Ақшаның шығу тарихын білеміз бе?


Бүгінгі нарық заманында ақша адам өмірінде елеулі рөл атқарады. Белгілі ағылшын философы Томас Гоббс мемлекетті тірі организммен салыстырып, ал ақшаны оның тамырында ағып жүрген қанға теңепті. Несі бар керемет теңеу. Расында да, экономикаға ақша араласқан кезде мемлкеттің қара қазанында қордаланып жатқан бүкіл шаруа дөңгелей жөнеледі. Сондықтан тәтті тұрмысқа жеткісі келген адамдар бұл пайдалы «қанды» бағып, қағып, қорғап, сақтап өсіріп, көбейтіп отыруға мәжбүр. Иә, осындай мәртебелі беделге ие болған ақшаның алғашқы шығу тарихы қалай басталды? Қашан, қайда пайда болды? Бұл сұрақтардың жауабын біріміз білсек, біріміз біле бермейтініміз анық.
Ақша, теңгелер жайлы ғылымды нумизматика деп атайды. (Монета – латын тілінен аударғанда «numisma»). Нумизматика ғылымын сөйлетіп, көкейдегі көлбеңдеген сауалға жауап берелік.
Бірнеше мыңдаған жылдар бұрын алғашқы адамзат қоғамы кезінде ақша туралы түсінік мүлде болмаған. Бірақ та, заман озған сайын адамзаттың дамуы үдерісі үзілмей үздіксіз жүргендіктен, қоғам алдында бірінде барды біріне салып, одан алып отыратын, бір-бірінің өзара кем-кетігін түгендейтін бір нәрсеге қажеттілік пайда болды. Ал сол заманның зайырлы азаматтары айырбас дегенді ойлап тапты. Айырбас бағзы заманғы алғашқы адамдар үшін баға жетпес өте үлкен жетістік еді. Себебі, нәпәқа жолында ақылынан бұрын қаруы бірінші сермелетін көне тайпалардың бірі екінші бір қауымның маңдай термен жиған дүниесін ұрлап немесе адамдарын шырылдата шауып, жайратып, жайғап, я болмаса, бір-бірімен атысып-шабысып тарасатын. Керуенмен кетіп бара жатқан бөтен жұрттың түйедегі теңдерін ту–талақай қылып зорлықпен тартып алатын да еді. Міне, мыңдаған жылдар бойы қалаған затыңды қолға түсірудің қарапайым түрі қарақшылық жолы болды. Ал енді натуралды шаруашылықпен айналысатын барлық тайпалар шаруашылығын өркендетіп, бір-бірінің жыртығын тауар айырбасы арқылы атыспай-шабыспай жамауға болатынын тереңінен түсінді. Осылайша айырбас шаруашылықтың өркендеуінің, оны жүргізудің өзінше бір тетігі болып қалыптасты.
Осы айырбастан барып ақша туындаған. 1947 жылы Бразилиядағы экспедициялық зерттеуші топ алғашқы айырбас жөнінде зерттеу жұмысын жүргізеді. Сонда мынадай нәтижеге ие болды: көне тайпалардың бірі белгіленген жерге өздерінің азық-түліктерін әкеліп қояды да, көрші тайпаның қойып кеткен азық-түлігін алып кетеді. Бұл «үнсіз айырбас» айырбастың ең ерте кездегі түрі.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Ақшаның шығу тарихын білеміз бе?

Бүгінгі нарық заманында ақша адам өмірінде елеулі рөл атқарады.
Белгілі ағылшын философы Томас Гоббс мемлекетті тірі организммен
салыстырып, ал ақшаны оның тамырында ағып жүрген қанға теңепті. Несі бар
керемет теңеу. Расында да, экономикаға ақша араласқан кезде мемлкеттің қара
қазанында қордаланып жатқан бүкіл шаруа дөңгелей жөнеледі. Сондықтан
тәтті тұрмысқа жеткісі келген адамдар бұл пайдалы қанды бағып, қағып,
қорғап, сақтап өсіріп, көбейтіп отыруға мәжбүр. Иә, осындай мәртебелі
беделге ие болған ақшаның алғашқы шығу тарихы қалай басталды? Қашан, қайда
пайда болды? Бұл сұрақтардың жауабын біріміз білсек, біріміз біле
бермейтініміз анық.
Ақша, теңгелер жайлы ғылымды нумизматика деп атайды. (Монета – латын
тілінен аударғанда numisma). Нумизматика ғылымын сөйлетіп, көкейдегі
көлбеңдеген сауалға жауап берелік.
Бірнеше мыңдаған жылдар бұрын алғашқы адамзат қоғамы кезінде ақша
туралы түсінік мүлде болмаған. Бірақ та, заман озған сайын адамзаттың дамуы
үдерісі үзілмей үздіксіз жүргендіктен, қоғам алдында бірінде барды біріне
салып, одан алып отыратын, бір-бірінің өзара кем-кетігін түгендейтін бір
нәрсеге қажеттілік пайда болды. Ал сол заманның зайырлы азаматтары айырбас
дегенді ойлап тапты. Айырбас бағзы заманғы алғашқы адамдар үшін баға жетпес
өте үлкен жетістік еді. Себебі, нәпәқа жолында ақылынан бұрын қаруы бірінші
сермелетін көне тайпалардың бірі екінші бір қауымның маңдай термен жиған
дүниесін ұрлап немесе адамдарын шырылдата шауып, жайратып, жайғап, я
болмаса, бір-бірімен атысып-шабысып тарасатын. Керуенмен кетіп бара жатқан
бөтен жұрттың түйедегі теңдерін ту–талақай қылып зорлықпен тартып алатын
да еді. Міне, мыңдаған жылдар бойы қалаған затыңды қолға түсірудің
қарапайым түрі қарақшылық жолы болды. Ал енді натуралды шаруашылықпен
айналысатын барлық тайпалар шаруашылығын өркендетіп, бір-бірінің жыртығын
тауар айырбасы арқылы атыспай-шабыспай жамауға болатынын тереңінен түсінді.
Осылайша айырбас шаруашылықтың өркендеуінің, оны жүргізудің өзінше бір
тетігі болып қалыптасты.
Осы айырбастан барып ақша туындаған. 1947 жылы Бразилиядағы
экспедициялық зерттеуші топ алғашқы айырбас жөнінде зерттеу жұмысын
жүргізеді. Сонда мынадай нәтижеге ие болды: көне тайпалардың бірі
белгіленген жерге өздерінің азық-түліктерін әкеліп қояды да, көрші тайпаның
қойып кеткен азық-түлігін алып кетеді. Бұл үнсіз айырбас айырбастың ең
ерте кездегі түрі.
Бертін келе айырбастың қыр-сырлары ойлап табылды. Дегенмен айырбасқа
көп ел қатысып, олардың талаптары мен қажеттіліктері әр түрлі боп көбейген
сайын тікелей бартер жасау күрделене береді. Бұл бартер саудасындағы жалғыз
кедергі емес. Себебі, әр түрлі өнім әр қалай сақталады. Және оның әр
қайсысын өз маусым мезгілінде ғана дайындап базарға алып шығара аласың.
Айырбас саудасының осындай толып жатқан қолайсыз кемшіліктеріне,
қиыншылықтарына көп ұрынған ежелгі гректер, Қосөзен халқы (шумерліктер,
финикиялықтар т.б.) қажытатын қалыптан шығу үшін ең үлкен тауар айырбасын
дүниеге әкелді. Енді шым-шытырық талап пен қажеттілікті өтеудің әмбебап
тәсілі шықты. Яғни, бидай мен мал айырбас саудасының алдында жүрді, сол
арқылы кез келген қардар затыңды еш қиыншылықсыз алатын тұрақты мүмкіндік
туды. Жалпы айтқанда, ежелгі тауар экономикасының өмірлік циклі астықтың
бітік шығуы мен мал басының еселеп артуына ғана тәуелді болды. Осылайша мал
мен астық бартер саудасының ең тиімді ақшасына айналды.

Мал көбіне ақша орнына пайдаланыла бастады. Мысалы, алтыннан жасалған
сауыт, қару-жарақ 100 бұқа шамасын құрады. Штраф үшін де мал төлеп,
есептесетін. Еркін адамды өлтірмеу үшін 110 жас бұқа төледі. Тіпті, осы
1377-1400 жылдары Ирландияда Ричард ІІ билігі кезінде мал ақша ретінде
пайдаланылды. Сондай-ақ, көне Римде де ақша орнына мал жүрді және ақша саны
мал басымен есептелді. Нарық заманында аузымыздан тастамайтын капитал
(капитализм) сөзі осы тұста айналымға енді. Сapit (капитал) латын
сөзін аударғанда қазақша бас деген мағына берді. Мәселен, 1 бас бұқаға 5
қап бидай немесе 3 себет тұз, я болмаса, 10 балтаның құнын құрады. Бірте-
бірте айырбасты ауыстыратын құрал қажет болды. Малды базарға айдап бару
үшін ұзақ жол жүру керек, әрі оны ұсақтап, майдалай алмайсың. Малдың
машақаты молайды. Мұның бәрі адамдар үшін де, сауда үшін тиімсіз болды.
Үшінші бір нәрсеге қажеттілік туындады

Бұл ойымызды аяқтамастан бұрын айырбасты ақша ақырындап ығыстыра
бастағаны турасында ой жіберген адамдардың пікірлеріне сүйеніп, сөзімізді
жүйелесек. Платон Республика атты екінші кітабында ақшаны айырбас құралы
десе, Аристотел ұстазының пікіріне ұқсатып, айырбас саудасын жеңілдету үшін
адамдар арнайы ойлап тапты дейді. Десе де, көзқарастар көбейіп, басқаша
пікірлер ХІХ ғасырда пайда болды. Австрияның экономика мектебінің негізін
қалаған Карл Менгер Экономика принциптері атты еңбегінде ақшаның пайда
болуы эволюциялық процес деп түсіндірді. Бұл ғалым былай дейді. Әрбір адам
өзіндегі тауарды өзінікінен де артық тауарға айырбастап алғысы келеді және
саудагер адам базарда өте үлкен сұранысқа ие құнды тауарларды қолға
түсіруге тырысады. Арман болған қымбат тауар қолға түскенше өзіңдегі тауар
бұзылмай, шірімей, сасымай жақсы сақталып тұруы шарт. Ақшадан басқа
қандай зат қалауыңша бұзылмай сақталып ұзақ мерзім тұра алсын. Міне, ақша
деген жарықтық осындай ізденістің нәтижесінде дүниеге келді дейді. Жалпы
тарихшылар да экономистерде ақшаны дүниеге келтірген базар деген пікірге
бірауыздан тоқтаған.

Уақыт өте келе дамыған өркениет елдерінде натуралды айырбас ақшаға
орын босатып бере бастады. Ақшаның келмеске амалы жоқ еді. Себебі қолдағы
тауардың нағыз бағасын анықтап тұратын эквивалент жүйесі болмады,
айырбастап тұрған тауарыңды қажетіңе қарай бөлшектеп және ала алмайсың.
Енді айырбас саудада ең алғаш металл бұйымдар, яғни мыс, күміс, алтын
сықылды заттар қолданылды. Бірден ақша шықпады, ақша орнына металдан
жасалған сақиналар, металл шыбық, тағы басқа с.с. түрлі металл заттар
пайдаланылды. Зерттеу қазба жұмыстары кезінде Арголиден (Греция) б.з.д.
ҮІІІ ғасырға тән металл құйма шыбықтар табылған.

Осы порымдағы ақшалардың ішіндегі ең ыңғайлысы құйма кесектер болды.
Олардың көлемі, салмағы уақыт өткен сайын тұрақтана бастайды, әрі мұндай
құймаларды сақтауға, өзімен бірге алып жүруге ыңғайлы еді. Сол кезде ұзақ
жылдар бойғы айырбас сауданың тәжірибесінде бағаның да тұрақтануы басталды.
Экономистер бұл процесті эквивалент деп атады. (Мысалы, әдемі бір күңнің
бағасы көршілес бірнеше қалада бірдей бағада болды.) Міне, осылайша ақшаның
алғашқы түрлері осындай сипатты иеленді. Бұрын бұқаны бөле алмай адамдардың
басы дал болса, ал құйманы кез келген уақытта, кез келген жағдайда оп-оңай
бөле бересің. Алайда мұның да техникалық қателіктері болды. Құйманы әрбір
бөлген сайын оны өлшеуге тура келді. Бірте-бірте құймалар мыстан, күмістен
соғылды, бертін келе құймалардың бетіне таңбалар салына бастады. Таңба
құйма салмағының бір қалыпты және сапалы болуына әсер етті. Мен деген мықты
саудагерлер өздерінің белгілерін салып, құятын болды. Сонымен қатар
сақталған құжаттарға қарағанда әлгіндей металдар Мысырдағы Жаңа Патшалық
кезеңінде айырбасты жеңілдететін құнды тәсіл болғаны көрсетіледі. Және
алтынды, күмісті, мысты, қоланың салмағын өлшейтін өлшем бірліктері болды.
Салмағы 7,5 грамм тартатын шати атты теоретикалық бірлік пайда болуымен
сауда жұмысы жеңілдеп сала берді. Бұл ақшалар Мысырда Б.з.д. І мыңыншы
жылдықта ғана пайда болған грек монеталары болатын. Бұл натуралды айырбасты
жеңілдеткенімен саудадағы заңды жүйенің қарыштап дамуына жағдай жасай
алмады. Мысалы, айыппұл салу, салық салу, компенсация төлеу деген
проблемалар шешілген жоқ. Бұл проблеманы түбегейлі шешу үшін тұрақты
валюта керек болатын. Осы дамудың барлығы монетаның шығуының алғы шарттары
ретінде танылды.
Алғашқы монета (ақша) қайда және қашан пайда болғаны жөніндегі
жайттарды тарихқа жүгініп нақты жауап табайық. Көне заманда гректер мен
римдіктерде нумизматик болмаған. Гректер алғашқы монеталарды өз мифтерінің
(аңыз-әңгімелер) кейіпкерлері жасады десе, римдіктер Янус немесе Сатурн
құдайлары жасады деп сенген. Ал Геродот пен Ксенофоннның және таға басқа
көне авторлардың мәліметтерінде алғашқы монеталар Лидияда (Түркия) соғылды
делінген. Бүгінгі күнгі зерттеушілердің пікірінше, алғашқы монеталар б.з.д.
ҮІІ (нақтырақ, б.з.д. 687 жыл) ғасырда Лидияда пайда болғанын растайды. Бұл
монеталар күміс пен алтынның құймасынан жасалған. Бірнеше ондаған жылдардан
кейін лидиялықтар арқылы тараған монета грек қалаларының бірі Эгинде пайда
болған. Неге алғашқы монеталар Лидия мен Эгинде шықты? Себебі, ол жерлерде
қолайлы ақшаны қажет ететін ұсақ саудагерлер тез дамыды. Гректер
эгиндіктерді ұсақ саудагерлер деп атады. Лидиялықтар секілді Грецияның
әрбір полисі қаласын қорғаушы құдайлары бейнеленген өзінің монетасын соқты.
Б.з.д. ҮІ ғасырдың ортасына таман сауданы жеңілдету және ақшаның тұрақты
бағалығын анықтау үшін монеталарды ортақ стандартпен, тек күміс, алтыннан
жасалды. Ал монета соғылған жердің орны мен сол елге тән символы сақталып
отырды. Гректік монеталық мәдениет қазіргі ақшаның қалыптасуына үлкен
ықпалы болды. Бірінші болып гректер монета бетіне тірі адамдардың
бейнеледі. Александр Македонскийдың (б.з.д. 336-323 жж.) жер-жерді
жаулауымен метал (монета) бұйымның екі бетін бедерлеп бейнелеу технологиясы
оның қарамағына қараған барлық территорияға, соның ішінде Персияға тарады.
Бұл мұсылман елдерінің ақша жүйесі негізінің қалыптасуына әкелді. Осы
технология үлгісімен Рим және Батыс Еуропа монеталар соға бастады.

Үндістан, Қытайға да таралып үлгерді. Қытайда б.з.д. І мыңжылдықтың
өзінде монеталар шығарылған. Демде монета шығару шартарапға жайылды.
Адамдар монетаны жоғалтты да, сосын олардан әшекей бұйымдар жасады,
шұңқырларға да көмді, зираттарға адамдармен бірге де көмді. Мыңдаған
жылдардан кейін көне қалаларды зерттеу, қазу барысында монеталар табылып,
нумизматиктер өз саласы бойынша жұмыс жүргізді.

Осындай біріккен зерттеулер нәтижесінде мыңдаған дөңгелек, сопақ,
тікбұрышты және төртбұрышты монеталардың түрлері табылды. Мысалы, б.з.д.
ІІІ-б.з. ІІІ ғасырларға тән Ашакида патшаның тұсында Парфияда үшбұрышты
монеталар, ал ХІІ-ХІІІ ғасырларда Грузияда Тамара ханшайымның кезіндегі
формасыз монеталар, б.з.д. Ү-ҮІ ғасырларға тән Римнің территориясынан
табылған дельфин мүсініне ұқсас монеталар, 1645-1676 жылдары билік еткен
Русьтің патшасы Алексей Михайловичтың кезінде күмістен құйылған сопақша
монеталар, тағы басқа көптеген монеталар бүгінге жетіп отыр.

Ғаламның кей түкпірінде монетадан бөтен тас ақшаларды да қолданған.
Микронезия Штатына кіретін Яп аралдарының батыс бөлігінде ежелден төлемнің
өзгеше құралы келе жатқан – ортасында тесігі бар ізбес тас немесе раи.
Тастың диаметрі – он сантиметрден бірнеше метрге дейін, ал салмағы бірнеше
тоннаға дейін баратын. Раиды Палау көрші архипелагында көсемдердің
нұсқауымен өндіретін, ол Яп аралдарынан 400 шақырым алыс.

Әрине, аталған төлем түрі бұл құнын сақтаудың бірден-бір сәтті құралы
болғанына қарамастан, ақшаның барлық қызметін бірдей жеңілдікпен атқара
алмайды (тіпті теңізге шым батып кетіп, жоғалып қалған тастың өзі
жекеменшік болып табылады және сол теңіздің бір бөлігіне иелік етуші
мемлекет оны алғаны үшін ақы төлеуге мәжбүр болады). Яп аралында қоржынға
толы жер өнімдерімен есеп айырысады, ал тауарлармен төлем жасауға әктер
қатыспайды - өйткені олардың бағасы өте қымбат (диаметрі 60 см тасқа ХХ
ғасырдың басында шошқа түсетін). Осынысына қарай тас ақшалар Яп аралында
маңызды роль атқарып, және оны адамдар бір-біріне тарту ететін.

Товар-ақша қатынасының қалыптасуымен бізге белгілі инфлияция,
валютаның құнсыздануы, бағаның өсуі проблемалары пайда болды. Монеталар
айналымға енгенде оларды әр түрлі айла-тәсілмен жасай бастады: монетаны
қысқартты, бетіндегі бедерленген бейнелерді өшірді немесе арзан қоспалар
араластырды, ақырында асыл металдың құны төмендеді. Б.з.д. 269 жылы Римде
күміс монеталар соғылды, ал екінші Пуни сұрапыл соғысының аяғында, яғни
б.з.д. 201 жылы самсаған сарбаздарын жалақымен жарылқау үшін амалсыздан
әлгіндей тәсілге көшіп, күміс монетаның мәнін жоғалтуға мәжбүр болады.
Әрине бұл инфляцияға әкелді.

Римдегі денария ақша бірлігінің тағдыры қайғылы өкінішпен аяқталды.
Б.з.д. 269 жылы және б.з. ІІІ ғасырында металдың тапшылығынан, осы
монетаның құндылығы бәсеңдеп, түсіп кеткендіктен денарияны соғуды доғарды.
Алғашқыда денарияны таза күмістен (бір монета – 4,5 граммды құрады) соқты.
Бірақ жұртты жайлаған тәртіпсіздік, хаос және толассыз соғыс кезеңінде
денариядағы асыл металдың қасиеті төмендеп, құнсызданды. Нерон патша
тұсында күмістің салмағы 3,8 граммға теңестірілді. Кейінгі келген
императорлар денарияны кесіп, қысқартып тастады, б.з. ІІІ ғасырының
басында монетаның құрамында күміс азғантай пайызды құрады. Сондықтан да ол
өзінің алғашқы сипатын жоғалтты.

Ксилографиялық клишаның көмегімен кітап басу және қағаз шығарумен
қатар қытайлар алғаш қағаз ақшаларды ойлап табуы әлемдік мәдениетке қосқан
басты табысы болды. Бұл жаңалықтардың жасалу әдісі бірін-бірі толықтырды.
Саяхатшы Марко Поло Қытайдың иероглифтік жазбасы мен Ұлы Қытай қорғанынан
бұрын қағаз ақшаларды көріп таң қалған және олардың жасалу, пайдалану
әдісі, құндылығы туралы толық мәлімет қалдырған. Бұл ұшатын валюта б.з.
800 жылы Тан әулеті кезінде пайда болды. Үкіметке металл монеталарды
айшылық алыс жолдарға алып жүру қиын болғандықтан жергілікті көпестерге
арнайы жасалған ақша сертификатын төледі. Оны астанадағы қатты валютаға
айырбастауға болады. Көпестер бұл игі істің қолайлысын тез түсінді және
оларды есептерде төлеудің құралы ретінде пайдалана бастады. Бұл қағаз
ақшаларға түрлі түспен әр беріп, қолы қойылып, мөрі басылған адамдарды,
ағаштарды, шенеуніктердің суретін салды. Типографиялық істің дамуы
арқасында банктік билеттер ұқыптылықпен сақталды, ал оны жасанды жолмен
жасағандардың жазасы өлім еді. 1291 жылы монғолдар Иранда қытай стилінде
банкноттар басып шығарды, артынша дереу инфляцияға ұшырады. Осыдан кейін
барып Батысқа қағаз ақшалар жетті. Бұдан басқа саяхатшылар, яғни Юань
әулеті кезіндегі Қытайдан еліне оралған саяхатшылар оларды жолшыбай
Еуропаға ала келетін.

Бір таңқаларлық нәрсе, орта ғасырларда ақшасыз баянды ғұмыр кешкен
қоғам болды. Бұл бірегей өркениет осыдан ондаған (40) жылдар бұрын
еуропалықтардың әділетсіз әрекетімен жер бетінен жойылып, мәңгілікке
келмеске кетті. Оларда жазба, арба, ақша болмаған, соншалықты тіршілікке
бейімді болатындай бүгінгі экономикалық құрылысқа ұқсамайтын өзгеше түр
болған шығар. Әрине, бұл жерде Ежелгі Америка мемлекеті Тауантинсуйудің
негізін салған бірден-бір халық инктер жайлы сөз болып отыр. ХҮІ ғасырдың
басында өзінің гүлденуі кезеңінде Тынық мұхит жағалауындағы Оңтүстік
Америка құрлығының ауқымды бөлігін (3 млн. км2.) иеленіп, қоныстанды.
Доңғалақтың, арбаның не екенін де білмейтін инктер ұлан-байтақ жерін
бақылауда ұстап, бір-біріне хабар беру үшін шабармандар часкаларды немесе
түрлі түсті түтін сигналдарды пайдаланды. Әр текті мемлекеттің экономикасы
тұтасымен бақылауда және жоспарланған түрде қалыптасты: жалпы еңбекке
міндеткерлік – мита натуралды айырбас пен бағалы заттарға салық салу
орнына жүрді. Осылайша адамдар еңбек ақысына тиісті өнімін, азығын, киімін
алып отырды.

Ұлы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Шу өңірінің тарихын білеміз бе?
Ақшаның шығу тарихы туралы
Ақшаның шығу тарихы
Ақшаның мәні және шығу тегі
Ақшаның қажеттігі және шығу тегі
Ақшаның шығу тегі қажеттілігі және экономикалық мәні
Ғайыпты болжау мүмкін бе?
Ақшаның теориялары
Ел тарихын ұмыттырмаған ән
Ақшаның түрлері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь