Тәуке ханның «Жеті жарғысы»

1. «Жеті жарғы
2. Әкімшілік.құқық нормалары мен қылмысты іс құқығы
3. Отбасы . неке құқығы. Мұра алу
4. Сот
Қазақ хандығының билігі 1680 жылы Жәңгірдің ұлы Тәукеге көшті. Жаңа билеуші көреген саясаткер, ақылды дипломат, құдіретті хан болды. Тәуке ханның өзіне дейінгілерден айырмашылығы – хандықтағы ерекше әлеуметтік топты құрайтын, дала ақсүйектерінің өкілі билердің көмегімен өздінің үстемдігін нығайтуға тырысты. Дәстүрлі қазақ қоғамында билерге ерекше маңыз берілді. Билердің шаруашылық, әдетті - құқық, әскери және идеологиялық міндеттерді атқаруда ерекше ролі болды. Алайда, олар Шыңғыс ұрпақтарына жатпайтын еді. Төңірегіне беделді билерді топтастырған Тәуке «билер кеңесінің ң қолдауына сүйене отырып, хан билігіне ашық түрде қарсы шығушы Шыңғыс ұрпақтарына қарсы күрес жүргізді. Билер кеңесі халықтың айтуынша Тәуке ханға дейін, аңызға айналған Майқы би заманында-ақ белгілі болған. Билер мәжілісі ерекше жағдайларда, аса маңызды мәселелерді шешуге ғана шақырылған. Билер кеңесінің қызметін ретке келтіруде Тәуке бірқатар шаралар қабылдады. Ол билер съезінің өтетін жері мен уақытын белгіледі. Ханның маңызды билік жүйесі болып табылатын билер кеңесі әрдайым Тәуке ханның белгілі бір ордасында: Түркістан қаласы жанындағы Битөбеде, Сайрам қаласының маңындағы Мартөбеде және Сырдария облысының Ангрен қаласына жақын жердегі Күлтөбеде өткізілген.
Тәуке хан даулы істерді шешуде билер сотының беделін арттырып, билер кеңесін кесімді үкім шығаруда ерекше органға айналдырды. Осыдан бастап билер кеңесі Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясатындағы аса маңызды мәселелерді шешетін тұрақты жүйеге айналды.
Билер кеңесінің шешімі міндетті түрде жүзеге асырылды. Оның бірде-бір шешімін немесе үкімін келесі билер кеңесінің мәжілісіне дейін ешкім де өзгерте алмайтын еді .
Тәуке хан билігінің бір бөлігін беру жолымен ықпалды билерді мемлекеттік істерге таратуға бағытталған саясат ұстанды. Ол қазақтың үш жүзінің ең беделді билерінің қатысуымен билер кеңесін сәтті ұйымдастырып отырды. Ұлы жүзде Төле бидің, Орта жүзде Қазыбек бидің, Кіші жүзде Әйтеке бидің беделі ерекше болды. Олардң даналығы мен кемеңгерлігі ойрат жаулап алушыларына қарсы қазақ халқының күшін біріктіруге, сондай-ақ хандықты ауыр сындардан аман алып өтуге бағытталды.
Үш жүздің басын құраудағы саяси оқиғада билер кеңесі үлкен рөл атқарады. Сонымен қатар Тәуке хан өзінің билігі мен саясатында «би-батырлар тірегінң кеңейтуге тырысты. Кеңеске барлық рулардың қатардағы билері мен әскербасылары және батырлары көптеп шақырыла бастады.
Билердің мүддесін көздей отырып, Тәуке өз билігін нығайтты. Мұның барлығы қазақ тайпалары мен көшпелілер арасында жоғарғы билікті күшейтуге мүмкіндік берді. Сонымен, қазақ қоғамын ішкі саяси қайта құрулар хандық өкімет билігін орталықтандыруға тырысқан әрекет болды.
        
        Тәуке  ханның  «Жеті  жарғысы»
Қазақ хандығының билігі 1680 жылы Жәңгірдің ұлы Тәукеге ... ... ... ... ... ... құдіретті хан болды. Тәуке
ханның өзіне дейінгілерден ...... ... ... ... дала ... өкілі билердің көмегімен өздінің
үстемдігін нығайтуға тырысты. ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық, әдетті - құқық, әскери және
идеологиялық міндеттерді ... ... ролі ... Алайда, олар Шыңғыс
ұрпақтарына жатпайтын еді. Төңірегіне беделді билерді топтастырған Тәуке
«билер кеңесінің ң қолдауына ... ... хан ... ашық ... ... ... ұрпақтарына қарсы күрес жүргізді. Билер кеңесі халықтың
айтуынша Тәуке ... ... ... айналған Майқы би заманында-ақ белгілі
болған. Билер мәжілісі ерекше жағдайларда, аса маңызды мәселелерді шешуге
ғана шақырылған. ... ... ... ретке келтіруде Тәуке бірқатар
шаралар қабылдады. Ол билер ... ... жері мен ... ... ... ... ... болып табылатын билер кеңесі әрдайым Тәуке
ханның ... бір ... ... қаласы жанындағы Битөбеде, Сайрам
қаласының маңындағы ... және ... ... ... ... ... ... өткізілген.
Тәуке хан даулы істерді шешуде билер сотының беделін арттырып, ... ... үкім ... ... ... ... Осыдан бастап
билер кеңесі Қазақ хандығының ішкі және сыртқы ... аса ... ... ... ... ... кеңесінің шешімі міндетті түрде жүзеге асырылды. Оның бірде-бір
шешімін немесе үкімін келесі билер кеңесінің мәжілісіне ... ... ... ... еді ... хан ... бір бөлігін беру жолымен ықпалды билерді
мемлекеттік істерге таратуға ... ... ... Ол ... ... ең беделді билерінің қатысуымен билер кеңесін сәтті ... Ұлы ... Төле ... Орта ... Қазыбек бидің, Кіші жүзде Әйтеке
бидің беделі ерекше болды. Олардң даналығы мен кемеңгерлігі ... ... ... ... халқының күшін біріктіруге, сондай-ақ хандықты ауыр
сындардан аман алып өтуге ... ... ... ... ... ... ... кеңесі үлкен рөл
атқарады. Сонымен ... ... хан ... ... мен саясатында «би-батырлар
тірегінң кеңейтуге тырысты. Кеңеске ... ... ... ... ... және ... көптеп шақырыла бастады.
Билердің мүддесін көздей отырып, Тәуке өз ... ... ... ... ... мен ... арасында жоғарғы билікті күшейтуге
мүмкіндік берді. Сонымен, қазақ қоғамын ішкі саяси қайта құрулар ... ... ... ... әрекет болды.
Қазақ ақсүйектерінің Тәуке хан бастаған белгілі бір тобы Орта Азиямен
сауданы дамытуға ... ... ... ... жылдары Тәуке Ташкент
жайлы Бұхара ханы ... ... ... ... ... ... билігі берік болды, оның астанасы Түркістан қаласы еді.
Тәуке хан ... ... ... ... қол
жеткізді. Ол 1686-1693 жылдары Сібірге бес елшілік жіберді. Мұнда ... ... ... тең ... ... ... ... танытты. Бейбіт халықты өлтіру, тонау, мал-мүлкін тартып алу,
жүздеген адамдарды тұтқынға алу, өзара шапқыншылықтарға ... ... ... ... мен ... хандығы арасындағы бейбіт қарым-
қатынастар сақтала берді. XVІІ-XVІІІ ғасырларда елшіліктер алмасу екі ... ... және ... ... ... ... ... еткен кезеңінде ... ... ... ... ... билеген кезде, әсіресе ... ... ... ... ... келгенде қазақ-қалмақ
қатынастары қатты шиеленісіп ... 1698 ... ... мен ... ... қарулы қақтығыстардың жаңа кезеңі басталды. Жоңғардың
әскери шонжарлары маңызды сауда жолдары өтетін және ірі ... ... ... ... ... басып алуда көкседі. Қазақтың
Сығанақ, ... ... ... ... ... қалалары жоңғарлармен
күресте өзіндік стратегиялық тірек ... ... ... ... ... ... ... оған үлкен жеңіс әкелмеді, соғыс
белсенділігі ойратардың жағында болды. Қазақ-қалмақ қырқыстары ... ... 1711-12, 1714, 1717 ... ... еді. Жоңғария
қазақтарға аса қатерлі қауіп төндірді.
1718 жылы қазақтың барлық үш ... ... ... ... ... ... Тәуке қайтыс болды. Тәуке ханның тұсында қазақ хандығы
бір ... ... ... ... ... хан ... ... тұрған кезінде қазақтардың әдеттегі
құқық нормалары бір жүйеге келтіріліп, ... ... ... ... ... ... ... мұның өзі сөзбе-сөз алғанда «жеті ережең
деген сөз. ... орта ... ... ... патриархаттық-феодалдық
құқығының негізгі принциптері мен нормалары ... ... ... бұл заң құжаты «Тәуке ханның ережесі ң ... ... ... ң деп ... ... ... ң ... кім болғаны
жөнінде мәліметтер жоқ. Тарихи аңыздарға қарағанда, оны жасаушы ... ... Ол ... ... ... үш ... ... билерінің басын қосқан,
сөйтіп олар «Қасым мен Есім хандардың ескі ... Жеті ... ... ... ... деседі.
«Тәуке хан ережесінің ң негіздері туралы қайсыбір ... ... ... ... ... оның ... ... Ясасынан іздейді, енді
біреулері Жеті жарғы Ясадан мүлдем тәуелсіз жазылған ... Яса ... ... ... өз кезінде Ясаның құрамына кіріп, XVІІ
ғасырдың аяғындағы қазақ қоғамы жағдайында өз ... ... ... ... Жеті жарғыны жасаушылардың ескергені, бірақ ... ... ... ... ... ... ... Жеті
жарғының негізгі көзі деп бәрінен бұрын қазақтардың әдеттегі байырғы
құқығын, сондай-ақ Тәукеден ... өмір ... ... хандарының жазылмаған
заң ережелерін мойындаған жөн. Заңдарға негізінен алғанда қазақ қоғамының
XVІІ ғасырдағы әскери-саяси және ... ... ... ... ережелер енгізілген. Жеті жарғыны жасау қолданылып келген ... ... ... ... ... жаңа ... бейімдеу,
бұл орайда ол нормалардың феодал шонжарлардың мүдделеріне сай келетіндерін
ғана сақтау мақсатын ... ... ... ... ... ң сол
кездегі қазақ қоғамының әлеуметтік және құқықтық нормалары заң жүзінде
баянды етілді. Жеті ... ... ... істер, азаматтық құқық
нормалары, сондай-ақ салықтар, діни көзқарастар туралы ережелер енгізілген,
яғни онда ... ... ... барлық жақтары қамтылған.
Әкімшілік-құқық нормалары мен қылмысты іс құқығы. Жеті жарғы бойынша
жоғарғы билік ханның қолында шоғырлануға тиіс ... ... ... ... хан ... ... болған, ол қылмысы және теріс
қылықтары үшін ... ... ... ... ... ... ... белгілеген. Жеті жарғы тармақтарының бірінде сұлтандар мен ру-
тайпа ақсақалдары арқылы хандықты ... ... ... ... «Халық
істері туралы пікірлесу үшін ханның өзі, сондай-ақ барлық сұлтандар,
рулардың ақсақалдары мен ... ... ... ... бір ... ... жиналатын болсынң. Бұл орайда олардың бәрі де « ... ң ... ... тиіс ... Бұл ... ... ... құрылтай жиналысына қарусыз келген адамның дауыс беруге ... және ... ... ... жасы кішілер оған орын бермей
отыра берген.
Жеті жарғы хан мен ... ... ... ... ... Заңдардың бір ережесінде: «Сұлтандардан басқа қару асына
алатын ... адам ... және ... ... жыл ... ... ... жиырмадан бір бөлігі мөлшерінде салық төлеп отыратын ... ... ... да ... ескерткіштердегі сияқты, Жеті жарғыда
да қылмысты іс-құқық нормаларына ... орын ... ... ... ... ... кісі өлтіру, мертіктіру, әйелді ... ... ... ... ... ... ... ұрлық істеу,
некебұзарлық және басқалары. Жеті жарғыда адамның жеке басына ... ... ... ... ... отбасы-неке қатынастары мен дін
саласындағы т.б. қылмыс жасғандығы үшін жауапкершілік көзделген.
Жасаған ... үшін ... ... ... тартылған. Жеті
жарғыда « қанға қанмен, мертіктірсе мертіктірумен кек қайтаруң ... ... ... ... ... ... талапкерлердің келісуі
бойынша жаза жеңілдетілетін болған, мұндайда қылмыскер кез-келген қылмысы
үшін тек қана белгіленген құн ... ... ... құн ... құтылу
мүмкіндігі әрдайым беріле бермеген. Төрт жағдайда: 1) егер әйелі күйеуін
өлтірсе және күйеуінің ... оны ... ... 2) егер « ... ... ... ... өлтіретін болсаң; 3) егер өз әйелінің
көзіне шөп салғанына ... көзі ... ... 4) егер ... ... ... өлім ... кесу заңдастырылған. Өлім жазасы екі
түрлі болған: дарға асқан және тас ... ... ( ... тіл
тигізгені үшін).
Жазалаудың ең көп тараған түрі құн төлеу болған. ... ... ... кісі өлтірген адамдар да құн төлеу арқылы өмірін
сақтап қала алған. ... және ... ... ... ... құн ... ... отыруы Жеті жарғының таптық сипатын
дәлелдейді. Мәселен, өлтірілген қатардағы ер кісі үшін кісі ... ... 1000 қой, әйел үшін 500 қой ... ал ... мен ... үшін жеті ... құны ... құлдың құны бүркіттің немесе аң
аулайтын тазының құнына теңелген. Дене ... ... ... үшін ... ... мал төлеген: бас бармақ–100 қой, шынашақ– жиырма қой ... ... ... ... ... құны ... « үш ... ң етіп
қайтарылуға тиіс болған. Егер мал ұрланған болса, бұған ... адам ... ... ... ... ... қой ... бір жылқы қосып беруге тиіс
болған. Жүз түйе - 300 жылқыға немесе 1000 қойға теңеледі ң.
Жеті жарғыда өлім жазасы мен құн ... ... да ... ... тәркілеу, елден қуу және ... ... ... ... бірінші түрі христиан дініне кірген адамдар жөнінде, екіншісі -
күйеуінөлтіргені үшін ... ... ... ... ... ... парызын бұзғаны жөнінде қолданылған.
Қатарынан екі қылмыс жасағаны ( ұрлық ... және кісі ... екі жаза ... ... ... адам екі ... үшін де ... жарғы бойынша қылмысты жауапқа әдетте тікелей кінәлі адам ғана
тартылған, алайда өз ... үшін ... ... ... ... де сақталған. Егер мәселен, жауапкер сотқа келмей қалса немесе
тиесілі құнды ... ... әлгі құн оның ... ... оның ... алынатын болған. Мұндай жағдайда ағайындары мен ауыл тұрғындарының
қылмыскер адамға не істесе де хақысы болған.
Ерікті адам ғана ... ... бола ... құл заң ... адам ... « ... мырзаға шағымы ешқашан қабылданбайдың делінген заң
тармақтарының бірінде. Құлдың ... өз ... ... ... ... ... ... Бірақ қазақ қоғамы мүшелерінің негізгі бұқарасы жеке
басының еркіндігі әрдайым заң ... тең ... бола ... бір ... ... ерікті адамдардың да, ең алдымен әйелдердің
құқықтары мен ... ... ... отырған. Мәселен, әйелдер,
сондай-ақ қызметкерлер, малайлар мен құлдар, сотта күә ... сөз ... Заң ... ... ... адам « қару ... жүре алатын ң
ересек еркек - үйдің иесі, отбасының басшысы ғана бола алатын еді. ... ... ... ... ... ол ... айыру оның
қоғамдағы әлеуметтік жағдайына тікелей байланысты белгіленген.
Отбасы – неке құқығы. Мұра алу. Жеті ... ... ... дәрежеде талданбаған. Бәлкім, бұлай болған себебі, Жеті ... бар ... ... ... келетіндігінен ғана емес, тіпті одан
да гөрі азаматтар арасындағы көптеген қатынастардың әдеттегі ... ... ... ... белгілі болғандығынан, сондықтан да Тәуке хан
«Ережесінің ң бұл қатынастарға ішінара ғана ... ... ... – неке ... ... ... өз ... құқығы орнықтырылып, әйелдің тең құқықсыздық жағдайы нығайтыла
түскен. « ... өз ... ... үшін ... жавзаға
тартылмайды ң делінген заңда. Күйеуінің немесе әкесінің қылмысын біле ... ... ... ... ... тартылмаған, «өйткені отбасындағы
үлкеннің сыртынан сөз айтуға болмайды ... ... ... Жеті ... ... ... құқық
нормаларын баянды еткен сияқты. Баласы жоқ бөлек тұрған ұлы ... ... ... ... берілетін болды. Ата-анасы қайтыс болса, жас
балалары ең жақын туыстарының, ал ... ... ... ... ... адамдардың ң қамқоршылығына берілетін болған.
Сот. Соттау құқығы тек ханның, билер мен ... ... ... « ... шешу және ... ... үкім ... ханның өзі болмаса,
талапкер мен жауапкер ... ... ... не ... ... істі қарауға екі жақтан да сайланған арада жүруші тағы да
екі адам шақырылуға тиіс ң. Істі ... үшін ... мен ... ... ... ... бір бөлігі берілуге тиіс болған.Айқын ... ... ... ... күдікпен айыптау үшін екіден жетіге дейін куә
керек етілген ( мәселен, әйелді күйеуінің көзіне шөп ... деп ... ... куә, құдайға тіл тигізді деп айыптау үшін жеті куә керек болған ... ... ... ... ант беру ... етілген, бірақ талапкер де,
жауапкер де емес, өзінің адалдығымен белгілі адам ант беруге тиіс еді. ... ... ң бола ... ... ... ... сұрауға құқығы
болды.
Сот үкімін орындау дауды жеңіп шыққан жаққа жүктелген. ... ... ... ... адам мен оның ағайындарын сот үкімін
орындауға күштеп көндірудің кең көп ... ... бірі ... ... іс жүзінде Жеті жарғыда барымтаны бас бұзарлық әрекет деп қарамай,
сол кездегі қазақ қоғамының жөн-жобалы құбылысы ... ... ... ... ... адам соттың үкімін орындамайтын болса немесе ауыл
басшысы істі ... ... ... ... сол ... ... талапкер өз ақсақалының рұқсаты бойынша барымта ... ... ... ... ең жақын көршілерімен бірге жауапкердің ауылына
барып, оның малын жасырын түрде ... ... ... ... бірақ үйіне
қайтып келгеннен кейін ол барымталанған малдың саны талапқа мөлшерлес болу
үшін бұл істі ... ... өз ... ... тиіс ң. Бұдан
жергілікті жерлердегі сот және әкімшілік биліктің бір-бірінен бөлінбегені
де көрінеді. ... бір ... кем ... үш ... ... ол рубасы да,
би де, жергілікті әкімшілік биліктің өкілі де еді.
Бірқатар реттерде, тегінде, ... ... ... іс ... орайында жекелеген адамдардың: қожайынның өз құлы ... өз қызы ... ... өз ... ... ... құқығы
болған.
Жеті жарғыда қылмысты тексеру мен сот ... ... ... Сот ... ... ... көз ... жүргізілгенін басқа
деректемелерге қарап қана аңғаруға болады.
Жеті жарғының біздің заманымызға дейін жеткен мәтіні мазмұнының ... ... ... хан «Ережесінің ң жалпы бағыты – қазақтың ... ... ... ... оның саяси үстемдігін қорғау,
феодалдық меншікті және патриархаттық әулетте ... ... ... мұсылман дінін қолдау. Феодалдық құқықтарды бұзған әрбір адамға
қатаң жазаға ұшырау қаупі төнген. Жеті ... ... ... ... ... ... ... онда тұжырымдалған құқықтық нормалар
жиынтығы бүкіл Қазақ хандығы ... ... деп ... ... ... ... жарғысының ң мазмұны:
– « Қанға-қан, мертіктіргені үшін нақ сондай ... ... ... Ұрлық, тонау, зорлық, зинақорлық жасағаны үшін өлім жазасына кесілсін.
– Осы бап ... ... ... ... кісі ... ... ал ... аяқты, құлақты және басқа мүшені кескен адам денесінің
нақ сондай мүшесінен айырылуға тиіс. ... жаза ... ... ... келісімі бойынша жеңілдетілуі мүмкін, онда қылмыскер кез
келген қылмысы үшін белгіленген құн төлеу арқылы ғана ... ... құн ... яғни ... өлтірілген ер кісі үшін 1000 қой, ал ... 500 қой ... ... сақтап қалады.Адамды мертіктіруші немесе оның
қандай да ... бір ... ... ... ... ... ... мал санын төлейді. Бас бармақ - 100 қой, шынашақ - 20 қой тұрады
және т.б.
– Сұлтанды немесе қожаны өлтірген адам өлтірілген ... ... ... ... ... Сұлтанды немесе қожаны тіл тигізіп, ренжітуші 9
мал, ал соққыға жығушы 27 мал айып төлейді.
– Егер әйелі күйеуін ... ол ... ... ... егер ... ... ... одан құн төлеп құтыла алмайды. Бұл ереже екіқабат
әйелдерге қолданылмайды, олар ... ... үшін ... ... ... ... ардан безген деп саналады. Егер күйеуі әйелін
өлтірсе, ол өлім жазасынан құн ... ... ... Ата-аналарына өз балаларын өлтіргені үшін ... ... ... ... ... ... өлтірген әйел
өлім жазасына кесіледі.
– Өзін-өзі өлтіруші зираттан оқшау жерге жерленеді.
– Егер әйелді атты адам қағып кетіп, мертіктірсе және одан өлі бала ... ... есеп ... айып алынады: бес айға дейінгі сәби үшін -
әрбір айға 1 ... 5-9 ... сәби үшін - ... айға 1 ... ... кісі өлтірумен теңестіріледі, сондықтан кінәлі адам өлім жазасына
кесіледі немесе әйелі үшін ... қыз үшін ... құн ... өзі ... ... қызға қосылу және ол үшін қалыңмал төлеу арқылы
қылмыскер өлім жазасынан да, құн төлеуден де ... ... өз ... ... ... ұстаса, оны өлтіре алады, егер
қылмыс ... ... ... ... жаза ... Кез ... ... ол билерден көзіне шөп салған әйел мен оны азғырушыны, егер
олардың қылмысы дәлелденсе, өлім ... ... ... ... ал ... 4 адам ... ... ант берсе, сот оларға ешқандай жаза
қолданбайды.
– Өзгенің әйелін оның келісімінсіз алып ... адам өлім ... ... құн ... ал егер ... ... алып ... алып қашушы оның күйеуіне қалыңмал төлеп және оның үстіне оған
қалыңмалсыз қыз беріп, алып қала алады.
– Әйелге тіл ... одан ... ... ал ... ... бас ... қорлағаны үшін құн төлеуге міндетті.
– Қан араластырушылық өлім жазасына кесілуге тиіс; ... ол ... ... ... алмастырылады, өйткені бұл сияқты қылмыстар
бөгде адамдардың қарауына берілмейді.
– Жеті куә әшкерелесе, құдайға тіл ... ... ... ... ... Егер ... христиан дініне кірсе, туыстары оның ... ... ... ... ... тірі ... да, ... де құқығы шексіз. Құлдың
мырзасына шағымы еш жерде қабылданбайды.
– Әке-шешесіне тіл ... ... ... ұлын ... ... киіз ... сиырға теріс қаратып мінгізеді де, ауылды айналдыра ... ... ал ... қол-аяғын байлап анасына өз ... ... ... ... ... адам ұрлағаны үшін үш 9 (27) төлейді, ... ... ... деп ... Егер мал ... ... адам ... – тұтқын, жылқы үшін – түйе, қой үшін ... ... ... ... ... 300 жылқыға немесе 1000 қойға тең.
– Кімде-кім әрі ... ... әрі кісі ... ол екі ... үшін ... ... ... немесе әкесінің ұрлық жасағанын біліп, оны айтпаған әйелі мен
балалары ешқандай жазаға тартылмайды, ... ... ... сөз ... болмайды.
– Өлтірілген тазы немесе бүркіт үшін иесі құл немесе күң ... ете ... Егер ... ... ... ... ... баласы болмаса, оның мал-мүлкі
әкесіне тиесілі. Жас балалар ең жақын туыстарының, ал егер ... ... бір ... ... ... ... ... өсиеттер туыстары және молдалар қатысып отырғанда жасалады.
... ... ... ... ... ... мал: бие, сиыр
және қой төлімен қосып өндіріліп алынады; ал жасырып қалған басқа ... ... ... үшін ... ант ішу талап етіледі.
– Дауды шешу және кінәлі адамға үкім ... ... өзі ... талапкер
мен жауапкер тұратын ауылдардың билеушілерінің не ... ... істі ... екі ... да ... арада жүруші тағы да екі адам
шақырылуға тиіс.
– Егер айыпкер билерге күдік келтірсе, олардың ауыстырылуын өтіне алады.
– Егер жауапкер сотқа келмесе ... ... ... ... ... ... әлгі құн оның ... немесе ауылынан өндіріліп алынады, бұл
жағдайда ағайындары мен ауыл тұрғындарына қылмыскерден өз ... ... ... ... ... ... үшін кемінде екі , ал кейде үш куә керек. Куәлар
болмаған жағдайда, ант ... ... ... ... оны ... ... де, ... де бере алмайды: олар үшін адалдығымен ... ант ... ... Ал егер ... үшін ... ант ... ол
жауапқа тартылады. Қызметшілер, малайлар мен құлдар сияқты, әйел жынысы
да куә бола алмайды.
... мен ара ... істі ... үшін ... ... ... 10-нан бірі берілуге тиіс.
– Егер айыпталған адам ... ... ... ... ... ауыл
басшысы істі қараудан әдейі жалтаратын болса, сол ... ... ... өз ... ... ... барымта жасауға, яғни
өзінің туыстарымен немесе ең жақын көршілерімен бірге ... ... оның ... ... ... ... әкетуге құқық алады; бірақ үйіне
қайтып келгеннен кейін ол барымталанған ... саны ... ... үшін бұл істі ... ... өз ... ... тиісң.
Осы заңдарға қосымша Тәуке ханның мынадай есте қаларлық баптары қосылуға
тиіс:
– « Ханның өзі, сондай-ақ барлық ... ... ... ... ... істерін талқылау үшін күзде ортадағы бір жерге
жиналып отырсын.
– Бірде-бір қазақ халық жиналысына қару-жарақсыз келмейтін болсын. Қарусыз
адамның ... ... және оған жасы ... орын ... Қару ... жүре алатын ( сұлтандардан басқа) кез ... адам хан ... жыл ... ... ... бір ... ... төлеп
отыратын болсын.
– Әрбір тармақтың, ру мен бөлімшенің өз таңбасы ( ел таңба орнына жүретін
белгісі) болсын. Таңбалар сол ... ... ... мал-мүліктің
кімдікі екенін ажырату үшін олардың бәріне таңба салуға міндеттелген.ң

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет
Қазақтың көне ел билеу заңы – «Жеті жарғы»28 бет
Жеті жарғы. Тәуке Ханның далалық конституциясы3 бет
Мемлекеттік басқарудың даму эволюциясы3 бет
Төле би жайлы37 бет
ХІХ ғ .бірінші жартысындағы Ресейдегі мектеп пен педагогика5 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
XVI ғ. Мухаммед Шайбани ханның Қазақ хандығына қарсы жорықтары56 бет
«Қазақ хандығын» Керей мен Жәнібік ханның құруы8 бет
«Қазақстан Республикасының Судьялар одағы» Республикалық қоғамдық бірлестігінің жарғысы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь