса да ерекшелеу қазақ ерінің бір түрі – ... ... ... Семей облысында кездесетін ерлер. Бұлардың жалпы кескіні, ... ... ... ... ... және Алтай-Саянда мекендейтін
Сібір халықтарының ерлеріне ұқсайды. Бұл ерлердің қасы да етегінен жоғары
қарай ... ... де, дәл ... ... ... үсті ... бұрышталып шабылады. Артқы қасы алдыңғысына қарағанда кейін қарай ... ... ... ... ... ... төрт бөлек ағаштан шабылады,
орта ағаш тұтас шығырылып, бір-бірімен қайыс ... ... ... Жамбыл облысының оңтүстік-шығысы мен Алматы облысының
оңтүстігін мекендейтін ... ... көп ... ... бір түрі ... ер деп ... Шошақбас ерді 4-5 бөлек қайың, ... ... ... ... ағаш ... ... ... Ердің жеке тұстарын бір-
бірімен шеге арқылы ұстатады. Ерді сәндеу мақсатымен оның ... ... ... ... жез ... металдармен көмкереді. Сүйекпен, мүйізбен
де әшекейлейді. Мұндай ерлердің үстіне былғарыдан немесе киізден ... ... ер ... ... Алматы облысы Кеген ауданының ершілері
көзге түседі. Жамбыл және Алматы ... ... ... ... ... бөлек қарағаш кесіндісінен тұтас шауып шығарады. Бұл үшін ердің
ұзындығындай қарағаш ... ... күн суға ... ... алып,
балтамен шауып, кейін шоттармен өңдейді. ... ... соң, ... ... ... кейін көлеңкеге қойып кептіріп, түйе көнімен қаптайды.
Құранды ер – көбінесе Оңтүстік Қазақстанда, ... ... ... ... ... ... және Алматы облысының оңтүстік аймағында кездеседі.
Мұндай ерлер 18-20 ... ағаш ... ... ... ... ... үшін терек, жиде, тал сияқты жұмсақ әрі мықты ... ... ... ... де тез сіңіп, ... ... ... ... ... тән атаулары болды. Алдыңғы қастың негізі болып
табылатын ... - екі ... ... ... да ... оң жақ, сол ... құрайды. Оқпанның арт жағынан жапсырылып екі бетті біріктіретін
бөлігін ... ... ... ... бүркіт қабақтанған екі айыр басын
қас, артқы қасын керсен дейді. Оның ... бір ... ... да, ... ... деп ... қосымша қондырғылар желімделеді. Екі қасты
қапталдармен ұштастыру үшін ердің екі ... ... ... ағаш
қиыстырылады. Ердің үстін жауып тұратын бөлігін орта немесе бел ағаш ... ... ... ... ... басының үстіңгі жағынан кепіл ағаштар
жапсырылады, ал, қас пен қапталдың аралығынан ... ... ... ... ... ... үшін ... астасатын жерлерін
алдын-ала тегістеп бірнеше қайтара ... ... ... ... ... кепкенше ауыр нәрсемен бастырып немесе арнаулы қысқашпен
қыстырып қояды. Ердің негізгі сүйегі әбден кепкеннен ... оған ... ... ... ... үш ... жағылады. Желімге
кендірден алған жөке араластырып ердің ағашын ... ... кей ... ... ... желім қабаты көлеңке жерде кептіріледі. Ал, ... жылы үйде ... ... кетпесін деп күн көзінге ... отқа ... ... мұндай түрлері де ҚРОММ коллекциясына еніп
отыр. Құранды ердің сырты қалың былғарымен қапталып, алдыңғы ... ... ... ... Үйрек бас ер - күміспен әшекейлейтін қазақ
ерлерінің бір түрі, алдыңғы қасы үйрек басына ... ... қосу ... ел арасында Павлодар облысынан Әбдікәрім Есалиннің,
Баянауыл ... ... ... ... Шығыс Қазақстанда Нәби
Кәрібаевтың атағы шыққан. Қазақстанның қай жері ... әйел ерін ... мән ... Әйел ері ... құралы ретінде, тұрмыс қажеттілігін өтеп
қана қойған жоқ, ол халықтың ... ... ... ... арттырды десек артық болмайды. Әрі ер-тоқым ұзатылар ... ... ... ... ... ... қыз ... аты шыққан ерші-
ұсталарға, зергерлерге күншілік жерден келіп, немесе өз үйлеріне алдыртып
тапсырыс ... ... ... тапсырыс берушінің көңілінен шығып жатса
ұстаны қадірлі қонақ ретінде күтіп сый-сыйапат берген. Әйел ері ... ... ... мол ... ... Әйел ... жасауға ершілер
өнерін, ал жасатушылар қаржысын аямаған. Әйел еріне керек ... ... ... ... ... айыл, тартпа бәрі бір ғана шебердің
қолынан шығатындықтан, олардың ісі ... ... Әйел ... түрі өте ... ... ... темір бетіне шабу, қақтау,
кіріктіру ... ... ... ... әдісін жалату арқылы
орындаған. Осындай алтындалған әйел ... ... бір ... біздің
Орталық Мемлекеттік Музейдің коллекциясына еніп отыр. Бұл әйел ері ... қоса ... ... ... ерші, қаракерей-байжігіт Нәби
Кәрібаевтың қолынан шыққан. Бұл ер-тоқымды ... ... ... ... ... ... ... өлкесінде жасаған /КП
9148/. Ел аузындағы мәліметтер бойынша Нәби ұста Көлбайдың үйінде ... бойы ... ... Ер ... ... ... ... тоғыз ай уақыт
кеткен. Еңбек ақысына құлынды бие алған көрінеді. Көлбай қажының ұрпақтары
қазірде ... ... ... ... тұрады. Ұрпағының бірі
Бекмұрзаевтың кезіндегі музей қызметкерлеріне айтуы бойынша ер-тоқымды ... ... ... қайтарып алған. Бұл ерге керекті жабдықтардың бәрі бір
Нәби ұстаның қолынан шыққан. Ер ... әйел ... ... ... қасы ... артқы қасы отыруға жайлы көлемді келген. Ердің алдыңғы
және артқы қастары күміс қақталған ... ... ... ... ... оюлар бейнесі жүргізілген. Күмістелген пластинкалардың
ортасынан әртүрлі ажурлы өрнектерді ойып алып ... және бұл ... үшін ... ... ... ... Пластинкалар бетіне алтын
жалатылып, қызыл түсті шыны әшекейлер қондырылған. ... ... үсті ... ... күмістелген көмкерулерге араб ... ... ... ... ... соң ... бер ... Нәби ұста соққан ері,
Нақыштап неше түрлі бұтақ гүлден,
Мүбәрәк құтты болсын Қажағаңа,
Көрген жан тамаша етіп қалсын таңға,
Болғанын байқап білер,
Көзі ашық көңілі ... милы ... Бұл ... ... ... таңда
Орталық музейдің құнды коллекциясының бірі болып отыр. ... бұл ... ... 10 тамызында 2500 сомға сатып алған. Айтып отырған ... ... 2 ... ... Әйел ... ... ... үшке дейін түрлі-түсті шынылар немесе ақық, ... ... ... орнату тәсілі Қазақстанның барлық аймағында кездесті. Түрлі түсті
шыныны шеберлер қолдан құйған. Ол үшін шыныны балқытып, оған бояу ... ... ... ерге ... ... ... ... Тапсырыс
берушінің қалауына қарай кей ерде тастың саны 20-30-ға жетіп жатты. Орталық
Музейде сақталған әйел ерінің бірінде 31 көз ... /КП – 9670/. ... ... ... ... ... көгілдір эмал құйылған. Қолда
бар деректерге қарағанда әйел ... ... ... ... ... Әйел ерінің алдыңғы артқы қастары тұтасыман күміс
шабылған темірмен қапталып, бетіне өткір ... ... ... ... мүйіз,
геометриялық фигуралар және өсімдік тәріздес түрлі өрнектерді ойып салады.
Күміс ... ... шұға ... ... ... ойылған ою айқын
көрінеді. Оюлар сызу (гравировка) арқылы да түсіріледі. ... ... ... ... жұқа және ықшам болатындықтан, олар өте жеңіл
келеді. Күміс ... де ... ... ... ... Х. Қазақ халқының қолөнері. - Алматы. Өнер, - ... Ә. ... қолы ... ... ... - ... ең іргелі, әрі көне музейлердің бірі - 1730-жылы ... ... ... ... ... ... ... Орталық
Мемлекеттік музейі деп аталатын ... бай қоры 175 жыл ... ... де ел ... ... көне ... арқылы
толықтырылумен келеді.
Музейтанудың зерттеу нысанасы музей, музей ісі, ... заты ... ... ... ... ... ... тұрған музейдің өзі айналып келгенде
музей затынсыз құрылмақ емес. Ендеше, тақырыпқа өзек болып отырған аталмыш
музей жәдігерлері қазақ мәдениетінің ... ... ... ... ... ие екендігі сөзсіз.
Музей қызметі қоғамдағы өзгерістермен, ... ... ... өрбіп отыратындықтан әр заманның алдына қойған мақсат-
мүдделеріне сай ... ісі де сол ... ... ... ... ... ... алғаннан кейінгі жылдарда ұлттық мұраны қастерлеуге
ерекше ден қойылуда. Осы тұрғыда, әсіресе ... бері ... ... ... ... мен жинақтау маңызды болып келген болса,
Елбасының қолдауымен 2003-жылы қабылданған «Мәдени мұра» бағдарламасының
іске ... келе ... ... ... ... ... игі әсерін тигізіп жатқаны сөзсіз.
Музей – жәдігерлерден тұрады ... онда осы ... ... да ... ... де өзекті мәселе ... ... ... ... ... ... 4 түрлі сақтау жүйесіне сүйенеді. Олар ... ... ә) ... ... ... сақтау
ережесі; б) жарық түсу тәртібі; в) музейдегі ... ... осы ... ... ... бойынша сақтап қана қоймай
оларды дер кезінде ... ... ... ... яғни, қорғап қалу
да аса маңызды.
Тақырыптың өзектiлiгi. Музейлік зат ... ... ... ... ... ... ат ... қару-жарағына қатысты
бүгiнде шешуiн таппаған мәселелер аз ... Олар осы ... ... ... ... ... саласында арнайы зерттеу объектiсі ретінде қарастырылған
емес. Ер ... ат ... ... ... ... ... ... зерттеулерде қарастырылса, тарих және әскери тарих ғылымында
қару-жарақ әскери iстiң бiр бөлiгi ретiнде ғана ... ... ... ... ... мен ... басқа болғаннан кейiн, бұл
мәселелер зерттеудiң ... тыс ... қоюы ... ... ... ат әбзелдерінің, қару-жарақтың алатын орны мен мәнi, оның
қызметi музейлік тұрғыдан, ... ... жоқ. ... бәрi ... ... ... ... бiржақтылық бағыт берiп, өзiнiң керi
әсерiн тигiзiп келдi.
Қазақ халқының қару-жарағын, ат әбзелдерін қазақтың ... ... ... ... ... ғана оның ... ... элементтермен байланыстары ашылып, ... ... ... ... ... ... мен ... музейлік зат ретiнде алып қарастыру
этникалық қауымның санасын және оның ... жаңа ... ... ... ... бередi. Ат әбзелдері, қару-жараққа ... ... ... арқылы этностың басқа халықтармен
туыстық, тарихи-мәдени байланыстарының және этностың ... ... ... ... ден ... Жалпы методологиялық және
теориялық тұрғыдан да, және оның практикалық ... ... ... ... ... насихатталуын, этномәдени функциясын ... ... ... ... ... да ... проблема. Болашақта осы бағыттағы
ғылыми зерттеулер музейтану ісінің маңызды компонентi болып ... ... Ат ... қару-жарақты музейлік зат ретiнде алып қарастыру – ... ... ... ... ... ... ... қатысты
ғылыми проблемалардың тың өрiсiн ашады.
Дәстүрлi ат ... ... ... ... обьектісі
ретiнде алып қарастыру барысында қазақтың осы аталғандарға қатысты халықтық
кәсiби терминдерiн зерттеу, оларды ғылыми айналысқа енгiзу, солардың ... ... ... ашу да ... күннiң көкейкестi
мәселелерiнiң бiрi.
Тарихнамалық шолу. Қазақ қару-жарағының, ат ... ... ... ... ... Қазақстанда болып, қазақтың
тұрмыс салтын зерттеген орыс және ... ... ... ... П.С.Палластың, И.Г.Георгидiң, И.И.Фальктiң,
В.В.Радловтың, А.И.Левшиннiң, ... ... ... бастау алады. Олардың зерттеулерiнде қазақ халқының қару-
жарағына, ер-тұрмандарына қатысты ... ... ... ... бұл ... көбiне қазақтар қолданған қару-жарақ
түрлерiн жалпы сипаттаумен шектелдi.
Отандық ғылымда аталмыш ... ... ... ... музейлік заттарды зерттеу обьектісіне айналдырған ғалымдар
қатарында ең ... ... ... С.Қасиманов,
Ә.Тәжімұратовтардың есімін атауға болады. Әсіресе, ... ... ... ... деп ... 3 томдық еңбегі
қазақ қолөнерінің асыл ... ... жеке дара ... ... да, бірегей еңбек болып табылады. Ал, музей ісі мен ... ... ... ... қасы.
Қазақ қаруын шын мәнiсiнде этнографиялық тұрғыдан ... бiрi ... ... ғалымы Ш.Ш.Уәлиханов едi. Оның
«Вооружение ... в ... ... и их ... ... ... және басқа еңбектерiнде XVIII-XIX ғғ. қазақтың суық және от
қаруының ... ... ... ... ... мәселелер көтерiледi
және сол кездегi қолданыста болған нұсқалардан тiкелей салынған суреттерiн
де бередi. Қазақстандық тарихнамада ең алғашқы рет ... ... ... ғғ. ... ... ... 1969-жылы шыққан Г.И.Семенюктiң
еңбегiнде, 1971 жылы К.Смағұлованың қазақтардың XVII-XIX ғғ. қару-жарағына
арналған мақаласы басылды. Бұл ... ... ... ... музей қорындағы қазақ қаруларының үлгiлерiн ... ... ... ... ... кезде шыққан қазақстандық ғалымдардың Қазақстан тарихы, қазақтың
әскери өнерi тарихына, жылқы шаруашылығына ... ... де ... ат ... ... ... ... Бұл қатарда қазақ-
жоңғар соғысы кезiндегi ... ... iсi ... ... ... Ж.К.Қасымбаевтың еңбектерi, жылқы, ат әбзелдері туралы
жазған этнограф-ғалымдар А.Тоқтабаев және ... ... ... әскери тарихына арналған А.Тасболатов және Қ.Р.Аманжоловтың,
А.Ш.Кадырбаевтың еңбектерi ... ... Бұл ... кең ... ... ... ... қару-жарағын даму тарихы, құрылымы,
этномәдени қызметі жағынан зерттеген Қ.Ахметжанның диссертациясын, ... ғғ. ... ... мен ... ... зерттеуге арналған
Ш.Қартаеваның кандидаттық диссертациясын, атауға болады. ... де ... сол ... ... ... зерттеудiң
тiкелей мақсаты ретiнде емес, әскери өнердiң құрамдас бөлiгi ... ... ... ... ... қолданылу ерекшелiгi
зерттелген.
Қазақ қаруларының негiзгi ... ... ... «Маңғыстау және Үстiрт қазақтарының ... ... атты ... ... жерлеу ғимараттары
мен құлпытастарындағы қару-жарақ бейнелерiнiң негiзiнде талданады.
Ертедегi Қазақстан территориясын мекен еткен сақ, түркi, қыпшақ, ... ... ... ... ... ... көшпелi халықтардың ... ... ... еңбектерiн ерекше атап өту керек. Бұл ғалымның ... ... ... түрлерiн қалпына келтiруде бейнелеу
өнерiнiң материалдарын кеңiнен қолдануы өте жақсы нәтиже бердi.
Қазақтың ат-әбзелдері, қару-жарақтарының ... дiни ... ... еткен тiкелей зерттеулер аз. Бiрақ, көшпелi халықтарда
қаруға табыну өте ертеден келе ... дiни ... бiрi ... ... көшпелiлердiң дiни ғұрыптары мен нанымдарына арналған
С.С.Бессонованың, Д.С.Раевскийдiң, ... т.б. ... ... ... және қару ... зерттеледi.
Бітіру жұмысының мазмұнын аша түсіп, музей ісіне қатысты ... ... үшін ... ... ісін, әдіснамасын зерттеген ғалымдар
К.Г.Левыкина и В.Хербст, ... ... ... т.б. ... ... ... ... А.Е.Қайназарова сынды
т.б. отандық зерттеушілердің еңбектері пайдаланылды.
Осы қысқаша шолуды қорытындылайтын болсақ қарастырылып ... ... ... ... ... ... ... еңбек жоқ
екенiн көремiз. Ат-әбзелдері, қару-жараққа қатысты көптеген ... ... ... ... ... мәселе түрiнде қарастырылып келгендіктен
этникалық мәдениеттiң заттай айғағы ретiнде кешендiк тұрғыдан зерттеудiң
қажеттiлiгiн дәлелдейдi.
Зерттеудiң мақсаты мен мiндеттерi. ... ... ... ... ... ... қорындағы қару-жарақ, ат әбзелдерін қазақ
халқының дәстүрлi мәдениетiнiң ерекшелiгiн ашып ... ... ... ... ... отырып, музей заты, тарихи-мәдени жәдігер ретінде
танымал ету, дәріптеу. Осы ... жету үшiн ... ... ... ... ... көзделдi:
—қару-жарақтың, ат әбзелдерінің аталмыш музей қорындағы ... ... ... ... ... ... әрі қамти алатындығын
дәлелдеу;
—қару-жарақты, ат әбзелдерін ... iшкi ... ... осы ... ... аталмыш музейлік заттардың
этномәдени категория ретiндегi мәнiн анықтау;
— тарихи-мәдени жәдігер ... ... ... ... ... ... қару-жарақ жүйесi, ат әбзелдері сияқты шаруашылық құрал-
саймандары арқылы ... ... ... ... ... ... ... қарастыру;
— қазақ тiлiндегi қару-жараққа, ат ... ... ... ... айналымға енгiзу арқылы қазақ тiлiнде осы салаға қатысты
ғылыми терминологиясын жасауға үлес қосу;
—қазақ ... ... ат ... жүйелеудiң дәстүрлi
жүйесiн қарастыру, соның негiзiнде қару мен ... ... ... ... ... музей қорында болмаса да типологиялық
тұрғыдан талдау, түрлерiн, типтерiн ... ... көне ... келе ... дәстүрлi ат әбзелдері,
ер тұрмандары, суық қару, ату қаруы және қорғаныс жарақ түрлерінің ... ... ... ... және ... ерекшеліктері
қарастырылды.
Зерттеудiң деректiк негiзi. Қазақ қаруы мен ат әбзелдерін зерттеудiң
негiзгi материалдары ... ХІХ және ХХ ғ. ... тән ... ... -
елiмiздiң Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Музейіндегі «Қару-
жарақ, ат әбзелдері қоры» коллекциясында сақтаулы бiзге ... ... ... ат ... ... ... ... С.Қасиманов,
Ә.Тәжімұратовтардың еңбектерінде жарияланған тақырыпқа қатысты ... ... ОММ ... ... ... ... ... қорында сақталған
қазақ қару-жарағына қатысты музейлiк және басқа сипаттағы түрлi құжаттық
материалдар, басқа да ... ... ... ... тобы - ... ... Бұл категориядағы
дереккөздерiнiң бiрiншi тобы - өткен ғасырлардағы ... ... ҚР ОММ ... ... XIX ғасырдың соңы - XX ғасырдың ... тән ... ... музейлік заттар.
Ат әбзелдері, қару-жарақ туралы мол мағлұмат беретiн ауыз ... ... - ... ... ... мен ... ... ер-тұрман,
қару-жараққа қатысты деректердiң мол кездесетiнi заңдылық. ... ... ... ... ұғым бар ... ... тiркестер сол кездегi әскери құрал-жабдықтар ... жуық ... ... ... ... жүргiзуде, олардың типтерi мен
үлгiлерiн анықтауда, оларды жүйелеуде қолданылатын, қару түрлерiн, ... ... ... ... ... ... ... болды. Қазақ қару-жарақтарының, ат ... ... ... оның ... ... ... ... қарастырылды.
Музейлiк материалдардың көлемiн, салмағын, формалық ерекшелiктерiн зерттеу
оларға ... ... ... әдiсi ... ... ... ... жүргiзiлдi.
Бітіру жұмысының жаңалығы. Қазақтың дәстүрлi ат әбзелдерін, қару-
жарағын алғаш рет музейлік тұрғыдан зерттеу, оны жан-жақты да ... ... осы ... ... ... ... Бітіру жұмысында ұлттық
мәдениеттiң құрамы ретiнде қару-жарақтың, ат ... ... ... қызметі, орны мен мәні сияқты қырлары қарастырылды.
Жұмыста ... ат ... ... ... ... ... ... жүйесi негізге алынды. Осы еңбекте ... ат ... ... ... ... талдау
жүргiзiлiп, олардың негiзгi типтерi мен үлгiлерi ... ... ... мен ... ... (қару, жарақ, ер, тұрман,
әбзел т.б).
Бітіру жұмысында қазақ тiлiндегi ат әбзелдері, қару-жараққа қатысты
халықтық атау-терминдер ... ... ... ... ... ... Еңбекте қазақтың дәстүрлi ат
әбзелдері, қару-жарақтары - этникалық мәдениеттің құрылымдық ... ... ... яғни нақты заттар арқылы дәйектелген. Сипаттайтын
белгiлер жүйесiн анықтау жолдары ... ат ... ... ... ... ... Бұл ... тарихи музейлерде қазақтың
қару-жарағын, ат әбзелдерін ғылыми сипаттауға, ... ... ... көрсетуде ғылыми негiз бола алады. Сонымен бiрге
қазақ тiлiнде ... iс, ... пен ат ... қатысты музей
iсiнiң ғылыми терминологиясын қалыптастыруда, терминологиялық ... ... ... бола ... ... ... ... жұмысы кiрiспеден, екі тараудан,
қортындыдан, атаулар ... ... ... ... ... және ... ... Ат әбзелдері, ер тұрмандар.
1.1. Ат әбзелдері, ер тұрмадардың ... ... ... ... ... пайдалана бастаған кезең б.з.д. 4-
мыңжылдықтан бастау алады. Алайда, ат әбзелдерінің ішінде ең алғашқыларының
бірі ретінде ноқта, ... ... ... ... ... пайда болуы
б.з.д. 1-мыңжылдыққа келеді. Ал, үзеңгісі бар, ... көне ер ... ... соңы мен ... басы кезінде Шығыс Азияда (Қытай,
Корея жерінде) ойлап табылады. Ол ердің бір қапталында ғана ... ... ... кезінде тіреп отыру үшін емес, мініп-түсуге пайдаланылды.
Біздің заманымыздың ... ... ... ... екі ... бар, жетілдірілген ер қолданысқа ене бастайды. Қазіргі ... атқа ... ер ... ... ... ... Қазақстан жеріндегі ең көне үзеңгі б.з. 1-мыңжылдықтың ... ... ол ... ... табылған. Шауып келе жатқанда жауынгердің
аяғын үзеңгіге тіреп, көтеріле алуы – ... ... ... екі ... Адамзат өркениетінің дамуына зор үлес қосты. Сондықтан, ғалымдар
үзеңгінің пайда ... атты ... ... ... ... бұйым, зат, қымбат киім, ... ... зат» ... Ат ... де ... ... көз таспен сәндеп,
әшекейлеп пайдаланды. Ол сән берумен бірге тіл-көзден сақтайды ... ... ер, ер ... ер ... ... сыртынан қарағанда бір
көрінгенімен, олардың әрқайсысы әр ... ... ... ... ер деп
үзеңгі, тоқым, ішпек, терлік, айылы жоқ тек ердің өзін атаса, ер тоқым ... ... ... бар ерді ... Ал, ер ... ... ... т.б. жабдықтары барлығы бір қолдан шыққан (шебер) ... ер ... деп ... ... ... ... ... құрал-жабдық, саймандарды ер және тұрман деп екіге бөледі.
1.1. Ер. Адамзат дамуы барысында жылқының атқарған ... мен ... ... ... ... кейін, артуға, арбаға жегуге пайдаланылды.
Ол ... дала ... ... ... да ... ... ... болады. Жылқыны мініске пайдалану арқылы адамзат өркениеті дамып,
яғни таным-білім ... ... ... Жылқыны қолға үйрету көшпелі
шаруашылық пен өркениет дамуының негізін ... ... ... ... аумағы жылқының қолға ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстандағы Ботай мәдениеті
энеолит дәуірінің (б.з.б. 4-3-мыңжылдық), б.з.б. 2-мыңжылдығына, орта қола
дәуіріне телінетін ... ... және ... ... кездесетін б.з.б. 1-мыңжылдық – б.з. 2 ғ. ескерткіштері ежелгі
Қазақстанда жылқының қолға үйретіліп қана қоймай, сол кездегі ... ... ... роль атқарғандығы белгілі болып отыр.
Тіршілік циклінің көптеген кезеңдері түрлі ... ... ... ... ... ... ... байлығы
саналған жылқы түлігімен тығыз байланыста атқарылды. Адам өмірі атқа мініп
үйрену, оны күту, ... табу ... ... ... ... ... ... белгілейтін осындай бір салт 3-5
жас аралығында атқарылатын «атқа мінгізу» арқылы ... Осы ... ... жасатқан бала ері - «ашамайға» мінгізеді. 7-9 жас ... бас ... ... дербес иеленіп, жолға шыққанда, «тоқым ... ... 25-40 жас ... ... ер жасы – ... ... деп ... жалындағы өркениет өз дамуының бірнеше ... ... ... асау ... бас ... ... металлдан жасалған ауыздық пен
шаужайдың (псалий) қызметі ерекше болды. Ал, таға пайдалану ... ... ... ... жаңа ... мен ... өлкелерін
ашты. Үзеңгілі ер атпен жүрісті жылдамдатып, ұзартты.
Төменде ат әбзелдерінің әрқайсысына жеке-жеке тоқталып, ... ... ... ... арқасына біркелі тию үшін ұзынша, қос бауырлы етіп жасалған,
ағаш қаңқалы, көпке қолды ер. Ердің ... ер, ... ер, ... ... ер, ... ер, ... ер, құранды ер деп, түр-тұлғасына, пішін-
үлгісіне, құрылымына қарай аталған т.б. бірнеше түрлері бар. Әр ... өз ... тән ... ... кіргізеді. Барлық үлгілердің
негізгі мақсаты – атқа тимеуі, арқасына батпауы шарт. Сонымен ... ... ... атқа ... адамға жайлы, әдемі, сәнді болуы керек.
Күміс ер. Көбіне әйел қауымына арналған ердің бір түрі. Ер ... ... ... шебердің ой-өрісіне байланысты сәнделеді. ... ... де, түрі де ... қасы мен ... ... сыртқы бетіне, қас түрмесіне, қырына
қойылатын алуан түрлі ойылып ... ... ... ... темірлер
үсті таза ақ күміспен қапталады. Осылай күмістелген бөлшектер ердің алдыңғы
және артқы қапталының сыртқы бетіне, ... да ... ... таралғы,
айылбас, сулық сияқты бөлшектер де күмістеледі. Пыстан, ... ... ... ... ...... ... құйма, шытыра,
сыздық, шыбық, ширатпа, бүркеншік шегеге дейін түгел ... ... ... мен ... тұрмандарына қойылатын маржан, меруерт асыл ... ... ... ... ... ... ... – көлікке міну үшін қажет. Зергерлер оны қолдан құятын болған,
темірден қақтап та ... ... екі ... жоғарғы жағында
таралғы өткізетін тесігі болады. Аяқ киімнің табаны тұратын жері ... ... ... ... ... ... қайыңнан иіп немесе ойып
жасайды. ... ... атқа ... ... және ... аяқты қарымайды.
Музей қорында ер-тоқымнан тыс жеке сақталым нөмірін құрайтын он ... бар. ... ... ... ... ... ... ағаштан
жасалған үзеңгі түрлері бар.
Ашамай – қазақ шеберлері ұлға немесе қызға ... ... ер ... баланы 3-4 жастан бастап атқа мінуге үйреткен. ... ер аса ... ... ... қасы мен ... қасы екі ... биік етіп ... екі ұшында тесігі болған. Баланы ерге отырғызғанда сол тесіктен таяқша
өткізіп, ат үстіндегі баланы мықтап ... ... ... ... ... – КП 21825 нөмірлі ашамай витринада қойылған. Алдыңғы ... қасы ... ... айқасып келген. Ал, КП 23128 нөмірлі бала
ері – бүтін ағаштан ... ... ... ... ... Ер түгелімен түйе терісімен қапталған. Шошақ бас дәстүрінде
жасалған. Ұзындығы 35 см, ені -32 ... ұзақ ... ... ыстық-суықтан ат арқасы тез кетеді. Басқа
бұт артары жоқ болған соң ... ... ... атқа ... ... ... аттың жауырына жасалатын әдіс-айла, кедей ... өмір ... да ат ... ... тағып атау ретінде
аталынады. Соның бірі – мүйет деп аталады. Ат ... ... ... ... ... жауыры болса, соған ішпек тиіп қажамауы үшін, жауырдың
төңірегін қоралай қоюға лайықталған ортасы ... ... Ол ... пен ... қойылады. Қандай да жара, жауырдың бетін қалдырып төңірегін қоралап
қойылатын зат мүйет деп ... ... ... не ... ... ... жүрген жауыр
болса, сол жара тұсынан, ішпек, ... ... ... ... ... ... ... тесік жауыр бетіне дәлдеп қойылған соң, жара
беті ашық қалады. Ішпек, ... ... ... ... ... ойлап оюды –
ойма атайды /3/.
Тығылдырық. Ер қапталының не алды, не арты басқаны ... ... ... ... қабатталған киіз қойылады. Ер қапталының ат
қапталын баспауы үшін ... осы әдіс – ... ... Кейде мұны
кепіл, кепіл киіз деп те ... ... ... ... қысқа болғаны үшін жай ішпекпен ерттей
салуға келмейді. Сондықтан ... ... ... ... жасалған
жабдықты «желдік» атайды. Кейде «желқом» атайтындар да бар. ... ... ... бар ... ... ... ... де оқпанның астынан
жел өткізуге қолай, ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне, жасалу техникасына қарай, яғни
жергілікті айырмашылықтарына байланысты негізгі бес ... ... ... ... орталық – солтүстік қазақстандық, жетісу
және сырдариялық деп бөлінеді.
Аталған ерлер ішінде «қазақ ері», кейде «найман ері» деп те ... ... және ... қасы ... ... ... ерешеленеді. Қастары
күмістелген таналарамен қапталып, көз тас ... ... ... және Солтүстік Қазақстандық ердің сыртқы пішіні қазақ еріне
ұқсас ... ... сәл ... әрі ... әрі ... ... ... қарапайымдау болып келеді.
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстандық ерлердің ... қасы тар, ... ... ... ... ... ... қондырылып, сүйектеліп,
әшекейленеді. Ол «шошақ бас ер» деп аталады. Сондай-ақ, алдыңғы қасы ... ... ... ... ... бас ер» ... ... ер түрі де
бар . Мұның да алдыңғы қасы күмістеліп әшекейленеді.
Музей қорында осы аталған ерлердің ... түрі ... бар. ... де ер ... ... ... осы ... Мініп-түсетін, артып-тартатын, жегілетін жылқының басына
кигізілетін ауыздығы бар тұрман. Жүген ат басын ... ... ... ... атты ... ... Жүген ат-көлікті ырыққа көндіру үшін,
шу асауды үйрету үшін қажет.
Жылқының жүгені, ... ... ... ... мен ... ... ... тұрмандар аты басқа-басқа болғанымен, мазмұны
бағындыру деген бір, бір-ақ ұғымды береді. Жүгенде ... ... ... ... ... ... ... кеңсірік, сулық, шаужай атты
бөлшектер бар. Ауыздық – тең ... екі ... ... екі ... бекітілген бөлшек. Ер-тұрманның ішінде жүген ең ... ... ... Жүгеннің барлық қасиеті, міндеті, оңды-солды айтылатын
ерекшеліктері тек ... ... ... ... ... ... ... мүмкін, бірақ ауыздықсыз жүген болмайды.
Тізгін. Жүгеннің екі сулығына екі ұшы бекітілген, ортасы тұйық тұрман.
Атты қаңтарғанда ердің алдыңғы қасына емін-еркін ... ... ... атты
бұру, басқару үшін керек.
Шылбыр. Ноқтаның сағағына, жүгеннің ... жақ ... ... ... жарым құлаштай бау – шылбыр аталады. Шылбыр жұмсақ иленген қалың
қайыстан бір, бір ... елі ... ... ... ... ... ... ширатып, екі не үш қабаттап ... ... ... ... ... түйенің, қойдың жүні қосылып есілсе, түйенің
шудасынан есілсе, ешкінің қылшығы мен түбіті қосылып ... ... бәрі ... деп ... ... атты ... ұстап тұру, байлап қою үшін ... ат ... ... пен ... ... жалғастырып тұрған жабдық. Сулықтың
шығырлық, әрі шаужай түрлері де болады. Жүген жақтауы өз ... ... ... нұқсан келтірмеуі үшін, ауыздық ат ... ... ... ... ... бекітілген. Археологиялық қазбалардан
кезігетін жүген қалдықтары көбінше ауыздық пен шаужай. ... ... ... ... Қола ... ... екі басынан тесілген тесікке
жүген жақтауын сулықсыз бекіткен.
Шаужай. Ауыздық пен сулық арасына бекітілген, ... ... ... екі
бөлшек жабдықтың аты - шаужай. Ат басына жүген салынғанда, ... екі ... ... түсіп, сулық пен ауыздық арасын жарып өтеді. Жүгеннің
шаужайлы түрі де, шаужайсыз түрі де ... ... бар КП 963 ... ОММ-дің қазақ этнографиясы экспозициясында қойылған. Ол 1886 жылдары
Жамбыл облысы, Қарақұндыз ауылында жасалған. ... 1936 жылы ... ... әйелдерге арналған озық түрін (КП 9148 нөмірлі) 1937
жылы Семей облысында Нәби ... ... Оны 1938 жылы ... ... сатып алған. Музейге 1956 жылы өткізілген.. Оймыштау, қалыптау, ... ... ... ... ... ... ... (жылқы шаруашылығына қажетті басқа да құрал-саймандар)
Қамшы – ат ер-тұрмандарының құрамына ... ... ... ... да ... Қару ... жасалатын қамшы сабы
салмақты, өрімі жуан әрі ұзын, кейде өрімге темірден өзек салынады. ... ... ... ... тіс ... деп ... ... және қолданылуына
қарай оның: қайыс, ат, түйе, арба, соқа қамшы т.б. ... бар. Ат ... ... ат ... ат жүргіш, шыбыртқы болып бөлінеді. Қамшы сап, ... өрім ... ... ... Олардың әрқайсысы жеке-жеке дайындалып
біріктіріледі. Сабы тобылғыдан, ырғайдан, тауешкі, ақбөкен мүйіздерінен
немесе елік ... ... ... ... сабы түгелдей былғарымен
қапталып, күміспен әшекейленген. Мұны көбіне әйелдерге арнап жасаған. ... ... ... ... ... қайыс таспамен не жезбен орайды.
Оны ... ... деп ... ... ... ... ... екі қабат
болып жасалады. Ол сап пен өрім арасындағы дәнекер. Екеуін бір-бірімен
қосып ... ... ... ... қарай: төрт таспа, бес таспа, алты
таспа, ... ... ... ... он екі таспа қамшы болып бөлінеді. Екі
таспадан ширатылғанын – еспе, бір ... ... ... сапалық деп
атайды. Халық шеберлері қамшы сабына асыл тастар бекітілген күміс құймалар
орнатқан. ... ... ... тұрмысындағы аясы кең. Қазақ емшілері,
бақсылары қамшыны ... қуу үшін де ... Ұл ... ... ... ... той жасағанда оған арнап бала қамшы жасатқан.
Қыз ұзатқанда ер-тұрман дайындатса, оған міндетті түрде ... ... тек ... ... ... іліп қою – оның ... ... қадір-
қасиетін білдіреді. Оны кейде «ат жүргізгіш» деп те ... ... ... ... ... үшін ... Ал, керек болған жағдайда оны
қару ретінде де пайдаланады. Ондай қамшының дойыр сабы салмақты, өрімі ... ұзын ... ... ... ... сап, алақан және өрімнен тұрады.
Оның әрқайсысы әр заттан жеке-жеке дайындалып біріктіріледі. ... ... ... ... ... тау ... және ... немесе еліктің сирағынан, жіліншік сүйегінен ... ... ... ... ... ... тағады. Кейде қамшының сабын
тұтастай ... ... ... әшекейлейді. Күміс сапты қамшы
көбінесе әйелдерге арналады. Ал, ерлер ... ... ... ... ... ... ... орап сақиналайды. Мұндай қамшыны «сарыала
қамшы» деп атайды. Қамшының өрімі ... ... ... өріледі. Қамшы
өрімін әртүрлі етіп жасау үшін ... ... ... ... Қамшының
дойыр, босмойын, түйме, өрме, бәйге, қайыс қамшы т.б. деп аталатын түрлері
көп. Музей қорында қамшының түрлері көп. ... ... ... ... ер адам ... ... болса, таспалардан қамшы өру – тек арнайы ... ... ғана ... ... Қамшы таспалары 3-4 таспадан 24-32 таспаға
дейін өріліп жасалады. /18/
Солардың қатарында, ОММ қорында сақтаулы жақсы қамшылардың бірі ... ... ... ... ... Бозтай Жабайұлы жасаған КП 21061 /
Б нөмірлі «күміс қамшыны» ... ...... матау әбзелінің бірі. Оны қайыстан, кейде шынжырдан
жасайды. Шідер үш ... ... және өре) ... ... Ол ... екі аяғы мен артқы бір тілерсегіне салынады. Әр балақта бір-бірден
алақан, тиек және балақ баулар ... Қыл ... ... ... ... ... ... қылынан жеке-жеке дайындап алып құрастырады. Ал, қайыс
шідерді сиыр терісінен иленген қалың қайыстан екі қабаттап ... ... ... таспамен тігіледі. Мұндай шідердің тұсауы мен ... ... ... Өрме ... үш ... қос ... ... қайыс
таспалардан жұмырланып өріледі. Бір алдыңғы және артқы аяғын ғана бекітсе
өрелеу деп ... түрі ... ... көп ... әр ... өзіндік келіп
түсу, жасалуы, жергілікті және тарихи ерекшеліктері бар. Солардың ішінде КП
960 ... өрме ... ... ... Ол қайыстан өріліп жасалған. Ұз.
112 см. 1937 жылы түскен. Сондай-ақ, КП 961 ... өрме ... ... ... бар.
Тұсамыс, тұсау. Жылқының алдыңғы екі аяғын ғана матауға арналған
әбзелдің бір ... Ол да ... ... ... Екі ... ... ... алақан, тиек, баулардан құралады.
Аталған музейлік заттардан ОММ қорында КП 23148 нөмірлі тұсамыс бар.
Ол ... ... ... ауданының тұрғыны М.Бұғыбаев деген азамат
1935 –жылы жасаған екен. ... 1989 ... ... ... ... ... жасалған, соғу тәсілі қолданылған. ... - 54 ... бір КП 23107 ... ... түрі де ... ... ауданында
жасалып, жоғарыда талған жылы алыныпты. Металл, ... Ұз-54 ...... сауғызбайтын, сауып жатқан кезде жүріп кетіп,
тоқтамайтын ... ... ... ... - ... ... бір ... болып келетін, тұйықталған дөңгелек қайыс. Оны жылқының алдыңғы
бір ... ... ... бүгілген тізесіне кигізіп қойғанда ... ... үшін ... тапқан, жеңіл әдіске негізделген құрал. Бұл зат
музей қорында жоқ.
Ат ... ... ... ... ... тері ... өрімші
сияқты бірнеше шебердің жұмысы нәтижесінде пайда болады. Әсіресе, ер тоқым,
өмілдірік, ... мен ... ... оюланған таналар
бекітіп, тастармен әшекейлейтін зергер жұмысының орны ерекше. Көшпелілердің
ежелгі түсінігі бойынша ... ... бір ... ... ие ... күміспен әшекейленген, сүйектеліп, көз тас қондырылған ер – ... ... де ... ... деп танылды. Сондай-ақ, құлын байлайтын желі,
бота ноқтасы, құрық сияқты мал шаруашылығының ... ... ... деп ... ... ... ... малдың құты қашады деді. ... ... бота ... ... ... ... ... бір КП 972 нөмірлі
ноқта этнография залы экспозициясында мал шаруашылығы құралдарына ... ... ... құт санап, ырымдайтындықтан басқа адамға беруді
жөн санамайды. Ол ... ... ... шығыршықтары және қоңырауы
жасалған, тігілген, ... - ...... ... арналған әбзел. Қамытты жасау үшін ағаш, киіз
былғары, қайыс сияқты материалдар қолданылған. Алдымен екі ағаш ... ... ... ... жоғары жағындағы ұштары бір-
бірімен қайыспен біріктіріліп байланады. Мұны ... деп ... ... ... қайыстан жасалған тамақбаумен қосады. Қамыт
құлақтарына ... ... ... ... ... Ол ... мен доға
бастарын бір-біріне қосып тұрады. Қамыттардың ішкі жағы жегілген жануардың
мойнын қажамас үшін қалың ... ... ... ... – аттың ері алға жылжыр кетпеу үшін аттың құйрығының ... ерге ... ... теріден жасалатын әбзелі. Құйысқанды
жүген, өмілдірік, ... ... ... ... ... да бір
ұстаның қолынан шығады.
Өмілдірік – ер-тоқым әбзелдерінің ... Ер ... ... үшін ... ... Оны қазақ шеберлері қатты құрым теріден немесе қалың
былғарыдан жасап, қайып тіккен, құйма әшекей заттармен безендірген. ... тері ... ... ... шұға ... ... ... өмілдірік секілді ат әбзелдері ер адамдарға арналып жасалғанда
күміс қақаталған ... ... ... әйелдің ат әбзелдері ер
адамдарға арналып жасалғанда күміс ... ... ... ... ат әбзелдеріне әшекей молынан салынып, бүркеншіктермен
күмістелген, алтындалған, кейде шашақталған бау ... асыл ... ... ... өзге де ер-тұрман әбзелдері оюы мен әшекейі
біркелкі ... ... ... ... үшін ... бір ... жасаған.
1.2. ОММ қорындағы ат әбзелдерінің сақталуы, қалпына келтірілуі,
көрнекіленуі
Музей ... ... ... бағыттары экспозициялық,
көрмелік, қорлық (сақтау), қайта ... ... ... т.б. ... мәдени-біліми қызметтер атқаратыны мәлім (6). Алайда, ... ... ... ... келіп тіреледі. Музей жәдігері – нақты
өмірден алынған, ... ... ... бар ... қорына тіркелген, ұзақ
сақталуға бейім зат (11, 10).
Орталық Мемлекеттік ... ... ... ... ат ... қорында» барлығы 40 тан астам ер тұрман, ер тоқым және ер
қаңқалары бар. ... он ... ғана ... ... ... жасалған
ер-тұрман. Алайда, жекелеген, бірден немесе қос-қостан ... ... ... ... ... ... т.б. ұсақ бөлшектер жеке сақтам
бірлігін құрайтындықтан олардың барлық санын ... 500 ге ... ... ... орыс ... ... қытай, қалмақ, әскери ер сияқты
ерлердің бірнеше түрлері де бар. Олар ... ғана ... ... ... экспозицияда тұратын жәдігерлердің барлығы дерлік
физикалық-механикалық, химиялық өзгерістерге ... ... ... Бұл ... ... ауа мен ... ... болады.
Жәдігерлер биологиялық зиянды ... ... ... және ... мен ... де әсерінен бұзылуы
мүмкін. Бұл факторлардың әсері, ... ... ... ... белгілі бір деңгейі және ылғалдық ... ... ... ... ... не ... не баяулатуы мүмкін.
Тарихи музейлердің қорларына енетін заттар әртүрлі. Сондықтан оларды
дұрыс сақтай отырып, әрбір заттың қолданыс ... да ... ... ... міндетті қорды сақтау жүйесі шешеді. Әрбір жәдігердің мазмұнына, қордың
құрылымына, сапасына, санына, ... ... сай ... ... материалынан, оның құрылымынан, қандай ортада болғандығынан, музей
жәдігеріне айналғанға ... ... ... ... Төмен және
жоғарғы ылғалдылық темір мен эмальдан ... ... да өте ... тат ... ... ... ... (6, 174).
Біздің бітіру жұмысының тақырыбына өзек болып отырған музейлік заттар
негізінен металлдан жасалатын бұйымдар болғандықтан осы ... ... сол ... ... ... ... ... түгелдей дерлік
металлдан жасалатын қару-жарақпен қатар тері, ... ... ... ... ат ... ... бөлшектерін темір, күміс
сияқты т.б. металлдар құрайтыны белгілі. Алайда, осы аталған материалдар да
қару-жарақтың жекелеген бөліктерінде (сабы, ... ... тиек т.б.) ... ... ... төменде жоғарыда аталған материалдарға қатысты
сақталу ережелерінен келтіріледі:
Температуралық ... ... ... ... ... жоқ болса да көптеген ғылыми еңбектерде ... ... ... ағаш зат +150 + 180 С, ... дейінгі ылғалдылықта тері
бұйымдары +160 + 180 С, 50-55% ылғалдықта темір заттары үшін +180 + 200 ... ... ... ... ... ... (11, 12).
Музей экспозициясы ғылыми тұжырымдамаға сәйкес қорда жинақталған
коллекциялар ... ... ... ... ... тармақтар мен хронологиялық шеңберді қамтиды. Ғылыми-
зерттеулер ... ... ... ... ... каталогтары, жинақтары шығарылады. Жабдықталған
экспозициялар мен көрмелер ... ... ... ... ... тақырыптық ерекшеліктері, экспонаттар туралы нақты мәліметтер
беріледі.
Музей қорындағы аталмыш бай жәдігерлерінің озық үлгілері музейдің
«Дәстүрлі ... ... деп ... қазақ этнографиясына арналған
музейдің №2 залында тұрақты экспозицияға ... ... ... бөлімі «Ер қанаты» деп ... ... ... жабдықтаған кезде тұрақты экспозицияда орын жетпеген басқа да ат
әбзелдері де осы ... ... ... ... ... атрибуциясы
беріледі. Көрермендерге қазақ арасына тараған ер түрлерін таныстыру,
түсіндіру ... ... ... ... сызба, сурет, кестелер
беріледі. Оқушы, ... ат ... ... ... ... ету ... ... атауын берілген сурет тұсына дұрыс ілуді
ұсынатын интерактивтік ойын ... ... Ол ... қару-жарақ, ат әбзелдері қорында сақтаулы.
Бітіру жұмысының обьектісінге айналып отырған музейлік заттар ОММ бір
қорында топтастырылуының өзі этнография ... ... ... сай ... ... ... Бұл қорда негізінен тері,
былғары, қайыс бұйымдары сақталғандықтан осы ... ... ... ... аса құрғақ ауаны қажет етпейді. Өйткені, құрғақ ауада тері,
былғары, қайыс бұйымдар тез кеуіп, осы ... ұзақ ... ... ... ... морт ... жарықшақ, сызат түсуі сияқты бүлінушіліктерден
сақтау аса қажет. Бұл ат әбзелдерін ... ... ... ... кезде
көне бұйымдарды сақтап қалудың қажеттілігін, өзектілігін арттыра ... ... ... де, ... де, ... де болмақ.
Айта кетер бір жайт – қордағы және тұрақты экспозицияда тұратын музей
заттарының сақтау ережесіне сай жыл ... ... ... ... ... ... көзіне жайылып кептірілуі ұдайы атқарылып келеді екен.
ОММ –дегі ... ер, ер ... ер ... ЦМК КП 117. ХІХ ғ-ң ... ... ... Шебері Әбдікәрім
Есалинов. Ағаш, металл, бояу, күміс ... ... қара ... ... см; ... – 25 см. ... түске бояған ер. Алдыңғы, артқы қастары
күміс ... және ... ... ... ... Оюы ... ... ЦМК КП 1013. XIX ғ. Орталық Қазақстан. ... ... ... ... 43 х 25 см, ... түсті терімен қапталған әйел ері.
Алдыңғы қасы қалыпталған төртбұрышты және ... ... ... ... ... ... КП 1015. Ағаш, металл, күміс, былғары, қайыс, мата, соғу, шекіме,
қалып, түртпе. 1938.
Ер. КП 1016. Ағаш, ... ... ұз. -38, ... биікт-29см.
Ер. КП 1017. Батыс Қазақстан. Ағаш, қайыс, ... ... ... ... см. Қасы – 30 см.
Қалмақ ері – КП 1019. Ағаш, металл, күміс, ... ... ... ... ... ер ... – КП 1020. ... Баянауыл. ХХ ғ.басы.
Ыбраев Ясар-Мухаммедтен Алматы қаласында 1938-жылы ... ... 1925-26 ... ... Жұмабек жасаса, былғары, қайыс
бөліктерін ағасы ... ... ... ... металл, күміс, қайыс,
мата, соғу, қақтау, шеку. Ұз- 40, қасы- 25 см.
Құранды ер – КП 1021. ... бас ерге ... ... шошақ қасты. 1938
ж. ұз-40, қасы - 29см. Ағаш, металл, қайыс, соғу.
Ер. ЦМК КП 10445/1. 1945 ж. Семей облысы. ... ... ... ... ... – 47 см; ... ... -28 см. Салтанатты әйел ері.
Ер жабдықтары күміс қақталған және ... ... ... ... ... ЦМК КП 21063/б. ХІХ ғ-ң басы. Батыс Қазақстан. ... ... ... ... ... – 35,5 см, артқы қасының биіктігі – 14 см, ұз – ... ... ... ... баланың құранды ері. Ердің қалған бөлігі
толқынды және үшбұрышты оюлар салынған ... ... ЦМК КП 3419. ХХ ғ-ң ... ... ... Ағаш, тері, ақ
металл, тастар.32 х 40 см. Қоңыр терімен қапталған, қасы ақық ... ... ... әйел ері. Үзеңгісі күмістелген, түсті
тастар орнатылған, оюланған пластинкалармен өрнектелген.
Құранды ер – КП 5859. ... Абай ... Иесі - ... ... 1911
жылы Шәкеннің әкесіне арналып жасалған. Шебері ... ... ... +
Қазақ ері – КП 192. Павлодар, Баянауыл, ХХғ.басы, шебері Есалинов А.
Әскери ер – КП 9414. Иесі ... ... ... ... ... ... ... Ұз- 54 см., ені – 34 см. 1958-жылы М.Жангелдиннен ... ...... ер – КП 9563. ... жабдығымен) ХХ ғ. басы. Алматы обл.
Жаркент. Шебері Ақтайлақ Бозжигитов. 51х42см.
Ашамай КП 21825. Алдыңғы және ... қасы ... ... ... қос ... 23128 ... бала ері – бүтін ... ... ... бәйгеге шабуға арналған. Ерді түгелімен түйе терісімен
қаптаған. Ердің алдыңғы қасы ... ... ... бас ер ... ... 35 см, ені ... – КПД 206. ... облысы, Нарынқол, шебері Есентаев Тоқтамыс.
1900 ж.туған. ... ... ... ... ... – КП 955. ... ... шыңау,
Жүген – КП 957. ұз -101, ені 2 см. Қайыс, металл, шекіме, шыңау,
Жүген – КП 963 . ... ... ... ... ... ... ... жіп, қалып, оймыш. 1936-ж. 7 - желтоқсан.
Жүген – КП 964. Қайыс, металл, өру, ... ... – КП 969. ... металл, өру.
Жүген – КП 971. Қайыс, металл, күмістеу, соғу, қалып,
Ноқта – КП 972. Қоңырауы бар. Қайыс, металл, тігу, қалып, Ұз-60, ені ... – КП 973. ... ... ... Ұз-54 ... – КП 977. ... ... тігу, соғу. Ұз - 55 см. Ені- 3,5 см
Жүген – КП 989. Қайыс, металл, шекіме, ... ... ... – КП 3415. 1938-жылы Алматы қаласы тұрғыны Шынбаевадан алынған.
Қайыс, металл, қақтау, қалып, шекіме. Ұз - 58см.
Қамшылар.
Күміс қамшы. ЦМК КП ... ғ. ... ... ... Металл, тері. Ұз.-86 см, ені-2 см, ұз.
Бауы -23 см. ... ... ... ... 11 ... ... ... екі бүйірінен фигуралы
ақ металл орнатылған қамшы. Сабында қолға кигізіліп ұсталатын бауы ілінген.
Түстері: ... ... ... ... ... шашақтар ілінген. Қамшысы ... ... ... Тері ... ... ... тері бөлігі
қалдырылған.
Қамшы – КП 1183. Алты таспалы. Қайыс, сүйек, ... өру. Сабы ... басы – ... – КП 3403. Он екі ... ... ... ... металл, қайыс,
өрім. Өрім ұз. – 50 см, сабы – 51 ... – КПД 185. ... ... ... Айтжанов, ағаш,
бүлдіргелі,
Қамшы – КПД 229. Ұзындығы 83 см. ... ... ... ... - КП 9639 1/2. ... ордасы. ХІХ ғ соңы. 40 таспадан өрілген.
Ағаш, металл,
Дойыр қамшы – КП 9760. ХХ ... ... ... ... ұз- 100 ... см, сабы-49 см. 1960-жылы алынған.
Дойыр қамшы – КП 10116. Батыс Қазақстан. ... ... ... ... және басқадай бекітулер.
Қыл шідер. КП 21451. ХХ ... ... ... жасалған. 1987 жылы
С.А.Абакановтан алынған. Ешкі қылы, ағаш, есу.
Өрме шідер. КП 22076. - ХХ ғ. басы. Шымкент облысы, ... ... ... – КП 959. ... ... өру, ...... шідер – КП 960. Қайыс, өрме. Ұз. 112 см. 1937 жылы ... ... ... – КП 961. Қайыс, өрме. Ұз. 110 см.
Тұсау. КП 23148 ... ... ауд., 1935 ... ... 1989 ... ... ... алынған. Металл, соғу. Ұз-54 см.
Тұсау. КП 23107 Қызылорда, Сарыөзек ауд. Металл, соғу. Ұз-54 см.
Темір тұсау. КП 20717. Алматы обл., ... 1986 ... ... ... Ұз-38 см. ... – 12 см.
Кісен. КП 20777. ХХ ғ. басы. Орал обл. Экспедициясы кезінде алынған.
Металл, ... Ұз-56 см. ... 8х13 ... жабу – КПД 146. ... ... ХХ ғ. басы ... Дуқанаева. Тоқыма,
Ат жабу – КП 722. шұға, барқыт, тігу, ... ... ені- 70, ... жабу – КП 893. қара киізден, 121х121
ІІ-тарау. Қару-жарақтар.
1. Қару-жарақ түрлері. Атаулары, сипаты.
Әскери іс – ата кәсібі ... бар ... ... ... ... әскери құралдары – олардың қару-жарағы болған. Әскери ... ... деп ... қос сөздегі «қару» - қолға ұстап
қолданылатын шабуыл құралдарының жалпы атауы. «Қар» - қол ... ... ... - ... деген сөз. Сонда, қару сөзі қолға ұстайтын құрал
деген мағынаға сәйкес. Ал, ертеректе, жарақ сөзі ... , яғни ... ... деген мағынада қолданылған.
Дала тұрғындары негізінен қаруланған адамдар тобы болды. Қару асынып
жүру бейбіт ... де ... ... ҮІІІ ғ. ... ... ... Антонии Джеккинсонның айтуынша, көшпелілер мейлі аңға шықсын,
сауық-сайранға барсын ешқашан ... ... ... шықпаған. Қаруланып
жүру тек заңды құқық емес, сонымен қатар міндет ... ... ... ... ... ... әдет құқықтарына тәуелді болған.
Бірде-бір қазақ халық жиналысына қарусыз келмеген. Қарусыз ... ... ... орын ... және ... дауыс бере алмаған. Ру-тайпалық
құрылым жауынгерлік дәстүрде де өз ... ... ... соғыстар,
шапқыншылықтар сыртқы жаудан қорғану – қазақтарда жауынгерлік, батырлық
дәстүрді қалыптастырды. Хандар мен ... өзі ... ... ... ... ... әскери және саяси ... ... мен ... оны қолдаушы батырлардың тектілігі мен
саны арқылы да танылды. Ханның өзі кейде ... ... ... ... аттандырып отырған.
Бөлім қазақтардың қару-жарақ түрлерін талдауға арналып, Қазақстан
жерiнде мекен еткен ... ... ... қару-жарақ түрлерi мен
типтерiнiң қалыптасу тарихына шолу және ... ... ... сипаттама жасалынады.
Көшпелi халықтардың қару-жарағы алыс қашықтықта, орта қашықтықта және
жақын дистанцияда қолданылатын ... және ... ... ... бөлiнедi.
Ерте заманнан евразиялық көшпелi халықтар жауынгерлерiнiң алыс қашықтықта
айқаста қолданған басты қару түрi - жақ ... ... қару ... ... конструкциясына байланысты қарапайым типi, күшейтiлген
типi, күрделi типi, құранды типi деп 4 типке бөледi /1/.
Археологиялық деректерге сүйенсек көшпелi садағының ең көне түрi ... ... ... ... деп ... ... садақ түрi болды. Жақтың
ұзындығы шамамен 60-80 см, соған сәйкес оғының ұзындығы 60-70 см ... ... III ... бастап көшпелiлер садағының конструкциясы одан
әрi жетiлдiрiлiп, алысқа ату үшiн адырнаның иiндерi ұзартылып, ... ... ... ... ... үшiн 7 ... ... Бұл садақ типiн
ғалымдар шартты түрде «ғұн садағы» деп ... ... ... ... ... ... ... (түркi, ұйғыр, қимақ, монғол)
жақтарының жекелеген түрлерi осы ғұн садағының негiзiнде дамыды. Б.з. V-VI
ғасырларында ғұн ... әрi ... ... ... ... ... ... садағының» басты ерекшелiгi - оның иiнiң iшкi бетiне
сүйек салып, сүйектiң серпiндi күшi ... Бұл ... та ... ... болды, ұзындығы 120 см. XIII ғасырда көшпелiлер садағының
төртiншi түрi - «монғол садағы» қолданысқа ендi /2/. XV ... ... ... болу үшiн ... материалдардан, бес буыннан құралып
жасалған жақтың бесiншi түрi қалыптасты. ... бұл ... ... ... ... ... ... болады.
Б.з. дейiнгi I-мыңжылдықтың ортасынан б.з V ғасырына дейiн ... жақ пен ... ... ... алып ... ... (горит)
терiден екi қалталы қылып жасалатын /3/. Түркi заманынан бастап (V-VШ ғ.ғ.)
жақ пен ... ... екi ... ... көшпелiлердiң орташа дистанцияда ұрыс жүргiзгенде қолданатын
түйреу қаруының бiрiншi түрi – ... ... ... ... түрi ... қарсы қолданатын сүңгi. Б.з. дейiнгi V-б.з V ғасырларда көшпелi
халықтарда лақтыруға арналған жеңiл түйреу ... - жыда да ... ... ... ... ... түрлi әскери белгiлер, айыру,
дәреже белгiлерiн ... ... ... айқаста сақ-скиф-сармат жауынгерлерi
қолданған, кесу-түйреуге арналған суық қару түрi - ... деп ... ... ... 50-60 см. Бұл қару түрi б.з. ... ... ... болып, басқа халықтарға тарайды. Б.з. дейiнгi VI ... ... ... ... ... ұзындығы 70-90 см, екi жүздi,
түзу семсерлер қолданысқа енедi /4/. VI ғасырда ат үстiнде айқас ... кесу ... ... үшiн сабы жүзiне қисайта
орналастырылып соғылған, кесу қаруының екiншi түрi - басы ... бiр ... ... бастады. Бұл қарудың кесу күшiн арттыру барысында VII-VIII
ғасырларда бiрте-бiрте палаштың басы қайқыланып, сабы имек болып ... ... ... түрi - ... ... болады.
Соғу қаруы көшпелi халықтарда б.з. дейiнгi I-мыңжылдықтың басынан
қолданыла бастады. Б.з. ... ... ... ... бұл ... түрi - ... ... жасалған жұмыр басы ... ... X-XII ... ... ... ... ретiнде
ауызша, жазбаша ескерткiштерде соғу қаруының екiншi түрi - бұздығандар
айтылады. Көшпелiлер соғу ... ... түрi - ... ... ... ... ... VIII-X ғасырлардан кездесе
бастайды.
Евразиялық көшпелi халықтарда қорғаныс жарағының негiзгi түрiлерiнiң
қалыптасуы да б.з. ... ... ... ... Көшпелi
сауыттарының бiрiншi түрi - төртбұрышты iрi ... ... ... ... қатарлап бекiту арқылы жасалған берен сауыт. Б.з. ... ... ... сақтарда қолданыста болған бiрiншi типiнде ... ... ... ... ... ... терiге бекiтiп жасаған
биiк жағасы, темiр таспаларды қайыспен терiп ... ұзын жеңi, ... ... бұл ... ... ... сауыт» деп атайды. Бұл
сауыт түркi-монғол ... ... құяқ деп ... ... ... ... ... тақталарын В.В.Радлов Чердат өзеннiң бойынан тапқан
болатын/5/.
Сауыттың екiншi түрi ... ... ... құс ... ұқсас
кiшкентай металл тiлiктерiнен жасалған көбе сауыт түрi. Бұл ... ... бар. ... типi - жыланның қабыршықтарына ұқсас кiшкентай көбе
темiрлерден жасалған сауыт, б.з. дейiнгi VI-III ... ... ... ... ... Есiктен табылған алтын адамның киiмi.. Көбе сауыттың
екiншi типi - көбе ... ... ... ... көбе ... ... ... бұл «ламеллярлық сауыт». Бұл сауыт
түрi б.з. дейiнгi VIII-VII ... ... ... ... үшiншi түрi –
дөңгелек металл шығыршықтан тоқылған ... ... ... ... сарматтарда қолданғанын жазады. VI-VII ғасырға жататын ... ... ... ... ... ... 1,4 см) кездесуi түркiлерде де осы типтi ... ... ... ... ... және археологиялық материалдар X ғ.
қырғыздарда, ХII-ғ. қыпшақтарда бадана кiреуке болғанын куәлайды.
Б.з. ... ... ... ... ... ... ... бесiншi түрi - металдан тұтастай соғылып
жасалған кираса сауыт. Скифтер обаларынан кирасалардың тұтастай ... /6/, өнер ... (I-V ғ.) бұл ... ғұн ... ... де ... ... көрсетедi.
Көшпелiлер қолданған сауыттың алтыншы түрi – қаттау матадан бiрнеше
қабаттап сырып тiгiлiп, берiк болу үшiн ... ... қыл, ... ... ... Бұл ... X-XII ... қыпшақ жауынгерлерi
қолданды. Орта ғасырда Орта Азия мен Қазақстанды ... ... ... түрi кең ... ... ... жауынгерлер сауыттың сыртынан қайысбау, не iлгек
арқылы металл тақталарды бiр-бiрiмен байланыстырып ... ... ... ... Бұл жарақ айналарының санына байланысты «шарайна» деп аталады.
Көшпелi халықтар қолданған шарайнаның екi типi бар. ... типi ... ... ... ... жасалған, шарайнаның бұл типi
алғашқы рет түркi заманында пайда ... X-XII ... бұл ... кең ... ... ... ... типi – белдi қорғайтын
үлкен төрт төртбұрышты болат тақтадан құралған белдiк шарайна. Бұл шарайна
типi XV ғасырда кең ... енiп, ... ... ... ... жеттi.
Көшпелi халықтардың жауынгерлiк бас киiмiнiң бiрiншi түрi - терi ... бас ... ... ... бекiтiп жасаған көбе дулыға болды. Өнер
ескерткiштерi мұндай дулығаны скиф, ... ... ... көрсетедi.
Жауынгерлiк бас киiмнiң екiншi түрi - металдан тұтастай соғылған дулыға.
Қоладан құйылған мұндай сақ ... ... б.з ... ... ... археологиялық материалдарда кездеседi. Дулығаның үшiншi
түрi – төбесi екi, төрт не одан да көп ... ... ... құрама
дулығалар. Бұл дулығаның әр түлi типтерi көшпелi халықтарда VI ғасырдан ... ... ... ... ... ... қаттама сауыттармен
бiрге «қаттама дулығалар» киген. XV ғасырда ... бас ... ... - ... жез ... ... ... материалына қарай көшпелiлер қалқандарын негiзгi төрт классқа
бөлуге болады: ... ... ... ағаш ... ... ... және металлдан соғылып жасалған ... ... ... ... ... өрiп жасалды, қалқан ... ... ... ... ... боялып әшекейленген. XIII-XV
ғасырларда талдың шыбықтарынан жасалған ... ... ... ... ендi. Тал ... бұл ... типi дөңгелек, конус формалы
болып жасалып, ... ... ... ... ... екiншi түрi ағаш тақтайдан жасалды. VI-X ғасырларда түркiлер
тақтайлардан дөңгелек жасалып, сыртынан ... ... ... ... қалқандарды пайдаланды. Қару ... ... өнер ... деректерiне сүйене XIII-ғасырда
монғолдарда бiрнеше қабат терiден сомдалып жасалған қалқан түрiнiң болғанын
жазады ... ... ... «бес ... ... «бес қаруы
бойында», «бес қаруын сайланған» деген сөз тiркестерi тiлiмiзде, ауыз
әдебиетiнде жиi ... ... ... «ер ... ... сөз ... әскери термин ретiнде, жай қару емес, соғыс ... ... ... жеке қаруы (қылыш, айбалта, найза т.б.) деген ұғымды
бiлдiрген. Жоғарғы дәрежелi ... ... ... ... ... бес түрi - ату қаруы (садақ, оқ), ... ... ... кесу қаруы (қылыш семсер, сапы), соғу қаруы (шоқпар, гүрзi), ... ... ... ... ... ... ... «ер қаруы - бес
қару» сөздерiнiң астарында, көшпелi халықтарда ... ... ... ... осы ... жүйесi жатқанын байқауға
болады.
Қару атауларын зерттеу бұл ... ... ер ... ... ... ... қару басының жарақат салу тәсiлi, содан туындаған,
соған сәйкестелiп жасалған сыртқы формасы, одан ... ... ... сосын әшекейлену ерекшелiгi, ең соңғы белгiсi ... ... ... ... ... Қару атауларында оның ұстағышының -
саптың формасы мен ұзындығы жеке атау ретiнде көрiнiс ... яғни ... ... ... ... ... ... екiншi тобы қорғаныс құралдары ... Бұл ... ... ... қарудан сақтайтын бiрнеше заттар
тобы кiредi. Бiрiншi денеге ... ... ... ... 1) ... ... түрi - сауыт, шарайна, жауынгерлiк белдiк; 2) басқа киiлетiн
қорғаныс жарағы - жауынгерлiк бас ... ... ... қалпақтар,
жауынгерлiк телпектер; 3) аяқты, қолды қорғайтын жарақтар - ... ... ... ... жарағының екiншi түрi қолға ұстап
қолданылатын жарақ - қалқан. Сауыттардың ... ... ... ... бес түрi бар. Олар - «көбе(лi) сауыт», «кiреуке(лi) ... ... ... сауыт», «жалаңқат сауыт»». Қорғаныс жарағының
қолға ұстап қолданылатын түрiнiң атауы ... ... ... өзiн
қарудан қалқалап қорғанау тәсiлi көрiнiс тапты.
Ер қаруының ... және ... Ер ... ... түрлерiне
типологиялық талдау жүргiзiлiп негiзгi типтерi мен үлгiлерi ... ... ... ... 2 типi бар. ... болмаса ҚР ОММ қорындағы қазақ жақтарының жасалу технологиясы
бiрдей. ҚР ОММ ... ... ... ... ... сәйкес топқа, формасына сәйкес типке, қимасына ... ... ... ... ... ... ... 8 типi
анықталды.
Музей колллекциясындағы және ... ... ... ... ... ... 4 типке, сабының және ... ... ... үлгiге бөлiнедi. Музейлiк материалдарда қазақ қылыштарының
ұзындықтары әдетте 85-100 см аралығында, енi 3-3,5 см болып ... ... ... бастап қазақтар басы түзулеу келген, балдақсыз кесу қаруы -
сапыны қолдана бастады. Музей коллекцияларындағы қазақ ... ... ... 2 типке, сабының формасына қарай екi үлгiге бөлiнедi.
Сапылардың ұзындығы 87-97 см аралығында.
Жақын қашықтықта түйреу ... ... ... ... түрi ... ... қорлардағы және құлпытастарда бейнеленген қазақтың найза
жебелерi басының формасы мен ... ... бес ... ... ... екi үлгiге бөлiнедi. Түйреу қаруының екiншi түрi - «сүңгi».
Типологиялық тұрғыдан жеке меншiкте, музей ... ... ... формасы мен қимасына сәйкес 3 типке, ұңғысының формасына ... ... ... ... шабу ... үш ... бөлiнедi. Типологиялық анықтаушы сипат
ретiнде балта басының ... салу ... ... ... ... түрi - жүзi жалпақ, жарты ай сияқты ... ... ... ҚР ОММ ... ... ... 5 типi бар. Әр типтiң
әшекейсiз, күмiс қақтау әдiсiмен өрнектелген үлгiсi болады. Жауынгерлiк
балтаның екiншi түрi - ... ... сына ... ... ... ... бiр түрiн шақан деп ... /20/. ... ... үшiншi түрi - жүзiнiң жалпақтығы орташа, жоғары жағы тiктеу келген,
төменгi ұшы сағағына қарай айдың ұшы ... ... ... ... ... ... формасына сәйкес 2 типi, ал әшекейленуiне әр типтiң
қарай әшекейсiз және ... ... ... ... ... соңғы түрi - соғу қаруы. Бастары ... ... ... ... орнатылатын ауыр шоқпар түрi ... деп ... ... ... басының формасына сәйкес 1 типке, жасалу
материалына қарай 2 топқа бөлiнедi.
Қазақ қанжарларының бiзге ... жеке ... ... ... ... бейнеленген үлгiлерiн салыстыра отырып, типологиялық тұрғыдан
жүзiнiң формасына сәйкес 3 типке, сабының ... ... 7 ... ... Қазақтар кiсе белдiкке мiндеттi түрде ұлттық пышағын тағады.
ҚР ОММ ... ... ... қыны ... ... ... ... төртбұрышты «алақанмен» бiтедi. Пышақтың сабы ... ... ... ұшы сәл ... ... ... қиылысқан тұсы
металмен қапталып, әшекейленедi.
Қорғаныс жарақтарының түрлерi мен типтерi. ... ... яғни оны ... ... ... ... сауыттың негiзгi алты
түрi болды, олар - «көбе сауыт», «кiреуке сауыт», «берен сауыт», ... ... және ... деп аталады. Көшпелi халықтар қолданған
көбе сауыттың көбелерiнiң формасына байланысты екi типi ... ... ... ... көп ... ... ... жиi айтылатын
екiншi сауыт түрi - «кiреуке сауыт», немесе «кiреуке». Музейлердегi қазақ
кiреуке сауыттарын шығыршығының көздерiне ... 4 ... ... ... 4 ... ... ... жауынгерлерi қолданған берен, жалаңқат
сауыттардың ... ... ... ... жоқ. Қазақтар бiрнеше қабат
жiбектен, не басқа матадан қатталып тiгiлiп, жүн мақта, қыл салып сырылған
жеңiл ... ... ... оны ... ... ... деп ... қарудан қорғау үшiн сауытпен қатар қолданылатын қосалқы жарақ
түрi - «шарайна». Бұл ... ... екi ... жолмен қалыптасқан екi
типi бар. Қимылдауға ыңғайлы болу үшiн сауыттар көбiне қысқа ... ... ... ... ... қолды да арнаулы қосымша жарақтар
түрiмен қорғаған. Қазақтар қолданған қалқан түрлерi терiден ... ... ... ... ... қалқандар болды.
Қорғаныс құралдарының тағы бiр тобы - ... ... ... ең көп ... ... ... ... - «дулыға». Музейлiк,
бейнелiк материалдарды типологиялық талдау барысында ... ... ... және ... ... байланысты 9 типке,
әшекейленуiне байланысты 2 ... ... ... ... ... киiмдердiң тағы бiр түрi - «темiр телпектер». ... ... ... ... ... көбiне кiреуке сауыттармен киiлген.
Қару-жарақ жасау. ... ... ... ... ... мал шаруашылығынан алынатын өнiмдер мен Қазақстан
территориясында өндiрiлетiн шикiзаттар және ... ... ... ... тарамыс, қара және түстi металдар, асыл тастар. Бұл
материалдар ... ... мен ... технологиясына сәйкес қарудың
түрлi функционалдық, конструктивтiк ... мен ... ... ... ... ... негiзгi түрлерi - соғу, ... ... ... ... ... ... әртүрлi тәсiлдермен өңдеудiң бiрнеше кезеңдерiнен өтедi.
Өңделеген ... ... ... немесе сүйек саптары, мықты болу үшiн
берiктеу әдiстерiмен күшейтiлген. Қару-жарақты әшекейлеуде ... ... және ... ... ... жалату, алтынмен аптау, баспалау,
сiрке салу, қарала жүргiзу әдiстерiн қолданған.
Қару-жарақ жасауда ұзындық және салмақ өлшемдерi де қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... бiрлiктерi елi,
тұтам, қарыс, сүйем, кез, сай кез, құлаш деп аталды. Бұл дәстүрлi өлшемдер
жүйесiнiң қару ... ... ... екi ... ... айту ... адам денесiнiң жеке бөлiктерiнiң өзара және ... ... ... ескерiледi, екiншi, бұл өлшем жүйесi арқылы әр
жеке адамның дене құрылымына оның өз ... ... ... ғасырларда шығыс елдерiнде қолданылған ең төменгi салмақ ... ал ең ... ... ... ... (ман, мен), немесе «батман»
болатын, қазақша кейде ... деп те ... /12/. ... ... ... әр елде, әр заманда, әр ... ... ... ... ... түрлiше болып отыратын. Батпан өлшемi қазақ ұсталары үшiн
де қарудың салмағын анықтайтын өлшем ... ... ... ... ... ... - темiр ұстасы мен
зергерлер және олардың кәсiби ерекшелiктерi ... ... ... ... ... әртүрлi шеберлердiң қазақ жерiнде болғанын жазба деректер
айғақтайды /13/. XIX ... ... ... қоғамында кәсiпқой әскерилер
әлеуметтiк жiгiнiң жоғалуы себептi қару-жараққа тұрақты сұраныстың тоқтауы
бiрте-бiрте оны ... да ... ... ... ... Ендi ... тек әшекей бұйымдарды жасауға көштi, ал темiр
ұсталары тұрмыстық ... ... ғана ... ... ауыз әдебиетiнде батырлар ұстаған қарулардың, мысалы, қылыш,
семсерлердiң, оқтың тiкелей атауларынан басқа «қиғыр», ... ... «сақ ... деген сияқты атау-теңеулерi де кездеседi. ... аң ... ... кәсiби саймандардың, құралдардың, қарулардың
атын атауға да тыйым салынып, ... да ... ... атаулар берiлген.
Мысалы, алтайлықтар да мылтықты «қуыс темiр», ... ... ... ... ... сөзiмен салыстырыңыз) деп ... ... ... ... жол ... iс оң болу үшiн әр ... ... жасырын атау қолданғанын, мысалы «түс» дегендi «қон», «бие» ... ... - ... деп ... ... /7/. ... өз
атауына тыйым салынып, оны эвфемистiк ... ... ... бiрнеше
әдiстерi болды. Қарулардың «қырқар», «кескiр», «сақ ... ... ... оның осы ... әрекетi (өзi кесетiнi, өзi тиетiнi) ... ... ... Бұл ... ... ... ... көшпелi
халықтарда түрлi тыйымдар қалыптасты. ... ... ... ... ... ... ... кейiн, ол пайдаланбау адамның өзiне
қауiптi саналды.
Батырдың жанын сақтаушы ... қару ... ... ... ... ... деп ... Көшпелiлердiң жерлеу ғұрыптарында өлген
жауынгердiң қаруын сындыру ритуалдарының астарында осы көне дiни ... яғни ... бұзу ... ... адам жаны ... ... өз жаны)
босатылады.
Қазақтарда неке қию рәсiмiнде ат жалынан қылдар байланған садақ оғы
қолданылған. XIX ... ... ... ... ... ... ... ең бағалы зат ретiнде қымбат қару-жарақ түрлерi кiрген.
Көшпелi халықтардың көнеден келе ... ант беру ... да ... ... болды. Анттасқанда қан араласқан шарап құйылған ... ... ... және ... ... сол шарапты iшу батыстағы
скифтерде, шығыста ... ... көне ... да ... ... халқын
құраған ру-тайпаларда да бұл ырым ертеден кең тараған ... ... құда ... анда ... ... қан ... ... семсердi, жебенi
малып, куәгерлердiң алдында қылышты не қанжарды ... ант ... ... де биiк ... ... тағайындалған
адамдарға лауазым белгiсi ретiнде ... ... ... ... белгiсi
ретiнде қару иеленген адамдар қоғамда белгiлi бiр әлеуметтiк артықшылыққа
ие болды.
Қару-жарақтың әлеуметтiк ... бiрi - ... сый, ... ... ... қолданылуы. Орта ғасырдағы жазба деректер көшпелi
түркi-монғол халықтарында жауынгерлердi, әскербасыларды әскери қызмет үшiн
қару-жарақпен марапаттау мiндеттi түрде ... ... салт ... ... аң ату — ... ... от қарудың көп болмауына байланысты
соншалықты тарамаған. Көшпелiлер үшiн аттан ... ... ... ... ... барып нысананы көздеп ататын “жетiлмеген” қара мылтықтың
ерекшелiгi таң қаларлық ... едi. ... бәрi аса көп ... ... тұрса да, қазақтар от қаруға қызығушылық танытып, ... ... ... сыртында өздерi де жасай бастады. ХҮІІІ ғ. Бастап
қолданысқа ене бастаған «пілте ... ... ХIХ ... ... ... орыс ... ... байланысты мергендер қосауыз,
шиті мылтық және ұзақтан алатын бердеңке мылтықтарды көптеп ... ... ... ... киiк, ... марал, бұғы тәрiздi қоңыр аңдарды атып
алуға пайдаланды. Ең қауiптi аңшылық — ... ... ... ... бұл жануар Арал теңiзiнiң жағалауларында, Балқаштың оңтүстiк
жағалауында, Iле Алатауы өңiрiнде көптеп ... ... ... терiсi — басын қатерге тiккен аңшының еңбегiн өтеп қана қоймай, бiраз
пайда әперетiн. Кәнiгi аңшылар терi және ... ... ... ... ... 300 ... ... Бағалы, қымбат аң терiлерi әркез асыл
бұйым болумен қатар көршiлермен сауда ... ... ... ... де ... ... «кісе белдік» кіретін. Онда «оқшантай», «дәндәку»,
«құты» және ... ... ... асай-мүсейлерін ілуге арналған
бүлдіргелері бар.
Қазақтар арасында мылтық ... ... көп ... ... ... жылы ... ... болған көтеріліс басшысы Амангелді Имановтың өз
шеберханасы болды. ... ... осы ... ... ... бар қарулар сақтаулы.
Кейінірек ауқатты қазақтар тапанша (пистолет) тағып жүретін болады.
Музей коллекциясында Кіші Орда сұлтаны Баймұқаммед ... ... 1883) ... Оны 1923 жылы ұлы Мұқамеджан Баймұқамедов тапсырған.
ҚР ОММ ... ... ... қазақтың дәстүрлі
мәдениетінің үлкен бір саласы ... ... ... ... ... көрсете алатын ауқымды коллекция және ол
республикамыздағы музейлер арасынан саны көп, сан ... ... ... ... реставрациялануы мен
консервациялануы, экспозициядан ... ... өз ... ... ... ... ... құндылығын арттыра түсетіндігі сөзсіз.
2.2. ОММ ... ... ... реставрация,
экспозициялануы.
Тақырыпқа өзек болып отырған ОММ ... ат ... мен ... ... бір сақтау қорына топтастырылған.
Біздің бітіру жұмысының тақырыбына өзек болып отырған музейлік заттар
негізінен металлдан жасалатын бұйымдар ... осы ... ... сол ... ... ... ... Өйткені, түгелдей дерлік
металлдан жасалатын қару-жарақпен қатар ... ... ... ағаш
кіріктіріліп жасалатын ат әбзелдерінің кейбір бөлшектерін темір, күміс
сияқты т.б. металлдар құрайтыны ... ... ... ... ... ... дегеннің өзінде оның сабына мүйіз, сүйек, ... ... ... ... жоғарыда аталған материалдарға
қатысты сақталу ережелерінен келтіріледі:
Температуралық ылғалдық режиміне байланысты қалыптасқан ... жоқ ... да ... ғылыми еңбектерде аталып жүрген нұсқаулар
бойынша темір, ағаш сөрелер мен шкафтарда сақталады.
ОММ қазақ ... ... ... ... қазақтың қару-
жарақтарына арнайы, үлкен витрина арналған.
Онда қойылған КП 1934 нөмірлі шарайнаның құндылығы ерекше. Кіші Орда.
ХҮІІІ ғ. соңы, ХІХ ғ. ... Иесі – ... ... ... ... Қайыр Қасымов 1923-жылы өткізген. Қазақ шеберлері жасаған. Шарайна
бетіне өсімдік өрнектерімен бірге құран аяттары жазылған.
- Шарайна. КП 2159. ХҮIII ғ. соңы - ХІХ ғ. ... ... ... мыс, жез, ... 28х21 см; 27х19 ...... ... бір түрі, жауынгердің кеудесін қорғауға
арналған. Кіреукенің сыртынан және басақа да ... ... ... ... 4 тақтадан: кеуделік, арқалық және 2 бүйірліктен тұрады.
Тақталары аздап иілген ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Шарайна тақтасының бітімі шығыста кеңінен
таралған дәстүр бойынша. Осы шарайнаның тек кейбір мәліметтері ғана, яғни
сәндік ... ... 2 ... ... ... формасының
қарапайымдылығы оны көшпелі түркілердің қорғаныс киімі үлгісіне ... ... деп ... ... тілдерінде қорғаныс құралының бір
түрі ретінде, яғни төрт айна ... 4 ... ... ... ... ... КП 2158. XVIII ғ. Орталық Азия. ... ... ... ... 36,5х28 см, 46х25,5см, 27х22 см. Қорғаныс құралының
бір түрі, ... ... ... ... арналған. Кіреукенің сыртынан
киген.
- Қылыш қынымен. КП 3972. XVIII ғ. Орталық Азия. Металл, сары металл,
тастар, мата.
Ұз - 90 см; ... ... – 80 см; ені - 3 см. Сабы ... ... ... өрнектелген. Қыны қызыл пүліштен қапталып, алтындалған металл
құймалармен және перезе тастармен әшекейленген. Иыққа асатын бауы да ... ... тас ... ... сары ... ... ... басы. КП 20255. Кіші жүз ханы Шерғазы ханға тиесілі болған.
1812-жылы Ресей ... Кіші Жүз ханы деп ... ... ... бірге император Александр – І сыйға ... екі ... осы ... ... араб ... және орыс тілінде
зерленіп жазылған жазулары бар. Сабы жоқ. ... ... ... ... ... ол кісі 1974 жылы ... тапсырған.
- Айбалта. КП 14076. 1881 ж. Талдықорған облысы.
Металл, ағаш, соғылған, күміспен безендірілген.
Ұз- 26 см; сабының ... - 17 см. ... ... ... ... ... басы ... соғылған. Алмас жарты ай бейнесінде
соғылған. Балтаның желкесі балға іспетті. Екі сыртына ... ... ... және «1881», әрі қарай өшіріле ... ... аты ... ... ... Сабы ... ... ұшы темірден өрнектелген.
- Білтелі мылтық. КП 1875. ХХ ғ. басы. Орта ... ... ... ... ... ... ... қақтау, қалыптау,
нақыштау, өңдеу.
Ұз - 108 см; ұңғысының ұзындығы - 65 см. Бір ... иір ... ... ... әдісімен өрнектелген. Ұңғының үстіне аздап алтындалған
5 шырыш бейнелі ою салынған. Ағаш бөліктері ... ... ... ... ... өсімдік типтес. Мылтықты Прежевальск уезінің
манапы иеленген. Жетісу облыстық ... уезд ... ... ... ... ... ... уақыты белгісіз.
- Дулыға. КП 25849/1. ХҮІІ ғ. Орта Азия. Металл, ... ... ... – 30 см; дм – 22,5 см. ... ... ... – қайта қалпына келтіруші К. Алтынбеков. 32 ... ... ... ... ... ... жағы 4 қырлы шошақпен
бітеді. Қасабасы бедерлеу және сымкәптеу ... ... ... ... тұғырында көлденеңнен айнала дөңестелген, үшбұрышты
оюлармен өрнектелген. Маңдайшасына 3 ірі халцедоннан және 2 ... ... ... ... ... маржандар мен перезелер орнатылған.
Жығасы ... ... ... сияқты етіп тоқылған.
- Қорамсақ. КП 1906. ХІХ ғ. Ағаш, тері, сырылған. 62х29,5 ... ... қыны ... ... ... ... ... теріге сыру әдісімен түсірілген.
- Садақ. КП 1897. ХІХ ғ.
Ағаш, сүйек, қайың қабығы, тері, бояулар, желім, сыр.
Өңделген, ... Ұз – 119 ... ... ... ... ішкі ... қара астары бар садақ.
Ағаш ... өне ... ... ... ... ... қайың қабығы
желімделген. Қайың қабығы садақ ұшына дейін қызыл түспен боялған. ... ашық ... ... тері ... Ағаш сабына айнала қалың
етіп қайың қабығы жапсырыла оралған, жақтаулары жасыл ... ... ... ... ... ... ... жерінде геометриялық
өрнек бар.
- Садақ. КП 1899. ХІХ ғ. Ағаш, қайың қабығы, ... ... ... Ұз – 114 ... ... ішкі ... ... қапсырмасы бар садақ. Сыртқы жағынан
ұзына бойына тарамыс қапталған, ... ... ... ... ... ... және екі жағынан да жалпақ етіп қайың ... ... ... түрлі-түсті өсімдік тәрізді өрнектер
түсірілген.
- Тапанша – КП 1883. Кіші Орда ... ... ... Оны 1923 жылы ұлы ... ... ... о р ы т ы н д ы
Бітіру жұмысының нәтижелерi мен басты тұжырымдары нақтыланды. Орталық
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ХІХ мен ХХ ғ. ортасына
дейінгі аралықты қамтитын жергілікті ерекшеліктері бар ... ... ... барлық түрлері және ХҮІІІ, ХІХ мен ХХ ғ. ... ... ... көне ... ... қолға үйретіп, мініске, пайдаланумен бірге ат әбзелдері, қару-
жарақ ... мен ... де дами ... ... ... ... ... түрлерiнiң негiзгi типтерi де б.з. ... ... ... ... б.з. VI-VIII ғасырларда қалыптасып бiткен, бұл
көшпелi халықтарға тән ат әбзелдері мен ... ... мен ... ... ... XVII-XVIII ғасырларға дейiн, ал жекелеген
түрлерi XIX ғасырларға дейiн сақталып келсе, дәстүрлі ер ... әлі ... ... ... ... ат әбзелдері, ер-тоқым түрлерінің бірқанша
үлгілері ОММ қорында әжептәуір мол болып келеді. Алайда, қару-жарақ түрлері
ат әбзелдеріне қарағанда өте аз. ... ... ... үшін ... ... ... ... барлық талапқа сай, үлкен де қолайлы
ғимараттың кең бөлмелерінде ... ... ... заттарын сақтаудың
барлық ережелері орындалады.
Ат әбзелдерін, қару-жарақты жасаушы шеберлер қазақтарда ершілер,
ұсталар және ... ... ... ... ... ... жойылып,
хандықпен байланысты дәстүрлi әскери қызметтiң, оны кәсiп еткен әскерилер
әлеуметтiк жiгiнiң жоғалуы, қару-жараққа тұрақты ... ... ... бұл шеберлердiң кәсiбiнiң сипатын өзгертуiне әкелдi. ... ... ... ... ... ... ... әшекейiн жасауға,
қару мен ер-тұрмандарын ... ... ... ... ... ... ... ауытқушылықтар орын алуда.
Қазақтың ат әбзелдері ОММ-дің этнография залында шаруашылық, заттық
мәдениетке қатысты ... ... ... ... ... ... топтастырылып қойылған. Тақырыпқа негіз болып ... ... ОММ ... және одан тыс ... ... ... түрлі салаларын қамтыған әр түрлі тақырыптағы көптеген
көрмелерге негіз болды («Қазақтың дәстүрлі қару-жарақ ... ... ... ж. «Ер ... Алматы-2003.). Аталмыш экспозицияларда
қару-жарақтың, жылқы шаруашылығына қатысты бұйымдардың ырымдық қызметтері
қазақтарда ... ... ... ... ... түрлi салт-дәстүрлер,
ырымдар қалыптасуына негiз болғандығы көрсетіліп, сызба, кескіндер түрінде
қарудың ритуалдық сипаттары айқындалады.
Дәстүрлі ортада ... ... ... ... ... ... атау-терминдер қазақ тiлiнде ерекше
лексиканы құрайды. Зерттеуде ат ... және ... ... ... ... ... ... сөздер мен дәстүрлi атау-терминдердi
ғылыми айналысқа кiргiзуге тырыстық.
Қорыта ... ат ... ... ... осы ... ... қайта жаңғыруына байланысты оқушы, студенттер мен ғылым саласының
өкілдеріне мәдени-біліми қызмет көрсетуде өзіндік орын алып келе ... ... . ... ... көне бұйымдар бүгінгі өнерде көрсеткіш, өлшем
ретінде сұранысқа ие болатындығымен құнды бола түспек.
Музей ( қазір жиі ... ... ... сөзі – ... ... музейлерге» қаратыла қолданылса лайықтырақ) ісінде қолға алар ... ... ... оқу ... музейлік мамандар дайындау,
отандық музей ісіне арналған тұрақты басылым жағын ... ... ... бір ... ... ... қамқорлықты қажет ететін маңызды
міндеттер тұрғаны сөзсіз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI
1. Маргулан А.Х. ... ... ... исскусво». В трех томах.
Алма-Ата, 1987.
2. Арғынбаев Х.А. ... ... ... ... еңбек.
Алматы. Өнер. 1987.
3. Жағда Бабалықұлы. Ер тұрман // Ана тілі. 1994 ж. 6-қазан. 5-б.
4. Ахметжанов Қ.С. Жараған темір ... ... ... ... ... М.В. ... ... Востока. (IV тысячелетие- IV в. до н.э.)
М.: Наука. Издательская ... ... ... 1993. -349 ... ... ... ... Под редакцией К.Г.Левыкина и В.Хербста.
Москва, Высшая школа. 1988. - 431 ст.
7. Кроллау Е.К. Температурно-влажностный и световой режим музеев. ... ... А.М. ... ... музейных предметов. (методические
указания) М.1954,
9. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. Алматы, Қазақстан. 1995. – ... ... Ә. ... қолы ... ... «Қазақстан»
баспасы. – 96 б.
11. Райымханова К., ... Д. ... ... ... мен практикасы». Оқу
құралы. Алматы, 2002. – 91 б.
12. «Қазақстан ... ... және ... журнал.
Астана, 2003, №2(3) шілде-желтоқсан.
13. Ахметова С.Ш. Историческое краеведение ... ... ... А.Е. ... дело в ... (вторая половина ХІХ –
начало ХХ вв.) - А., 1979.
15. Картаева Ш.Е. Қазақ халқының әскери өнерi және ... ... ... ғғ.): ... ғылымы кандидаты ғылыми дәрежесiн алу үшiн дайындалған
диссертацияның авторефераты. - ... ... - ... - 28 ... Жетiбаев Ж.М. Маңғыстау және Үстірт қазақтарының халық суреттерiндегi
қару-жарақтар / Изв. НАН РК. ... 1993. №5. - 61-68 ... ... Т.Е. Әйел ері // ... газеті. 2001.
18. Картаева Т.Е. Қамшы. Ұлттық энциклопедия. 5 том. 513 б.
19. Картаева Т.Е. ... ... ... 6 том. 99-100 ... ... Т.Е. Өмілдірік. Ұлттық энциклопедия. 7 том. 249 б.
21. Картаева Т.Е. Қазақтың халықтық қолөнері. Зерде. 2001. №2. 24-25 ... ... Т.Е. ... ежелгі кәсіптері. Ұлт тағылымы. 2000. № 3. ... бб.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Тасмола археологиялық мәдениетінің әскери қару-жарақтары және ат әбзелдері89 бет
Қазақтың дәстүрлі қару-жарақтарының этнографиясы59 бет
Азаматтық қорғаныс және жануарлардың жаппай қарулық зақымданудан қорғау60 бет
Аса қауіпті аурулар және бактериологиялық қарулар12 бет
Атыс қаруы71 бет
Атыс қаруы құрылысы оны пайдалану күту және сақтау6 бет
Биолгиялық қару5 бет
Биологиялық (биологиялық - әлеуметті) төтенше жағдай. Биологиялық қару, эпидемия, жұқпалы аурулар12 бет
Биологиялық қару3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь