Коммерциялық ұйымдардағы шығындар есебі мен аудиті

КІРІСПЕ 3

1 ШЫҒЫНДАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ 6
1.1 Шығындардың экономикалық мәні мен түсінігі 6
1.2 Шығындардың жіктелінуі мен шығындар есебінің
нормативтік.құқықтық реттелуі 20

2 КОММЕРЦИЯЛЫҚ ҰЙЫМДАРДАҒЫ ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІ
МЕН АУДИТІ 30
2.1 Коммерциялық ұйымдардағы шығындар есебі 30
2.2 Коммерциялық ұйымдардағы шығындардың құрамы мен
құрылымын талдау 33
2.3 Коммерциялық ұйымдардағы шығындар есебінің аудиті 40

3 КОММЕРЦИЯЛЫҚ ҰЙЫМДАРДАҒЫ ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІ
МЕН АУДИТІН ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ 48
3.1 Коммерциялық ұйымдардағы шығындар есебін жетілдіру 48
3.2 Коммерциялық ұйымдардағы шығындар аудитін жетілдіру 51

ҚОРЫТЫНДЫ 54

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 56

ҚОСЫМШАЛАР
Бүгінгі нарықтық экономиканың жағдайында бухгалтерлік есепті жүргізу басқару жүйесінің ең маңызды және міндетті шарты болып табылады. Бухгалтерлік есеп өндірістің хал ахуалын, экономикалық жағдайын анықтап негізгі міндеттерді нақты сипаттайтын бірден –бір жүйе. Бүгінгі күні өндірістік саланы алатын болсақ ең алдыңғы қатардағы мәселелерге өндіретін өнім түрлеріне зор мән бере отырып, өндіруге кеткен шығындардың ауқымынын неғұрлым азайтып және өзіндік құнын дұрыс әрі дәл анықтау міндетті шарт.
Осы мәселеге орай кәсіпорын өндірістік шығындарды есептеу жолдарын дұрыс жүйеге келтіре отырып, өндірістің шаруашылық қызметін басқарудың заңдылықтары халық шаруашылығында өркендеуіне жол береді.
Нарықтық экономиканық нағыз шарықтап келе жатқан шағында күрделі экономикалық механизмді басқару өндірістегі дәл, әрі нақты жүргізілген есеп арқылы ғана жүзеге асуы тиіс.
Елбасының Жолдауы елдің экономикада тактикалық міндеттерді шешуден стратегиялық міндеттерді шешуге көшкенін көрсетті. Ең алғаш экономиканы диверсификациялауға және елдің шикізаттық факторға тәуелділігін жоюға бағытталған индустриалдық – инновациялық даму стратегиясы ұсынылды.
Президент өңделмейтін өндіріс салалаларын дамыту, өндірісті және экономиканы тұтас инновациялық және технологиялық жаңарту міндеттерін алға қойды. Осы басымдылықты жүзеге асырудың бір механизмі ретінде кәсіпкерлік бәсекелестік ортаны және нақты инновациялық жобаларды жүзеге асыратын даму институттарының инфрақұрылымын қалыптастыру атап көрсетілді.
Бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беру жүйесін дамыту елдің экономикалық жағдайындағы өзгерістермен тығыз өзара байланыста және шаруашылық тетіктің даму сипаты мен деңгейіне жауап беруі тиіс.
Бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беру жүйесін одан әрі дамытуды ХҚЕС-ке сәйкес бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілікте қалыптастырылатын ақпараттың сапасын, ашықтығын және салыстырмалылығын арттыру мақсатында мынадай негізгі бағыттар бойынша жүзеге асыру қажет:
- бухгалтерлік есепке алуды, қаржылық есептіліктің аудитін ұйымдастырумен және жүргізумен айналысатын мамандарды даярлау және қайта даярлау;
- шағын және орта кәсіпкерлік субъектілері үшін бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беруді жүргізу тәртібін оңайлату;
- халықаралық тәжірибенің негізінде бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беруді реттеу жүйесін өзгерту;
- бухгалтерлік есепке алу мен аудитті дамытудың халықаралық процесіне қатысу.
Бухгалтерлік есепке алудағы өзгерістерді жеделдету экономикадағы қаржылық ақпараттың сапасын төмендетуге, ХҚЕС-тың беделін түсіруге, сондай-ақ қаржылық тәртіптің әлсіреуіне әкеп соғуы мүмкін. Осылайша, қолданыстағы заңнамаға сәйкес ХҚЕС-қа көшу барлық ұйымдарға қатысты, бірақ, кешенділігіне және әдістемелік күрделілігіне байланысты ХҚЕС іс жүзінде шағын және орта кәсіпкерлік субъектілері үшін жарамсыз. Бұдан басқа, соңғы уақытта өзіміз білетін, осы күнге дейін аяқталмаған стандарттардың өздерін белсенді жетілдіру процесі жүріп жатыр. Осыған байланысты ХҚЕС-қа сәйкес қаржылық есеп беруді ірі кәсіпкерлік субъектілері мен көпшілік мүдделі ұйымдар ғана жасағаны орынды.
1. Сатмурзаев А.А. Укашев Б.Е. Аудиттің теориясы. – Алматы: Ұлағат, 2006. – 235б.
2. Абленов Д.О. Аудит негіздері. – Алматы: Экономика, 2005. - 352б.
3. Рахимбекова Қаржылық есеп. – Алматы: Экономика, 2005. – 185б.
4. Назарова В.Л. Шаруашылық субъектілердегі бухгалтерлік есеп. - Алматы: Қазақ Университеті, 2005. – 212б.
5. Кеулімжаев К.К. Бухгалтерлік есеп негіздері. – Алматы: Экономика, 2006. – 177б.
6. Әжібаева З.Н., Байболтаева Н.Ә., Жұмағалиева Ж.Ғ. Аудит. – Алматы: Экономика, 2006. – 258б.
7. Әбдіманапов Ә. Бухгалтерлік және қаржылық есеп принциптері. Оқулық. – Алматы: Экономика, 2006. – 181б.
8. Баймұханова С.Б., Балапанова Ж. Бухгалтерлiк есеп. – Алматы: Экономика, 2001. - 236б.
9. Баймуханова С.Б. Бухгалтерлік есеп. – Алматы: Экономика, - 2005. – 366б.
10. Байдәулетов М., Байдәулетов С.М. Аудит. Оқу құралы.- Алматы: Қазақ Университеті, 2004. – 134б.
11. Дюсембаев К.Ш. и др. Аудит и анализ финансовой отчетности. - Алматы: «Каржыкаражат», 1998. – 512б.
12. Дюсембаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж. Г. Кәсiпорынның қаржылық жағдайын талдау. – Алматы: Экономика, 2001. – 110б.
13. Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ в системе управления финансами.- Алматы: Экономика, 2000. – 159б.
14. Кеулiмжаев Қ.Қ., Әжiбаев З.М. т.б. Қаржылық есеп. Алматы: Экономика, 2001. – 323б.
15. Кеулімжаев К.К., Кудайбергенов Н.А. Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері. Алматы, 2006 – Учебник, 121б.
16. Родостовец В.К, Габдуллин Т.Ғ. Родостовец В.В. Шмидт О.И. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп. Қазақстан-орталық аудиті тәуелсіз аудиторлық компаниясы. Алматы . – 2003. – 478б.
17. Назарова В.Л. Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі бухгалтерлік есеп. Оқулық. - Алматы: Экономика, 2005. – 155б.
18. Палий В.Ф. Международные стандарты финансовой отчетности. Москва: Юнит, 2005. – 179б.
19. Радостовец В.К. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп. Алматы: 2002.- 366б.
20. Сейдахметова Ф.С. Современный бухгалтерский учет. Алматы 2000. – 210б.
21. Қазақстан Республикасының Атазаңы. Алматы, - 2004
22. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі. Алматы, - 2007
23. Қазақстан Республикасы. 2007 жылдың 28 ақпанында қабылданған Заң, №234 III - ҚРЗ. Бухгалтерлiк есеп пен қаржылық есептілік туралы. – Алматы
24. Қазақстан Республикасы. 2006 жылдың 28 ақпанында қабылданған Заң. Бухгалтерлiк есеп пен қаржылық есептілік туралы. – Алматы
25. Бухгалтерлiк есептiң Типтiк шоттар жоспары. Алматы, 2007ж.
26. Ұлттық қаржылық есептілік стандарттары. Алматы, 2007 ж.
27. Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Экономика және бизнес факультеті
Есеп және аудит ... ... ... шығындар есебі мен аудиті
Орындаған
4 курс студенті
Калиева Т. С.
Ғылыми жетекші,
э.ғ.к., доцент
Шаяхметова К. О.
Норма бақылаушы
Калимбетова Р. Б.
Қорғауға ... ... ... К. ... 2009
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
3
1 ШЫҒЫНДАРДЫҢ ... ... ... ... мәні мен ... Шығындардың жіктелінуі мен шығындар есебінің
нормативтік-құқықтық ... ... ... ... ... ... Коммерциялық ұйымдардағы ... ... ... ... ... құрамы мен
құрылымын ... ... ... шығындар есебінің аудиті
40
3 ... ... ... ... АУДИТІН ... ... ... ұйымдардағы шығындар есебін жетілдіру
48
3.2 ... ... ... ... ... ... ... нарықтық экономиканың жағдайында бухгалтерлік есепті
жүргізу басқару жүйесінің ең маңызды және ... ... ... ... есеп ... хал ... экономикалық жағдайын анықтап
негізгі міндеттерді ... ... ... ... ... Бүгінгі күні
өндірістік саланы алатын болсақ ең алдыңғы қатардағы ... ... ... зор мән бере ... ... ... ... ауқымынын
неғұрлым азайтып және өзіндік құнын ... әрі дәл ... ... ... ... орай кәсіпорын өндірістік шығындарды есептеу ... ... ... ... ... шаруашылық қызметін басқарудың
заңдылықтары халық шаруашылығында өркендеуіне жол береді.
Нарықтық экономиканық нағыз ... келе ... ... ... ... ... ... дәл, әрі нақты жүргізілген
есеп арқылы ғана жүзеге асуы тиіс.
Елбасының Жолдауы елдің экономикада ... ... ... ... шешуге көшкенін көрсетті. Ең алғаш экономиканы
диверсификациялауға және ... ... ... ... жоюға
бағытталған индустриалдық – инновациялық даму стратегиясы ұсынылды.
Президент өңделмейтін өндіріс салалаларын ... ... ... тұтас инновациялық және технологиялық жаңарту міндеттерін алға
қойды. Осы басымдылықты жүзеге асырудың бір ... ... ... ... және нақты инновациялық жобаларды жүзеге асыратын даму
институттарының инфрақұрылымын қалыптастыру атап көрсетілді.
Бухгалтерлік ... алу мен ... есеп беру ... дамыту елдің
экономикалық жағдайындағы өзгерістермен тығыз өзара байланыста және
шаруашылық тетіктің даму ... мен ... ... ... тиіс.
Бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беру ... одан ... ... сәйкес бухгалтерлік есеп пен ... ... ... ... ашықтығын және салыстырмалылығын
арттыру мақсатында мынадай негізгі бағыттар бойынша жүзеге ... ... ... ... ... ... есептіліктің аудитін
ұйымдастырумен және жүргізумен айналысатын мамандарды даярлау
және қайта даярлау;
- шағын және орта ... ... үшін ... алу мен ... есеп ... ... ... оңайлату;
- халықаралық тәжірибенің негізінде бухгалтерлік есепке алу мен
қаржылық есеп беруді реттеу жүйесін өзгерту;
- бухгалтерлік есепке алу мен ... ... ... қатысу.
Бухгалтерлік есепке алудағы өзгерістерді жеделдету экономикадағы
қаржылық ... ... ... ХҚЕС-тың беделін түсіруге, сондай-
ақ қаржылық тәртіптің әлсіреуіне әкеп соғуы мүмкін. Осылайша, ... ... ... көшу ... ... ... бірақ,
кешенділігіне және әдістемелік күрделілігіне байланысты ХҚЕС іс жүзінде
шағын және орта кәсіпкерлік ... үшін ... ... ... соңғы
уақытта өзіміз білетін, осы күнге дейін ... ... ... ... ... ... жатыр. Осыған байланысты ХҚЕС-қа ... есеп ... ірі ... ... мен ... ... ғана жасағаны орынды.
Қызметі қоғамдық мүддені білдіретін ұйымдар көпшілік мүдделі ... ... ... ... ... ... ұйымдар;
- акционерлік қоғамдар (коммерциялық еместерді қоспағанда);
- жер қойнауын ... ... ... таралған пайдалы
қазбаларды өндіретін ұйымдардан басқа);
- жарғылық капиталында мемлекеттің қатысуы бар ... ... ... негізделген мемлекеттік ... басы мен ҚР ... ... ... және орта ... ... ... сәйкес патент немесе біржолғы талон бойынша
жұмыс істейтін жеке ... ... ... ... есепке алуды
жүргізуден толығымен босату және қалған кәсіпкерлік ... ... ... ... мен ... есеп ... жасаудың түрлі
тәртібін қолдануы мақсатында санаттар бойынша бөлуді белгілеу қажет.
Шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің ... есеп ... ... ... үшін былайша бөлу ұйғарылады:
- шаруашылық қожалығын, ауылшаруашылық өнімдерін өндірушілер мен
оңайлатылған декларацияның негізінде жұмыс істейтін ұйымдарды
қоса алғанда, ... ... ... үшін ... алу барынша оңайлатылған тиісті ... есеп ... ... болады;
- бірінші тармақта көрсетілгенді қоспағанда, шағын кәсіпкерлік
субъектілері, орта кәсіпкерлік және ... ... ... емес ... ... ... орта ... (көпшілік компанияларды қоспағанда) және жедел
басқару құқығында негізделген ... ... ... ... ... оңайлатылған ұлттық қаржылық есеп
беру стандартын қолдануға болады.
Ішкі шаруашылық ... ең ... ... бухгалтерлік есеп
атқарады, өйткені, жоспарлау және ... - бір ғана ... ... ал ішкі ... есеп ... және ... осы ... кері
байланыс элементі ретінде көрініс тапты.
Нарықтық ... ... ... ... ... яғни
ұйымның негізгі мақсаты - пайда табу болып келеді. Сонымен бүкіл дүние
жүзінде ... ... ... ... ... ... болып
есептеледі. Сәйкесінше ұйымның осы көрсеткіш ... ... ... ... ... ... осы өнімнің не қызметтің халыққа керектігі
жөніндегі шешім қабылданады.
Табысқа сонымен қатар ұйымның ... ... ... сатудан түсетін
(тауар, қызмет көрсетуден) пайда кіреді. Дайын өнімдерді сатудан ... ... ( ... ... ... ... акционерлердің үлесі
есебінен капиталдың өсуін яғни ұйымның ... ... ... ... ... ... ... бухгалтерлік есептілікте мойындалып, қаржылық есептілікте
есептеу қағидасына ... ... ... да ... ... ... ұйымның жұмыс істеу кезіндегі табыстың анықтамасына сай пайда
кіреді.
Орындалып отырған дипломдық жұмыстың негізгі ... ... ... ... ... есебінің теориялық және практикалық сұрақтарымен
танысып, ұйымның таза ... ... ... ... ... ... ... жалпы түрде шаруашылық қызметінің нәтижесінің жүзеге ... тірі ... ... өнімділігін білдіреді. Мақсатқа қол жеткізу
келесі міндеттердің шешілуімен тығыз байланысты:
- шағын кәсіпорында бухгалтерлік есеп пен ... ... және ... ... ұйымдастырудың нормативтік құқықтық
негізлерімен танысу;
- шығындардың жалпы жіктелуін қарастыру;
- ұйымдағы шығындар түрлерінің есепке алынуын қарастыру, ... ... ... ... ... анықтау;
- ұйымның шығындарының құрамын талдау және шығындарды ... ... ... ... жазу мақсатында жауапкершілігі шектелген
серіктестік «Полиграфкомбинаттың» ... ... мен ... ... ... М.С., ... К.Т., ... В.Л., Баймуханова С.Б. және
шетелдік Палий В.Ф., Шеремет А.Д., ... Ч.Т., ... Дж. ... ... ғалымдардың монографиялары, оқулықтары, оқу ... ... ... ... ... ... жазу барысында өндірістік-іс тәжірибе базасы болып
табылатын «AEM ... ... ... ... (ЖШС) ... ... ... құрылысына қарай кіріспеден, үш ... ... ... ... мен ... ... ... жұмысымның жалпы көлемі 57 беттен ... онда 9 ... 1 ... ... және ... ... қосымша беттер
тіркелген.
1 ШЫҒЫНДАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Шығындар экономикалық мәні мен ... ... ... есеп ... ... ... үш ... түсінігі бар: ақша жұмсау шығындары, құндылықтар жұмсау
шығындары, жұмсалған шығындар.
Нақтылы ақша ... ... ... мен ... мақсатына қарай сатылып
алынған ресурстарға жұмсалған ақшаларды ақша ... ... деп ... ... ... ... көрсетілген қызметтер мен орындалған жұмыстар
үшін ақша төлеген жағдайда, онда мұндай ақша ... ... ... Яғни ... активінің көбеюі жұмсалған ... ... ... ... ... ... ... алу мақсатында
қолданылады. «Шығындар» термині әсіресе ... ... ... сай, ... ... ... маңызын ажырату
мақсатында жұмсалып кетті деген ұғымды ... ... ... алу сәті мен осы ресурстарды жұмсау
сәтінің арасындағы кезеңде есепте тұрған ... ... деп ... ... ... ресурстар өндірістік үрдіске жұмсалғанға дейін
қаражаттар ... ... Ал ... ... ... ... ... шығындар» категориясына жатқызамыз.
Орыс тілінде: «издержки», «затраты», «расходы» терминдері синонимдер
түрінде танылған. Еліміздегі ... есеп ... ... есеп тұжырымдарын, принциптері мен стандарттарын негізге алына
бастауына сай орыс тіліндегі аталмыш ... ... ... бар. ... осы ... өз ... түсінік
бердік.
Ақшалай шығындар. Қажет болған жағдайда жұмсалған жалпы шығындар
құрамына есептен ... ... ... ... немесе қызметтер
құнының ақшалай өлшеммен жұмсау. Ақшалай шығындар ұйымдардың ресурстарының
азайғандығын, немесе міндеттемелер сомасының ... ... ... қаржылық шығындардың пайда болуымен тікелей ... ... ... кезеңі осы кезеңдегі сатылып алынған, немесе
өндірілген тауарлар және қызметтер ... ... ... ... ... ... ақшалай шығындары осы жылдағы ақшалай ... ... ... ... ... ... жұмсалған ақшалай шығындар осы ... ... ... табылады. Шаруашылық операцияларының маңызына
қарай ағымдағы ... ... ... ... ... жылдардың
жұмсалған шығындарына жатқызылады. Яғни ағымдағы жылдағы жұмсалған мұндай
ақшалай шығындар осы жылдың аяғында жасалған бухгалтерлік баланста ... ... ... ... жыл ... ... жұмсалған ресурстардың
құны.
Есепті жыл ішінде табыс келтіру мақсатында ... ... деп ... Егер ... шығындар жұмсаудағы пайда болған
қаржылық шығындар болған жағдайда, мұндай шығындар есебі активтер құрамында
жүргізіледі. Қаржылық ... ... ... ... ... ... бұлар активтер сомасының көбеюін көрсетеді. Егер қаржылық шығындар
табыс келтірмейтін болса, онда ... ... ... ... немесе бөлінбеген пайда есебінен жабылады.
Егер жұмсаған шығындар құны келесі жылға жатқызылса, онда осы ... ... ... ... ... ... ... түрінде көрсетуге болады.
Шығындар деп әдетте жұмсалынған ресуртсар мен тауарлар мен ... ... ... ақша ... ... Ұйым ... басқару
мақстаныда менеджерлер үшін үшін тек шығын ғана емес, нақты объектіге
қатысты ... ... ... ... ... Шығындар есебінің
объектілері бойынша белгілі-бір ... түрі ... ... және ... ... ... түрде жүргізілуі
мүмкін, бірақ ол ұйым үшін ... ... ... сол ... мәліметтер
нақты бір жүйеде жинақталып, табыстар мөлшерімен салыстырылып отыруы қажет.
Шығындар есебі ... ... ... жолы шешімдерді топтарға
жинақтау және оларға сәйкес келетін объектілерді анықтау болып ... ... ... ... ... арқылы олардың негізгі екі түрін
ажыратамыз: өзгермелі және ... Олар ... ... ... ... ... ... арқылы сипатталады. Өзгермелі шығындар
өндіріс көлемінің өзгерісіне тура пропорционалды ... ал ... ... ... ... ұйым әрбір автоқалам өндіріс үшін 15
теңге жұмсайтын болса, онда жалпы ... ... ... осы ... ... арқылы жалпы шығындар сомасын анықтаймыз. Өнім бірлігін
өндіруге жұмсалған 15 ... ... ... ... ... ... ... сауда агенттеріне төленген ... ... ... Тұрақты шығындардың өндіріс көлемінің өзгерісіне
тәуелділігін анықтау мақсатында, ... ... ... жылы сақтандыру
төлемі, рента, мүлік салығы сияқты төлемдерінің жалпы мөлшері 100 000 ... онда ... ... ... ... ... ... сомасы
тәуелсіз болады, ал өнім бірлігіне келетін тұрақты шығын ... ... ... түрде өзгереді. Енді осы екі шығын түрлерінің өндіріс
көлеміне тәуелділігін келесі суреттер арқылы көреміз.
Мұндай шаруашылық фактілерінің ... ... ... ... ... ... ... шығындар) айтуға болады. ... ... ... ... ... ... ... алып, бұларды
пайдалануға байланысты қосымша ... ... ... болады.
Бухгалтерлік есепте негізгі құралдардың барлық құны ... ... ... ... ... пайдалану мерзіміне қарай, бұларға
амортизациялық шығындар ... Яғни ... ... өз ... пайда
келтіру мақсатында біртіндеп жұмсап, өндірілген өнімнің ... ... ... ... ... ... білген жөн.
Кезең шығындарына келесі шығын түрлерін жатқызуға болады:
1) жалпы және әкімшілік шығыстар;
2) ... ... ... ... ... асыруға шығыстар.
Өнімді өндіруге кеткен шығындарға қарағанда бұл ... ... ... емес және де ... ... ... ... өнімнің
белгілі бір түріне байланыссыз болып келетін ... ... ... ... ... ... ... негізінде емес, уақыт кезеңіне
байланысты аудару қажет.
Белгілі бір ... ... ... ... ... ... да ... шығындарын көтереді. Олардың есеп және ... ... ... ... ... ... ... құнан
айырмашылығы кезең шығындары ... ... қор ... Нарықтық экономика жағдайында есеп және есептілікте
бұлай ... ... ... келу қағидаларымен жүргізіледі.
Кезең шығындары – бұл қаржылық шаруашылық қызметінің қортындысы туралы
есеп көрсеткіштері, егер бастапқыда өндірістік ... ... ... қорлар қалдығының құрамына енгізіліп, баланста
шаруашылық жүргізуші субъектінің активінің бір бөлімінде көрсетілсе, осыдан
кейін ғана ... ... ... қортындысы туралы есептің
көрсеткіші болады.
Кезең шығындары сол ... ... ғана ... ... ... ... ... жүзеге асырылмаған өнім қалдығына келеі кезеңге
ауыстырылмайды. Бұл ... ... ... ... ... бағалық
саясатында тұрақты шешімдер қабылдау үшін ... ... және ... ... ұйымдастыру, басқарумен байланысты шығындар. Жалпы
басшылықпен байланысты әкімшілік және жалпы шаруашылық шығындарға, типтік
шығындарға келесілерді жатқызуға ...... ... жету үшін ... ... процесске тартудың өткен немесе болашақтағы ... ... ... - бұл ... ... және оның жеке
бөлімшелеріне өндірістік міндеттердің ... мен ... іске ... ... ... алға қойған мақсаттарын анықтау процессі.
Экономика ғылымындағы ... ... ... ... ... ... шығындарды зерттеуге қомақты үлес қосты.
Шығындарды зерттеумен саяси экономия классиктері де айналысқан.
А.Смит абсолюттік ... ... ... ... ал ... ... теориясының авторы. “Шығындар” ... ... ... ... ... қоғамдық шығындар деп түсінген,
немесе, саладағы кәсіпорындардың ... ... ... ... қандай шамада болады. ... ... ... ... ... ... деп те дәлелдеді.
К.Маркс бағаның құннан ... ... ... ... екі ... нәрседен тұрады: өндіріс шығыны және айналым
шығыны. Марксистік концепция ... ... ... ... не ... көрсетеді: өндіріс құралдары мен жұмысшы күшіне
(тұрақты және айнымалы ... ... ... ... К.Маркс ерекше капиталистік ... ... ... ... ... ... шығындарын-ажыратып
зерттейді. Өндіріс шығындарын ... ... ... ... ... ... ... өндіріс процесіне
марксистік талдау ... ... ... ... ... ғ. соңында бірнеше жаңа концепциялар ... ... ... ... ... шығындар шекті пайдалылыққа негізделген
психологиялық құбылыс болып табылады. Олардың шекті ... ... ... ... ... ... үшін фирмалар төлейтін
соманың шамасы белгіленеді. ... ... ... ... тек жеке ... тән ... деп ... Осы кәсіпорнының
табысы мен шығындары өндіріс масштабының функциясы деп түсініледі.
Австриялық ... ... ... ... ... ... авторы. Осы тауардың ... ... ... ... басқаша пайдаланғанда өндірілген ... ... ... жоғары пайдалылыққа тең ... ... ... ... көзқарастарын математикалық негізге көшірумен
байланысты, шығындарды барынша төмендету (минимизация) ... ... ... ... ... өкілдері
Дж.К.Кларк және Джон А.Гобсон ... ... ... ... ... айналысқан және шығындардың әр типтерін ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді және
қысқа мерзімді жан-жақты зерттеген. Гобсон адамға жасалатын ... ... ... ... ... ... ... мен сипаты, оның қабілеттілігі
және қоғамдағы еңбек бөлісінің тиімділігі жатады.
Өндіріс ... ... ... оны ... жұмсалатын шығындар (тұрақты және айнымалы ) ... ... ... ... ... ... өндіріс шығындарының қазіргі
тұжырымдамалары аталған марксистік тұжырымдаманы жоққа шығарып, ... Олар ... ... ... ... ... ... баламалы қолдану мүмкіндігін ескереді.
“Мәселе мынада: барлық керекті тұтыныстарды қанағаттандыру ... ... ... ... ... Осы жағдайға қатысты ... ... ... бір шешу ... ... бас ... ... етеді.
Сондықтан барлық шығындар ... ... ... ... ... ... ... болып табылады және олармен фирма өткеру
процесінде ... ... ... ... ... ... ... модель” деген еңбегінде Долан Э.Дж. және Линдсей
Д. тұжырымдаған ... ... ... ... ... пайда болды. Бұған көбінесе айналыс шығындары жатады – тауарды
өткізу ... ... ... ... ... тұру үшін ... ... деген ұғымды американдық экономист Р.Коуз енгізді.
К.Эрроу бойынша экономикадағы ... ... ... үйкеліспен
сәйкес келеді. Неоинституционалисттер нарықтың функциясы трансциондық
шығындарды үнемдеу болып табылады дейді. Ал оның ... ... ... ... ... ... шығындардың барынша
төмендеу тенденциясы жатады дейді.
Шығындар деп тек жабайы шығындар емес, ... құн ... ... шығындары аталады. Шығындар деген, нәтижесінде өнім ... ... ... ... ... ақшалай
көрінісі.
Өндіріс шығындарын жіктеп бөлудің бірнеше жолдары болады.
Біріншіден, әлеуметтік–экономикалық бағыттан ... ... және ... ... болып бөлінеді. Қоғам ... ... ... ... кеткен жанды еңбек және зат түрін алған
еңбек ... ... ... ... экономикалық және бухгалтерлік болып
бөлінеді.
Бухгалтерлік - ... ... ... ... ... ... факторларының шығындары жатады. Бұл жағдайда факторлар сатып
алынған бағамен бағаланады.
Бухгалтерлік шығындардың өзіндік ... ... ... ... ... ... жұмсалған шығындар;
3. Әлеуметтік қажеттілікке ақша аудару;
4. Тағы басқа шығындар (атағандарға енбей қалған).
Өндіріс шығындарының ... ... ... ... ... ... пайдалану мүмкіндігіне негізделеді.
Тауар өндіру үшін алынған ресурстардың (қандайы болмасын) экономикалық
шығындары, ... өте ... ... өндірілген құнға тең болады. Бұлар
айқын (ақшалай) немесе айқын емес (имплициттік) шығындарға бөлінеді.
Айқын шығындар деп өндіріс факторлары мен жабдықтаушыларға ... ... ... ... алатын балама шығындар аталады. Бұлардың болуы
ресурстарды тыстан алумен ... ... ... ... ... ... ... өтеу т.б.
Айқын емес шығындар деп өндірісте пайдаланылған фирманың өз иелігіндегі
(сырттан сатып алынбаған) ресурстардың құнын (шығынын) ... ... ... бермегендіктен түспеген пайда. Бухгалтерлік статистикада
айқын емес шығындар көрсетілмейді.
Тәжірбиеде шығындарды көбінесе тұрақтыға және айнымалыға бөледі.
Тұрақты шығындар – осы ... ... пен ... ... ... ... емес шығындар. Әдетте тұрақтыға жататын шығындар:
облигациялық заем міндеттемелеріне сәйкес ... ... ... ... ... жоғары дәрежелі басқарушылары мен болашақта
еңбек ететін мамандарының еңбек ақысы.
Тұрақты шығындарды бастапқы ... және ... ... ... екі ... бөлуге болады. Қалдық шығындарға өндіріс пен өткізу белгілі
бір уақытқа толық тоқтатылғанына қарамастан жұмсалатын кәсіпорынның тұрақты
шығындарының бір ... ... ... осы ... ... ... өндіру мен өткізу
мөлшерімен жалпы көлемі ... ... ... ... жалақыға,
шикізатқа, отынға, қуатқа, көлік қызметтеріне жұмсалатын шығындар. Өнім
тіпті өндірілмесе де тұрақты шығындар өтелуі ... Ал ... ... ... ... өзгерте отырып болжап, басқара алады.
Өндіріс пен сату ... ... ... ... ... ... үш жағдай болуы мүмкін:
1. Айнымалы ... ... ... егер ... өзгеруі, өндірістің көлемі мен ... ... тең ... Егер шығындардың салыстырмалы өсуі, ... ... ... аз ... онда ... ... болғаны.
3. Шығындар прогрессивтік айнымалы ... егер ... ... ... көлемінен артық болса.
Айнымалы шығыстардың ... ... ... ... ... немесе төмендету шешімдерін белгілейтін ... ... ... есеп ... ... ... деп атайды.
шығыстардың басқа ... ... ... ... ... ... әкімшілігінің және қорғаушылардың жалақысы, арендаға алынған
негізгі құралдар үшін төлемдер және т.б. ... ... ... ... ... ... ... әсер етпейді, олар кәсіпорнының тек
қызмет етушарты болып табылады.Бұларды ... ... ... деп ... жалпы шығындары деп - оның ... және ... ... ... шығын – бұл өнімнің бір легін (партиясын) өндірудегі ... ... Сан ... олар өндіріс факторының бағасын тауардың осы
мөлшерін өндіру үшін қажет ететін өндірістің осы ... ... ... тең ... үшін өнімнің бірлігін шығару үшін жұмсалған шығындар, яғни
орташа шығындар туралы ... өте ... ... ... ... өнімнің бірлігіне жұмсалатын жалпы шығындар.Өндірушіге жалпы
шығындар мөлшерін емес, орташа шығындар мөлшерін білген жөн, ... ... ... ... ... төмендеуі мүмкін.
Мөлшерлі (шекті) шығындар тұжырымдамасы шығындарды анықтауға мүмкіндік
тудырып, оның мөлшерін толық бақылайтындықтан да фирма үшін ... ... ... ... ... ... бағыты |Шығындардың жіктелуі ... ... ... ... ... және болған шығындар; |
|қорларды бағалау және пайданы анықтау|Тікелей және жанама шығындар ... ... және ... |
| ... ... ... шығындар және |
| ... ... |
| |Бір ... және күрделі шығындар; |
| ... және бір ... ... ... мен жоспарлау үшін |Тұрақты және айнымалы; |
| ... ... және |
| ... |
| ... |
| ... (жоғалтылған пайда) |
| ... ... және өсім |
| ... (инкоментные) |
| ... және ... |
| ... және ... ... және ... ... |
| ... ... ... ... А.Қ., ... Қ.Ә. ... ... 2003.-252 б. (89 бет)
2 кесте
Шығындар бөлімшелері*
|Классификациялау белгілері ... ... ... элементтер ... ... ... ... ... ... ... құнның баптары|
|Технологиялық процесс | ... ... ... және ... ... ... ... құнына жатқызу |Бір элементтік, кешендік, жанама ... ... және ... ... процесіндегі ролі |Өндірістік , өндірістен тыс ... ... ... сай |Өнімділік және өнімділік емес ... ... ... |
|Жоспарға енгізу мүмкіншілігі |Тұрақты және ... ... ... ... ... және біржолғылық ... ... ... ... өндіріс шығындары, дайын|
|Дайын өнімге қатынасы ... ... ... ... Мейірбеков А.Қ., Әлімбетов Қ.Ә. Кәсіпорын
экономикасы:Оқу құралы-Aлматы:Экономика, 2003.-252 б. (93 ... ... сол ... ғана ... болып, қалдық құнға қосылмайтын
шығындарды айтамыз. Бұл ... сату және ... ... ... сурет. Шығындарды бөлу
Өнімнің өндірістік өзіндік құнына қосылуына байланысты
шығындар келесі екі топқа тікелей және ... ... ... шығындар нақты шығарылған ... ... ... Ол
өнімнің өзіндік құнына тікелей апарылады. Бұл шығындарды өнім өндіруге
қаншалықты қажеттігін және оның ... ... ... ... ... ... ... жататындар: шикізат шығындары, өндірістік
жұмысшылардың жалақысы мен материалдар, яғни бұлар бастапқы шығындар ... ... ... өнеркәсіптегі бірнеше өнім түрлеріне қатысты
шығындар. Бұл шығындарға әдеттегідей өндірістік үстеме шығындар ... ол ... бір өнім ... ... ... ... ... бұл
шығындардың жалпы қосындысын белгілі бір арнайы қойылымдар ... ... ... ... ... ... ... еңбек, негізгі материалдар ... ... ... ... өнімнің есебі және сатылған өнімнің
өзіндік құнының есебі ретінде көрініс табады. Бұл есептер ... ... және ... ... ... құны есебі болуы мүмкін.
Өндірілген өнімнің өзіндік құны өндірістік мерзімдегі дайын өнім
өндіруге қатысты ... ... ... ... ... ... ... өзіндік құнына енуі мерзім аралығында аяқталмаған
өндіріске байланысты ... ... ... мүмкін.
Сатылған өнімнің өзіндік құны табысқа ... ... ... ... ... ... енуіне байланысты сатылған өнімнің
өзіндік құны дайын ... ... ... ... ... ... немесе
кемуі мүмкін.
Айнымалы шығындар – дегеніміз шығарылатын өнім ... ... ... ... ... айтамыз. Айнымалы ... ... ... ... ... салықтар, энергия мен
отын ресурстарына, транспорттық қызметтерді төлеуге кететін шығындар және
т.б. жатқызамыз. Өнім тіпті өндірілмесе де ... ... ... ... ... ... ... өндіріс мөлшерін өзгерте отырып болжап,
басқара алады.
Тұрақты шығындарға – қысқа мерзім кезеңінде өнім ... ... ... ... ... ... Оларға мыналар жатады:
амортизациялық төлемдер, аренда төлемі, ... ... ... ... ... басқарудың жалақысы, ренталық төлемдер,
еңбекақы және т.б. ... ... ... және ... ... деп
екіге бөлуге болады. Қалдық шығындарға ... пен ... ... ... ... ... қарамастан жұмсалатын кәсіпорынның тұрақты
шығындарының бір бөлшегі жатады. Старттық ... ... пен ... ... байланысты жұмсалатын, тұрақты шығындардың бір бөлшегі
жатады.
3 кесте
Шығындардың салыстырмалы көрсетілуі*
|Шығындар ... ... |Бір ... шығын |
|Айнымалы шығындар |Өндіріс көлемінің ... ... бір |
| ... ... ... өнімге өзгеріссіз|
| ... ... ... ... |
| ... ... не ... | |
| ... көбейеді. | |
| ... ... | |
| ... болады. | ... ... ... ... ... ... ... өнімнің|
| ... ... |бір ... егер өнім |
| ... ... ... өссе онда азаяды,|
| ... ... ... |ал өнім ... |
| | ... кемісе, шығындар |
| | ... ... ... ... В.Л. Шаруашылық жүргізуші субъектілердегі
бухгалтерлік есеп. Оқулық. - ... ... 2005. – ... ... ... өндіріс көлеміне байланысты болады, бірақ
оған тікелей пропорционалды емес:
- олар ... ... ... ... бір ... ... тұрақты
болып келіп, одан кейін айнымалы шығынға ... ... ... ... не ... не айнымалы шығындарға
жатқызады.
Өндіріс шығындарының ... ... ... ... есебін ұйымдастыру негізі болып табылады.
Өнеркәсіпте өнімнің өзіндік құнын жоспарлау мен ... ... ... ... қаржылық есеп бойынша оқулықтарда өндіріс
шығындарын келесі топтастыру белгіленген:
- құрамы бойынша бір элементтік және ... ... ... ... ... мен ... ... мақсаты бойынша негізгі және үстеме;
- өндіріс көлеміне қатысы бойынша –тұрақты және ... ;
- ... ... ... ... ... әдісі бойынша – тікелей
және жанама;
- шығындар сипаты бойынша - өндірістік және өндірістік емес;
- ... ... ... ... ... дамыған елдерде өндірістік есеп және оны ... ... ... шығындарды есепке алу бағытына
байланысты ... ... ... ... ... алу ... шығындарды оқшауланған нысаналы есепке алу қажетті қызмет саласы
түсіндіріледі. Ішкі ақпараттың тұтынушылары белгіленген мәселе ... ... ... ... ... ... ... анықтайды.
Есепті қарастырылған жіктеуге сәйкес есеп жүргізу-өндіріс шығындарының
отандық есебіндегі жаңа ... ... ... өндірістік есептің
жоспарлаудағы; мөлшерлеудегі, талдаудағы, болжаудағы және ... ... ... ... ... ... шығындарды топтастырудың қорытындысы «Негізгі өндіріс»
шотында көрсетіледі, бірақ бұл мағлұматтар бойынша кәсіпорын ... мен ... әр ... ... ол ... ... қабылданған шешімдерді шығындар мен пайда мөлшеріне әсері туралы
қорытынды ... ... ... ... көбінесе шығындарды топтастырудың
қабылданған түрлерімен анықталады. Басқару мақсаттарын қанағаттандыратын
шығындар ... ... ... ... ... ... ... өндірістік шығындар туралы мәліметтерді өңдеу мен талдау
әдісі болып табылады.
Материалдық шығындар ... ... ең ... ... ... оның ... ... 60-90%- ды құрайды , тек салалық
өндіріске ғана оның шамасы аз ... ... ... шығындар құрамы
бір текті болып келмейді, оның құрамы шикізаттар мен материалға ... ... ... ... ... мен ... құрамына
коммисиондық сыйақылар , брокерлік және тағы басқа делдалдық ... ... ... ... ... ... ... сатып алынған
шикізаттар мен материалдардың құны өнімнің өзіндік құнына қосылған ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар мен ұйымдардан сатып алынатын, өндіріліп
жатқан ... ... ... және сол ... ең ... ... ... материалдар мен шикізаттар;
2) өнімге қалыпты техникалық процесті ... ... және ... немесе басқа да өндірістік және шаруашылық қажеттіліктерге
қолданылатын материалдар;
3) басқа кәсіпорындармен немесе ... ... және де ... ... ... негізгі қызмет түрі болып
табылмайтын ... ... ... ... ... көрсету;
4) Басқа кәсіпорындардан алынған өндіріске қолданылатын жанар – жанармай
шығындары, өндірістік орындардың жылулығын қамтамасыз ету ... ... , ... ... ... ету ... ... ;
5) кәсіпорынның технологиялық және басқа да өндірістік қолданылатын
басқа кәсіпорындардан алынған ... ... түрі ;
6) осы ... әлі ... өндіруі тиіс болатын жартылай фабрикаттар
және тағы басқа.
Материалдық шығындарға бақылау жасау және олардың ... ... ... ... ... кейбір кәсіпорындардың материалдық
шығындарының көлемі 90%-ға дейін ... ... осы ... ... ... және олардың тиімді пайдаланылуын қамтамасыз
ету кәсіпорынның рентабельділігіне және де оның ... ... ең ... ... ... ... ... материалдардың
тиімділігін көтеру мақсатында өндіріске ресурстарды сақтайтын , ... және ... ... ... ... әсер ... Соған
қатысты материалдардың тиімділігін арттыруда өзіндік және ... ... ... ... қызығушылығын арттыру
бастықтар мен ... ... ... ... рационалды
түрде қолданылуын арттыру жұмыстары да ... рол ... ... ... бір шарты ол – материалдық шығындарды
нормалау. Материалдық ресурстар нормасы – ол өнімнің бір ... ... ... ... ... ... сапада
материалдардың , шикізаттардың және тағы басқа ... ... саны , ... кәсіпорын немесе оның бөлімшелері ... ... ... ... ... орынды өнімнің өзіндік құны алады.
Өзіндік құн құрамы оны ... ... ... саласында өндіріс шығындарын басқару күрделі процесс. Өзінің
мәні жағынан ол ... ... ... ... ... ... ... өндіріс процесстерінің барлық жақтарын қамтиды.
Кез келген өнімді (жұмыс, қызмет) өндіру белгілі бір ... ... да ... ... ... ... маңызды
элементі болып табылады. Әдетте, топтау қағидаларына калькуляция ... ... ... ... шығындарды дұрыс есептеу үшін оның
ғылыми негізделген жіктелімі аса ... ... ... ... үрдістің барлық жағын қамти отырып, яғни оның ерекшеліктеріне
қарай белгілі бір топқа жатқыза ... ... ... ... ... және бағалау үшін шығындар былай
топталады:
- негізгі – өндірістің ... ... ... ... технологиялық қажеттіліктерге кеткен материалдық ... ... ... ... ... машиналар мен құрал
жабдықтарды ... мен ... ... ... ... үстеме шығындар (өндірісті ұйымдастыру, оған қызмет ету және басқарумен
тікелей байланыста пайда болады)
Үстеме шығыстарға өндіріске ... ... және ... ... ... жұмыс ұйымдастыруымен байланысты шығыстары жатады, оларды
тікелей дайын өнім түрлеріне жатқызуға болмайды. Үстеме шығыстар, әдетте,
біршама жалпы сипатқа ие ... ... ... – шығыстар құрамында барлық экономикалық элементтер
шығындары ... ... екі және одан да көп ... ... ... бұл шығыстарды тікелей
белгілі бір ... ... ... ... ... олар ... ... таратылады және аяқталмаған өндіріске де жатқызылады.
- тікелей – өнімнің ... бір ... ... ... және оның
өзіндік құнына тікелей кіреді;
- жанама шығындар ... өнім ... ... тікелей емес, жанама
түрде бөлінеді. Олар өнімнің өзіндік құнына ... ... ... ... ... ... ... жолмен қосылады;
- кірістік шығындар – қолда бар және сатып алынған ... ... ... ... ... ... олар ... табыс әкелу қабілетін жойған ресурстар.
Тәжірибеде шығындар келесідей топтастырылады:
1) құрамы бойынша;
2) түрлері бойынша;
3) өндіріс ... ... ролі ... ... ... құнына жатқызу тәсілі бойынша;
5) өндіріс көлемі бойынша;
6) шығындардың тиімділігі бойынша.
Құрамы бойынша бірэлементті және ... ... деп ... ... – бір ... тұратын шығындар (еңбекақы,
материалдар, ақша аударулар).
Кешенді шығындар – ... ... ... ... ... ... цехтық шығындар.
Шығындардың түрлері бойынша шығындар екі топқа топтастырылады - шығындар
элементі бойынша және ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорынының
өндірістік және коммерциялық қызметтерде орын ... ... ... ... ... ... шығындар;
- еңбекті өтеуге жұмсалатын шығындар;
- әлеуметтік қажеттіліктерге ақша аударулар;
- құрал-жабдықтардың тозуы (амортизация);
- басқа да шығындар;
Сонымен, пайда болу орны ... ... ... ... ... ... шығындар сметасын құруға, құрылыс кәсіпорынының
қызметінің сапалық көрсеткіштерін анықтауға, ... ... ... қызметтің) өндірістік өзіндік құнын белгілеуге ... ... ... шығындары келесі баптары бойынша
топтастырылады:
-материалдар;
-жұмысшының еңбегін өтеуге кеткен шығындар;
-құрылыс машиналары мен тетіктерін ұстау мен пайдалану бойынша ... ... ... ... ... экономикалық ролі бойынша шығындар негізгі және
қосымша деп екіге бөлінеді:
Негізгі шығындар – ... ... ... ... тікелей
байланыс шығындар (шикізат пен материалдар, қосалқы материалдар).
Қосымша шығындар – өндірісті ... мен оған ... ... оны
басқарумен байланысты пайда болатын шығындар. Үстеме шығындар өз ... және ... ... ... және ... ... ... үстеме шығындарға: өндірістік құрылыс жайлар мен құрылыс-
жабдықтарды, ... ... ... байланысты шығындар, қосалқы
материалды қалпына келтіру ... ... ... әлеуметтік
салықтық аударымдары бар ... ... ... ... ... жылумен, жарықпен қамтамасыз етумен байланысты
шығындаржәне ақау ... ... ... ... ... бойынша тікелей және жанама деп
бөлінеді.
Тікелей шығындар – өнімнің белгілі бір түрін ... ... ... ... тура және ... кіруі мүмкін (шикізат, материалдар,
аударымдар).
Жанамалар – өнімнің жеке түрлерінің ... ... ... ... ... түрде бөлінеді.
Құрылыс кәсіпорынындағы бекітілген әдіснама негізінде анықталып, белгілі
бір мөлшерде өнімнің өзіндік құнына жатқызылады.
Өндіріс көлеміне байланысты ... ... ) және ... ... ...... ... көлемінің өзгеруіне тура сайма-сай
(пропорционалды) ... ... ... ... ... және т. б). ... айнымалы шығындарға шикізаттар
мен негізгі материалдардың ... ... ... ... ... өндірістік шығындарды жатқызуға болады. Айнымалы
шығындарға осы ... ... ... өндіру мен өткізу мөлшерімен жалпы
көлемі тікелей байланысты шығындар жатады: жалақыға, ... ... ... ... қызметтеріне жұмсалатын шығындар. Өнім тіпті өндірілмесе де
тұрақты шығындар өтелуі қажет. Ал айнымалы шығындарды ... ... ... ... болжап, басқара алады.
Өндіріс пен сату ... ... ... ... танысайық. Бұнда үш жағдай болуы мүмкін:
- айнымалы шығындар ... ... егер ... ... ... көлемі мен жүктемесінің салыстырмалы
өзгеруіне тең болса.
- егер шығындардың ... ... ... ... көбеюінен аз ... онда ... ... болғаны.
- шығындар прогрессивтік айнымалы ... егер ... ... өндірістің көлемінен артық болса.
Айнымалы шығыстардың жауап ретіндегі ... ... ... ... ... шешімдерін белгілейтін болғандықтан,
осындай шығыстарды Батыстың есеп жүйесінде шешуші ... деп ... ... ... ... ... тәуелді болмайды, мысалы,
кәсіпорынның әкімшілігінің және қорғаушылардың ... ... ... ... үшін төлемдер және т.б. өйткені бұлар өндірісті қандай
көлемде жүргізу туралы ... әсер ... олар ... ... етушарты болып табылады.Бұларды шешім қабылдауды белгілемейтін
шығыстар деп атайды.
Тұрақты шығындар – өнім ... ... ... ... ... (жылыту, өндірістік бөлмеге жарық беру, амортизация).
Тұрақты шығындар- осы мерзімде өндіріс пен өткізудің көлемі мен құрамына
байланысты емес ... ... ... ... ... облигациялық
заем міндеттемелеріне сәйкес төлемдер, ... ... ... ... ... дәрежелі басқарушылары мен болашақта еңбек
ететін мамандарының еңбек ақысы.
Тұрақты шығындарды ... ... және ... ... ... ... топқа бөлуге болады. Қалдық шығындарға өндіріс пен өткізу белгілі бір
уақытқа толық ... ... ... ... тұрақты
шығындарының бір бөлшегі жатады.
Осыған байланысты өнімнің өзіндік құнының үш түрі бар:
толық ... ... құн – баға ... мен ... ... қолданылады.
тікелей (жартылай) өндірістік өзіндік құн – белгілі бір ... ... ... және ... ... ... ... орталықтары бойынша өзіндік құн – жауапкершілік атқарушылар
қызметін жоспарлау мен ... ... ... ... ... өзіндік құнына өндіріске кеткен ... ... Ол есеп ... ... тікелей шығындардың сомасы
мен объектіге қатысты жанама шығындар сомасынан құралады.
Құрылыс өнімдерінің тікелей ... ... ... ... ... шығындар негізге алынады. Бұл шығындарды бағалау әдісін
қолданғанда, тікелей шығындар дайын өнімдердің өзіндік құнына кіреді, ... ... ... ... ... ... ... нәтижелеріне
апарылады. Осылайша, тұрақты шығындар аяқталмаған ... ... ... барлық жауапкершілік орталықтары бойынша өзіндік
құн жауапкершілік атқарушылар қызметін ... мен ... ... ... ... бірлігі мен шығындарды бағалау ... ... ... ... ... ұйымдардағы шығындарға тауардың өндірушілерден тұтынушыларға
жеткенге дейінгі қозғалысымен байланысты ... ... ... алу ... ... ... ... сақтауға және
де тауарды жузеге асыруға кеткен, сонымен қатар ғимарат пен ... ... ... ... ... ... ... пайыздарға,
мүліктерді сақтандыруға шығындар, жарнамамен байланысты шығындар ... ... ... ... ... ... есебінде жеке үш бөлімге бөлінеді: сатып алу шығындары, басқаруға
кеткен шығындар және сатуға, жүзеге асыруға кеткен ... ... ... мен ... ... ... ... саясатының негізгі мақсаты компания қызметін мүмкіндігінше тиімді
көрсету, ол ... ... ... шынайы ақпаратты көрсету болып
табылады. «AEM SERVICES» ... ... ... ... ақша қаражаттарының қысқа мерзімді активтер ретіндегі есебін
ұйымдастырып қана қоймай, ақша қаражаттарының қозғалысы жөніндегі есептілік
түсініктеме жазбалар ... Бұл ... ... ... ... ... ... пайдаланушыларға серіктестіктің
операциялық, ... және ... ... ... ... мен ... жөнінде ақпарат береді делінген.
Басқа шығындар құрамына қаржы -өткізу бөлімін ұстау шығындары кіреді-
жұмысшылардың жалақысы, іссапар, пошта, телефон шығындары және тағы ... ... ... жалақысы, ғимараттарды жалға алу,
телефакстық және ... ... ... ... шығындары;
материалдық емес активтердің тозуы-сауда белгілерінің, марка және тағы
басқа шығындар.
Бұл шығындар жіктемесі өндіріс ... ... ... ... қызметінің өзгешелігі негізгі белгі ретінде шешім
қабылдау мен жоспарлау үшін жіктеуді алға шығарады. Бұл жағдайда ... ... ... және иррелеванттық болып бөлінеді. Шығындарды
осылайша бөлу ... ... ... сегменттерін бөлу, сату көлеміне арттыру
жөнінде шешім қабылдау үшін қажет.
Релеванттық қаржылық ... ... ... ... ... оның мөлшері қарастырылған шешімге байланысты. Есепке тек
ақшалай қозғалыстың өсімі ғана алынады.
Әртүрлі жағдайда сол бір ... ... та, ... та
болуы мүмкін екенін тәжірибе көрсетіп отыр. Мысалы, артық материалдар ... Бұл ... ... ... сатылуға тиісті емес, сондықтан
қабылданатын шешімге байланыссыз олардың құны ... ... яғни ... болып табылады. Басқа жағдайда, материалдарды қандай да бір
өнімді өндіру үшін сатып ... ... ... ... ... ... ... бұл жерде релеванттық болады.
Материалдық шығындар бұл жағдайда қабылданатын шешімге байланысты болады.
Сонымен, ... ... ... ... болмайды, әр нақты
жағдай үшін ол әртүрлі болады. Бірақ әр нақты ... ... ... алу ... ... ... ... шешім нұсқасына
байланысты өзгеретін болашақ шығындар.
Басқару бөлімдері мен қызметтерін, өндірістік бөлім құрылымдарын
басқару аппаратын ұстау ... бір ... ... ... етеді.
өндіріс шығындары сияқты олар да міндетті. Басқару ... ... ... және жалпы олардың құрамында қарастырады. Бірақ
басқару ... ... ... ... құрамынан ұйымдық
қызметпен байланысты шығындар мен ... ... ... алуды қажет
етеді.
Пайда болу орнына байланысты шығындар жалпы өндірістік және ... ... ... ... ... бар ... қызметпен
байланысты шығындар құрамына мыналар жатқызылады: өндірісті басқару
шығындары; ... ... мен ... ... ... аппратын ұстау шығындары; ғимараттарды, құрылыстарды, ... ... ... жұмыс жағдайын қамтамасыз ету шығындары,
мамандыққа бейімдеу кадрларды даярлау шығындары, арзан бағалы тез ... ... және ... ... ... ұйымдық қызмет шығындары мыналардан
тұрады: әкімшілік-басқару; техникалық ... ... ... ... ... ... ұйымдар қызметтеріне ақы төлеу;
ғимараттарды, құрылыстарды, жалпы ... ... ... ... ... ... қоса ... жұмыс күшіне жұмсалған
шығындар-басшыларды іріктеу, оқыту, қайта даярлау, біліктілігін ... ... ... ... ... ... ... топтастыру шығындарды мөлшерлеу, жіктелім баптарының
бөлімшелері бойынша сметалар жасау, сметалардың ... ... ... ... ... ... ... Бірақ мұндай топтастыру шығындар
мазмұнын ... ... яғни ... ... мен ... ... ... қамтамасыз етпейді.
Ұйымдық қызмет бойынша шығындар, әр ... ... ... ... ... ... ... мәлімет қалыптастыру
басқарушылық есептің құрама бөлігі ... ... ... ... басқару деңгейлері бойынша есепті көрсеткіштер жүйесімен
өлшенеді және ... ... ... ... ... ... ... бөлеміз:
- мақсатты функцияларды орындауға байланысты ұйымдық қызмет
шығындары;
- кәсіпорын бөлімдері мен қызметтерінің жұмыс ... ... ... ... ұйымдастыру және жалпы басқару қызметінің шығындары.
Шығындардың бұл топтастырылуы кәсіпорын қызметін басқарумен байланысты
шығындарды қалыптастыру процесін бақылауға ... ... ... ... ... мен ... бойынша шығындарды жинақтау әр әкмішілік
бөлімшесінің жалпы кәсіпорынды басқару ... ... әсер ... ... Бұл ... басқарушылық еңбек тиімділігі басқару
қызметі шығындарының төмендетілуімен емес, бұл шығындар қаншалықты ... ... ... ... ... жетекшілер қажеттіліктерін
қанағаттандырумен сипатталады.
Басқарудың барлық қызметтері және әрқайсысы жеке -жеке өз ... ... ... ... ... бағыттайды: өндіріс пен өнім
өткізу көлемін көбейту, оның сапасын жақсарту, пайданы көбейту және өндіріс
табыстылығын ... ... ... ... ... ... ету. ... байланысты ұйымдық қызмет шығындарының
жіктемелік бағыттары ... ... ... бойынша бөлген ... ... ... ... ... ... ... түрлері немесе функциялары болу керек: әкімшілік басқару, техникалық
басқару, ... ... өнім ... міндетті салықтар, жиналымдар мен
аударымдар, банк қарыздарын пайдалану пайыздары, өндірісті басқару, ... ... ... жиналымдар мен аударымдар, басқа шығындар.
Кезең шығындары, яғни өндірістен тыс шығындар ұйымның салық ... ... ... ... ... роль ... Ұйымның қаржылық –
шаруашылық қызметінің ... ... ... ... сол ... ... шығындар сомасын шегеру арқылы жиынтық табыс сомасын
анықтаймыз. Содан кейін ... ... ... ... ... ... салық салғанға дейінгі табыс ... ... ... ... ... ... анықтау, ол үшін бухгалтерлік ... ... ... ... ... ол ұйым үшін ... салық сомасын
анықтауда ғана емес, сонымен ... ... ... де ... кезең шығындарының есебін дұрыс анықтау, ол үшін бухгалтерлік
есепті ... ... ... ... ... ... бір көзі – төленетін салық сомасына ... ... ... шығындардан айырмашылығы олар өнімнің өткізілуіне
ғана байланысты тәуелді емес, сонымен қатар тұрақты ... ... ... ... ... ... қандай жағдайда
болмасын белгілі-бір кезең шығындары орын алады [13].
Бухгалтерлік ... ... ... ... үш түрі ... кесте
Кезең шығындарының түрлері*
| Кезең шығындарының түрлері ... лық ... ... және ... ... ... |
| ... | ... ... ... Ч.Т., ... учет:управленческий
аспект
Бұл шығындардың өндірістік өзіндік құннан айырмашылығы – олардың құны
тауарлық-материалдық қорлар қалдығына қосылмайды. Бұл жағдай ... ... ... ... шығындары ұйымның табыстары мен шығыстары жөніндегі есептіліктің
негізгі көрсеткіші болып табылады. Кезең шығындарының құны есепке ... ... ... яғни ... құнына да, аяқталмаған өндіріс
құнына да апарылмайды.
Кезең шығындарының басты түрі – ... және ... ... ... ... және ... ... шығындар. Жалпы және
әкімшілік шығындары келесі шығындар жатқызылады:
- ... ... ... ... ақы ... ... көрсетуші өндірістер мен шаруашылықтардың еңбеккерлеріне
қатысты еңбек ақы шығындары;
- әкімшілік қызметкерлеріне және қызмет ... ... ... ... ... ... ақы ... негізде белгіленген норма бойынша зейнет ақы қорына,
әлеументтік сақтандыру қорларына ... ... ... ... әкімшілік басқару аппаратын күту ... ... ... қызмет көрсететін жұмысшыларға қатысты шығындар,
материалдық-техникалық және көліктік қызмет ... ... ... автокөліктерді күту және ұстау шығындары, жеке
меншік көліктерін пайдаланумен байланысты ... ... ... басқару жүйелері мен құралдарын қалыптастыру және
жетілдіру ... ... ... ... ... ... шығындар;
- қызметкерлерді жұмысқа алу, кадрларды оқытып, даярлау, комиссиялық
шығындар;
- жылжымайтын мүліктерге қатысты салықтар, жиындар мен ... ... ... ... ... өтке ... жабдықтау, сауықтыру
шараларының шығындары;
- кеңес берушілердің және соттық іс-шараларға ... ... тағы ... ... ... және ... ... жатады.
Жалпы және әкімшілік шығындар есебі 7210 «Әкімшілік шығындары» активті
шотында ... ... Шот ... ... ... ... шот ... табылады, яғни есепті кезең басында ашылады, кезең
соңында жинақталған шығындар сомасы есептен ... шот ... ... тек ... ... ... ... бухгалтерияда
тек ұйым қызметінің нәтижесі ретінде есептіліктің №2 ... ... ... ... есептілікте көрсетіледі. Есепті кезеңде бұл шоттың дебеттік
айналымында сол кезеңге қатысты жалпы және әкімшілік шығындары жинақталып,
есепті кезең соңында ... ... ... нәтижесіне апарылады.
Осы шотқа қатысты мүмкін болатын бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... шығындарының есепте көрсетілуі*
|Операциялар мазмұны ... ... |
| |Дт |Кт ... ... ... мен ... емес |7210 |2320, ... ... ... ... | ... |
|2. Әкімшілік мақсатта босатылған материалдар |7210 |1310, 1330 ... | | ... ... ... ... бойынша сақтандыру |7210 |1620 ... ... | | ... ... ... еңбек ақы |7210 |3350 ... | | ... ... ... ... |7210 |3150 ... Әлеументтік сақтандыру бойынша |7210 |3210 ... ... | | ... Көрсетілген қызметі үшін жабдықтаушы |7210 |3310, 3340, ... ... ... ... | |3390 ... ... ... ... ... |7210 |5460 ... ақы төлеу шығындары | | ... ... ... ... |7210 |3390 ... ... | | ... ... ... ... ... |7210 |8110, 8310 ... көмекші өндіріс қызметтеріне | | ... Банк ... ... ... |7210 |1030, 3310 ... ... кезең соңында шоттың жабылуы |5610 |7210 ... ... ... ... ... ... алып құрастырылды
Жоғарыдағы кесте 7210 ... ... ... шоттар
корреспонденциялары келтірілді. Ендігі кезекте кезең шығындарының тағы бір
құрамдас ... ... ... ... яғни, тауарлық-материалдық
қорларды сатумен байланысты шығындар есебінің ... мен ... ... ... ... қарастырамыз.
Коммерциялық шығындарға келесідей шығындар жатқызылады:
- сату операцияларына қатысатын жұмысшылардың еңбек ақысына қатысты
шығындар;
- ... ... ... ... ... шығындары, ыдыстық
шығындар;
- әр түрлі көлік құралдарының жөнелу ... ... ... ... ... ... ... ұйымдарға төленетін комиссиялық жиындар;
- жарнама шығындары;
- өнімді сату орындарында сақтау шығындары;
- басқа да шығындар.
Егер тапсырыс беруші мен жабдықтаушы ... ... ... ... ... дейін жеткізудің көліктік шығындары тапсырыс беруші
есебінен өтелетін болса, онда бұл сома ... ... ... ... ... және 7110 «Өнімдерді сату және қызмет көрсету
бойынша шығындар» шотында ... ... сату және ... ... байланысты шығындарды жинақтау
мақсатында осы активті 7110 «Өнімдерді сату және қызмет ... ... шоты ... оның ... ... ... кезеңге қатысты
шығындар, ал кредитінде олардың есептен шығарылуы ... ... ... есептен шығарылуы көрсетіледі. Шоттың дебеттік айналымы
есептің журналды-ордерлі нысаны қолданылған жағдайда ... ... ... ... №15 ... ... онда сәйкес
баптар бойынша есеп жүргізіледі. ... ... № 11 ...... ... ... ... коммерциялық шығындар сатылып, тиеп-
жөнелтілген, бірақ ... ... ... ... ... 7110 ... сату және ... көрсету бойынша шығындар» шотына
қатысты жиі көрсетілетін шоттар корреспонденциялары келтірілген.
Егер тапсырыс беруші мен ... ... ... ... өнімді
жөнелту станциясына дейін жеткізудің көліктік шығындары тапсырыс беруші
есебінен өтелетін болса, онда бұл сома ... ... ... ... ... және 7110 «Өнімдерді сату және ... ... ... ... ... ... Барлық есепті кезеңдегі
коммерциялық шығындар сатылып, тиеп-жөнелтілген, бірақ ... ... ... және әкімшілік шығындар есебі 7210 «Әкімшілік шығындары» ... ... ... Шот шығындар есебін жүргізуге арналғандықтан
уақытша шот болып табылады.
6 кесте
Өткізу-сату шығындарының ... ... ... ... ... |
| |Дт |Кт ... Негізгі құралдар мен материалды емес |7110 |2320, ... ... ... ... | ... ... Сату мақсатында босатылған материалдар |7110 |1310, 1330 ... | | ... ... ... шарты бойынша сақтандыру |7110 |1620 ... ... | | ... Сату бөлімі қызметкерлеріне еңбек ақы |7110 |3350 ... | | ... ... ... есептелуі |7110 |3150 ... ... ... бойынша |7110 |3210 ... ... | | ... ... қызметі үшін жабдықтаушы |7210 |3310, 3340, ... ... ... ... | |3390 ... Сату ... ... кезекті еңбек |7110 |5460 ... ақы ... ... | | ... Сату ... ... ... |7110 |3390 ... ... | | ... Сату мақсатында пайдаланылған негізгі және |7110 |8110, 8310 ... ... ... | | ... ... сатумен байланысты шығындар |7110 |1310, 1330 ... | | |
|5 ... ... ... ... қорларды тегін берумен|7110 |1310, 1330 ... ... ... | | ... ... ... ... ... ... |5460 |1030, 3310 |
|14. Есепті кезең соңында шоттың ... |5610 |7210 ... ... ... ... ... басшылыққа алып құрастырылды
Кезең шығындарының үшінші құрастырушысы – пайыздық шығындар. Пайыздық
шығындарға ... ... ... банк ... бойынша пайыздық шығындар;
- жабдықтаушылар қарызы бойынша пайызды шығындар;
- мүліктерді жалдаумен байланысты пайыздық шығындар.
Пайыздық шығындар Типтік ... ... ... 7300 ... ... бөлімшесінің шоттарында есепке алынады. Ббөлімшеде
келесідей шоттар қаралған:
7310 «Пайыз ... ... шоты ... қарыздар бойынша
есептелетін пайыздық шығындар есебін жүргізуге арналған.
7320 «Қаржылық жал бойынша пайыз төлеу шығындары» шотында ... ... ... ... ... есепке алынады.
7330 «Қаржылық құралдардың шынайы ... ... ... ... ... ... бағаланатын қаржылық актив немесе қаржылық
міндеттеменің шынайы құнының өзгеру себеінен пайда болатын ... ... ... ... басқа да шығындар» шотында басқа
жоғарыдағы ... ... ... ... ... орын ... ... есепке алынады.
Аталған шоттардың барлығы активті болуына байланысты олардың дебеттік
айналымы есепті кезең шығындарын ... ал ... ... ... ... ... арналғанын көреміз. Осы аталған шоттарға
қатысты операциялардың бухгалтерлік есеп ... ... ... ... ... ... ... шығындар операциялары*
|Операциялар мазмұны ... ... |
| |Дт |Кт ... ... ... ... ... қағаздар|7310 |3310, 3340, |
|мен вексельдер бойынша есептелген пайыздық | |3390 ... | | ... ... жал ... ... ... және |7310 |3310, 3340, ... ... ... ... ... | |3390 ... ... ... | | ... ... ... ... инвестициялардың |7310 |1120, 1140, ... ... ... ... шығындар| |1150 ... ... ... алу ... нарықтық |7310 |1130 ... ... ... ... танылуы | | ... ... ... ... ... ... |5610 |7310, 7320 ... ... ... ... ... ... алып құрастырылды
Кезең шығындарының негізгі үш түрінің есебін қарастырдық. ... ... ... ... ... ... түсінік және
шығындар түрлері бар. Міне осы үстеме шығындардың өзі ... ... емес деп ... ... түрі ақша ... ... ... есепті
мерзімде шығындарды есептеумен байланысты. Ұйым ... ... егер ... негізгі құралдардың жөндеу жұмыстарын жүргізетін
болса, жөндеу бойынша шығындар есепті мерзімнің шығындар құрамына алдын ала
ай ... ... ... арқылы тең етіп және біртіндеп қосылуы тиіс [7].
Шығындар есебі бойынша операцияның бұл ... ... ... ... әсер ... схема түрінде келесідей көрсетуге болады.
Шығындардың ... ... ... тең етіп қосылуы алдаңы уақытта болатын
шығындар мен төлемдердің резервіне ай ... ... ... ... ... яғни ... ... қатысты ақша қаражаттары
төленгеніне қарамастан алдыңғы жылы ... ... ... есепті жылдың
шығындар құрамына ақша қаражаттарының аударылу мерзімі бойынша кірмейді.
Бұл ... ... ... төлемнің сомасы өткен жылдың шығындар
құрамына ақша ... ... ... ... ... төленген
ақша қаражаттары есепті кезеңнің шығыны болып табылмайды. Бұл ... ... ... ... операцияның бұл түрі активтер құрамының
өзгеруіне (кему ... алып ... және ... ... ... ... есепті мерзімде көрсетілуі тиіс. Бірақ, бұл операция есепті
мерзімнің шығындар құрамында өзгеріс ... және ақша ... ... ақпарат өткен жылдың қаржылық нәтижесінің ... ... ... ... ... ... ... әсер етуін
төмендегі суреттен көруге болады. Ақшалай төлемдер жүзеге асырылған, бірақ
есепті ... ... ... ... ... ... ... субъектінің қарапайым қызметі
барысында туындайтын шығыстарды қамтиды.
Субъектінің қарапайым қызметі барысында туындайтын ... ... өнім мен ... ... ... құнын, жалақыны және
негізгі құралдардың амортизациясын қамтиды. Олар, әдетте, ... ақша ... және ... ... қорлардың, негізгі
құралдардың жылыстауы немесе азаюы нысанын қабылдайды.
Залалдар – бұл шығыстар анықтамасына ... және ... ... ... туындауы немесе туындамауы мүмкін басқа да
баптар. Өзге де ... ... мен ... ... ... таныған кезде олар
әдетте жеке беріледі, себебі олар туралы ақпарат экономикалық шешімдер
қабылдаған кезде ... және орта ... ... ... ... ... және халықтың қажеттіліктерін жақсы ... ... ... ... ... ... ... мен тауарлар мен қызметтердің сапасының артуы.
Тұтынушылардың қажеттілігін ... ... ... шағын бизнес
қызмет көрсету мен өнім сапасының ... ... ... мен ... ... бір ... жақындауы;
-экономиканың құрылымдық өзгеруіне әсер ету. ... ... ... ... ... ... халықтың өз ақшаларын тартуы. Шағын ... өз ... өз ... ... қызығушылықпен салады;
-қосымша жұмыс орындарының ашылуы, жұмыссыздық деңгейінің қысқаруы;
-адамдардың шығармашылық ... ... ... ... әр түрлі қолөнердің дамуына ықпал етеді;
-еңбек қызметіне ірі кәсіпорындар белгілі – бір шектеу қоятын халықтың
жекелеген топтарын (үй жұмысымен ... ... ... ... адамдар) тарту;
-меншік иелері, кәсіпкерлер, басқарушылардың әлеуметтік ... ... ... ... ... ірі ... қалдықтары қолдану және
игеру;
- ірі кәсіпорындарға комплетелетін бұйымдарды ... және ... ... және ... ... ... құру ... әсер ету;
- арендаға алу немесе сатып алу ... ... ... ... кәсіпорындардан мемлекетті босату;
- осы барлық аталған және басқа да ... және орта ... ... ... оның ... ең маңыздылар қатарына
жатқызып, экономиканың ажырамас бөлігі ретінде қалыптастырады. Бірақ шағын
және орта бизнестің ... ... ... оның ... ... ... айтпауға болмайды [11].
2 КОММЕРЦИЯЛЫҚ ҰЙЫМДАРДАҒЫ ШЫҒЫНДАР ЕСЕБІ МЕН ... ... ... ... ... ... ... шығыстардан кезеңдік шығыстар болады және олар
өндіріс көлеміне ... ... ... ... ие, сатылған өнімнің,
көрсетілген қызметтің нақты бір ... ... ... ... ... еш ... өндірмесе де, белгілі бір кезеңдердің барысында
кезең шығындарын жасайды.
Кезең шығындарына мыналар жатады;
1. жалпы және әкімшілік ... ... ... ... ...... қорларды сату бойынша шығыстар.
Бұл шығыстар тауарлы – материалдық қорлардың қалдығына жатқызылмайды,
олар өзі орын ... ... ... ... ... ... ... Олар сатылмаған өнімнің және аяқталмаған өндірістің
қалдықтарына ... және ... ... ... бұл ... бүкіл және
өндірістік-шаруашылық қызметін басқаруға байланысты кезеңдік ... Бұл ... ... 7210 «Жалпы және әкімшілік шығыстары»
деп аталатын активтік шотта ... және ... ... ... ... ... шығыс
баптарының типтік номенклатурасы бойынша жүргізіледі.
1. Әкімшілік қызметкерлерге жататын, жумысшылардың еңбек ... ... және ... көрсетумен айналысатын қызметкерлердің еңбек
ақысы.
3. Басару әкімшілік ... ... ... ... ... материалдық-техникалық және транспорттық
қызмет көрсететіндерін ұстау. Оның ... ... ... ... ... ұстаудың шығысы және қызмет бабы
үшін жеке жеңіл транспортын пайдалану шығысын компенсациялау.
4. Байланыс торабы, дабыл қағу ... ... ... ... да өндіріске жатпайтын техникалық ... ... ... негізгі құралдардың тозуы; ғимараттарды
ағымдық ... және ... ... шығыстары және ... ... ... ... ... ... жұмыстары бойынша шығындары, егер олар
күрделі шығындарға жатпайтын болса(яғни негізгі қор ... ... ... ... ... ... басқаруға кеткен шығыны,
егерде олар болмаса, онда оның ... ... ... сондай-ақ жаңадан салынған объектіні пайдалануға кеткен
шығындары.
7. Жобаларда және ҚМЖ (СМР) ... ... ... бойынша
шығыстары, сондай-ақ бақылау жүргізу мен байланысты шығыстары және
басқа да шығындары.
8. Әкімшілік басқару ... және ... ... байланысты
шығыстары.
9. Банк көрсеткен қызметін төлеу.
10. Басқа ұйымдардың жалпы шаруашылықты ... ... ... ... үшін ... ... егерде кәсіпорында ондай
функционалдық қызметі болмаса.
11. Әкімшілік басқару қызметкерлеріне жұмсалған іс-сапар шығыстары.
12. Кенселік, баспалық, почта-телеграфтық және ... ... ... ... ... көрсететін өндіріс пен шаруашылықтарды ... ... ... ... ... ұйымдастыруға, мамандарды оқытуға,
компенсацияға, комиссиондық шығыстарға ... ... ... ... ... ... ... жалға беру
бойынша шығыстары.
17. Салықтар және алымдар.
18. Коммуналдық ... ... ... ... ... ... қарсы қорғау шығыстары, директорлар кеңесіне кеткен
шығыстар және басқа да жалпы ... ... ... Тауарлы-материалдық қорлардың қоймада кем шығуын қалпына ... ... тыс ... және ... өндірістік емес
шығыстары.
20. Орташа жалақы деңгейінде, уақытша еңбекке жарамсыздығына жәрдем ақы
төлеу.
21. Басқару ... ... ... ... яғни бір ... марапаттау
төлемдерін жасау.
22. Ақпараттық және аудиторлық(кеңестік) қызметті төлеу.
23. Денсаулық сақтау объектілерін, мектеп жасына дейінгі ... ... ... ... тұрғын үй қорларын ұстау
шығыстары.
24. Кәсіпорынды ... ... ... ... қысқарған
қызметкерлерге, әскер қатарына шақырылған азаматтарға төлем ... Сот ... ... ... ... ... мен өсімақылар.
27. Ұрланған, жоғалған мүліктердің материалды ... ... ... дәлелденбеген жағдайда, оларды қалпына келтіруге
кеткен шығындары және т.б
Қажет болған жағдайда ... осы ... ... номенклатураны
толтыра алады немесе кәсіпорын оларды ... ... ... ... ... да, ... де құқығы бар. Жалпы және
әкімшілік шығыстар 7110 шотта көрініс табады.
Өткізілген тауарлар (қызметтер, жұмыстар) бойынша шығыстарға өндіріске
сатып алуға ... және ... ... ... шығындардан басқа
барлық шығындар қосылады.
Дайын өнімдер мен тауарлардың (жұмыстар, қызметтер), өзіндік ... ... ... өзіндік құнына қосылатын құрамның қалыптасу
бөлігі мен шығындарды жіктеудегі «Қорлар» ҚЕХС 2 ... ... ... Бұл ... ... ... ... қосылады.
Өткізілген өнімдер (жұмыстар, қызметтер) бойынша шығындарды анықтау
үшін «Қорлар» 1300-бөлімшелері шоттарының, ... мен ... ... «Аякталмаған өндіріс»-1340 шоты, «Тауарлар»-1330 ... ... мен ... қызметтердің өзіндік құны»-7000 ... ... мен ... ... өзіндік құны»-7010 шоты),
«Өнімдер мен қызметті ... ... ... шоты ... ... ... бойынша шығындар»-7110 шоты), «Әкімшілік шыындары»-7200
шоты («Әкімшілік шығындар»-7210 шоты), ... ... ... да ... (7410- 7470 ... ... ... деректері бойынша іріктеу жүргізу қажет.
Жалпы және әкімшілік шығыстары жиынтық табысқа есептен ... шоты ... ... бойынша шығысқа-банк несиесі және жабдықтаушылардың берген
несиесі бойынша, мүлікті жалға беру бойынша төленетін пайыздар жатады.
Пайыздар-несие алушының ақша ... ... ... үшін ... ... ... бір бөлігі. Пайызды өтеудің көзі қарыз капиталын
пайдалану үрдісінен туындайтын құн болып табылады.
Пайыздар ... ... ... ... 7320 – «Пайыздар бойынша
шығындар» деп аталатын шотта ... ... ... ... ... ... талдамалық есебі проценттердің түрлері бойынша
ведомоста жүргізіледі.
Пайыздардың барлық түрлерін есептегенде 7320 – шоты ... ... шоты ... ... және қызметтерді сатуға байланысты ... ... ... 7110 ... ... қызметтерді) сату
бойынша жұмсалған шығыстары» шоты арналған.
Бұл шотта сату бойынша жұмсалған ... ... ... көрініс
табады: кәсіпорын қоймаларындағы өнім ыдыстарына және өнімді байланысты,
өнім ыдысқа салынбайтын және ... ... да ... ... кірістелген өнімнің өзіндік құнының құрамында ыдыс ... де ... Егер ... ыдысқа салу ыдысқа салу өнімді қоймаға
тапсыруға дейін өндіріс технологиясына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... енгізіледі; өнімді жөнелтетін
айлаққа тасымалдау, оны көлік құралдарына арту бойынша жұмсалатын ... ... ... ... ... ... өткізуші ұйымдарға
өнімді өткізгені үшін төленетін ... ... ... жерлерде
сақтауға арналған қоймалардың ... ... ... және басқа
қызметкерлердің еңбекақысы мен аударымдары; ... ... мен ... болатын табиғи кемулері; жарнама және өнімді сату үшін жасалған
зерттеумен байланысты ... ... және ... ... ... ... ... өнімді сатуға байланысты басқа да шығындары
жатады.
Сатылатын өнімнің шығындары сатып алушының есебінен ... ... ... ... 7110 ... ... тек қана қосалқы және қызмет
көрсететін өндірістер мен ... ... ... есепке
алынады.
Өнімнің өзіндік құнының калькуляциясын жасағанда сату бойынша жұмсалған
шығындарды тек ... ... ... ... құнын және өнімді, жұмыстарды
және қызметтерді сатуға байланысты ... ... ... ... ... ғана оған ... түрде назар аударылады.
Өнімді сатуға жұмсалған шығындардың баптары бойынша талдау есебі ... ... ... ... ... яғни оған ... түрде
назар аударылады.
Өнімді сатуға жұмсалған шығындардың баптары бойынша ... ... ... ... ... ... ... яғни кәсіпорын бекіткен
баптарының номенклатурасы бойынша жүргізіледі.
2.2 Коммерциялық ұйымдардағы шығындардың құрамы мен құрылымын талдау
Бұл әдісті ... ... таза ... ... ... ... дебиторлық және кредиторлық борыштардың
өзгерісін жеке ашып ... ... ... ... пайда салығы басқа
есептілік нысандарында немесе түсініктеме жазбаларда көрсетіледі. Осы әдіс
бойынша есептілікті құрастыру үшін ... пен ... мен ... ... ... ... қарастырылады. Келесі кестеден
жанама әдіс бойынша ақша қозғалысы ... ... ... ... көрсетілген. Халық шаруашылығын талдау қаржылық және
басқарушылық талдау болып 2-ге бөлінеді. ... өз ... ішкі ... талдау түрлеріне бөлінеді.
Қаржылық талдау – қаржылық есептілік ақпаратын ішкі және сыртқы
пайдалануға қатысты ішкі және ... ... ... талдау – тек қана ішкі талдау деп саналады. Мұндай бөлінуге
есеп ақпаратын пайдаланудың 2-ге бөлінуі, сонымен қатар ... 2 ... ... ... және ... шаруашылық).
Сәйкесінше есептің 2 түрлі құрастырылуыа байланысты пайда болып отыр.
Басқаруды талдау ұйым ... ... ... ... болған
жағдайда жедел түрде жүзеге асырылады. Басшылықты талдау ... ... ... нақты баға беруге өндірістік және сот. өнім өз құнының құрылымын
талдау коммерциялық және ... ... ... ... деңгейі бағаланады.
Қаржылық талдау сыртқы талдау деп болатын егер талдау меншік иелері
мемлекеттік ұйым. Себебі, ол ақпарат ұйым қызметін ... ... ... ... ... қызметкерлерін қолдайды.
Қаржылық және басқарушының талдаудың салыстырмалы сипаттамасы:
1) Ақпаратты пайдалану: Қаржылық талдау – ішкі және ... Ал ... ... – тек ішкі ... Талдау объектісі: Қаржылық талдауда ұйым біртұтас бірлік
ретінде қаралады. Ал, басқармалық талдау ... ... де жеке ... ... ... танылады.
3) Ақпарат көзі: Қаржылық талдауға қаржылық есептілік, ал
басқарушылық талдауға ... ... ... ... ... өлшем бірлігі: Қаржылық – талдауда ақшалай өлшем
бірлігі. Басқармалық талдау – ақшалай және ... ... ... ... ... ... қаржылық есептің
құрастырылымы сәйкес (жыл, тоқсан). Ал басқармалық талдау
қажет болған ... ... ... Қаржылық талдау ақпараты жария
ақпараты, басқармалық талдау ақпараттық комирциялық құпия.
Қаржылық талдау негізгі ...... ... ... ... ... ... оның тиімділігі қаржылықты – тұрақтылықты нығайту
жолдары және іскерлік белсенделігін ... ... ... ... ... ... әр түрлі болады. Барлық талдау әдістерін
формальды және ... емес деп 2-ге ... ... ... талдау
орта және салыстырмалы шамалар, графектік, индекстік және басқа ... емес ... ... ... ... ... ... құрастыру аналитикалық кесте құрастыру
әдістері жатады ... ... ... ... ... ... ... талдау
әдістері қолданылады:
1) Тігінен талдау (уақытқа қатысты) (кол) – есеп әрбір бабын
өткен кезеңмен салыстыру
2) Көлденең ... ... ... талдау) Қаржылық есеп көрсеткіштің жалпы
нәтижесіндегі үлесен анықтау. Бұл әдіс арқылы белгілі бір баптарының ... ... ... үлес ... анықтауға мүмкіндік береді.
3) Трендтік талдау. Бұл талдау есептің әрбір бабын ... ... ... Бұл әдіс ... ... ... жыл-н салыстырып, олардың даму
теңденциясын анықтауға болады. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы шама
болып табылады. Есептеулер барысында шаманың біреуін 1-ге тең
деп алып, 2-сін оның ... ... ... ... ... ... ... есептілігін жекелеген көрсеткіш
бойынша бір ұйым ішіндегі құрылымдық бөлімшелері арасында
немесе сол ... ... ... ... ... мен ... ... Факторлық талдау бұл жекелеген көрсеткіш (фактордың) жиынтық
нәтижесінің көрсеткішке әсерін анықтау.
1. Ұйымның қаржылық ... оның ... бір ... ... ... ... етуге қажетті ресурстар мен толық қамтамасыз
етілуін және ... ... ... ... ... жеткілікті
болуын сипаттады. Ұйымның қаржылық тұрақтылығына әсер етуші факторларды
былай жіктеуге болады:
1. ... ... ... ... ... және ішкі ... Нәтижесінің маңыздылығына қарай: негізгі және 2-дәрежелі
3. Құрылымына қарай: қарапайым және күрделі
4. ... ету ... ...... және уақытша
Уақытша факторлар - белгілі бір кезеңдерде әсер ететін, ал ... ... әсер етуі ... ішндегі маңыздылығы олардың ішкі және сыртқы деп бөліуні ішкі
факт ұйым қызметіне тікелей болып табылады, ал ... факт ... ... жағдайына әсер ететін ішкі факт:
1. Өндірілетін өнімнің ... ... ... капитал мөлшері.
3. Шығын мөлшері және олардың өсу қарқыны.
4. Мүлік пен қаржылық ресурстардың құрамы мен құрылымы.
5. Басқару шешімнің тиімділігі.
Сыртқы ... ... ... ... ... пен ... табысының деңгейі.
3. Қолданыстағы техника мен технология.
4. Үкіметтің салықтық және ... ... ... экономикалық байланыстар.
Шығыстар – бұл есептен шығуы және басқаша ... ... ... кемуі немесе негізгі қызмет нәтижесі болып
табылатын міндеттемелердің пайда болуы.
Пайда – ... ... ... ... салған жарналарын ескермегендегі меншікті капиталының артуы.
Зиян - ... ... ... ... ... ... ескермегендегі меншікті капиталының азаюы.
Пайда және зиян жөніндегі есептілікті ұсынудың екі ... мен ... ... ... ХҚЕС 1 екі ... ... ... сипаты бойынша,
- шығындар функциясы бойынша (сатудың өзіндік құны).
Шығындар сипаты ... және зиян ... ... ... ... ... ... (мысалы, амортизация, материалдарды ... ... ... еңбек ақы және басқалары) және компания ішіндегі әртүрлі
функционалдық бағыттар арасында қайта бөлінбейді. Бұл әдіс операциялық
шығыстарды ... ... ... ... ... ... талап
етілмейтін көптеген кішігірім компанияларда жеңіл қолданылады [5].
Шығындар функциясы әдісі («сатудың ... ... әдіс ... ... ... қарай, сатудың өзіндік
құнының, бөліп-таратудың немесе әкімшілік ... бір ... ... Бұл ... ... ... бойынша жіктеуге қарағанда
орынды ақпарат береді, бірақ шығыстарды ... ... ... ... ... болғандықтан белгілі-бір дәрежеде субъективті болады.
Шығындар сипаты бойынша талдау жасау мақсатында қаржылық есептіліктің
екінші нысанын қолданамыз және ... ... ... ... ... ... ... – есепті кезеңдегі активтің артуы ... ... ... 2 ... ... ... бюджет табысының қалыптасу көзі – ұйымның өндірістік
және әлеуметтік дамуының көзі. Табыстылықты ... ... ... ... Өнімдер (жұмыс, қзымет) сатудан алынған табыс
2. Жиынтық табыс ол өнімдерді сатудың ... ... ... ... ... ... ... табыспен сатылған өнімнің өндірістік өзіндік
құнының айырмасы ретін де анықталады.
3. Негізгі қызметінен алынған табысы. Бұл көрсеткіштік жиынтық ... ... ... ... айырма[18].
«AEM SERVICES» ЖШС-нің мекен жайы – Қазақстан Республикасы, ... ... ... ... ... даңғылы, 101 үй. Жауапкершілігі
шектелген серіктестік заңды тұлға болып табылады, азаматтық Құқықтары бар
және ... ... ... ... ... оларға қайшы
келмейтін және тиым салынбаған кез-келген қызмет ... ... ... ... ... ... және өз Жарғысына және заңдарға сәйкес
жүргізеді.
«AEM SERVICES» ЖШС-нің негізгі қызмет түрлері:
- формация саласында тематикалық семинарларды ... ... ... ... ... ... жобаларын Қазақстан
Республикасы заңнамасының ережелеріндегі талаптарға сәйкес әзірлеу;
- рекрутинг қызметі;
- ... ... және ... ... ... ... және фармацевтикалық ЖШС-терінде сөз ... ... ... ... ... ... саласында өндірушілерге ҚР тиісті
органдарда олардың мүдделерін білдіру мақсатында ... ... ... ... ... ... және медециналық
мақсаттағы бұйымдарды жарнамалауға рұқсат алуға көмектер көрсету;
- екі тілдегі ... және ... ... және ... қаптамалар,
сондай-ақ екі тілдегі аңдатпа салымдар макетінің ... ... ... ... мен буклеттерді, сондай-ақ жарнамалық
қызметтерді әзірлеу;
- тауардың нарыққа жылжытуына өкіл, өндіруші ретінде ... ... ... қызметтер көрсету(анықтамалар беру);
- интернет саласындағы қызметтер көрсету (интернет дүкендер, ақылы
ресурстар, сайтқа баннерлер орналастыру);
- көтерме бөлшек ... ... ... ... алу-сату қызметі;
- Қазақстан Республикасының заңымен белгіленген тәртіпте ... ... ... ... ХТТ, ауыл шаруашылық өнімдерін, өндірістік техникаға арналған
өнімдерді өндіру, қайта өңдеу, ... ... ... мамандандырылған дүкендердің жүйесін ашу және пайдалану;
- әртүрлі жарнама ... ... ... ... ... типографиялық қызмет;
- маркетинг қызметі;
- халыққа ақылы қызмет атқару;
- сәулеттік жобалау, интерьер дизайны жүзеге асыру;
- құрылыс жұмыстарын өткізу, ғимараттарды, құрылғыларды, жерді, ... ... ... алу және ... ... мүлікке қатысты операциялар(сату, жалға беру);
- халыққа медициналық қызмет көрсету, ақылы ... ... ... ... ... басқа да заңмен тыйым салынбаған қызмет түрлері.
ЖШС өз иелігіндегі мүліктеріне қатысты өз ... ... ... ... ... ... ... бланкі, дербес
есеп шоты бар. ЖШС филиалдар мен өкілдіктерін ашу құқығы бар.
Жұмысшыларының орташа жылдық тізімдік саны ... ... және ... ... құны ... мың ... айлық есепті көрсеткішке
жетпейтін кіші бизнес субъектісі ... ... ... ... және ... қорлары және басқа да серіктестіктің
балансында ... ... ... құрайды. Мүліктерге
серіктестіктің меншік құқығы бар. Мүліктерді қалыптастыру көздері:
- ақша және ... ... ... ... интеллектуалдық меншік құқығы,
өнеркәсіптің кей салаларында жинақталған білім мен тәжірибе,
басқарма, қызмет түрлері;
- өнімдер, жұмыстар, ... ... ... және ... да
шаруашылық қызметтен алынған табыстар;
- бағалы қағаздардан ... ... банк ... ... ... ... тиым салынбаған көздер.
Шаруашылық қызмет барысында пайда ... зиян ... ... ... Алынған табыстың бөлінуі қатысушының шешімі негізінде
анықталады. Таза табыс сомасы салықтарды толық төлегеннен кейін қатысушының
иелігінде ... ... бір ... ... табылады.
Жоғарғы басқару ұйымы келесідей мәселелерді шешуге өкілетті:
- фирма атауын, мекен-жайын өзгерту, Жарғысын ... жаңа ... ... ... ... ... ... мөлшерін өзгерту;
- ревизиялық комиссияны қызметке алу, босату, оның есептілігі мен
қорытындысын қабылдау;
- қайта құрылуы мен ... ... ... ... атқару ұйымдарын, Директорды тағайындау, ішкі ережелерді бекіту;
- басқа субъектілерге қатысуы ... ... ... ... ... беру ... шешім қабылдау;
- қосымша жарналар жөнінде шешім қабылдау және т.б.
Ағымдағы басқаруды директор жүзеге асырады. Директордың өкілеттігіне
келесідей мәселелер кіреді:
- ... ... шарт ... ... алу және ... ... ... құрастыру;
- қаржыландыруды бекіту;
- қаражаттардың жұмсалуы жөнінде сметаны бекіту;
- келесідей қорларды – даму қорын, ... ... ... жалақы тағайындау, төлеу формасы мен жүйесін таңдау
директордың өкілеттігінде. Қызметкерлерді жұмысқа ... ... ... мен ... ... ... Қазақстан Республикасының қолданыстағы
еңбек жөніндегі заңына сәйкес жүзеге асырылады.
ЖШС өз өнімін келісім шарт бойынша келісілген баға ... ... ... ... ... ... ... құрылуы немесе жойылуы
арқылы тоқтатады. Құрылымын өзгерту, яғни, бірігу, ... ... ... қатысушының шешімі арқылы немесе заң ... ... ... ... ... ... шешімімен арнайы жойылу комиссиясы
құрылады. ЖШС жойылуы сот шешіміне сәйкес ... сот ... ... ... комиссиясы бекітілгеннен бастап қызметін
басқару өкілеттілігі осы ... ... ... ... ... мен дебиторларды анықтайды, олармен есеп айырысады, үшінші
жақтармен есеп ... ... ... ... ... ... және оны құрылтайшыға бекітуге береді.
Заңды тұлғалардың мемлекеттік регистріне арнайы жазу жазылғаннан ... ... ... ... және ... өз қызметін тоқтатты деп
есептеледі.
«AEM SERVICES» ЖШС-нің ... ... ... ... ... активтері мен пассивтерінің құрамына және құрылымына
талдау жасаймыз.
8 кесте
«AEM SERVICES» ЖШС-нің 2008 жылғы бухгалтерлік ... ... ... (мың теңге есебінде)*
|Баланс баптары |Жыл басы |Жыл соңы ... |
| | | |+,- |% ... ... ... ... ... ... ... |1413643 |1669023 |+255380 |18,06 ... қаражаттары мен олардың |49369 |32266 |-17103 |-34,64 ... | | | | ... ... ... |965471 |1027291 |+61820 |6,40 ... | | | | ... |369247 |597847 |+228600 |61,91 ... ... ... |2713 |1743 |-970 |-35,75 ... да ... ... |26842 |9877 |-16965 |-63,20 ... | | | | ... ... ... |1307675 |1173731 |-133944 |-10,24 ... ... |1307675 |1173731 |-133944 |-10,24 ... |2721318 |2842754 |+121436 |4,46 ... ... ... міндеттемелер |302429 |213882 |-88547 |-29,28 ... ... |6264 |50 |-6214 |99,20 ... ... |(8944) |(3698) |+5246 |58,65 ... және ... төлемдер |1650 |2875 |+1225 |74,24 ... ... | | | | ... ... |276984 |193115 |-83869 |-30,28 ... да қысқа мерзімді |26475 |21540 |-4935 |18,64 ... | | | | ... ... ... |16181 |16181 |0 |- ... ... |16181 |16181 |0 |- ... |2402708 |2612691 |+209983 |+8,74 ... ... |3783 |3408 |-375 |-9,91 ... |666483 |666483 |0 |- ... ... ... |1732442 |1942801 |+210359 |+12,14 ... | | | | ... |2721318 |2842754 |+121436 |4,46 ... ... «AEM SERVICES» ЖШС-нің 2008 жылғы бухгалтерлік ... ... (A ... ... ... мынандай қорытынды жасауға болады. 2008 жыл
басымен салыстырғанда активтердің жалпы құнының жыл соңында ... ... оған ... құралдар құрамының кемуі себеп болғанын
көреміз. Жалпы негізгі құралдар құрамы 6,24 ... ... ... ... ... үлес салмағының жоғары екенін, жыл ... жыл ... 80,53% тең ... көріп отырмыз. Бұл ұйым үшін
өндірістік қуатының жоғары болатындығын сипаттайды. Себебі ... ... ... ... ұйым үшін ... ... арттырады.
Келесі көрсеткіштің – ағымдағы активтердің жұмылдырылу коэффициенті –
ағымдағы активтердің ... ... ... ... Бұл ... жылы 15,83 %, ал ... жылы 19,47% көрсетіп тұр, яғни бұл
көрсеткіштің артуы ұйымның ... ... ... ... ... есеп ... мүмкіндігін көрсетеді.
9 кесте
«AEM SERVICES» ЖШС-нің табыстар мен шығыстар жөніндегі есептілігі
мәліметтері*
(мың теңге есебінде)
|Көрсеткіштердің аталуы |Жыл ... ... сату мен ... ... алынған табыс |1 438 810 ... ... ... құны |1 175 958 ... пайда |401 852 ... да ... |51 668 ... ... |83 955 ... ... ... |15 166 ... да ... |64 587 ... қызметтен алынған пайда (зиян) |346 811 ... ... ... ... |298 811 ... ... ... бойынша шығыстар |67 965 ... ... |265 847 ... ... «AEM ... ... ... мен шығыстар бойынша
есептілігі бойынша құрастырылған (Ә ҚОСЫМШАСЫ)
Кесте ... ... ... ... де -2021080,29 теңгеге,
-2,03% кемігенін көреміз. ... ... ... ... ... ... ... көреміз. Меншікті капитал құрамының толық
еместігін көреміз, яғни ұйым ... өз ... ... ... ... ұйым ... шығуымен байланысты өз үлестерін алып
кетуіне байланысты меншікті капитал мөлшері теріс мәнді болуы мүмкін.
2.3 Коммерциялық ұйымдардағы шығындар есебінің аудиті
Материалды шығындармен ... ... ... ... ... материалдық өндіріс салаларында барлық өндіріс шығындарының 1/3
жуығын еңбек ақы төлеу шығындары алады. Сондықтан ... ... ... ... дұрыс жатқызылуына аудитордың баса ... ... ... ... ... еңбекақы төлеу шығындарын, материалдар ... яғни ... болу орны ... ... ескеруі қажет.
«Еңбекақы төлеу» бабына шаруашылықтың негізгі ... ... ... ... ... үшін жұмысшы, қызметкерлерге
сыйақы, ынталандыру және есесі қайтарылып, орны толтырылатын ... , ... ... ақ ... ... тұрмайтын негізгі өндіріске
жұмыс істейтін қызметкерлерге есептелген еңбекақы ... ... ... ақы ... ... ... отырып, анықталған тиісті
құжаттары бойынша ... ... ... келісімді нарыққа, тарифтік
қойылымға, лауазымдық мөлшерлік ақығақарай есептелініп, ... ... үшін ... еңбек ақы субьектіде қабылданған еңбек ақы төлеу
нысанына және жүйесіне сәйкес толық ... ал ... ... ... төлемдері заң актілерінде қаралған тәртіптегі нормеда өзіндік
құнға ендірілетінін назарынан тыс қалдырмауы қажет.
Аудитор ... ақы ... ... ... ... оның ... ... натуралды төлем ретінде берілген өнімдердің құндарының
жұмыскердің кейбір категорияларына тегін ... ... ... ... ... ... ... реттеуге байланысты төлемдер
(аудандық коэфиценттер, сондай- ақ шөлді, сусыз және биік ... ... ауа райы ... ауыр ... ... ... стажы үшін
козффицент бойынша қосымша ақы және ... ... ... ... ... ... туралы актілерінде қаралған өндірісте және ... ... ... ... ... тиісті төлемдерді мұқият
зерттеп тексеруі ... Бұл ... ... үлесін жасөспірімдер үшін
жеңілдетілген сағаттарға, аналардың балаларын ... ... ... , ... ... ... ... үшін ж.т.б.
төлемдер, сіңірген еңбек стажы үшін төленген сыйақы, кезекті және қосымша
демалыстардың ... ... ... ... жылдың өндіріс шығындарына, жұмыскерлердің
демалысын төлеу шығындарының (олардан аударымдарды қоса) ... ... ... қажет. Жұмыскерлердің кезекті демалысқа жылдық
кесте бойынша бірқалыпты шыққан кезінде демалысты төлеуге жұмсалған нақты
шығыны өнімнің өзіндік ... , оның ... ... қарай шығарылады. Егер
кезекті демалыс жыл бойы өндірістің ... ... ... ... ... бір мезгілде жұмыскерлердің көпшілігі шыққан
жағдайда жоспардағы еңбек ақы төлеу ... ... ... ... ... ақы ... ... жасау тиімді. Шаруашылықтың
таңдаған демалыс ақы төлеу ... есеп ... ... тиісті.
Егер шаруашылық алда тұрған кезекті және қосымша демалысқа, сіңірген
еңбек ... ... ... шығындарына резерв жасаса , онда 3350
(субшот)«Жұмыскерлердің демалыстары бойынша ... ... ... операцияларының негізділігі анықталады.
Демалысты төлеуге есептелген шығындар есепті айдың еңбек ақы ... ... ... демалыс күніне тиісті сомада ғана ендірілетінін ... ... Егер ... ... бөлігі келесі (есептіден) айға өтсе
, жұмыскерге осы күндері үшін ... сома , ... ... ... ... ... өндіріс шығындарына тек қана ... айда ... ... ... ... ... шығындарын тексерген кезде
аудитор өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік ... ... ... ... және ... ... төлемдердің тізіміне ерекше назар
аудару қажет. Мысалы, өнімнің өзіндік құнына, ... ... ... босатылған немесе қосалқы шаруашылықтың сол ұйымның қоғамдық
тамақтандыру орындарына босатқан, сондай- ақ ... және ... ... ... ... ... енбейді.
Өзіндік құнға бөлінбеген табысты және басқа да мақматты түсімдердің
есебінен , ... ... , ... ... мынадай төлемдер енбейді:
Акциялар, облигациялар және шаруашылықтың мүлкіне жұмыскерлерінің
басқа да ... ... ... пайыздар және де басқа табыстар,
материалдық көмек өндіріс көрсеткіштеріне байланысты емес ... ... ... және ... ... ... байланысты және бабасқа да
осындай жағдайлар ... , ... ... шарт бойынша қосымша
берілген демалыстарын төлеу; бағаның ... ... ... ... ... ... ... асханада тамақтың құнының
қымбаттауына байланысты, есесі қайтарылатын төлемдер, ... ... ... ... төлеу және басқа да тікелей еңбек ақы ... емес ... ... ... ақы қоры мен ... ... ... аудару операцияларына баса назар аударып, олардың негізділігіне
көз жеткізуге тиісті. Салық кодексінде ... ... ... ... ... ... көздеріне қарамастан тиісті
салықтарды ұстанғанға ... ... ... ... ... есептейтін төлем түрлерінің дұрыс белгіленгендігін анықтауға тиісті.
Сондай- ақ салық алынатын базасы анықталған ... ... ... ... және жеке ... шеңберінің анықталып, олардың тұрған
жергілікті орындары бойынша салықты төлеуі ... ... ... ... ... тарату жолымен ендірілетін өндірістік кешенді
шығындар жиынтығы «Үстеме шығындар» бабы. ... бұл ... ... ... ... ... әрбір нақты өнімінің түрлерінің өзіндік
құнына таратылу ... ... ... ... және ... өндіріс, сондай- ақ, өз өндірісіндегі жартылай
фабрикаттардың ... ... ... ... үшін 8040 ... ... ... қаралған.
Аудитор бұл бөлімшенің шоттарында шаруашылық операцияларының дұрыс
жинақталып көрсетілгендігіне және олардың ... ... ... ... ... ... ... штатында тұрған және оның басшылығына
бағынатын қызметкерлер ішкі ... ... ... Ішкі ... ... ... ... кәсіпорынның
басқармасының қажеттіліктеріне қарай басшылық белгілейді.
Ішкі аудит ұйымның өзінің қызметі туралы ... ... ... ... ... есептерінің дұрыстығы мен
шынайлығын растайды. Ішкі аудиттің ақпаратын пайдалану ... ... ... ... ... өзгерістерді жедел және уақтылы
жүзеге асыра алады. «Ішкі аудит» субъектінің ... оның бір ... ... бағалау жөніндегі қызметті білдіреді. Оның
функцияларына басқа мәселелермен қатар ... есеп пен ... ... ... және ... мен ... жүргізу кіреді.
Ішкі аудитор білдірген аудиторлық ... және ішкі ... ... және ... ... үшін жеке дара жауап
беретініне қарамастан,ішкі аудит қызметі жұмысының кейбір ... ... үшін ... ... ... ... аудит қызметінің куқымы мен міндеттері өте жиі ... ... ... мен ... оның басшылығының талаптарына
байланысты болады.Әдетте ішкі аудиторлық қызмет төмендегі ... ... ... ... ... есеп пен ішкі бақылау жүйелеріне шолу. Бухгалтерлік есеп
пен ішкі бақылаудың тиісті ... құру ... ... ... ... өзі ... бақылауды талап
етеді. Әдетте субъектінің басшылығы осы жүйелерге шолу ... ... ... ... ... жөнінде
ұсыныстар жасау үшін ішкі аудитке ... бір ... ... және ... ... ... ... мұндай
ақпаратты бірегейлендіру,өлшеу,жіктеу және көрсету үшін қолданылатын
құралдарға шолуды,сондай-ақ операцияларды,шоттар сальдосын және
рәсімдерді ... ... қоса ... ... ... ... салуды қамту мүмкін.
3. Субъектінің жұмысына қаржылық есем ... қоса ... мен ... шолу ... ... ... және ... сыртқы талаптарға,сондай-ақ
субъект басшылығының саясатына,директивалары мен өзге де ... ... шолу ... ... ... ... туралы түсінік алғанда және алдын
ала баға беруді орындағанда ... ... ... ... ... мәртебесі: ішкі аудит қызметінің ... ... және бұл ... оның ... болу ... Ішкі ... ... субъектінің жоғары басшылығына есеп
береді және қандай да бір басқа ... ... ... ... ішкі ... қызметіне
жасалған кез келген мәжүрліктер мен шектеулерді мұқият ... Атап ... ... сыртқы аудиторлармен еркін
қатынас жасай алуға тиіс;
- фукциялар аясы: ішкі аудит орындаған міндеттердің ... ... ... ... сонымен бірге субъектінің басшылығы ішкі
аудит қызметінің ұсыныстарын ... ... ... да бір дәлелдің бар-жоқтығын
қарауы қажет болады;
- техникалық құзыреттілік: ішкі аудитті ішкі аудитор ретінде жұмыс
істеуге ... ... ... ... мен ... бар
тұлғалардың орындауын тексеру. Мысалы,сыртқы аудитор ішкі аудит
қызметіне қызметкерлерді ... мен ... ... мен кәсіби білігіне шолу жасай алады;
- қажетті кәіби мұқияттылық;ішкі аудит қызметінің ... ... ... ... мен ... құжаттарының санының жеткіліктілігін
қарастыру қажет.
Аудиторлар мен аудиторлық ұйымдардың мынындай құқықтары бар:
- аудиторлық тексерулердің ... мен ... ... ... құқықтық актілер, нормалар мен стандарттар және ... ... ... талаптары немесе алдын ала тергеу прокурор
тергеушіге сот ... ... ... ... ... ... бетінше белгілеу.
- бухгалтерлік кітаптарды, басқа да қаржылық ... ... ... бар ... ақша ... ... ... жүргізуші субъект басшысынан бақылау жүргізуді, өнім
сапасын анықтау орындалған жұмыс өлшемдерін, құжаттарды ... ... ... ... ... ... берушіде де, үшінші тұлғада да, болатын аудиторлық тексерулердің
мазмұнына ... ... ... мен ... ... ... ... және қызметкерінен жазбаша немесе ауызша түрде
түсініктеме алу.
- аудиторлық тексерулерді беріліп жургізуге дербес ... ... ... ... ... ететін аудиторларды, сондай-ақ тексерілетін
объектілерде жұмыс істейтін, басшымен ... ... ... ... бар
немесе ортақ қаржылық мүдделері бірге болатын тұлғалардан ... ... ... ... ... ... ... есепшарттарының жағдайы мен операциялары ... ... ... алу және ... ... ... ... заңы аудиторды жүзеге асырудың құқықтық
негіздерін анықтайды әрі ... ... ... мүліктік
мүдделерін қорғауға ықпалые тигізетін тәуелсіз қаржылық бақылау жүйесін
құрауға ... Егер ҚР ... ... реттейтін еліміздің
қазіргі заңы мен ... да заң ... ... ... және ... ... асыруға бет бұрса, ... ... мен ... ... ... ... ... актіде аудиттің сыймды
анықтамасы берілген, оны өткізу және ... ... да ... және
кеңес беру қызметтерін ұсыну тәртіптері белгіленген. Аудиторлық ұйымдар мен
тәуелсіз аудиторлардың функциялары мен ... ... ... және жауапкершілік деңгейлері қалыптастырылады. Бұл заңның
нормалары меншік ... ... ... табыстан салық алу кезінде салық алынатын
табыстарын жасыруға жол берген ... ... ... ... қолдануға кеңінен құқық берілген салық қызметкерлері даулы
мәселелерді болдырмауға көмектеседі.
Аудиторлық ... ... ... ... ... , ... есебіне аудит жүргізілген кезде ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туады:
- тауардың артық қалған ... ... ... ... еңбекақы , материалдық қорлар және тағы басқалары негізсіз
көлемі жоғарылатылған(төмендетілген) шығындарға;
- коммерциялық шығындарына, заң ... ... ... ... ... негізсіз енгізілген шығындарға;
-калькуляциялау обьектісіне жатпайтын шығындарға;
-есепті кезеңнің өндіріс ... ... ... тауардың қалдықтарына тасымалдау шығындарына;
- коммерциялық шығындарына ендірілген ... ... ... ... сипаты жоқ өзіндік құнға ... ... ... ... және ... ... құжаттары
жоқ өзіндік құнға ендірілген шығындарға;
-құжаттары мен расталмеған ... емес ... ... ендірілген амортизациялану сомасына;
-жеке тұлғаларға жалға берілген негізгі құралдардың ... ... ... ... ендірілген өндірістік емес, негізгі құралдарды
сақтау шығындарына.
Коммерциялық шығындарының есебін аудиторлық тексеруге кіріспей тұрып,
алдымен аудитордың ... есеп ... ... ... ... ерекшеліктерімен, өндіріс тұрпатымен, шығарылған өнім
түрлері мен пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... мынадай мәселелерді
анықтауға міндетті:
- тексеру кезеңінің ... ... ... ... ... оның ... ... сәйкестігін;
-есепті кезеңдер бойынша өнімнің өзіндік құнына ... ... ... ... ... ... ... жатқызылған
шығындарын шектеудің сақталғанын;
-негізгі құралдарға дұрыс тозу ... ... ... ... ... сомасының
дұрыстығын;
-үстеме шығындар сомасының обьектілері бойынша таратылу
әдістерінің негізділігін.
Өнім (жұмыс, ... ... ... ... ... дұрыстығын тексерген кезде, аудитор жылдың басында белгіленген
өндіріс шығындаресебінің және өнімнің ... ... ... ... және оның ... ... және ұйымдастыру
ерекшеліктеріне сәйкестігін анықтауға міндетті.
Аудитор қолданылған өндіріс шығындарының есебінің ... және оның ... ... ... дұрыс анықтауға әсерін
бағалауға міндетті.
Өнімнің өзіндік құнына шығындарының дұрыс жатқызылуын тексеру әдістері
көпшілігінде өнімнің ... ... ... ... ... Яғни толық немесе қысқартылған өзіндік құн есептеуге, сондай-
ақ шығындырының топтарына да.
Жоспарлау және ... ... ... ... ... өндірістік
шығынын құрайтын мынадай топтау түрлері қолданылады:
1) шығынның пайда болу орны бойынша(өндіріс, цех, бөлімше ж. ... ... ... және ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнына жатқызу әдістері бойынша.
Бұл аталған топтаулармен шектеліп қалмай, жалпы ... ... ... ... басшылыққа ала отырып, өндіріс
шығындарын жіктеуді мынандай топтар ... ... ... ... ... есебін тексерген кезде өндірістік бөлімшелер (қай цехтанемесе
қай учаскеде ... және ... ... (негізгі, қосалқы)
бойынша қаншалықты жақсы ұйымдастырылғанына көз жеткізу қажет. ... және ... ... ... есеп және ... жинақтау
бірінші кезекте шаруашылықтың өзі үшін қажетті. ... ... ... ... мақсатында ресурстардың өз мақсатына орынды ... ... ... ... ... ... ... пайда болу орнымен сәйкес келмеуі де
мүмкін. Егер құрылымдық бөлімшелерінің жетекшілері ... ... ... соңғы нітижесі жауап берген жағдайда, шығынның пайда болу орнымен
жауапкершілікті орталығы сәцкес келеді. Бірақ ... ... және ... ... ... шығынның пайда болу орны бойынша
тиісті қызметтерден кең. Басшылық ету жауапкершілігі ... ... ... ... ... болу орнымен жауапкершілікті орталығы
сәцкес келеді, жауапкершілік орталығы бірнеше ... ... болу ... ... ... ... ақпараттық функциясы ұйымдар
қызметінің қаржылық нәтижелеріне сүйенеді, олар ұйымның ... сол ... ... ... ... пайдаланушылардың мүдделі тобына қажет. Жоғары
сапалы есептілік капитал нарығын дамыту үшін де ... ... ... ... ... ... ... дейін дамуын айқындайтын
шектеулі ресурстарды бөлу туралы ... ... ... ... ... ... қабілетті 50 елдің
қатарына кіру стратегиясы» атты өз жолдауында (бұдан әрі – ... ... ... өз ... жаңа ... ... ... өркенді
де өршіл дамып келе жатқан қоғамның ... тек қана осы ... ... және ашық ... ... бола ... ... әлемдегі
бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кірудің бірінші басымдығы
әлемдік экономикаға ойдағыдай кірігуі ... ... ... ... ... ... МЕН АУДИТІН ЖЕТІЛДІРУ
3.1 Коммерциялық ұйымдардағы шығындардың есебін жетілдіру
Халықаралық қаржылық есептіліктің стандарттарына (бұдан әрі – ХҚЕС)
қажеттілігін ... ... ... және Қазақстанда нарықтық
экономиканы құруға бағдарланған реформалардың стратегиясы ... ... ... ... он ... ... ... бухгалтерлік есепке алуға және қаржылық ... ... ... кезінде елдердің қолданатын тәсілдерін айтарлықтай
дәрежеде өзгертті. Капитал нарықтары ұлттық шекарадан тыс жерлерде ... ... ... ... ... процесі нығаюда. Капитал
нарықтарының кемелдене дамуы олардың даму үрдісін инвесторлардың жоғары
дәрежеде ... ... ... тұрақтылығына және өтімділігіне
сенімділігін талап етеді. Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарының
бірыңғай топтамасын қабылдау кредиттердің ... және ... ... емес ... ... ... ... жөніндегі әкімшілік
шығыстарды қысқарту арқасында ұйымдардың ... ... ... қысқартуға себепші болады.
Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары әлемдегі аса дамыған және
алдыңғы қатарлы бухгалтерлік есепке алу ... ... ... ... Сондықтан да көптеген елдерде, мысалы Австралияда, Германияда,
Ұлыбританияда шетел эмитенттері биржалардағы ... ... ... ... ... ... халықаралық стандарттарға сәйкес ұсына
алады. Басқа мемлекеттерде, ... ... ... мен АҚШ-та бұған да
жол беріледі, ... ХҚЕС ... ... дайындайтын компаниялар оның
осы елдердің ұлттық стандарттарына сәйкес дайындалатын ... ... ... ... ... Кейбір елдерде ... ... ... ... ХҚЕС ... барлық ірі кәсіпорындар
жасауы тиіс. Қазақстанда 2003 жылдан бастап барлық қаржы ... ... ... акционерлік қоғамдар, ал 2006 жылдан бастап өзге де ... ... ... ... ХҚЕС бойынша дайындауы тиіс.
Үндестіру бағдарламасына сәйкес АҚШ-тың ХҚЕС-ке екі стандарт жүйесінің
арасындағы белгілі бір алшақтықтарды ... ... ... ... ... соң олардың арасында бар айырмашылықтарды толығымен
жою жоспарланып отыр. Әлемдік нарықтық капиталдандырудың 52 %-ы ... ... ... ... ... нағыз дүнижүзілік есепке алу
стандарттары болуына нақты ... ... ... ... ... ... ... ақша
қаражатының қозғалысын субъект жеке ашуға және мұндай ... ... ... ... ... нақты байланысты болуы мүмкін
жағдайлардан басқа жағдайларда, операциялық ... ... ... ... ... ... тиіс. Ақша қаражатының салық ағындары
бірден астам қызмет түріне жататын ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
Халықаралық есептің тәжірибесі мынаны көрсетіп берді: кәсіпорынның
әрбір саласында, сала ... ... ... есепке алуды
ұйымдастырудың қалыптасқан ерекшеліктері, оның ... ... ... ... ... ... маневр жасауына мүмкіндік беретіп
көпсалалы профилі бар ... ... жөн, ... ... ... ... белгілеуін жүзінде өте қиын іс болып табылады.
20 ғасырдың басында АҚШ-та өндірісті басқару мен еңбекті ... ... ... ... ... ... ... есебі әдістерінің мәнін қайта қарауға әкелді. Өнім бірлігі өзіндік
құнын есептеу, баға қою, шығындарды бақылау және ... ... ... ... ... ... ... қолданысқа енді. Осылайша
стандарт-кост әдісі пайда болды.
Аудиттың мақсатына ... ... ... қолданыстағы заңның
талаптарына шаруашылық жургізуші субектілердің өз ішіндегі қабылданған
есептік саясатпен және мемлекет ... ... ... ... ... сәйкестігін тексеру жатады.Егер аудиттың
обектісіне барлық ... ... ... болса,онда мақсат-осы
қызметтің тиімділігін бағалау,шығынды барынша кемітудің ықтимал жолдарын
анықтау,өндірістің пайдалылығы мен еңбек ... ... ... ... нәтижесіне қол жеткізу үшін ұсыныстарды әзірлету.
Аудит мақсатының консалтингтік ... ... ... барысында клиенттің
комерциялық қызметін жақсартатын жоғары сапалы ... беру ... ... аудитордың беделі мен табысы қоса өседі.
Ерекше міндеттері;
1) кәсіпорынның қаржылық есептемесінің ... ... ... және осы есеп ... ... үшін ... тәуекелді қолайлы
деңгейге дейін азайту:
2) шешім ... ... ... ... ... құру ... ... құзыретті мағлұматтарды алып,бағалау;
3) кәсіпорын экономикасын немесе оның ... бір ... ... және ... ... қызметін жүйелі
талдау
4) кәсіпорын қызметі және оның жарғысының бір-біріне ... және ... да ... мен ... ... ... сақталуын,бухгалтерлік есепті жүргізудің және есеп берудің
дұрыстығын,шаруашылық жүргізуші субектілердің ... ... ... ... ... пайдаланушылардың қамтамасыз етілуін бақылау
6) заңды бекітілетін бастапқы құжаттар мен олардың ... ... ... ... ... ... ... өндірістік, маркетингтік, инвестициялық және басқа
қызметтерін бақылау мен ... ... әр ... ... бойынша
клиентке кеңес беру қызм.көрсету
8) клиенттің меншігін бекітіп беруге,оның бизнесінің тиімділігін арттыруға
және кемшіліктерді жоюға ықпал ... ... ... ... алу ... ... ... негізінде ұйым қаржылық есептілікті дайындайды. Бухгалтерлік есепте
қалыптастырылатын ақпарат басқарушылық, салықтық статистикалық ... үшін ... ... ... ... осы ... ... басқа да түрлері жасалады. Бухгалтерлік есепке алу жүйесі ... ... ... болатын, есепке алу элементтерінің белгілі бір
тұтастығы немесе көптілігі. Мұндай жүйе ... ... ... ... ... сондай-ақ кез келген басқа да сыртқы, сол сияқты ішкі
пайдаланушылардың экономикалық мүдделерін ... ету ... ... ... ... өлшеуге бағытталған ақпарат қорытылады.
Есептілікті пайдаланушылардың барлығында қаржылық есептілік жөніндегі
ақпарат нені қамтитынына қатысты белгілі бір үміт-армандары бар. Бұл ... ... өте келе ... және ... ... ... ... үлгісі мен мазмұнынан туындады. Осы үміт-армандарға
бухгалтерлік есепке алу туралы заңдар, ... ... ... мен ... әсер етті. Қазақстанда үміт-армандар үлгіге
және кеңес жүйесі кезінде әзірленген қаржылық есептілікке ... ... ... ... үміт-армандары Халықаралық қаржылық
есептілік стандарттарының принциптері мен тәжірибесіне сүйене ... ... осы ... кез ... ... ... алу ... заңнамасында іске асырудан тұрады. Нақты жағдайларда ... ... ... ... ... алу стандарттары арқылы
жүзеге асырылады.
Қазіргі уақытта халықаралық талаптарға сәйкес жасалған және ... ... ... ... ... ... ... бірыңғай
есепке алудың жүйесі болып табылады, ол оның ... ... ... алу, ... ... алу, ... ... алу
және т.б.) қамтиды.
Бухгалтерлік есепке алу қойылған міндеттерге сәйкес кейіннен жинау,
жүйеге келтіру және қорыту үшін деректер көзі ... ... ... ... ... және ... ... ететін ең маңызды
факторы болып табылады.
Экономикадағы қаржылық есепке алудың ... ... ... ... нәтижелеріне сүйенеді, олар ұйымның ішіндегі сол сияқты
одан тысқары жердегі ақпарат пайдаланушылардың мүдделі тобына қажет. ... ... ... нарығын дамыту үшін де қажет, өйткені ... ... ... ... жылдарға дейін дамуын айқындайтын
шектеулі ресурстарды бөлу туралы шешімдер қабылданады.
Бухгалтерлік есепке алудың өзіне тән міндеттерді тиімді ... ... ... алу ... ... тәуелсіздік, өзектілік,
стандарттылық сияқты талаптарға жауап беруі, сондай-ақ бухгалтерлік есепке
алу мен ... есеп беру ... және ... ... сай ... ... ... ұйымдардағы шығындардың аудитін жетілдіру
Елбасы «Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 ... кіру ... атты өз ... ... әрі – Жолдау) атап
өткендей, Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында, ... ... ... келе ... ... ... тек қана осы заманғы, бәсекеге
қабілетті және ашық нарық экономикасы бола алады. ... ... ... ... 50 елдің қатарына кірудің бірінші басымдығы
әлемдік экономикаға ойдағыдай кірігуі болып табылады. ... ... ... ... бухгалтерлік есепке алу мен қаржылық есеп беру
жүйесін бара-бар дамыту ерекше өзектілікке айналады, өйткені бухгалтерлік
есепке ... ... есеп ... және ... ... ... ... үшін мүдделі пайдаланушыларды экономикалық ақпаратпен
қамтамасыз ету болып табылады.
Әлемдік тәжірибе түсініктілік, ... ... ... ... ақпараттың тиімділігін айқындайтын сапалық
сипаттамалар халықаралық стандарттарды ... ... ... ... ... алу мен ... есеп ... ұлттық жүйесін құрудың
негізі ретінде ... қол ... ... ХҚЕС пен ... ... перспективасы капиталды тиімдірек бөлуден, іске
жұмсалатын қаржының әр алуандығынан және оның ... ... ... ... шығу ... капиталды тартуға жұмсалатын
шығындарды азайту мүмкіндігі туады. Мұның өзі жаңа бизнес құрылымдарды
дамытуға, жаңа ... ... ... болуына, жұмыссыздықтың төмендеуіне,
халықаралық нарықтарда қазақстандық ұйымдардың бәсекеге қабілеттілігін
арттыруға, тұтастай алғанда елдің экономикалық ... әкеп ... ... кәсіпорынның штатында тұрған және оның басшылығына
бағынатын қызметкерлер ішкі аудиторлар ... ... Ішкі ... ... ... ... ... қажеттіліктеріне қарай басшылық белгілейді.
Ішкі аудит ... ... ... ... ақпарат беріп қана
қоймайды,сондай-ақ менеджерлердің берген есептерінің ... ... ... Ішкі ... ... ... арқылы кәсіпорынның
басшылығы кәсіпорынның ішіндегі қажетті өзгерістерді ... және ... ... ... ... ... ... ішінде оның бір қызметі
ретінде құрылған,жұмыстарды бағалау жөніндегі қызметті білдіреді. Оның
функцияларына ... ... ... ... есеп пен ішкі
бақылаудың жүйесін тексері,бағалау және ұтымдылығы мен ... ... ... ... білдірген аудиторлық пікірі және ішкі ... ... және ... ... үшін жеке дара жауап
беретініне қарамастан,ішкі аудит қызметі жұмысының ... ... ... үшін ... ... ... .
Ішкі аудит қызметінің куқымы мен міндеттері өте жиі ... ... ... мен ... оның ... талаптарына
байланысты болады.Әдетте ішкі аудиторлық қызмет ... ... ... ... қамтиды:
Бухгалтерлік есеп пен ішкі бақылау жүйелеріне шолу. Бухгалтерлік есеп
пен ішкі ... ... ... құру ... ... ... табылады,мұның өзі тұрақты бақылауды талап етеді.
Әдетте субъектінің басшылығы осы жүйелерге шолу ... ... ... жүргізу,сондай-ақ оларды жетілдіру жөнінде ... үшін ішкі ... ... бір жауапкершілікті жүктейді.
Қаржылық және операциялық ақпараттарды тексеру.Бұл жұмысқа мұндай
ақпаратты бірегейлендіру,өлшеу,жіктеу және ... үшін ... ... ... сальдосын және рәсімдерді
егежей-тегежей тестілеуде қоса алғанда,жекеленген мәселелер бойынша нақты
сұраулар салуды қамту мүмкін.
Субъектінің жұмысына қаржылық есем ... қоса ... мен ... шолу ... ... және ... ... талаптарға,сондай-ақ
субъект басшылығының саясатына,директивалары мен өзге де ішкі ... шолу ... ... ... ... ... ... алғанда және алдын
ала баға беруді орындағанда маңызды өлшемдер болып ... ... ... ішкі аудит қызметінің субъектідегі нақты
мәртебесі және бұл ... оның ... болу ... Ішкі ... ... ... жоғары басшылығына есеп
береді және қандай да бір ... ... ... ... ... ішкі ... қызметіне
жасалған кез келген мәжүрліктер мен шектеулерді мұқият қарау
қажет. Атап айтқанда,ішкі ... ... ... ... жасай алуға тиіс;
- фукциялар аясы: ішкі аудит орындаған міндеттердің сипаты мен
көлемі. Сыртқы аудитор ... ... ... ... ... қызметінің ұсыныстарын ... ... ... да бір ... бар-жоқтығын
қарауы қажет болады;
- техникалық құзыреттілік: ішкі аудитті ішкі ... ... ... арналған тиісті техникалық дайындығы мен білігі бар
тұлғалардың орындауын тексеру. Мысалы,сыртқы аудитор ішкі аудит
қызметіне ... ... мен ... ... мен кәсіби білігіне шолу жасай алады;
- қажетті кәіби ... ... ... ... Аудит бойынша нұсқаулықтардың,жұмыс
бағдарламалары мен ... ... ... ... ... ... коммерциялық ұйым қызметінің ең маңызды мақсаты пайда табу
болып табылады. Осы талап бойынша кәсіпорын тұрақты өмір сүре ... ... ... ... ... ете ... ... тұрақты табысы
капиталға салынған дивиденд түрінде көрінеді, ол жаңа ... ... ... ... ... ... береді.
Сондықтан қазіргі таңда кәсіпорынның ... ... ... қызығушылықтар туындауда.
Шығындардың есебін жүргізу нормалардан ауытқыған сома бойынша жеке-
дара жүргізіледі. ... өзі ... ... болу себептерін және оған
кінәлі тұлғаларды ашуға ... ... ... тыс ... және ... ... ... кодтар бойынша есепке алынады. Олар
өнім түрлері мен ... ... ... ... ... ал ... жағдайында ауытқудың сомасы жекелеген өнім турлерінің өзіндік
құнына ... ... ... ... ... таратылады.
Кәсіпорынды басқаруды жүргізуде көптеген нұсқалар келтіруге болады.
Оларға тоқталып кетсек нұсқада тек ... ... ... ... ... ... ... шығындарының есебін жүзеге
асырады және ... ... және ... өзіндік құнын
калькуляциялайды.Тағы басқаша қарастырылған нұсқада таза есептік функциямен
қатар өндіріске кеткен шығындардын сметасын ... ... ... ... ... жүзеге асырады, яғни кәсіпорынның барлық нормативтік
шаруашылығын жүргізіп, жасалған шығындарды талдап, ... ... ... ... ... болжайды. Бухгалтерия жұмысын осылайша
ұйымдастыру кәсіпорынды басқару жүйесінің бір болып ... ... тап ... ... өте жиі кездеседі және ол басқарушы есеп
деп аталады.
Коммерциялық ұйымдарда шығындар тек тікелей шығындар ғана емес ... да ... зор. ... ... ... өнім түрлері арасында
бөлініп таратылады, ал қалғандары кезең шығындары ... ... ... ... Ал жалпы шаруашылық және басқару шығындары, тауарларды
өткізу-сату шығындары, пайыздық шығындар кезең шығындарының негізгі ... ... ... көрсеткішке әсер етеді. Яғни ұйымның қаржылық-
шаруашылық қызметінің нәтижесінде ... ... ... ... ... үшін ... шығындарының мөлшерін дұрыс анықтап, оларды ... ... Міне осы ... ... ... ... ... Шығындардың жіктелуін дұрыс ажырату, өнімнің өзіндік құнын дұрыс
анықтау.
2. Өзіндік ... ... ... мен ... ... ... Кезеңдік шығындарды өз есепті кезеңінде есепке ... сол ... ... ... апару.
4. Кезең шығындарының мөлшерін дұрыс бағалау және есепте тану қажет.
Қазіргі нарықтық қатынастар жағдайында ... ... ... айналысуы, алуан түрлі меншік формасында болуы, өзара есеп
айырысу операцияларының күрделене ... ... есеп пен ... ... жаңа талаптар қоюда. Есеп жүргізушілер тарапынан ... ... ... ... ... ... қате ... ұйымның
ары қарай қызмет атқаруы қажеттігін жояды. Есеп объектілерінің күрделенуі,
жетілдірілуі де мұқияттылықты ... ... ... ... балансы бойынша 2008 жыл басымен салыстырғанда
активтердің жалпы құнының жыл соңында 2244050,18 теңгеге кемігенін көреміз.
Жалпы негізгі құралдар құрамы 7,03 ... ... ... ... ... үлес ... ... екенін, жыл басында 79,98%, жыл
соңында 81,65% тең болғаын көріп отырмыз. Бұл ұйым үшін өндірістік қуатының
жоғары болатындығын ... ... ... ... ... ... ұйым үшін өндірістік мүмкіндікті арттырады.
Операциялық қызмет бойынша оң ақша ағымы, яғни ... ... ... ... ... орын ... 2007 жылы ... қызметтен
түскен ақша қаражаттарының 99,04%-ы тауарларды сатудан алынған, 2008 ... ... ал 2008 жылы жыл ... ... тең ... шығындар есебін жүргізу қаржылық есеп шеңберін кеңейтеді
және ол ... ... ... ішкі ... ... ... Бұл жерде қаржылық есеп есептік саясаттын, аясында халыкаралық
есеп стандартына сәйкес ұйымдастырылса, басқарушы есеп іс ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп берді: кәсіпорынның әрбір ... сала ... ... есепке алуды ұйымдастырудың қалыптасқан ерекшеліктері,
оның үстіне, көптеген ... мен ... ... ... ... мүмкіндік беретіп көп салалы профилі бар екенін ескерген жөн,
демек, өндірістік ... ... ... ... іс жүзінде өте қиын іс
болып табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Сатмурзаев А.А. Укашев Б.Е. Аудиттің теориясы. – Алматы: ...... ... Д.О. ... ...... ... 2005. - 352б.
3. Рахимбекова Қаржылық есеп. – Алматы: Экономика, 2005. – ... ... В.Л. ... ... ... ... ... Қазақ Университеті, 2005. – 212б.
5. Кеулімжаев К.К. Бухгалтерлік есеп негіздері. – Алматы: Экономика,
2006. – ... ... З.Н., ... Н.Ә., ... Ж.Ғ. Аудит. – Алматы:
Экономика, 2006. – 258б.
7. ... Ә. ... және ... есеп ...... Экономика, 2006. – 181б.
8. Баймұханова С.Б., Балапанова Ж. Бухгалтерлiк есеп. – Алматы: ... - ... ... С.Б. ... есеп. – Алматы: Экономика, - 2005. –
366б.
10. Байдәулетов М., Байдәулетов С.М. Аудит. Оқу құралы.- Алматы: ... 2004. – ... ... К.Ш. и др. ... и ... ... отчетности. - Алматы:
«Каржыкаражат», 1998. – 512б.
12. Дюсембаев К.Ш., ... Э.Т., ... Ж. Г. ... ... ...... ... 2001. – 110б.
13. Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ в ... ... ... ... 2000. – 159б.
14. Кеулiмжаев Қ.Қ., Әжiбаев З.М. т.б. Қаржылық есеп. Алматы: Экономика,
2001. – ... ... К.К., ... Н.А. Бухгалтерлік есеп теориясы және
негіздері. Алматы, 2006 – Учебник, 121б.
16. Родостовец В.К, ... Т.Ғ. ... В.В. ... О.И.
Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп. Қазақстан-орталық аудиті тәуелсіз
аудиторлық компаниясы. Алматы . – 2003. – 478б.
17. ... В.Л. ... ... субъектілердегі бухгалтерлік есеп.
Оқулық. - Алматы: Экономика, 2005. – 155б.
18. Палий В.Ф. ... ... ... отчетности. Москва:
Юнит, 2005. – 179б.
19. Радостовец В.К. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп. Алматы: 2002.- ... ... Ф.С. ... ... ... Алматы 2000. – 210б.
21. Қазақстан Республикасының Атазаңы. Алматы, - 2004
22. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі. ... - ... ... ... 2007 ... 28 ақпанында қабылданған Заң,
№234 III - ҚРЗ. Бухгалтерлiк есеп пен қаржылық ... ... ... ... Республикасы. 2006 жылдың 28 ақпанында қабылданған Заң.
Бухгалтерлiк есеп пен ... ... ...... Бухгалтерлiк есептiң Типтiк шоттар жоспары. Алматы, 2007ж.
26. Ұлттық қаржылық ... ... ... 2007 ... ... ... есептілік стандарттары.
-----------------------
САТУҒА БАЙЛАНЫСТЫ ШЫҒЫНДАР
Дайын өнімді және қызметтерді клиенттердің заказы бойынша жеткізуді, сатуды
қамтамасыз етуге байланысты ... ... ... жарнамалық,
сауда құрылғыларының амортизациясы, көлік шығындары, жеткізу және сақтау
шығындары)
ӘКІМШІЛІК ... ... ... ... шығындар жиынтығы (мысалы, басқару
қызметкерлеріне жалақы, командировкалық шығындар, ... ... және ... ... ... ... емес ...

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ай Ер Нур" Жауапкершілігі шектеулі серіктестігін бойынша өндірістік іс-тәжірибе есебі37 бет
Активтер аудиті9 бет
Аудит түрлері16 бет
Аудиторларды бағалау кезеңдері5 бет
Аудиторлық қорытынды21 бет
Аудиторлық қызметті басқарудың парадигмалары 22 бет
Аудиттің мақсаты мен міндеті, берешек қарыздардың есебі26 бет
Бухгалтерлік есеп пен аудиттің жалпы құрастырылу принципі19 бет
Бюджетпен есеп айырысудың бақылауы мен аудиті19 бет
Есептік-талдамалы ғылымдарды саралау5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь