Абай (Ибраһим) Құнанбайұлының өмірі

23-июньде, 1904-інші жылында, туған жері Шыңғыс тауында дүниеден қайтты атақты қазақ ақыны, Шыңғыс елінің қазағы Абай Құнанбай ұғлы. Кітапша шын аты - Ибраһим. Бірақ қазақ әдеті бойынша, шешесінің еркелетіп қойған Абай атын халық атап кеткендіктен біз де Абай дейміз.
Абайдың әке тұқымы Тобықтыға басшы болған, би болған белгілі атасынан еді. Үлкен атасы Ырғызбай 1750-інші жыл шамасында Ырғыз деген өзенде туған екен. Халқының қолбасы батыры һәм биі екен. Тобықтының аз уақытында Түркістан жағынан елін бастап ауып келіп, осы Шыңғыс тауы мал бағуға аса жарамды жер деп орын қылыпты.
Онан соңғы атасы Өскенбай би, халық ортасында әділ би атанып, бөтен алыс елдің адамдары да орталарындағы үлкен дауларына сол кісіні іздеп келіп, жүгініп, билік айтқызып, бітіп қайтады екен.
Өз әкесі Құнанбай, жұрт аузына қараған қатты, есті кісі болып, бөтен елдерді де билеп, ел ішіне бір ғана төре түқымы сұлтан болып жүрген кезде, солармен таласып, Қарқаралы өкірігіне әуел қазақтан сұлтан болған кісі еді.
Уақытында елдің құр мұсылманмын дегеннен басқа діннің не екенін білмей, қан жеп неше түрлі ырымдарға табынып жүргеніне қатты тыю салып, анық шариғат қоспаған істі қылған, ғайри бұзықшылық іс қылғандарға бек ауыр жаза салып, халыққа ауыл басы молда ұстатып, қадари хәл ғылымның жолын көрсетіп, үлгі салған.
Өзге жұрт орыстан баласын жасырып жүргенде, балаларына орысша оқу оқытып, Халиолла деген баласын Омский кадетский корпустан оқытып, онан соң Мәскеудегі Павлов¬ская кавалерийская школдан оқытып, сабақты жақсы бітіріп, корнет болып қызметте жүргенде ауырып, дүниеден қайтып еді.
Қартаң тартқанда, халық Мәккеге барғанды білмейтұғын уақытында әуел бастап Мәкке барып, онан келген соң ешбір дүние сөзіне кіріспей, бір ғана ғибадатын қылып, өлгенше үйден шықпай өтіпті.
Абайдың шешесі Ұлжан — Қарқаралы оязына қарайтұғын Қу, Едірей, Мыржық деген жердегі Қаракесек, Бошан руынан Бертіс деген бидің тұқымы. Қазақ ортасында елді күлдіргі қалжыңымен сөгіп, шешендікпен атақ алған Қантай, Тонтаймен туысқан Тұрбанның қызы еді.
Тонтай өзі малды кісі екен, бір-екі ауырғанда қожа-молдалар жиылып келіп, көңілін сұрай беріпті. Ақыры өлер жолы ауырып, қатты болып жатқанда, қожа-молдалар тағы да келіп, көңілін сұрап отырғанда айтыпты дейді:
- Жазыла-жазыла қожа-молдалардан да ұят болды, енді өлмесе болмас, - депті.
Абай 1845-інші жылы, жылан жылында туды. 1904-інші жылы, Ұлу жылында, 60 жасында дүниеден қайтты.
Абай 10 жастан 12 жасқа шейін қырда мұсылманша оқып, 13 жасқа шығарда Семейде молда Ахметризаның медресесінде оқыған. Медреседе жүрген уақытта үш айдай орыстың Приходская школынан орысша сабақ оқыған. Ақыры төрт жыл мұсылманша, 3 айдай орысша оқыған соң, 14 жаста сабақтан шыққан. 15 жаста-ақ балалық қылмай, үлкендерден білімі артылып, ел ішінде жұртты аузына қаратып, басшылыққа бұрынғы терелермен талас қылып, әкесіне үлкен көмегі тиген. Тұрғылас елдің жақсылары баласынбай, аузына қарай бастаған. Ол уақытындағы елдің адамдары не қылса да аталарындай атақты үлгі аларлық би болады дескен. Бірақ, ондай би болуға заманның өтіп кеткенін қайдан білсін.
        
        АБАЙ (ИБРАҺИМ)
ҚҰНАНБАЙҰЛЫНЫҢ ӨМІРІ
1.
23-июньде, 1904-інші жылында, туған жері Шыңғыс тауында дүниеден
қайтты атақты ... ... ... ... ... Абай ... ... шын аты - Ибраһим. Бірақ қазақ ... ... ... ... Абай атын ... атап ... біз де Абай ... әке тұқымы Тобықтыға басшы болған, би болған белгілі атасынан
еді. Үлкен атасы Ырғызбай 1750-інші жыл шамасында Ырғыз деген ... ... ... ... ... һәм биі екен. Тобықтының аз ... ... елін ... ауып ... осы ... тауы мал ... ... жер деп орын қылыпты.
Онан соңғы атасы Өскенбай би, халық ортасында әділ би атанып, ... ... ... да ... үлкен дауларына сол кісіні ... ... ... ... ... ... екен.
Өз әкесі Құнанбай, жұрт аузына қараған қатты, есті кісі болып, бөтен
елдерді де билеп, ел ... бір ғана төре ... ... ... ... ... таласып, Қарқаралы өкірігіне әуел қазақтан сұлтан болған кісі еді.
Уақытында елдің құр мұсылманмын дегеннен басқа ... не ... қан жеп неше ... ... ... ... қатты тыю салып,
анық шариғат қоспаған істі қылған, ... ... іс ... бек ... ... ... ауыл басы молда ұстатып, қадари хәл ғылымның жолын
көрсетіп, үлгі салған.
Өзге жұрт орыстан баласын ... ... ... ... ... ... ... баласын Омский кадетский корпустан оқытып, онан соң
Мәскеудегі Павловская кавалерийская школдан оқытып, сабақты ... ... ... ... ... ... дүниеден қайтып еді.
Қартаң тартқанда, халық Мәккеге барғанды ... ... ... ... ... онан ... соң ... дүние сөзіне кіріспей, бір ғана
ғибадатын қылып, өлгенше үйден шықпай өтіпті.
Абайдың шешесі Ұлжан — ... ... ... Қу, ... Мыржық
деген жердегі Қаракесек, Бошан руынан Бертіс деген бидің ... ... елді ... ... ... ... атақ алған Қантай,
Тонтаймен туысқан Тұрбанның қызы еді.
Тонтай өзі ... кісі ... ... ауырғанда қожа-молдалар жиылып
келіп, көңілін ... ... ... өлер жолы ауырып, қатты болып жатқанда,
қожа-молдалар тағы да келіп, көңілін сұрап отырғанда айтыпты ... ... ... да ұят ... енді өлмесе болмас, -
депті.
Абай 1845-інші жылы, жылан жылында туды. 1904-інші жылы, Ұлу жылында,
60 жасында дүниеден ... 10 ... 12 ... ... ... ... ... 13 жасқа шығарда
Семейде молда Ахметризаның медресесінде оқыған. Медреседе ... ... ... орыстың Приходская школынан орысша ... ... ... төрт ... 3 айдай орысша оқыған соң, 14 жаста сабақтан шыққан. 15 ... ... ... ... білімі артылып, ел ішінде ... ... ... ... ... ... қылып, әкесіне үлкен ... ... ... ... ... ... қарай бастаған. Ол
уақытындағы елдің адамдары не қылса да ... ... үлгі ... ... ... ... ондай би болуға заманның өтіп кеткенін қайдан білсін.
20 жасында Абай халық ортасында мандай басы шешен болды. Халық жайынан
бұрынғы әдетті, ғұрыпты, ескі ... ... қиын іс ... қылатұғын
биліктерін кеп білген. Өзінің зиһні артық болған соң, кәрі ... ... ... ... мысал үшін айтқан әңгімелерді бірін ұмытпай
біліп алған. Қазақтың ескі заманы ... ... ... ... ... ... анық еді.
Уақытында аз да болса ислам діні, ... ... келе ... ... ретімен Абай ғарапша, фарсыша, түрікше кітаптарды кеп оқып,
олардың ... ... ... ... ... Сол ... қырда
ғарапша, фарсышаға Абайдан артық ... ... ... Шала оқыған
ғылымы бар молда-қожалар Абайдан қашып ... еді, өзге ... ... -
шынды жұртты аузына қаратып жүргенде, Абай алдында надандығы ... ... ... ба ... ... ... ... сырты тақуа кісі емес еді. Жай уақытта
намазды көп оқымаушы еді. Бірақ, рамазан айында ораза ... ... ... ... еді. Ол ... ... ... «асығыс отырып, сендер
көңілді алаң қыласыңдар» деп, өзі жеке ... оқып ... ... ... ... бек ... еді. Не іс қылса да, не ... ... ... ... жөн, ... - ... жөн ... еді. «Ғибадаттың
ең үлкені: көңілдің тазалығы, адам баласына жаны ашырлық» деп, сыртымен
сопысынып, ... ... ... ... еді. ... адамдар халық
үшін ғибадат қылады, хақлықпен, шын көкірегі емес, қара ... ... ... ... - ... шын ... ... қылған кісі құпия қылады деп бұл туралы
айтқаны:
Алла деген сөз жеңіл,
Аллаға ауыз қол ... ... шын ... ... жол ... 30 ... барша халық ортасына атағы жайылып, білікті болды.
Бөтен елдің басшы адамдары, құда, ... ... ... ... ... ... ... Ұрлық қылған кісіге, зорлық қылғандарға жазаны ... ... ... ... еді. Ұры ... ... жүре алмаушы
еді. Бірақ, осы ұрыны қатты тыямын ... ... ... ... ... ... қиын ... ел ішінде көнбеймін дегендер партия
қылып көп әуре қылды.
Абай бір кезі ... ... ... еді, ... ... ... ... есіл өнерінің пайдасын кәміл көрсете алмай, қызықты өмірінің бәрі
елдің шуылдақ партиясымен әурелікте өтті. Бұл туралы ... бір ... ... ... ... ... әуре ... үйде күңірентті,
Тағдырға білдік көнгенді.
Адам деген даңқым бар,
Адам қылмас ... ... пен ... атындай аңқылдар.
Тұла бойым шымыранды
Барма топқа шақырмай.
Жат үйінде шатылмай,
Шыдармын ба апырмай...
Жатуға шықпай үйде енді.
Абай 14 жаста-ақ біреуді мазақ яки ... ... ... ... шығара бастаған. Олар жатқа үйреніп айтысып жүрген, бірақ өзі ... ... деп ... ... ... ... ақындықтың пәлендей
қадірі жоқ нәрсе. Қайдағы қошаметпен біреуді мақтап, өлең айтып ... ба ... ... ... айтып жүрген соң қазақтың төрелері мақтан да
қылады екен: «тұқымымыздан бақсы яки ақын ... ... ... Абай өзі ... өнер ... ... жаза ... соң,
бұрынғы ақындар надандықпен өлеңді өнер орнына ғибрат үшін ... ... ... ... да, өлеңнің де қазақ ортасында
бағасы кеткендігін айтып, өзін олардың ретінен басқа қылып, ... ... ... ... ... ұмтылтып, көңіл көзін ашпаққа ғибрат ... ... өлең ... ескі биді ... ... айтады екен сөз қосарлап,
Ақындары ақылсыз, надан келіп,
Көр-жерді өлең қыпты жоқтан ... бен ... алып ... ... өлең ... ... арнап.
Әр елден өлеңменен қайыр тілеп,
Кетірген сөз қадірін жұртты шарлап.
Мал үшін тілін безеп, жанын жалдап,
Мал сұрап біреуді алдап, ... ... елде ... қылып жүріп,
Өз елін бай деп мақтап құдай қарғап.
Қайда бар мақтаншаққа барған таңдап,
Жиса да бай ... ... ... ... өлең ... бір қадірсіз,
Былжырақ көрінеді солар даңдақ.
Ескі бише отырман бос ... ... мал үшін ... ... ... тыңдаушы, сен де түзел,
Келейін сендерге де енді аяңдап.
Абай әлде бойына біткен өнерін жарыққа шығарып, білдіре ... ... ... еді. ... ... жылында жер аударылып келген Михаэлис деген
бір білімді кісімен таныс болмаса һәм Михаэлис пен Маковецкийдің ... ... ескі ... деген кітапты жазып аламын деп жүрген
Гросс деген кісіге таныс болмаса.
Бұл Гросс һәм ... ... ... ... ... ... ғылымға бетін түзеп жібермекке осы кісілер үлкен себеп болған.
Абайды орыстың білікті жазушылары: ... ... ... Тургенев, Салтыков, Достоевский, Белинский, Добролюбов, Писарев
деген кісілердің шығарған кітаптарымен таныс қылған. Абай ... ... ... жаны ... ... ... көзімді ашқан - Михаэлис»
деп айтып отырушы еді.
Абай соңғы замандарында: Спенсердің «Опытын», ... ... ... ... ... туралы жазғанын, Чернышевскийдің
заманындағы жазылған статьяларды һәм оның өмірін оқып ... еді. ... ... жазғанын ұнатушы еді. Бұның ... ... ... ... еді: ... «Кинжал», «Парус» уа «Молитва» деген һәм ... де ... ... ... ... да перевод қылды. Қазақтың үғымына ыңғайлы
деп. Абай қазақша өлеңмен «Онегинді» перевод қылды. Қазақ ортасына ... ... ... ... ... бек ... ... өзі Толстой мен Салтыковтың ... еді. Орыс ... ... ғылым іздемей, адвокат болып, полиция қызметіндегі төре
болып пайда таппақ ... ... ... Толстой, Салтыков-Щедрин
кітабын оқып, солардың жолында бол деп өлең ... өзі ... ... оқи ... қалғанын арман етіп жазған өлеңі:
Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұрып тексермедім.
Ер жеткен соң түспеді уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш ... ... ... ... орыс оқуына берді. Өзге қазақша,
баласын мал пайдасына яки мақтан пайдасына бола оқытпай, бір ғана ... ... ... ... ... ... бір қызығы бала деген,
Баланы оқытуды жек көрмедім.
Баламды медресеге біл деп бердім,
Қызмет қылсын, шен алсын деп ... ... ... ... ... ... соң,
Тюменский реальный училищеден өз ақшасымен жіберіп оқытты.
Қазақтан әуел өз ақшасына баласын оқытқан осы кісі шығар жылына неше
жүз сом ... ... ... училищені бітіріп, Петербургтағы технологический
институтке түсемін деп ... онда ... ... бұл ... ояз болған
таныс кісісі жолығып, соның советі бойынша Михайловский ... ... Одан ... ... ... елінің сорына, үміт қылып
жүрген, ғылымға зерек, халқына еңбек қылмақты қарыз білген Ғабділрахим 1895-
інші жылы 27 жаста ... ... ... ... дайындалып
жүргенде, «костоед» деген науқас болып дүниеден қайтты.
Орыс ғылымын кітаптан оқығандық Абайдың көңіліндегі ... ... өзін ... ғибрат алатұғын ақыны біліп, елдің шатақ сөзінен қашып,
өлең жазып отырмақ болды. Өйткенімен, ел де ... ... жоқ. ... ой қозғалған уақытында кез келген қағазға жазып тастаушы еді, Әуес
қылған жастар алып таратып кетуші еді. ... ... ... ... ... қай ... болса да жайылды.
Абай өзінің тереңнен жазатұғын ақын екенін біліп, елдің ұғымсыздықтан
әншейін өлеңнен артық қадірін білмегендігіне ыза ... ... ... айтсам ел шауып алған талап,
Қызды айтсам, қызықты айтсам қыздырмалап.
Әншейін күн өткізбек ... ... едің бір ... ... балап.
Ақыл сөзге ынтасыз жұрт шабандап,
Көнгенім-ақ соған деп жүр табандап.
Кісімсіген, жеп кетер білімсіз көп,
Жіберсем өкпелеме көп жамандап.
Өзге алыс ел ... ... ... ... ... ... жиылған топта
Абайдың насихатын ұқса-ұқпаса да, ... ... ... ... қайта ең жақын туысқан елі Тобықтының көбі ... сөз, ... ісі жоқ ... ... ... ... ыза болып жазғаны:
Патша құдай, сыйындым,
Тура баста өзіңе,
Жау жағадан алған күн
Жан көрінбес көзіме.
Арғын, Найман жиылса,
Таңырқаған сөзіме,
Қайран сөзім қор ... ... ... ... ... ... да ... һәм айтқан сөзді
ұғып, жұрт түзелетұғын сықылды емес екенін біліп, көңілі қалыңқырап, ... ... үйде ... деп ... ем наданды
Ақылсыз деп қор тұтып,
Түзетпек едім заманды,
Өзімді тым-ақ зор тұтып.
Таппадым көмек ... ... ... ... ... ... ел кетті,
Қоқиланды, мақтанды.
Қуат бітті, күн етті,
Жарылқа құдай жатқанды.
1904-інші жылы 14-інші ... ... ең ... ... ... ... қайтты. Осы баласын городской училищеден ... ... ... ... соң, қайта қолына алып еді.
Бұл өлім Абайға тым қатты батып кетті. Өзі бір ... ... ... ... деп ... ... ... де аулақ жерде жалғыз ... ... ... ... кейін 40 күннен соң өзі де дүниеден
қайтты.
Марқұмның 1893-інші жылы жазған бір ... ... қан ... адам, өлген жан.
Ақыл іздеп ізерлеп,
Бәрін сынап сандалған.
Бірін таппай солардың,
Енді ішіме ой салған.
Тұла бойды улатты
Бәрі алдағыш сұм жалған.
Басыңа тиді байқадың,
Бәрінен басты ... бар ма ... ... енді нан.
2.
Бұрын да айтылып еді, Абай бала ... ... ... ... ... боламын деп талап қылғаннан басқаны ойламайтұғын уақытта
өсті деп. Сол себепті жазушылықтың өзі де ... ... ... ... берірек үлғайыңқыраған кезінде өкініш түсіп, жасынан ғылым жолында
болмай, ... ... ... кешірген өмірінің, жазған өлеңінің
ретсіз болып, яки ғибрат алмаққа жарамайтұғын, ақылға сыйымсыз жері ... ... ... ... ... тәрбиесіз, үлгісіз өскен өмірін
айтып, надан елдің ішінде неше түрлі машақат, ... ... ... ... ... ... аяп, аз сөге ... деп жазғаны:
Өлсем орным қара жер сыз болмай ма,
Өткір тіл бір ұялшақ қыз болмай ма.
Махаббат ғадауатпен майдандасқан,
Қайран менің ... мұз ... ... ... бір күн кез ... ... жай, ... тез болмай,
Асау жүрек аяғын шалыс басқан
Жерін тауып артқыға сөз болмай ма.
Сонда жауап бере ... мен ... ... ... ... ... күймек бір жанға әділет пе,
Қаны қара, бір жанмын жаны жара.
Жүрегімнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын оны да ойла.
Соқтықпалы, соқпақсыз ... ... ... ... кінә ... ... ... ойдан жырақ,
Айлаға, ашуға да жақтым шырақ.
Ерте ояндым, ойландым, жете алмадым,
Етек басты көп көрдім елден бірақ.
Ой кіргелі ... ерік ... күн ... ... ... ... ерік ... жүрт қор етті,
Сен есірке, тыныш ұйықтат, бақ ... ... у мен өрт, ... ... келмеске кетермін түк өндірмей.
Өлең шіркін өсекші жұртқа жаяр,
Сырымды тоқтатайын айта бермей.
Абай жазған өлеңдерінен басқа, ... ... ... ... ... ... рахат болатұғыны: сөз ұғар деген бала-шағасы уа ғайри
жаңа талап, ... жас ... ... өзге ел ... ... ... ... білгенін, сезгенін айтып, адамның адамшылығы қандай
мінезбен түзеледі, қандай қылықпен бұзылады, ғылымды калай ... ... ... кешірсе жөн болады, бұрын ... ... ... олардың
артықша айтқан сөздері қандай, әйтеуір, нетүрлі насихатпен болсын, жастарға
ғибрат болып, адамшылығы түзелер деген сөзді айтып ... ... ... да, еш ... ынталы көңілмен бек рахаттанып айтып, ұқтырып отырушы
еді. Бұл уақытта бір адам әншейін шаруа жайынан, ел ... сөз ... ... ... ... еді. Қанша халық надан болса да Абайдың
насихатын көп ... ... ... ... ... бір ... ... ғылым жолындағы кісі сықылды, әр нәрсенің жөнін ... көп ... ... ... ... еді. Өз алдын медресе
біліп, ... да ... ... ... ... ... ең ... деп жазғаны:
Ақырын жүріп, анық бас
Еңбегің кетпес далаға.
Ұстаздық қылған жалықпас
Үйретуден балаға.
Абайдың өміріндегі ең жақсы көретұғыны таза көңіл мен ... ... ... ... дос қой, ... болса да елжіресіп
сүйіскен өмірден артық өмір болмайды деуші еді.
Махаббатсыз дүние бос,
Хайуанға оны ... өзге ... ... ...... бар.
Жүрегі жүмсақ білген қүл,
Шын дос таппай тыншымас.
Пайда, мақтан, бәрі — түл,
Доссыз ауыз тұшымас.
Кәкітай Ысқақұғылы
ҚҰНАНБАЕВ
Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбай
ұғылының өлеңі. Бастырған Кәкітай,
Турағүл ... ... 1909 жыл, ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаев туралы7 бет
Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау12 бет
Абай үшкілі12 бет
Құрбан айт – ұлттық мереке12 бет
Әдеби дәстүр мен жаңашылдық. Халықаралық әдеби байланыс20 бет
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев8 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев Құнанбайұлы4 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбай ұлы13 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь