Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу

КІРІСПЕ
материалдары болды. Сонымен қатар, диссертацияда Ә.Х. Марғұланның
1 Ә.Х. МАРҒҰЛАННЫҢ ӨМІРІ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ТАРИХЫН ЗЕРТТЕУДЕГІ ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІ МЕН МҰРАЖАЙ ІСІН ДАМЫТУҒА ҚОСҚАН ҮЛЕСІ
1.1 Академик Ә.Х. Марғұланның өмірі мен қызметі
1.2 Қазақ тарихын зерттеудегі ғылыми мұрасы
1.3 Ғалымның мұражай ісінің дамуына қосқан үлесі
2 Ә.Х. МАРҒҰЛАН АТЫНДАҒЫ АРХЕОЛОГИЯ МҰРАЖАЙЫНЫҢ ЭКСПОЗИЦИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ЕСЕПКЕ АЛУ ФУНКЦИЯЛАРЫ
2.1 Археология мұражайының экспозициялық жұмысы
2.2 Мұражайдың қор жинау және есепке алу функциялары
2.3 Археология мұражайы . білім, тәрбие орталығы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә. Назарбаевтің жарлығымен 2000 жыл «Мәдениетті қолдау жылы» деп аталды. Осы жарлыққа сәйкес Қазақстан мәдениетін өркендету және насихаттау саласында мұражай мекемелерінің алатын орыны ерекше [1]. Қазақстан Республикасының Орталық мұражайында Назарбаевтың болуы, өзекті мәселердің бірі мұражайлар тарихын зерттеумен олардың алдында тұрған мақсаттары мен міндеттерін айқындап, қоғамдағы насихат құралы ретінде деңгейін көтеруге көңіл болу керектігін көрсеткен еді.
Қазақстан Республикасы Президентінің 2004 ж. 13 қаңтардағы «2004–2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасы туралы № 1277 Жарлығы» [2], Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2004 жылғы 12 ақпандағы «2004–2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары туралы» № 171 қаулысы – тарихи-мәдени мұраларды зерттеу, сақтау және қалпына келтіру жөнінде шаралар әзірлеу қажеттігіне байланысты қабылданған тарихи құжаттар. Сонымен қатар, қазіргі заманғы ұлттық мәдениетті, фольклорды, ұлттық қолөнерді, дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды зерделеудің тұтас жүйесін құру арқылы қолда бар мәдени құндылықтарды сақтау, дамыту және ұтымды пайдалану мақсатына бағытталған құжаттар.
«Әлкей Хақанұлы Марғұлан атындағы археология мұражайының тарихы»- атты зерттеу жұмысымыздың да басты мақсаты осыдан туындап отыр. Мәліметтердің негізгі мазмұнына тоқталар болсақ: 1973 жылдан ҚРҒА тарих, археология мұражайы жұмыс істеді. Археология мұражайының негізі 1946 жылдан бері жинақталған Ғылым академиясы археологиялық экспедицияларының коллекциялары болып табылады.
Біздің еліміздегі халықтардың аса байлығы, оның көптеген ғылыми эстетикасы яғни осы байлықты ашуға әр мұражай базасындағы рухани және материалды мәдениет ескерткіштерінің сақталуы болып табылады. Мұражайларда бұл мәселені шешу мұражайда сақталған ескерткіштерді өңдеу оны барлық жағынан терендетіп зерттеу мүмкін емес. Тек қана бұл жұмысты қажетті жағдайына қарай дамытуға барлық мұражай қызметкерлеріне ерекше міндет жүктейді. Соның ішінде белгілі кұжаттар экспозицияларының стационарлық маңызы түрлі формадағы көрме жұмысы болып табылады. Құжаттарда объектінің оқытылуын дәлелдейтін оған хабарлауда толықтылығын, қазіргі кезде мұражайдың керемет, өте сирек ескерткіштерінің сақтаушысы рариттерін көрсетуі міндет.
Археология мұражайын құруда белгілі қазақстандық ғалымдар: Кемал Ақышұлы Ақышев, Хасан Алпысбайұлы Алпысбаев, Мир Қасымұлы Кадырбаев, Карл Молдахметұлы Байпақов, Бектөреева Роза Абуталиқызы және т.б. атсалысты. Міне осы мәліметтер жоғарыда айтылған деректерден алынған еді. Сонымен қатар кейбір мәліметтер Археология институтының архивінен алынды.
1. Назарбаев Н.Ә. Мәдениетті қолдау басты міндетіміз//Егемен Қазақстан. – 2000. – 18 қаңтар
2. Назарбаев Н.Ә. 2004–2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы туралы № 1277 Жарлығы // ҚР Президенті мен ҚР Үкіметінің актілер жинағы. – 2004. – № 2 – 23-қ.
3. Хамитова М.А. Академик Ә.Х. Марғұланның ғылыми мұрасының Қазақстан музей ісіндегі маңызы. – Алматы, 2010.
4. Қайназарова А.Е. Музейное дело в Казахстане (1831–1925 гг.): Автореф.дисс. ... к.и.н. – Алматы, 1995. – 25 с.; Ибраева А.Ғ. Қазақстандағы музей жүйесінің қалыптасуы (1920–1940 жж.): Т.ғ.к. ... дисс. автореф. – Алматы, 1999. – 32 б.; Тайман С.Т. Қазақстандағы музей ісінің дамуы; тәжірибелері мен проблемалары (1946–1970жж.): Т.ғ.к. ... дисс. автореф. – Қарағанды, 2000. – 30 б.; Мұсаханова М.З. Развитие музеев Казахстана (1991–2001 гг.): Автореф. дисс. ... к.и.н. – Алматы, 2007. – 26 с.
5. Көшпенділер өркениеті мен рухани мәдениетінің тарихы // Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Павлодар: С. Торайғыров атындағы ПМУ, 2004. – Т.1. – 269 б.
6. Байпаков К.М. А.Х. Маргулан – выдающийся исследователь археологического наследия // Труды научно-практической конференции «Маргулановские чтения – 15». – Алматы, 2004. – С.7–15.
7. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. – Алматы: Наука, 1979. – 360 с.
8. Культурное наследие и современный музей. – М.: Икар, 2005. – С.96; Музей и нематериальное культурное наследие // Сборник трудов лаборатории «Музейная педагогика». Вып.6. – М.: Икар, 2005. – 196 с.
9. Хамитова М. Қ. Сәтбаев және Ә. Марғұлан // Сарыарқа самалы. – 1999. – 8 мамыр.
10. Молдағалиев Ж. Тарих куәгері: [Академик Қ. Сәтбаев пен Ә. Марғұлан тапқан тарихи ескерткіш-тас мүсін туралы] // Балдырған. – 1979. –№4. – 17 б
11. Марғұлан Ә. Кеңестік дәуірдің 50 жыл ішіндегі Қазақстандағы этнографиялық зерттеулер // Академик Ә.Х. Марғұланның жеке архиві, қолжазба. 1961. – 19 б.
12. Марғұлан Ә.Х. Еңбекпен өткен өмір (Қолжазба) // Академик Ә.Х. Марғұланның жеке архиві; Марғұлан Ә.Х. Шығармалар жинағы. – Алматы: Алатау, 2007. – Т. 1. – 608 б.
13. Ғұлама: Тағылым (Әлкей Марғұлан туралы естелік мақалалар, деректі әңгімелер, очерктер, өлең-арнаулар). – Павлодар: ТОО НПФ «ЭКО», 2004
14. Қазақ шаруа жастар мектебіне арналған программа және түсінік хаттар. Сборник программ ШКМ. – Қызылорда: Казиздат, 1930.
15. Жұмалиев Қ., Марғұлан Ә. Қазақ әдебиеті. Фольклор. Орта мектептің VІІІ класына арналған. – Алматы: ҚазБМБ, 1941.
16. История Казахской ССР с древнейших времен до наших дней. В 5-ти томах. (Глав. ред. А.Х.Маргулан и др.). – Алматы: Наука, 1971, Т. 1.
17. Ақышев К., Байпақов К. Қазақ археология ғылымының атасы // Ә. Марғұлан туралы естеліктер. – Алматы: Білім, 2004. – 160–165-бб.
18. Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. – Алматы: Атамұра, 2006.
19. Арғынбаев Х. Заманымыздың заңғар ғұламасы // Марғұлан Д.Ә.
Ә. Марғұлан туралы естеліктер. – Алматы: Білім, 2004. – 112–115-бб.
20. Маргулан А.Х. Сочинения. – Алматы: Атамұра, 1998. – Т. 1. – 400 с
21. Түрік баласы. Қазақтың тарихы // Қазақ. – 1913. – №3.18 февраль.
22. М. Хамитова. Ә. Марғұлан еңбектерінің мұражай ісін дамытудағы маңызы // Отан тарихы. – 2005. – №1.
23. Марғұлан Ә. Кеңестік дәуірдің 50 жыл ішіндегі Қазақстандағы этнографиялық зерттеулер // Академик Ә.Х. Марғұланның жеке архиві, қолжазба. 1961. – 19 б.
24. Культура и быт казахского колхозного аула / Отв. ред. А.Х. Маргулан и Востров В.В. – Алматы: Наука, 1967. – 303 с.
25. Казахский народный костюм: Альбом // Ред. Есова С.С.; рис. А. Галымбаевой. – Алма-Ата: Казгослитиздат, 1958. – 66 с.
26. Маргулан А.Х., Басенов Т., Мендикулов М. Архитектура Казахстана // Сборн. статей. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1959. – 172 б.
27. Басенов Т.К. Орнамент Казахстана в архитектуре. – Алма-Ата: Изд. АН КазССР, 1957. – 96 с.
28. Масанов Э.А. Этнографическое изучение Казахстана в России (XV– XVII в.в.) // VII Международный конгресс антропологических и этнографических наук. – М.: Наука, 1964. – 10 с.
29. Захарова И.В., Ходжаева Р.Д. Казахская национальная одежда (XIX–нач. XX в.). – Алма-Ата: Наука, 1964. – 178 с.
30. Востров В.В., Муканов М.С. Родоплеменной состав и расселение казахов. Алма-Ата: Наука, 1968. -256 с.
31. Арғынбаев Х.А. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк / Жауапты ред. Ә. Марғұлан. – Алматы: Ғылым, 1969. – 172 б.
32. Этнография // Сборник статей. Ред.кол. Маргулан А.Х. и др. – Алматы: Издательство АН КазССР, 1959. – 246 с.
33. ҚР БҒМ БВМ. 11қор, 1тізбе, 1004 іс.
34. Маргулан А.Х. Из истории городов и строительного искусства древнего Казахстана. – Алматы: Наука, 1950. – 122 б.
35. Маргулан А.Х., Басенов Т., Мендикулов М. Архитектура Казахстана // Сборн. статей. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1959. – 172 б.
36. Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство. – М.: Наука, 1964. – 13 б.
37. Марғұлан Ә.Х. Ежелгі жыр аңыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. – 368 б.
38. Қойгелдиев М. Марғұлан мұрасы және бүгінгі тарих ғылымындағы өзгерістер // Орталық Қазақстан. – 2004. – 25 мамыр. – 3-б.
39. Марғұлан Ә.Х. Шығармалар жинағы. – Алматы: Алатау, 2007. – Т.1. – 608 б.
40. Марғұлан Ә.Х. Шоқан және «Манас». – Алматы: Жазушы. 1971. –164 б.
41. Алимбай Н.А. Центральный Государственный музей РК: Краткий исторический экскурс, структурные преобразования, проблемы. Орталық музей еңбектері. – Алматы: Ғылым, 2004. – Т.1 – 395 б.
42. Қазақ совет энциклопедиясы.– Алматы: Полиграфия, 1972. – Т.1.– 648 с.
43. Қадыров М. Нұрмұқамбетов Б. Ертедегі Орталық Қазақстан тайпаларының мәдениеті мен өнері // Ежелгі мәдениет куәлары. – Алматы: Қазақстан, 1966. – 68–78-бб.
44. ҚР БҒМ БВМ. 11-қор, 1- тізбе, 306- іс.
45. Ходжаева Р.Д. Об источниках изучения казахской национальной одежды // Вопросы этнографии антропологии Казахстана. – Алматы: Изд.АН КазССР, 1962. – С. 117–130.
46. Маргулан А.Х. О характере исторической обусловленности казахского эпоса // Известия Каз ФАН СССР. Серия историческая. – Алматы, 1946 – № 2. – С. 75–81.
47. Марғұлан Ә.Х. Қазақтағы қорқыт аңыздарын дәстүр етушілер // Ежелгі жыр-аңыздар. – Алматы: Жазушы, 1985. – 143–156-бб
48. Марғұлан Ә.Х. Эпос жырын туғызудағы тарихи мұралар // Халық мұғалімі. – 1940. – № 4. – 64–74-бб.
49. Марғұлан Ә.Х. Ақын туған орта // Жұлдыз. – 1982. – № 4. – 181–206-бб.
50. Марғұлан Ә.Х. Ұлы трубадур Жамбыл // Советтік Қазақстан. – 1941. – 28 тамыз.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының президенті
Н.Ә. Назарбаевтің жарлығымен 2000 жыл «Мәдениетті қолдау ... деп ... ... ... Қазақстан мәдениетін өркендету және насихаттау
саласында мұражай ... ... ... ... [1]. ... ... мұражайында Назарбаевтың болуы, өзекті мәселердің
бірі мұражайлар тарихын зерттеумен ... ... ... ... мен
міндеттерін айқындап, қоғамдағы насихат құралы ретінде ... ... болу ... ... ... Республикасы Президентінің 2004 ж. 13 қаңтардағы «2004–2006
жылдарға ... ... ... ... ... туралы № 1277
Жарлығы» [2], Қазақстан Республикасы ... 2004 ... 12 ... ... ... ... ... Мемлекеттік бағдарламасын іске
асыру жөніндегі іс-шаралар жоспары туралы» № 171 ...... ... сақтау және қалпына келтіру жөнінде шаралар әзірлеу
қажеттігіне байланысты қабылданған ... ... ... ... қазіргі
заманғы ұлттық мәдениетті, фольклорды, ұлттық қолөнерді, дәстүрлер мен әдет-
ғұрыптарды ... ... ... құру арқылы қолда бар мәдени
құндылықтарды сақтау, дамыту және ... ... ... ... ... Марғұлан атындағы археология мұражайының тарихы»- атты
зерттеу жұмысымыздың да басты мақсаты осыдан туындап отыр. Мәліметтердің
негізгі ... ... ... 1973 ... ҚРҒА ... археология
мұражайы жұмыс істеді. Археология мұражайының негізі 1946 жылдан бері
жинақталған Ғылым ... ... ... ... табылады.
Біздің еліміздегі халықтардың аса байлығы, оның ... ... яғни осы ... ... әр ... ... рухани және
материалды мәдениет ескерткіштерінің сақталуы болып табылады. Мұражайларда
бұл мәселені шешу ... ... ... өңдеу оны барлық
жағынан терендетіп зерттеу мүмкін ... Тек қана бұл ... ... қарай дамытуға барлық мұражай қызметкерлеріне ... ... ... ішінде белгілі кұжаттар экспозицияларының стационарлық
маңызы түрлі формадағы көрме жұмысы болып табылады. Құжаттарда ... ... оған ... ... ... ... керемет, өте сирек ескерткіштерінің сақтаушысы ... ... ... ... белгілі қазақстандық ғалымдар: Кемал
Ақышұлы Ақышев, Хасан Алпысбайұлы Алпысбаев, Мир ... ... ... ... ... Роза ... және т.б. ... осы мәліметтер жоғарыда айтылған деректерден алынған еді. Сонымен
қатар ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың өткені мен бүгінін ұрпаққа жеткізу
мақсатында ертелі-кеш жер ... ел ... ... ... ... ... ескерткіштерді зерттеуі, этнография
саласындағы, ауыз әдебиеті саласындағы зерттеулері, қазақ жазуының ... ... ... қосқан үлесі – бүгінгі рухани байлығымыздың
алтын қоры. Москва, ... ... Омбы ... ... мен ... ... ... тарихы мен мәдениетіне
байланысты деректерді тізіп, көрсетіп кетуінің бүгінгі күні Мемлекеттік
«Мәдени ... ... ... ... қосар үлесі аз емес [3].
1947–1949, 1952 жылдары Ә.Х. Марғұланның басқаруымен археологиялық
экспедиция ... ... ... ... ... жері ... ... ауданында, Екібастұз ауданы «Степной» елді мекеніндегі, Оңтүстік
Қазақстан облысы Сарыағаштағы, Астана қаласындағы Ә.Х. ... ... ... ... мен ... жолына арналған музейлер, ҚР МОМ-дегі
Ә.Х. ... ... ... ... тарихи-өлкетану музейінде
«Археология» залының ашылуы, Павлодар облыстық тарихи-өлкетану музейінде
ғалымның 100-жылдық мерейтойы құрметіне ... ... ... ... ... [3, 4 ... еңбегін мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы ... ... мен ... ... ... ... ерекше
әсер еткенін жан-жақты терең бағалауға мүмкіндік туғызған Орталық Азия
көшпенділерімен ... ... ... мен ... таныстырудағы Ә.Х.
Марғұланның еңбегі өлшеусіз» деп бағалады.
Академик Әлкей Хақанұлы Марғұланның ... ... ... ... ... ... ... табылады. Ғұламаның өмірі бүгінгі рухани-
мәдени өмірімізге де үлгі-өнеге бола ... ... де ... ісі мәселесі және ұлттық мәдени мұра туралы сөз
қозғағанда академик Әлкей Хақанұлы Марғұланның Қазақстанның ... ... ... ... ... екенін айтамыз. Әсіресе, ғалымның
қазақ халқының тарихына, мәдениетіне, ... ... ... ... және ... мұра ... ... мәдени
құндылықтарымызды толық тануда алар орны туралы айту ... ... ... ... ... Қазақ КСР-нің еңбек
сіңірген ғылым ... ... ... ... ... ... Ә.Х. Марғұланның жалпы өмірі, ғылыми қызметі туралы осы уақытқа
дейін шолу жасалған ғылыми мақалалар мен ... ... ... ... ... ... жақтары нақтылы қарастырылмаған
себепті, Академик Әлкей Хақанұлы Марғұланның ... ... ... ... ... мақсатында, бұл диссертация жазылып ... ... ... ... ... ... де ... ісі мәселесі және ұлттық мәдени мұра туралы сөз
қозғағанда академик Әлкей Хақанұлы Марғұланның ... ... ... ... ... ... ... айтамыз. Әсіресе, ғалымның
қазақ халқының тарихына, мәдениетіне, ... ... ... ... және ... мұра ... ... мәдени
құндылықтарымызды толық тануда тарихи санамыздың жаңғыруына ... ... ... ... да біз ... Хақанұлы Марғұлан атындағы археология
мұражайының тарихын жазу арқылы ... ... ... ... ірі ... мұражай екендігін ескеріп отырмыз.
Қазақ халқының рухани, мәдени, тарихи мұраларын ... ... ... еңбектері, археологиялық зерттеу жұмыстарының нәтижелері,
этнографиялық зерттеулері, көне және орта ... ... ... арналған
зерттеу еңбектері, халықтың қолөнері туралы, Орта Азия ... ... ... да ... ... ... бүгінгі күні археологиялық,
әдебиет және өнер мұражайлары экспозицияларынан ... ... ... ... ... ... ұлттық мұраны зерделеуде табылмас
қазына көзі болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... ... ... ... үшін, ... ... ... ... ... Олар негізінен:
Ә.Х.Марғұлан, Х.А. Алпысбаев, М.Қ. Қадырбаев, К.А. ... К.М. ... т.б. ... ... жазу ... әр ... деңгейдегі, мемлекеттік
қаулылар шешімдер әр жылғы ғылыми есептер пайдаланылды. Сонымен қатар көрме
үшін жасалған фотосуреттер мен ... ... ... ... ... пайдаланылды.
Қазақстандық ғалымдар А.Е. Қайназарованың, А.Ғ. Ибраеваның, С.Т.
Тайманның, М.З. Мұсаханованың ... ... [4] – ... ... ... мен оның ... қызметтері жайында көлемді зерттеу
еңбектер болғанымен жекеленген кезеңдерді қарастырған. Әр жылдарда ... ... ... ...... Қазақстандағы музейлердің
жекелеген даму кезеңдеріне арналған. Көлемді еңбектердің бірі – 2004 ... ... ... ... ... ... жылы Ә.Х. Марғұланның 100 жылдығына арналып өткізілген «Көшпенділер
өркениеті мен рухани мәдениетінің ... [5] атты ... ... ... ... 2 ... жинағында О.С.
Исмағұловтың «Этноантропологические идеи академика А.Х. ... [5, ... К.М. ... «А.Х. ...... ... ... [6], Б.Е. Кумековтың «А.Х. Маргулан как
кипчаковед» [7], т.б. ... ... ... ... ... ... көбінесе Ресей Федерациясы Білім және Мәдениет
министрліктері шығарған ... ... мұра ... ... ... ... ісі ... Н. Федоров, М.А. Разгон, И.М. Коссова,
Е.Б. Медведева, М.Е. Каулен, Л.М. Шляхтина, С.Ф. ... С.И. ... ... ... ... ... музейного дела», «Культурное
наследие и современный музей», «Музеология», «Музей и ... ... [8] т.б. ... ... бірге М.А Хамитова «Қ.Сәтбаев және ... [9], ... ... куәгері: (Академик Қ. Сәтбаев және Ә. Марғұлан тапқан
тарихи ескерткіш-тас мүсін ... )» [10] т.б ... ... ... ... ... мен ... Мақсаты: Академик Ә. Х.
Марғұланның ғылыми еңбектерін ... ... ... ... ... ... орнын және тарихи-мәдени заттық және
рухани құндылықтарымызды ... ... ... ... ... ... ... асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашып
көрсету. Осы мақсатқа жетуде мынадай міндеттер алға қойылды:
- Ә.Х. ... өмір жолы және ... ... саласына қосқан
үлесі мен шығармашылығын бүгінгі жас ұрпақты ... ... ... ... ... ... ... атап көрсету;
- Әлкей Хақанұлының ғылыми-зерттеу еңбектеріндегі ... ... ... және ... ... ... маңызын айқындау;
- Ә.Х. Марғұланның атындағы археолгия мұражайының тарихының жаңа
тұжырымдамалық үлгісін ... ... ... сақтаулы қазақ халқының тарихи-мәдени
байлықтарын көрсететін және ... ... ... ... ... ... мұраны зерттеудің ролін Ә.Х. Марғұланның ғылыми
мұрасын зерделеу қажеттігінің маңызын түсіндіру;
Зерттеу жұмысымның хронологиялық ... Ә.Х. ... ... ... ... және ... дейін жеткен зерттеулері аралығын қамтиды.
Зеттеу жұмысымның территориялық ауқымы. Қазіргі Қазақстан Республикасы
аумағы түгелімен және де ... ... ... ... мекендеген
аймақтарды қамтиды.
Зерттеу жұмысының деректік негізі.
Диссертацияны жазу ... ... ... Ә.Х. ... ... ... мұрағаты, ҚР Ұлттық кітапхана қоры материалдары болды.
Сонымен қатар, диссертацияда Ә.Х. Марғұланның жеке ... ... ... ... фотоматериалдар сарапталды. Жеке мұрағаттан
алынған қазақтың ... ... ... ... 50 жылы
ішіндегі Қазақстандағы этнографиялық зерттеулер» [11] атты мақаласы, «Қозы
Көрпеш–Баян ... ... ... ... «Еңбекпен өткен өмір» атты
өмірбаяндық қолжазба [12], т.б ... ... ... және
экспедициялар кезінде түсірілген кейбір фотосуреттер пайдаланылды. Сонымен
бірге, академик Ә.Х. ... ... ... жылдары шыққан
Шығармалар жинағының I–IV ... және ... да ... ... ірі ... ... пайдаланылды [7, 21 б.].
Қазақстандағы этнография, этномәдениет мәселелеріне арналған отандық
зерттеушілер Х.А. Арғынбаев, Е.А. ... М.С. ... Р.Д. ... ... И.В. ... Т.Қ. ... Ө. ... С.Е. Әжіғали, Ш.Ж.
Тоқтабаева, А.С. Сейдімбеков, А.У. Тоқтабай, С. Қасиманов ... ... ... ... ... ... ... қатар «Ә. Марғұлан туралы естеліктер», «Ғұлама» атты Марғұлан
туралы естеліктер, мақалалар мен очерктер жинағы, ... ... ... ... атты А. ... ... ... т.б. еңбектер
пайдаланылды. Сол сияқты халықаралық, республикалық, облыс көлемінде
өткізілген ғылыми-практикалық конференциялар, ... ... 1-2 ... қолданылды. Еңбекті жазу барысында мерзімді баспасөз
беттерінен және республикадағы ... ... ... ... ... ... ... құрылыс мәселелерін зерттеуші жекелеген
ғалымдардың ... ... ... ... ғылыми жаңалығы.
- Қазақстандағы Ә.Х. Марғұлан атындағы археология мұражайының тарихы
алғаш рет зерттеу нысанына алынды;
- академик Ә.Х. ... ... ... ... ... ... ... арналған алғашқы зерттеу еңбек болуы;
- Археология мұражайының республика музейлері экспозицияларынан көрініс
табуы алғаш рет ғылыми-практикалық жағынан көрсетілді;
- Ә. Марғұлан ... ... ... ... ... ... ... алғаш рет жүйеленді.
Зерттеу жұмысының әдістері мен теориялық-методологиялық негізі. Зерттеу
жұмысында сипаттау, тарихи-салыстырмалы талдау жасау, деректанулық талдау,
жинақтау, ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерінің құндылығын ашып көрсетуде, көтерілген
басқа да ... ... ... ... ... ... мен
этнографиясының көрнекті өкілдерінің ғылыми еңбектері басшылыққа алынды.
Сондай-ақ археология мұражайының тарихына байланысты зерттеулер, ... ... ... ретінде қолданылып, қажетті тұстарда кеңінен
пайдаланылды. Сонымен ... ... жазу ... музей қорларына
байланысты жаңа ұстанымдар және жеке ... ... ... материалдарды пайдалану ескерілді.
Зерттеу жұмысының практикалық мыңызы. Зерттеу жұмысы нәтижелері
Қазақстанның ... ... із ... Ә.Х. ... ... ... ... мен даму кезеңдерін талдауда, ... ... ... оқу орындарының қазақ бөлімі оқытушылары мен
студенттеріне ... ... ... ісі және ... ... ... ... мемлекеттік тілде жүргізілетін
дәрістік және практикалық сабақтарда қосымша оқу құрал ... ... ... жұмысындағы айналымға түсіп отырған тың деректерді
халқымыздың ... даму ... ... ... пайдалана алады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- академик Ә.Х. Марғұланның өмір жолы және ... ... ... ... жас ... ... рухта, отаншылдық сезімде
тәрбиелеудің басты құралы;
- ... ... ... ... ... ... экспозицияларындағы алатын орны зерттеудің рөлі ... ... ... ... және академик Марғұланның еңбектерінің
Қазақстан мұражай ісінің дамуындағы өзіндік үлесі;
- Ә.Х. ... ... ... ... ... музейлердің жастарды
өткен замандар мен қазіргі кезеңнің мәдени құндылықтарына назар ... ... ... ... түсіндірудегі ықпалы;
- академик Ә.Х. Марғұланның археологиялық, жазба, тарихи-этнография-лық,
мұрағаттық, музей қорларынан жинаған ... ... ... ... ... ... тарихи-мәдени мұра мәселелерін толық
зерттеп, зерделеуге қосқан үлесі.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Диссертация тарих, ... ... ... ... ... және ... кафедрасының
мәжілісінде талқылынып, қорғауға ұсынылды. Диссертацияның негізгі
нәтижелері ... ... мен ... ... ... ... ... Диссертация кіріспеден, екі тараудан, ... ... және ... ... ... ... тұрады.
1 Ә.Х. МАРҒҰЛАННЫҢ ӨМІРІ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ТАРИХЫН ЗЕРТТЕУДЕГІ ... МЕН ... ІСІН ... ҚОСҚАН ҮЛЕСІ
1. Академик Ә.Х. Марғұланның өмірі мен ... ... ... 11 мамыр күні 1904 жылы ... ... ... дүниеге келді. Ол – әдебиеттанушы, өнертанушы,
шығыстанушы, ұлттық археология ... ... ... 1933 ... ... қоғамының толық мүшесі болып қызмет атқарса, 1945
жылы филология ғылымының докторы, 1958 жылы ... ... ... ал 1961 жылы ... КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері
атақтарына ие ... ... бұл ... қызметтердің барлығы да дерлік
ғалымның ізденіс жолындағы алған жетістігі деп білеміз. Оның редакциясымен
Шоқан Уәлихановтың ... ... ... ... ... ... Педагогика саласында Әлкей Марғұлан фольклор бойынша зерттеулерінің
маңызы зор. Тұңғыш рет ... ... ... ... қазақ
халқының аңыздарын, ертегілерін, жырларын іргелі зерттеді.
Ғұлама ғалым Әлкей Хақанұлы Марғұланның тікелей ... ... ... ... нақты мәліметтер бар.
Әлкей 1915 жылы Баянауылдағы үш кластық орыс мектебіне оқуға түсіп,
орыс тілін үйреніп, ... ... ... ... пәндерінен білім алып,
мектепті 1918 жылу бітіріп шығады. Мектепте ... ... ... ... ... ... ... қалаларға барып оқуды арман
етеді.
1919-1920 жылдары Павлодар қаласындағы мұғалімдік курста оқып, мұғалім
мамандығын ... да, ... соң ... ... ... аудандық 1-ші
дәрежелі екінші Далба мектебінде мұғалім болып қызмет ... 16 ... ... білімінің жеткіліксіздігін, толыспағынан сезіп, 1921 жылы
Семей педагогикалық техникумына ... Оған сол оқу ... ... ... ... Қаныш Сәтбаевтың ағасы Әбікей Зейінұлы Сәтбаев ... ... ... ... жылы Баянауыл ауданының Далба деген жеріндегі мектепте сабақ
беріп жүрген Әлкейге Әбікей Зейінұлы Сәтбаев көңіл ... оған өзі ... ... ... ... ... ... жөнінде ұсыныс жасайды. Әлекең
бұл ұсынысты куанышпен ... да, 1921 жылы сол оқу ... ... О ... дала ... ең ... ... саналатын осы
техникумды 1925 жылы табысты түрде аяқтайды. Мұнда ... ... 1921 жылы ... ... ... сабақ беретін Мұқтар Әуезовпен
танысады. Мұқаңның өзі айтқанындай, Әлкей оған білмекке ... ... ... ... ... кеңдігімен қатты
ұнайда да, оған бірден көңіл бөліп, қамқорлығына алады, біраз ... оны ... ... ... тұруға шақырады [13].
М.Әуезов Әлкейге техникумды бітірісімен оқуын жалғастырып, жоғары білім
алуы керек екенін, ... оқуы ... ... ... айтады, оған
Герцен атындағы пединститутке жолдама алып береді. Әлкей Мұқаңның айтқанын
шын жүрегімен ... ... 1925 жылы ... ... Ленинградқа аттанады
да, Шығыс институтының түркология факультетіне түседі, мұнда ... ... ... де ... ... ... белсене
қатысады. Әлкей бұл жерде де көзге түседі, көп үміт ... жас ... оған ... ... ... ... Хақанұлы бар ықылас-ынтасымен тарихтың, философия мен өнердің
объективті заңын білуге ... Осы ... ол ... ... ... ... мен Өнер ... арнаулы
лекциялары мен сабақтарына қатынасады. Сөйтіп ... ... ... ... кезден-ақ білім қорын молайтып, нағыз ойлы зерттеуші,
болашақ педагог екенін танытады.
Әлкей ... ... ... Қызылжар қаласындағы
педагогикалық техникумда әдебиет пәнінен сабақ бергенін жазушы ... атты ... ... еске ... ... ірі ғалымдарының
сүбелі архивтеріне сүңгіген, көне мұраларды шүйгіген, бірқатар беделді ... оның ... ... қаласындағы өз тұсының алдыңғы қатарлы
педагогика техникумында сабақ та беріп үлгерген ... Осы ... ... орта ... ... ... дәрістің сол күндергі
бірер конспектісіне соңғы кезде қайтыс болған оқымысты-жазушы С.Талжановтың
қолынан кезінде көз жүгіртіп, ... жас ... өте ... ұстаз
болғанына көзіміз жетіп еді» [13, 90-91 бб.].
1930 жылы Қазақстан ... ... ... ... ... ... жүзеге асырыла бастағанда Қазақстан Оқу
ағарту Комиссариатының білім кеңесі «Қазақ шаруа жастар ... ... және ... ... атты ... шығарды. Ондағы қазақ әдебиеті
пәніне арналған «Суретті ... атты ... ... ... Марғұлан болды [14].
1930 жылы көктемде Алматыда Бірінші Бүкілқазақстандық өлкетану съезі
ұйымдастырылды. Сол съезге қатысқан ... ... ... ... атты естелігінде сол кезде Марғұлан «... жаңа ... ... ... ... ... ... жүрді» дейді
[13, 9 б.] Ал сол ... ... оның Орта Азия ... ... ... ... ... Ш.Шокин былай еске алады: «Отызыншы жылдың
күзінде мен оқу ... ... ... ... сол ... Орта ... университетінде жұмыс істейтін» [13, 38 б.]
Әлкей Хақанұлы осындай көп жылдық ... ... ... шебер ұстаз дәрежесіне көтеріліп, қазақ әдебиеті мен Қазақстан
тарихы ... ... ... мен ... ... мен жоғары
мектеп оқытушыларына арнап бірнеше оқу құралдарын шығарған. Мысалы, ол 1941
жылы Қажым ... ... ... әдебиеті» атты орта мектептің 8
класына арналған оқу құралын жазған. Ондағы ауыз ... ... ... жырлары, батырлар жыры, «Қорқыт» образы, «Жиренше шешен» образы
туралы материалдарды Марғұлан жазған [15]. Марғұлан «Қазақстан ССР тарихы»
оқулығын ... ... ... ... ... ССР тарихын» жазу жұмысына сіңірген еңбегі өте
зор. «Қазақ ССР тарихының» 1-томының «Қазақстан халықтары мен ... ... ... деп ... ... тарихын жазды. Онда VI-
XII ғасырлардағы халықтар мен ... ... ... ... ... дамуы», «Тұрғын үй және үй ... ... мен ... ... ... жазды. «Қалалар
мен қоныстардың өсу тарихы», «Искусство мен архитектура» ... ... ... дамуы» деген бөлімінде: «Тіл мен жазба»,
«Наным, дін» жайында айтылады. VI-XII ... ... пен ... ... тоқталады.
«Қазақ халқының XV-XVII ғасырлардағы мәдениеті» атты тарауды да Әлкей
Марғұлан жазған. Бұл тарауда зерттеліп баяндалатын ... ... ... ... ... ... қазақтың үйі, киімі,
ішіп-жемі, тамағы, үй кәсіптері, көркем қолөнеріне тоқталады.
2. Халықтың әдет-ғұрпы. ... қыз ... ... ... ... Ескі нанымдар мен дін. Білім. Онда: жерлеу дәстүрі, космогониялық
түсініктер және ... ... ... баяндайды.
4. Искусство мен архитектура.
Ғалымның VI-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының
мәдениеті және ... ... XV-XVII ... ... ... ... ғана оны тарих, өнертану, археология, лингвистика,
өнертану ... ... ... ... ... «Қазақ
әдебиет тарихын» жазуға белсене қатынасып, «Өтірік өлеңдер», «Жұмбақтар»
атты тарауларын зерттеп жазды. «Ежелгі ... эпос ... ... эпос жырындағы әлеуметтік сарындар», «Қырғыздың «Манас» жыры»,
Қорқыт туралы ... тағы ... ... ... әдебиет тарихына
қосқан үлкен үлесі.
Сонымен, Әлкей ... ... ... ... ... отырып, оны
педагогикалық қызметпен ұштастырып, мектеп оқушылары мен студент жастарға
этномәдени білім берумен өзі ... ... ... ғұлама-ғалым
және ұлағатты ұстаз болған екен.
Әлкей Хақанұлы Марғұлан бастапқы білімді ауыл мектебінен алды. Павлодар
қаласындағы мұғалімдер курсын ... ... ... ... болып істеді.
Семей педагогикалық техникумының студенті бола жүріп‚ «Таң» журналы мен
«Қазақ ... ... ... ... ... ... ... ол М.О Әуезовпен‚ М.Жұмабаевпен танысты. Ленинград (қазіргі ... ... ... ... ... және ... ... (1925–29) қатар оқыды.
Марғұлан КСРО ғылым академиясының академигі А.Е.Ферсман мен профессор
С.И.Руденконың басшылығымен ұйымдастырылған Қазақстан және ... ... ... ... ... ... ... Экспедиция
кезінде Ә.Н.Бөкейхановпен тығыз қарым-қатынас ... ... ... ... 1928 жылдан қазақ халқына қатысты ... ... ... ... 1929 ж. Абай ... ... жұмыс қорғап‚ орыс география қоғамы архивіндегі Абай қолжазбалары
туралы нақты тарихи деректер негізінде ғылыми дәйекті тұжырымдар жасады.
Терминология комиссияның ғалым-хатшысы ... ... ... ... мәдениет тарихы академиясының аспиранты (1931–34)‚
Шығыстану институтының ... ... ... ... ... тарихы институтының ізденушісі және ғылыми ... ... Осы ... ол Шығыс Түркістан археологиясы мен өнері бойынша
маманданып, бірнеше археологиялық ... ... КСРО ... ... ... ... институтының аға ғылыми ... ... Оның ... ... ... ... ... «Декабристер
және Қазақстан», «Әлішер Науаи және қазақ мәдениеті», «Мұхаммед Хайдар –
тарихшы», «Шоқан ... және Орта Азия ... ... ... ... т.б. ... ... көрді.
1941 ж. КСРО ғылым академиясы Қазақ бөлімшесінің тарих ... Осы ... ... ... ... ... маңызы» деген
тақырыпта қорғаған канд. диссертациясында (1943) көне қыпшақ тарихына
байланысты ... ... ... ... ... ... ... тақырыбында қорғаған докт. диссертациясы қазақ ... ... ... ... ... нәтижесі саналды. Археология,
палеолит бөлімінің меңгерушісі, аға ғылыми қызметкері (1946–53), ... ... ... ... және құрылыс материалдары
институтының аға ... ... ... ... кейін этнография
бөлімін (1958–76) басқарды.
Ә. Марғұлан 1946 ж. Қазақ КСР Ғылым академиясының корреспондент мүшесі
болып ... Ал, ... жж. ... КСР ... ... ... ... Тарих, археология және этнография институтының
археология бөлімін ... Осы ... 1946 жылы Ә.Х. ... Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының нәтижелерін
ерекше атап өту қажет [17]. Себебі, экспедиция бірнеше мәселені алға ... ... сол ... ... тақырыптың бірі ортағасырлық сәулеткерлік
ескерткіштерді зерттеу болатын. Осы мақсатқа жетуде 1946 –1956 ... ... Шу ... ... ... ... ... Нұра өзені
бойы, Қорғалжын маңы, батысында Сағыз, Ембі өзендерінің ... ... ғ. ... ... ... ... және орта ғасыр
қалаларын, XIII–XIX ғ. ... ... ... Ұлы ... ... ... орта ... кесенелерін бірден зерттеуді қолға алды. Домбауыл
дыңының тарихи орны, архитектуралық мәні, ... ... ... ғылыми
пікір айтқан ғалым Ә. Марғұлан болды. Ә. Марғұлан бастаған экспедиция 1946
ж. Жошы хан кесенесі орнына, 1947 ж. ... хан ... ... археологиялық
қазба жұмыстарын жүргізді.
Осы жылдары Марғұлан Сырдария, Шу, Талас ... ... және ... Сығанақ қалалары орнында қазба жұмыстарын жүргізіп, соның негізінде
«Көне қазақ жерінің қалалары мен құрылыс ... ... ... (1950) ... К.Ақышев, М.Қадырбаев, М.Оразбаевтармен
бірге Орталық ... ... ... ... ... саналатын «Орталық Қазақстанның ежелгі мәдениеті» ... ... ... 1966) атты ... еңбегін
жазып‚ кітаптың редакциясын басқарды [18].
Марғұлан «Қазақ халқының көне замандағы ақындық өнерінің шеберлері»
атты еңбегінде (1959) ... ... ... жыр дәстүрін дамытқан
ақындарға, шебер орындаушыларға, сал-серілерге тоқталып, ... ... ... ... ... ... тұжырымдар танымдық
тереңдігімен ерекшеленеді, онда көне ойшылдардан бастап ... ... ... ... ... Нұрпейіс, Иса секілді ақындар
шығармашылығы талданады. Марғұланның «Тамғалы тас жазуы» атты ... һәм ... ... молынан кездеседі. Ол сонымен қатар қырғыз
халқының «Манас» эпосы туралы ғылыми-зерттеулер ісінің ... үлес ... ... дүние жүзіне алғаш таныстырған Ш.Ш.Уәлиханов, кеңес заманында
бастапқы зерттеулерді жүргізген Әуезов ... ... осы ... «Шоқан және Манас» атты мо-нографиясында жалғасты. Ол эпостағы
өмір шындығы, жырдың шығу тегі, дәуірі, кейіпкерлері мен ... ... ... ... ... ... т.б. жөнінде ғылыми маңызы
жоғары пікірлер айтты.
1957–1967 ж. Уәлихановтың ... ... ... ... ... ... Қ.И. ... А.Нүсіпбековпен бірге) басшылық етіп,
оның таңдамалы (1958) және 5 томдық ... ... ... ... ... ... ... қола дәуіріндегі қуатты мәдениет
ошағын ашуы – ... ... зор ... бірі ... ... қола дәуірінің мәдениеті орасан бай. Оларды әйгілі
түрде суреттейтін белгілер «Бегазы», «Дәндібай», «Бұғылы» ІІ, ІІІ, ... ... ... ... ... ... «Беласар»
(Бетпақдала), «Көктас» (Мыңбұлақ) Құсақ өзенінің бойында» – деп ... ... ... ... ... Сарыарқадағы көне
мұраларды 50 жылға таяу уақыт үзіліссіз зерттеді. Тайпалардың көшіп қонуы
мен ... ... ... ... ... ... ... анықтау үшін Ембі мен Сағыз өзендерінің ... ... ... Қалба, Нарымның жоғары сағасы, Атбасар даласы мен Көкшетау бөктері,
тіпті Сарысу, Шу, Талас ... ... ... мен ... ... зерттеу нысанасына айналды. Ә. Марғұланның зерттеу жұмыстары тек
қана орасан зор территориялық ... ... ғана ... ... кең ... ... ерекшеленді.
Ә. Марғұлан – қала мен ... ... ... этногенезі,
көшпенділердің мемлекеттігі мәселелерін алғаш қозғаған ғалым.
1976–1984 ж. ... ҒА ... ... аға ғылыми қызметкері
болды. Оның ынта-жігері мен ұсынысы бойынша ... ... ең ... ... ... және этнографиялық экспедициялар
ұйымдастырылды. Ол өзіне дейінгі Қазақстанды зерттеуші орыс ... ... тек ... мекені болды деген тұжырымдарының шындыққа сай
келмейтіндігін дәлелдеді.
Әрдайым туған халқының ... ... ... ... ... Ә. ... үнемі күмәнді адам ретінде түрлі ... ... ... ... ... ... ... мәдениетімізден
алатын орны мен маңызы атап көрсетілген «О ... и ... ... ... атты ... еңбегі, «Едіге батыр» туралы
жазған деректі зерттеулері қатты ... ... ... ... ... ... да қалған еді [20]. Сол себепті де Ә. Марғұлан 1953–1955
жж. Архитектура, құрылыс, және құрылыс материалдары институтының аға ... ... ... ж. Ә.Х. Марғұланға Қазақ КСР Ғылым академиясының академигі, 1960
ж. профессор, 1961 ж. ... ... ... ... ғылым қайраткері
атақтары берілді.
1967 ж. «Древняя культура Центрального Казахстана» атты монография ... ... ... ... КСР ... ... сыйлығына ие болды.
Ә.Х. Марғұлан Ленин орденінің, Еңбек Қызыл Ту орденінің, Халықтар ... ... ... КСР ... ... ... (1982 ж.).
Қорыта келе, Ә.Х. ... 1938 ж. ... КСРО ... ... ... ... ... ғылым академиясының тарих,
археология, этнография бөлімдерінде үздіксіз қызмет жасағандығы ... ... ... ... берілген, оның шешімінен өмірдің мән-
мағынасын көре ... және ... ... жоғары адамгершілік,
сабырлылық, керек болған шақта іске өзін пида ету ... ... ... ие Ә. Марғұлан студенттік шағынан танымал Ресей
ғалымдарымен Қазақстан этнографиялық ... ... ... ... мен мұрағаттарынан қазақ тарихына байланысты ... ... ... ... ... ... халқының тарихын, әдебиетін,
өнерін, мәдениетін зерттеуге белсене араласқанын ... ... ... еңбек жолы жас ұрпақты елін, жерін, бабалар тарихын сүюге, ... ... ... ... өмірі мен халқына жасаған қызметінің негізгі түйіні
ғалымның тар жол тайғақ кешіп жүріп, халқымыздың үзіліп бара ... ... ... терезесі тең халықтар дәрежесіне жеткізуге зор үлес қосуы
деп танимыз. Сондай-ақ ғалымның археология саласында атқарған ірбір ... жас ... ... ... сөзсіз. Ал осындай мұраны жинақтайтын
мәдени орталық бұл – мұражай екендігін ескеріп, археология ... ... ... деп ... ... ... ... ғылыми мұрасы
1919 жылы, яғни бұдан тура бір ғасыр дерлік, «Қазақ» газетінің 18
ақпандағы үшінші ... М. ... ... ... атты ... ... Онда ... «Білім артық, көзі ашық жұрттар дүниедегі адам баласының
асылын, нәсілін тексеріп болып, барлығын кітапқа шығарды. Бөтен ... ала ... ... ... ... ... ... тарихы жазылған
жоқ. Бүгінгі Азия картасының төрттен біріне ие ... ... ... ... ... көмексі жағдайында тұрған жайы бар. Тарих ғылымында қанша
тарих жазушылар шығып, ... ... ... шығарды. Солардың арасында
қазақтың асылын анық қып айтқан ... -деп ... еді ... ... тарихын жазуда бар еңбегімен аянбай ... ... біз ... ... атап өте аламыз. Әрине, өз ... ... ... ... ... мен ... үлкен
үлес қосқан ғалымдардың ерекше тобын атауға болады. Алайда өзінің көптеген
ізденісі нәтижесінде белгілі ... ... ... ... ... ғылыми мұрасы ерекше екендігін жоққа шығара алмаймыз.
Ә.Х. Марғұлан 1957–1976 жылдарға дейін ... КСР ... ... ... ... ... ... және этнография институтының
этнография бөлімін басқара отырып, Қазақстанда этнография ғылымының дамуына
зор ықпал жасады. Қазақ ... ... ... аз ... да, ... ... ... ретсіз болғанын және тыңғылықты ... ... үлес ... ... тұрарлық тиянақты зерттеулер
болмағанын айту керек. Ә. ... ... ... төңкерісіне дейінгі
қазақ этнографиясына арналған еңбектердің деңгейі төмен болды [22]. Себебі
қазақ этнографиясымен негізінен өз ... ... ... ... ... тек халық тұрмыс тіршілігін бір жақты ғана қарастырып, ... ... ... әуесқой этнографтардың шұғылданғанын Ә.
Марғұлан «Кеңестік дәуірдің 50 жыл ішіндегі ... ... атты ... атап көрсеткен еді [23]. Сол себепті де қазақ
халқының материалды және рухани өмірінің көп қыры – ... ... ... ... ... т.б. негізгі жақтары туралы айтылмады [23, 1-б.].
Бүгінгі жас ұрпақ қазақ халқының этнографиясын ... жаңа ... және ... этнографиясын зерттеуге үлкен үлес қосқан ... Ш. ... Г.Н. ... В.В. Радлов, Н.М. Ядринцев, ... А.Я. ... Л. ... А.Н. ... А.А. ... ... Н.И. ... Н.А. Аристов секілді ғалымдар мен жазушылардың
есімдерін ұмытуға тиісті емес ... Ә. ... ... ... ... ... Қазақстан этнографиясын зерттеудің –
ғылымның дамуы, қойылған теориялық мәселелердің ... ... ... ... және ... ... ... болды. Өзекті мәселелер ретінде жаңа кеңестік мәдениет пен
тұрмысты қалыптастырудағы қазақ ... ... ... ... ... ... ... ауылдың және қазақ жұмысшыларының мәдениеті ... ... Бұл ... зерттеудегі басты бөліктің бірі – қазақ
халқының материалды мәдениетінде, баспана мәселесінде, киім-кешек, ... ... ... ... ... ... қазақ шаруасының
баспанасы бұрынғы баспана емес. Әсіресе қазақ халқының ұлттық тағамында
көкөністер, сүт және ... азық ... ... ... ... пайда болған. Бұл өзгерістер туралы қазақ колхозды ауылының
тұрмысы мен ... ... ... ... «Культура и быт
казахского колхозного аула» атты үлкен монографиялық еңбегінде ... ... ... ... ... жоғарыда
аталған профессор В.Н. Кунның экспедиция материалдары негізінде
С.С. ... ... 1959 ж. ... ... народный
костюм» [25], қазақ ... ... ... ... ... [26], Т. Бәсеновтің «Орнамент Казахстана в архитектуре» [27],
Э. Масановтың «Этнографическое изучение ... в ... ... ... және Р.Д. Ходжаевалардың «Казахская национальная одежда»
[29] секілді ... В.В. ... пен М.С. ... ... и расселение казахов» [30], Х.А. Арғынбаевтың
«Қазақтың мал шаруашылығы жайында ... ... [31] тағы ... ... ... жинағы жатады [32]. Бұл ... ... ... ... жж. ... ... жетекші орынға көтерілгенін, негізгі күрделі мәселелердің шешілуін
КСРО Ғылым академиясымен үйлестіре отырып, байланыс ... ... бір ... ... және Орта Азия ... ... дайындап жатқан КСРО Ғылым академиясының этнография институтымен
біріге отырып, Қазақстанның тарихи-этнографиялық ... ... ... болды.
Көріп отырғанымыздай әрбір атақарылып жатқан іс қаза тарихын жазуға
деген ынта мен ... ... Сол ... де Ә.Х. ... мұрасы өзекті мәселе деп айтуға тұрарлықтай.
1957 ж. Қазақ КСР Ғылым академиясының Ш.Ш. Уәлиханов ... ... және ... ... ... бөлімінің меңгерушісі
қызметін атқарған Әлкей Хақанұлы Марғұлан осы ... ... ... ... ... үлес ... ... түкпір-
түкпіріне ұйымдастырылған этнографиялық экспедициялар қазақ халқының ... жер ... ... ... ... ... киім-
кешегі, тас, металл, ағаш өңдеу кәсіптері, тағы ... ... ... өз ... ... ... өзі басшылық еткен этнография бөлімінде қызметкерлердің
қандай мәселелерді қарастыруы және ... ... ... алуына
ерекше көңіл бөлген. Мұрағат деректеріне сүйенсек, 1964 ж. 21 ... ... ... ... ... ... ... отбасы мен неке мәселелері бойынша жұмысқа жауапты Х. Арғынбаев;
➢ антропологиялық зерттеу мәселелері О. Исмағұлов;
➢ қазақ әйелдерінің кәсібі және ... ... ... ... туралы зерттеуге жауапты Р.Д. Ходжаева;
➢ суландырмалы егіншіліктің тарихи негіздерін ... ... ... т.б ... ... ... ... мүшелеріне
бөлініп беріліп отырған. Сондай-ақ елді мекендер мен қоныстар және
тұрғын үй ... ... В.В. ... ... ... ... мен әшекей бұйымдарын зерттеу – И.В.
Захарова мен Р.Д. ... ... ... ... ... зерттеу Х. Арғынбаев пен М.С. Мұқановтарға тапсырылған
және ... әр ... ... ... ... ... отырған.
Осы этнографиялық экспедициялар кезінде жинақталған В.В. Востровтың
Қызылорда, ... ... ... Алтай экспедицияларынан әкелген, Х.
Арғынбаевтың Жамбыл өңіріне ... ... И.В. ... ... ... Е.А. Масановтың Қызылорда өңіріне, ... ... ... жасалған этнографиялық экспедицияларынан
жиналған құнды этнографиялық экспонаттар (алтын, күмістен жасалған қымбат
зергерлік бұйымдардан ... 1973 ж. ... ... ... ... Ш. Есеновтің бұйрығымен Орталық Мемлекеттік музей қорына
өткізілген [33].
Шындығында да, ... ... ... ... ... ... ... арнайы орындарға тапсырылып отырған болатын.
Сонымен бірге академиктің біз экспедиция ... ... ... ... білеміз. Сол туындының бірі 1950 ж. Ә.Х. Марғұланның ... ... ... ... «Из ... ... и ... древнего Казахстана» [34] атты монографиясы жарық ... ... ... таза көшпенді халық болмағаны, қазақта отырықшылық дәстүрдің
ертеден келе жатқаны археологиялық, этнографиялық және ... ... ... ... ... ... ... пайда болуын, дамуын қаңлы, оғыз, қыпшақ тайпаларының тарихымен,
көшпелілікті отырықшылықпен ұштастыра отырып қарастырады [34, 68-б.]. «Из
истории ... и ... ... ... Казахстана» атты
еңбегінде Ә.Х. Марғұлан Оңтүстік ... ... ... ... ... ... мен оның ... қалашықтар
қалдықтарын сипаттайды.
Ә. Марғұлан Қазақстанның мәдениет тарихын зерттеу мәселесін ешқашанда
өз ... тыс ... ... 1959 ж. Т. ... М. Меңдіқұловпен
бірлесе жазған Қазақстанның орта ғасырлық архитектурасының тарихы ... ...... ... атты ... ... шығарды [35]. Архитектуралық өнердің біренеше түрі ... сол ... ... ... орын ... ол – ... ескерткіштері.
Сәулет архитектуралық өнердің өзіндік үлгілері: Қожа Ахмет Иасауий, Айша
бибі, Алаша хан, Жошы хан, ... ...... ... ... мен ... күн ... мен температуралық өзгерістерге сырын ... да ... ... ғимараттар, нағыз шебердің қиялынан ... ... ... ... ... ... бүгін мақтанышпен айтамыз.
Сол мұралырымыздың тарихи-мәдени орталыққа айналуы бүгінде көз тоярлықтай
кеіпке еніп тұрғаны аян. ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштер туралы біз Марғұланның ғылыми мұралары арқылы
оқып, біле аламыз.
Ә.Х. Марғұлан тұрақты қоныс жайлар мәселесімен арнайы айналыспаса ... ... ... негізінде көне дәуірдің архитектуралық
құрылысының тарихы жайлы жазған еңбектерінде ... ... ... ... ... дәлелдер келтіргенде, халқымыздың дәстүрлі тұрғын үй
жайларын салыстырып ... ... ... әсіресе, мерзім жағынан тым алшақ жатқан екі дәуірде
(б.з.д. II–I ...... XV–XIX ғғ.) өмір ... Қазақстан
тұрғындарының арасындағы тұрғын-жай салудағы ұқсастықтың болғанын
көрсетеді. Ә.Х. ... ... ... еңбектерінің ішінде
ерекше аталатын үш томдық «Казахское народное прикладное искусство» атты
еңбегінде Ресейдің Москва, ... Омбы ... ... Республикасы Орталық Мемлекеттік музейінде, Ә. Қастеев атындағы
Өнер музейлерінде сақталған небір асқан шеберлікпен ... ... ... ... ... ... туындыларын, суреттерін келтіріп, әсем
суреттеген. Жарты ғасырдай уақытын мұрағаттар мен ... ... ... ел ... ... ... ... білуді ғана емес, сол
халықтық қолөнердің ғылыми негізін жасауға көп көңіл бөлгенін айтпау ... ... ... ... көне мен ... сабақтастыра отырып зерттеп,
ғасырлар бойы халқымыз ұстанған асыл мұраларды тауып, болашақ ... ... ... баға ... ... ... көздерін ашып,
бір жүйеге салып берді.
Осы еңбектің 2-ші томын Ә. Марғұлан киіз үй және оның ... киіз ... ... ... ыдыс аяқ ... ... ... жүкаяқ
пен сандықтарды, кереуеттерді жасау, ағаш пен сүйектен ою ою әдістерімен
таныстырады. Сонымен ... ... ... ... оның ... ... ашып көрсеткен.
Ә.Х. Марғұланның жазуынша, ғұндардың алтынмен зерлеп ... ... ... ... әдемі сырмақтар, түскиіздер, былғарыдан, ағаштан,
сүйектен, металл, балшықтан жасалған заттар, обалардан ... ... ... ... ... ... күміс, қола, темір, сүйектерден жасаған
құралдар мен ер-тұрмандар, сол ... өмір ... ... өзіндік,
дамыған металлургиясы мен қолөнерінің болғанының куәсі.
Модэнің өзгеше бір ісі – ... ... ... аттырып,
мергендердің санын орасан көбейтеді, олар аспанда ұшып келе ... ... тез атып ... ... ... ... Енді бір ерекше ісі – соғыс
үстінде жау ... ... әсер ... ... ... жебе оғын ... ... қылыш, қанжар, селебе жасайтын ұсталарды ерекше қадірлеген
және оларға арнап шеберлік үйін жасап береді ... ... ... көне ... мұра ... ... қазақ
шеберлерінің тамаша игерген кәсібінің бірі киіз басу мен тері өңдеу екені
белгілі. Теріден қорамсақ, кісе ... ... ... ... ... аяқ киім, тоқым, тебінгілер, ат әбзелдерін жасады. Басып өрнек
салынған теріден жағлан-сандықтардың ... ... ... ... қазақ
шеберлері теріден тұскиіз де жасаған. Дегенмен, жоғарыда келтірілген тері
тұскиізді немесе «құстұмсық» жүзік ... ... ... ... жабдықталған шеберханасыз жасап шығу әрине шеберлік.
Ғұлама ғалым кең ... ... әр ... ... ер-
тұрмандардың да өзіндік ерекшеліктерін суреттейді. ... ... ... мұраларды, замана айғақтарын типологиялық және нақтылы тарихи
аспектіде зерттей отырып, халықтың ... ... ... ... ... ... ... еңбектері жөніндегі
белгілі тарихшы М. Қойгелдиевтің пікіріне көңіл аударсақ: «Әлкей ... жылы ... ... «Ежелгі мәдениет куәлары» атты жинаққа жазған
кіріспе мақаласында: «Қазақстан өлкесі ... ... ... ... ... мәдениеттің сілемі жоқ, тек қана шөл дала емес. Күрделі
цивилизация. мұнда да болған. ... ... ... бұларды бірде көркейтіп,
бірде жер бетінен сыпырып отырған». Бұл ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... тұжырымы. Марғұлан пікірінің
құндылығы сонымен бірге оның қазақ халқының рухани ... өнер ... ... де ... зерттеуінде болса керек» [38].
Ғасырлар бойы атадан балаға ауысып, шыңдалған ... ... ... ... ... ... Халқымыз қолданбалы өнер арқылы
жастарды отаншылдық рухта тәрбиелеп, ... ... ... ... тамаша дәстүрлерін ... ... ... ұлттық тәрбиенің педагогикалық мүмкіндіктері
белгілі бір сатылардан өтіп, ғылыми педагогикалық сатыларға жеткенше ұрпақ
тәрбиесінің бастау бұлағы, ... ... ... және ... тәрбие
жүйесі қызметін атқарып келді. Осы орайда Әлкей Марғұланның, еңбектерінің
орны ерекше.
Ә.Х. Марғұланның көп ізденген жерінің бірі ... ... ... және мұндағы ең қымбат білім көзі ... ... қоры ... ... Шоқанның мұрасының көп жиналған орындары ... ... ... ... ... География қоғамының
мұрағаты. Шоқанның көптеген жазулары КСРО-ның Орталық ... ... ... ... ... университетінің ғылыми кітапхана
мұрағатының Г.Н. Потанин қорында сақталған. Ә.Х. Марғұлан жазулары ... жеке ... ... 1920 ж. академияға ... К.К. ... ... Бірақ, Шоқанның көп материалдарын ол
мұрағатқа тапсырмаған.
Марғұлан жазуында Шоқан жазып алған араб жазуымен 47 ... ... не ... ... асы» ... ... ... қолжазба
бөлімінде сақталған. Шоқанның Омбының Кадет корпусында оқып жүріп жазып
қалдырған және ... ... ... ... ... ...... Сага об Идиге и Токтамыше». Ә.Х. Марғұланның
зерттеуінше бұл дәптер П.М. Мелиор-анскийдің ... 1928 ... ... ... ... ... [39].
Ә. Марғұланның көп жылдар Ш. Уәлихановтың ғылыми-әдеби мұрасын игерумен
шұғылданғаны белгілі. Ә. Марғұланның басқаруымен 1958 ж. ... ... ... ... ... көп ... бойы ... заңды
жалғасы ретінде Ә. Марғұлан «Шоқан мен ... [40] атты ... ... ... ... Бұл жұмыста Әлкей Хақанұлы қырғыз эпосы «Манастың» әр
түрлі нұсқаларын салыстыра отырып зерттеудің нәтижесінде ... ... ... жасаған. Ш. Уәлихановтың «Манасты» зерттеуге қосқан үлесін де
анықтап көрсетеді.
1957–1967 жж. Ә. ... ... Ш. ... бес ... ... дайындалды. Бұл еңбектер отанымыздың басқа да ... ... ... ... ... мәдениет қазынасында қазақ
халқының өзіне тән мәдениетін әлемнің өркениет қырынан көрсете ... ... ... ... ... бай мұрасы қазіргі ... ... ... ... ... ... ... да маңызын
жоғалтпайтын халқымыздың рухани ... ... Ә. ... ... бір ғана ... ... ... мүмкін емес.
Өйткені, ғалым тарихи процесстерді жан-жақты өзара салыстыра, ұштастыра
отырып зерттеген.
Сондықтан ол ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті, мәдениет тарихы,
халықтың қолөнері, жазу ... ... ... ... ... ... ... отырып зерттеген. Осындай
этноархеологиялық бағыт арқылы Ә. ... ... ... мен
мәдениетінің беттерін жарқыратып ашып берді.
3. Ғалымның мұражай ісінің дамуына қосқан үлесі
Мұражай – тарих, мұражай – таным, ...... әрі ... ... ... ... көне өмірінің көрінісі: ақыл, сана, өнер, білімнің
айнасы. Соған қарамастан күні бүгінге дейін қазақ ... ... ... ... ... Ал шын ... ... – білім мен таным ордасы
ретінде жастардың дүниетанымы мен жеке тұлға ... ... өз ... [22, 169-170 ... ... өткендегі ұзақ сүрлеу-соқпағын бүгінгі ұрпаққа
жеткізу ... ... жер ... ел ... ... ... ... зерттеу еңбектері, архитектуралық
ескерткіштерді зерттеуі, этнография саласындағы ... ... ... еңбектері, ауыз әдебиеті саласындағы зерттеулері,
қазақ жазуының тарихы ... ... ... ... ... – бүгінгі
рухани байлығымыздың алтын қоры.
Музей мәселелеріне ... ... ... ... XX ғасырдың 40-
80 жылдары Республика көлемінде ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік музейі
қоры сансыз музейлік заттармен толықтырылған. Бұл экспонаттардың ... әр ... ... тығыз жұмыс жасаған, ұлттық тарихнаманың
беделді өкілдері академик Ә.Х. ... ... К.А. ... ... М.С. ... ... тығыз байланысты [41].
Ғалымның музей саласына қосқан үлесінің көп болғандығы соншалық,
әрқайсысына тоқталу мүмкін емес. ... ... ... бағалап, Ә. Х.
Марғұлан атындағы археология институты жанынан Марғұлан атындағы археология
мұражайы ашылған болатын.
Шын мәнінде, академик Ә.Х. ... ... ... ... ... ... табу және ... істерін алғашқылардың
бірі болып бастады. Оңтүстік Қазақстандағы Сыр, Талас және Шу өзендерінің
бойынан көне қола ... ... ... ... ... Сайрам және
Сығанақ қалаларына археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Ә.Х. Марғұлан
басқарған экспедиция мүшелері мыңдаған ... ... ... жүздеген мұраларды қазды. Орталық Қазақстанның көп жылдар
зерттеусіз беймәлім күйде қалған көне тарихындағы ... ... осы ... ... ... ... ғана мүмкін
болды. Қазақ КСР-і ҒА Тарих, археология, ... ... ... ұйымдастырған археологиялық экспедициясы осы мәселені шешудегі
алғашқы қадам еді.
Ә.Х. ... ... ... ... К.А. ... М.К. ... Ә.М. ... бірге жазған
«Древняя культура Центрального Казахстана» атты ... ... ... мемориалдық, табынуға арналған құрылыстар-меңгірлер,
мегалиттік құрылыстың типтері – сынтастар, дольмендер, цисталар, жалпақ тас
қоршаулар, ... ... ... және тас мүсіндер еліміздің көптеген
музей залдарынан көрініс тапқан.
Ә. ... ... ... ... – қола дәуірінің соңғы кезеңінде
(б.з.б. IX–VIII ғ.) Қазақстан жерінде өркендеген мәдениет, өнер ... ... Көне ... ... белгілері, әсіресе, Бегазы тауының
бір тармағында (Бегазыбұлақ, Қаратал) сақталғандықтан, «Бегазы-дәндібай
мәдениеті» деп атаған [7, 102 б.]. ... ... ... ... – ескі қола ... ... өзгеріп, соның негізінде оған
ұқсамайтын жаңа мәдениет түрлері қалыптасқан.
Бегазы мәдениетін ... ... ...... (1946), ... – III (1952), ... I, III (1955), ... (1967) жәдігерлері және
тағы басқалар [42]. ... ... ... ... ... ... де ғылыми жаңалық болғаны белгілі. Бұрын отырықшылық мәдениет және
қалалық өркениет Сырдария, Талас өзендерінің алабында, Шу өзенінің ... ғана ... деп ... ... Ә. Марғұлан зерттеулері
нәтижесінде, Қазақстандағы көшпенді және отырықшы тұрғындардың, ... мен егін ... ... байланыста болғандығы жөнінде
жаңа мәліметтер табылды. Әр түрлі мал баққан ... ... ... ... ... жұмсақ металл қорытудың үстіне енді темір балқыту
әдісін ... одан үй ... ...... ... ... ... аса қажетті, әрі мықты, берік құралдар шығарды, онымен ... ... ... ... ... соғыс құралдарын шығарды. Өйткені бұл кезде
малдың ... ... ... ... ... ... Осы ... айғағы –
Қазақстан жерінде сақталған сансыз обалар.
Ғылымның қандай болсын мәселесіне көз жүгіртіп қана қою ... ... ... [43]. Ал, Ә. ... атындағы археология институты
музейінде сақталған қоладан жасалып, алтын пластинамен ... ... ... ... Қанаттастан табылған диадемалар (АИМ, инв. № 123;
АИМ, инв. № 61), Тасмоладан табылған қоңырау (АИМ, инв. № 667а), өте ... ... ... (АИМ, инв. № ... ... ... сабы ... қанжар (АИМ, инв. № 62/22) секілді тағы ... ... ...... ... ертедегі тұрғындарының
материалдық мәдениетінің кезінде ... ... ... көрсететін
айғақтар [43, 69-б.].
Дегенмен, Ә. Марғұлан ... ... ... ... ... ... кездегі музей экспозицияларынан орын алған
Бегазы бейітінен табылған шаш қыстырғыш (б.д.д.X–VIII ғ.), ... ... қосу ... ... ... ... ғ.) және
қола білезіктерді (б.з.д.XVI–X ғ.), музейдің қор бөлімінен көру мүмкін
болмады.
ҚР ... ... ... ... ... алтындарын, оның ішінде
атақты Қарғалыдан табылған диадеманы, музей ... ... ... ... ... ... адамның» толық қалпына ... ... ... ... ... ... архитектура залдары
экспозицияларын ғылыми негізде құруда Ә.Х Марғұлан еңбектерінің ролі зор.
Біріншіден, этноархеологиялық ... ... ... ... ... ... ... және
Ә. Марғұлан еңбектері бойынша реконструкция жасау, яғни тарихнамалақ,
дереккөздік маңызын көреміз; ... ... ... ... ... ... ... деректерді музей
экспозицияларында тікелей экспонат ... ... ... екі ... атап көрсетуге болады.
Академик Ә.Х. Марғұланның ғылыми мұрасының Республика ... ... ... ... ролі мен ... және ... ... қорында жұмыс жасағанда ... ... ... ... ... мәселелері өз алдына жеке тақырып
ретінде қарастыруды қажет етеді. Қазақстан музейлері үшін Ә.Х. ... өнер ... ... ... ... орын алады. Олардың
қатарында «Қазақстан тайпаларының VІ–ХІІ ғасырларда жасаған мәдениеті»,
«Қазақ халқының ... ... ... ... юрта и ... ... народное прикладное искусство», т.б. еңбектері.
Қазақ халқы – өзінің күн көріс, тіршіліктің қажеттілігінен үй-жай ... ... ... ... ... ... ... етіп, оларды
күнбе-күн тіршілік барысында орынды пайдаланып, әсем бұйымдар жасап өмірде
сән-салтанат та құра ... ... біз ... ... ... ... да халық өнерімен, сол халықтың қоғамдық тарихымен күнкөріс кәсібімен
тығыз байланысты екенін ... Әсем ... ... ... ... ... де, атаулары да мол. Ғасырлар бойы атадан
балаға ауысып, ... ... ... ... ... талғамын
көрсетеді. Бүгінде музейлер төрінен орын тепкен әр бір ескерткіш – музейлық
зат, ... ... ... болса әсемдік дарытып, сол арқылы талайдың
көзін қуантып, көкірегіне көркемдік ... ... киім – ... тән ... ... ... жеткен заттық-
тұрмыстық мәдениеттің бірден бір көрінісі. Қазақтың киім-кешегінен халықтың
өткендегі өндіргіш күштерінің деңгейін, шаруашылығының даму ... ... ... ... сол сияқты көрші елдердің ... ... ... киімді – көненің көзі, ескерткіш ретінде болашаққа ... ... ... Әлкей Хақанұлы да осы тақырыптағы зерттеулерге
ерекше көңіл бөлген. Ә.Х. Марғұланның басқаруымен өткен И.В. ... ... ... «Казахская народная одежда XIX начала XX века» атты
монографиясын талдауға арналған Ғылым ... ... ... ... мен ... туралы немесе ішік, шалбарлардың түрлері толық
зерттеліп, көрсетілмегені туралы, кейбір ... баса ... ... ... бөлу керектігін көрсеткен.
Әлкей Хақанұлы бір ғана ... – жыл ... ... ... ... ... немесе үлкен жиын, тойларға
арналып тігілуі немесе әр аймақ ерекшеліктеріне байланысты көп ... ... ... киілетін тағы бір шапан болуы тиістілігі ... ... ... бөлу ... ... көп функционалды болғанымен
замш кафтанның шапан тобына жатпайтындығы туралы пайдалы ескертулер ... ... 1867 ж. ... қаласында ұйымдастырылған этнографиялық
көрменің Орта Азия мен Қазақстаннан апарылған коллекциялары ... ... ... қалдырылған болатын [45]. Көрмеде қазақ киімдері – ... ... ... ... және бай адамдардың киімдері көп
және түр-түрімен ... ... ... ... ... Орынбор қазақтарының аумағын басқаратын генерал-майор Л.Ф.
Баллюзектің, Семей округінің аға ... ... ... ... ... жинаған Арынғазы Ханғожиннің коллекциялары, тағы
басқа құнды коллекциялар көрсетілген [45, 118-б.].
Ә.Х. Марғұлан өзінің халықтың қолөнеріне ... ... ... ... ... ... көптеген музейлер қорында жұмыс жасап,
этнографиялық ерекше құнды экспонаттарды суретке ... ... ... ... орталық музейі қорында сақталған немесе музей
экспозициясында көрсетілген әйел адамның сәнге тігілген етегі алтын ... ... ... алтын жіппен кестеленген бешпент, сырты жібек
матамен қапталған, қымбат аңның терісінен ... ... ... ... көмкерілген, күміс әшекейлермен, коралл тастармен әшекейленген
сәукелені, алтын жіппен кестеленген айыр ... Омбы ... ... ... ... қара ... матаға алтын жіппен сирек кездесетін
бөріқұлақ өрнегі кестеленген шапанды Ә. Марғұланның ... ... ... ... ... ... бөлген сымбат өнерінің бір түрі
– ғұндардың ою-өрнектері, оның қазақ халқының өрнегінде ... ... ... киіз үй ... ... оюлы ... ... бұйымдарында, ағаштан, теріден, сүйектен жасалған
тұрмыстық заттарындағы айқындылық пен әсерлілігі оның бай да ... ... ... даусыз.
«Ғасырлар бойы ежелгі Қазақстанды мекендеген көшпелі және жартылай
көшпелі тайпалар туғызған барлық мәдени ... ... ең ... ... эпос және ... ал сәулет өнері ескерткіштері,
тас мүсіндер секілді ... да көне ... ... ... немесе
бізге олардың тек сынықтары және қорғандар мен мұнаралардың ... ғана ... – деп ... Ә.Х. ... ... және шетел социологтарының зерттеулері бойынша бүгінгі музейге
келуші музейді бір-бірімен қарым-қатынас жасау және демалыс орны деп ... ... – аз ... болса да, өткен ұрпақтың әдет-ғұрып,
салт-дәстүрінің, өткен тарихи оқиғалардың куәгері болу мүмкіндігі. Негізгі
мақсат экспозицияға қойылған ... ... ... ғана емес, оған
қажетті музейлік материалды саналы түрде толық ... ... ... ... ... ... руханилық дүниесі. Оған қажеті –
жан-жақты мәдени танымдық бағдарлама. Музей – келушінің бұл ... ... ... мұра негізінде жатқан мүмкіндіктерді танып, ... ... ғана өтей ... ... – келуші арқылы экспозицияға
қойылған біреудің «өзі үшін жасаған ... ... ... ... ... ... ... атқаруға мүмкіндігін түсіндіретін метатекст
ретінде қабылданып, оқылады. Музейдің негізгі институт ... ... ... ... ... ... ... жұрнағы арқылы адам санасында
белгілі бір даму сатысындағы тарихи кезеңді бере ... ... зат ... ... ... ... көтеруші алғашқы баспалдақ.
Сондықтан «музейлік зат» өлгенді тірілтіп, ескіні жаңғыртып, ата-
бабаларымыздың артына ... ... ... ... де кейінгі
ұрпаққа, болашаққа талай тарихи құндылықтар қалатынына сендіреді. «Музейлік
зат» өткен сәтті өз бойында ... ... оны ... ... құндылығы
етеді де, өмірдің үздіксіз ... ... еш ... ... пайымдайды. Табиғи процестер нәтижесінде ... ... шақ ... ... дәлелдерді музей сақтап, ... ... да ... қор ... ... ... зат ... алғашқы
ортасымен байланысын үзіп, басқа функция атқаруға көшеді. Егер, белгілі бір
автордың картинасы немесе белгілі бір ... ... ... сән ... ... ... негізгі әдемілік, көркемдік ... енді ... қана емес ... ақпараттық, «тілдік»,
«хабаршы» мазмұнға ие болады да ... ... бір ... ... ... ... ... үлкен ойды түйіндей келсек, Ә. Марғұлан
халық өнеріне арналған еңбектерінде көне мен ... ... ... ғасырлар бойы халқымыз ұстанған асыл мұраларды тауып, болашақ
ұрпақ игілігіне жарату ... баға ... ... бастау көздерін
ашып, бір жүйеге салып бергенін мойындаймыз.
➢ Біріншіден, музейлер қорында ... ... ... заттың құндылығына зерттеушілердің назарын аударды.
➢ Екіншіден, зерттеу нәтижесінде заттық деректі тереңірек тану және
осы зат арқылы ... ... ... ... кездесу,
табысу мүмкіндігін түсіндіргенін атап айтуға болады. Сонымен
қатар, ғалымның этнографиялық зерттеулері ... ... ... бағыттағыш негізде көрініс тапқан.
➢ Үшіншіден, Ә. Марғұлан отандық ... ... ... ...... ... мен ... ескерткіштерді
тарихшылар, жыршылар, әдебиетшілер, этнографтар ... ... ... ... ... ... таңда музейлердегі ғылыми зерттеу жұмыстары мүмкіндігінше Ә.
Марғұлан ұсынған этнотарихи тәсілмен жүргізілсе, Қазақстан музей ісі ... ... ... ... кең ... ... ... сарқылмас бай мұрасын кеңінен
игере отырып, оны жаңғырту, халық кәдесіне жарату ... ... ... ... аз емес. Дегенмен, Ә. Марғұланның зерттеу
еңбектерінің музей ... ... ... ... ... ... орны ... екенін атап көрсетеміз.
Ә.Х. Марғұланның әдеби-тарихи шолулары мен салыстыруларында анықталған
материалдар мүмкіндігінше ғасырлар қойнауынан нәр алатын халықтық өнердің
дамуының ... оның ... мен ... ... ... көрсете
білді. Осындай этнограф пен тарихшыға тән ретроспективтік көзқарас
негізінде ... ... ... ... сақталуын
ескертеді, ғасырлар сарабынан ... ... және ... ... ... ... халық шеберлерінің
нақтылы ережелерге сүйенгендігі ойландырады. Музейлерде жас ... ... ... ... Ә.Х. ... ... АРХЕОЛОГИЯ МҰРАЖАЙЫНЫҢ ... ... АЛУ ... ... ... ... ... ең негізгі істердің бірі ... ... ... ... - көру үшін ... бір жүйеде қойылған заттар
жиынтығы. Экспозициясыз мұражай-тек қана өзінше ... - ... ... ... ... ... қойма. Мұражайды басқа да ғылыми-
зерттеу мекемелері мен ... ... ... ... ... ең ... бөлігі деп қараған жөн.
Мұражайдың экспозициясы мұражайдың алдында ... оның ... ... бар - ... ... ... ала ... концепциясының негізіне,
тақырыптық-экспозициялық жоспарға, ... ... ... ... ... сәйкес есептермен құралады.
Мұражай экспозицияны ғылыми зерттеулердің негізі мен ... ... ... табиғаттан алған үлгілерінің, қосымша
түсіндірме мұрағаттардың ... ... ... ... экспозиция құрудағы, мұражайдың жалпы
іскерілігінің алғы шарты.
Экспозициялық жұмыс, яғни экспозицияны құру-бүкіл ... ... ... Ол дегеніміз - ғылыми ... ... ... ... ... оның ... ... алғы шарттарды оқып
үйрену, экспонаттарды белгілі бір жүйемен жинақтап орналастыру және оларды
біріктіру.
Қазіргі кезде мұражай экспозициясы 3 ірі ... ... тас ... қола ... ерте ... ғасыры; орта ғасырлар. Мұражайда сонымен қатар
«Алтын қойма» жұмыс істейді. Алтын қойманы құру қажеттілігі бағалы металдан
жасалған, ... аса ... ... ... ... зергерлік өнердің Қазақстан аумағыңда б.з.д II мыңжылдықтың
екінші жартысында-ақ өмірге келе бастағандығының ... ... ... ... ... ... археолог К.А. Ақышевтың «Есік
қорғаны» ... мен ... ... алтыны» альбомына кірді.
Ә.Х. Марғұлан атындағы археология мұражайының басты ерекшелігі бұл
«Алтын қойманың» жұмыс жасауы. Жыл ... ... ... мен ... көбісі ғылыми ашылымдарға үлес қосып жатқан қазба нәтижелерінде
табылған заттармен ... ... ... ... ... шетелдерде де өткізеді. Мұражай ашылғаннан бері мұражай көрмесі
мен «Алтын қойма» жәдігерлері әлемнің ... ... ... ... ГДР, ЕРА, ... ... ... Финляндия, Үндістан, Алжир-
Қазақстан археологтары табыстары тамашаланған елдердің ... ... жылы ... мен ... ... ... 1988 жылы Жапонияда
өткен «Ұлы Жібек жолы» тематикалық көрмесі миллиондаған адамдарды қазақ
халқының арғы ... ... ... ... тұрмысымен
және діни нанымдарымен таныстырды.
Кеңес дәуірінің соңғы кездерінде АҚШ-тың үш қаласында бір жыл ... ... ірі ... ... «Евразия-көшпенділер отаны»
деген көрме өтті.
Бұл көрмеде Қазақстандық археологтардың біртоға олжасы-I ... ... ... ... ... орын ... Алматыдан шығысқа карай
50 шақырымдай жерде орналасқан «Есік» қорғаны Қазақстандық археологтарға
біздің ... ... V-ІV ғғ. ... өзіндік
тарихын толығырақ зерттеуге сирек мүмкіндік берді.
Есік қорғанын қазу кезінде жерлемеде 16-18 жасар баланың каңқа ... Оның ... - ... бас ... аяқ киімі қомақты ... ... ... жұқа ... каңылтыр әшекейлермен
әшекейленген.
Зираттағы ... ... ... ... көркем
жұмысты алтынның көптігі, бай әрленген ... ... ... ... ... сақ ... арасында таптық қоғамының
болғандығының куәсі.
Мұражай реставраторларымен киім қайта ... және осы ... ... ... ... ... қайта жөнделген костюм шетелде
«Қазақстандық Тутанхамон» деп аталды.
Шетелде бұл сынды көрмелер өткізу әр ... ... мен ... ... ... ... танысуға мүмкіндік беріп,
қазіргі заманға елдер мен халықтардың ... және өз ара ... ... ... ... экспозициялық жұмысы экспонаттарды жинау жөне
оқып үйренумен, бұқаралық ғылыми ағартушылық қызметімен тығыз байланысты.
Затты экспозицияға ... сол ... өзі ... және ... ... түскен сәттен басталады, белгілі бір затқа ... ... ... ... ... дайындау тек мұражайдың өзіндік ғылыми зерттеулеріне ғана
емес сонымен қатар белгілі бір ... ... ... ... ... бағытталған ғылым саласындағы білім деңгейіне байланысты болады.
Археологиялық мұражай мазмұны бойынша сан қилы және де ... ... ... ... ... ... сол ... саласында бағдарланған
ғана болып қоймай, сонымен бірге мұражай заттарын зерттеуші, жетін білетін,
жәдігерлерді таңдау және композициялау ... ... ... ... ... экспозициялардың идеялық мазмұнын жеткізе
білетін болуы тиіс.
Археологиялық мұражайға келушілерге әсер ... ... ... және ... ... ... көптеп саналады. Бұл
экспозицияның ғылыми ... ... ... түрде көрсете білу
мұражай қызметкерлеріне ерекше міндет жүктейді.
Мұражайдың жиналым негізін құрайтын ... ... ... ... ... ... соң олар осы ... оқып үйренудің қайнар
көзі болып табылатын ғылым салаларында қабылданған санаттарға сәйкес
бөлінеді. ... ... ... ... ... қайнар көздерін оқып үйрену мәдениеттерімен шартталған
басқа да жәдігер топтылықтары ... ... ... ... институтының мұражайындағы
экспозициялық жұмыстарға - ғылыми талдау жасау үшін ... ... ... ... ... ... ... бөлу |ң сипаттары, |суреттері |Көшірмелері ... |
| ... | | | ... тас |Тастан |Ш. Уалиханов | ... ... ... | ... |
| ... ... | ... |
| ... ... | ... |
| |18-38 ... | ... |
| ... |алғашқы | ... |
| ... 7 ... | ... ... ... | | | | ... (600-140 мж)| | | | ... тас ... |Тастан |Оңтүстік | ... ... (140-40 мж) ... |Қазақстандағы| ... |
| ... ... | ... - |
| ... ... | |2 |
| ... ... | | |
| ... ... | | |
| ... ... | | |
| ... |көрінісі | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... б.з.д |Дән ... |Қазба | ... ... ... 5-3 мж |жұмысынан | ... |
| |саз ... | | |
| ... ыдыс|(Қараүңгір) | | |
| |3 ... 3 | | | |
| ... ... | | | |
| ... 4 | | | |
| ... 1 | | | |
| ... біз-1, | | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... ... балшықтан|Жерлеу | ... ... мж ... ... ... | ... |
|ғасыр басы |ыдыстар ... | ... |
| ... мыс| | | |
| |пен ... | | | |
| ... | | | |
| |тау | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... ине | | | ... кезеңі. Б.з.д|Қоладан |Жерлеу | ... ... мж ... ... ... | ... ... ХV ... ... ... | | ... ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | |
| |, ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... ... ... | ... |
|(XIV-XI ғғ) |жасалған |рәсімінен | ... |
| ... ... | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... | ... ... ... ... Б.з.д VІІІ| ... |дәуіріндегі |Қазақстан, |
|ғ | ... ... |
| | ... жаңа |ң ... | |
| | ... ... | |
| | ... | | |
| | ... | | ... ... ... ... | ... ... б.з.д ... ... | ... |
|және VІғ ... ... ... |
| ... |ің | ... |
| ... |бейнелері-10 | ... |
| ... | | ... |
| ... |Күн ... | ... |
| ... ... ... мен | | |
| ... ... | | |
| ... 6, ... | | |
| ... 6,) |бейнелері-2 | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... ... | | |
| |15, ұсақ 10. | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | |
| |ан ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... 6 | | | ... мәдениеті |Аттың әшекей |Жерлеу | | ... ... ғғ ... | | |
| |Қыш ... | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| |-7, ... | | |
| ... 7 | | | ... ... ... ... |Бесшатыр |Іле өңірі |
|б.з.б VІІІ- ... ... ... |
| |а), ... ... | |
| ... | | |
| ... | ... ... Іле |
| ... |Қазба |көшңрмесі |өңірі |
| ... ... | | |
| ... ... | | |
| ... |«Алтын адам» | | |
| ... ... | | |
| ... ... | | ... ... ... | |Үйсіннің ... ... ІІІ ғ ... ... |
| ... | |ық ... ... |
| ... | | ... |
| ... | | | |
| ... | |Савроматтың | ... ... | ... ... б.з.д ... | |ық ... | ... ғ ... | | | |
| ... тас | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... ғғ ... |Луговое |Тараз ... ... ... ... ... су |мазарының |Ертіс |
| ... ... ... |
| ... ... ... |Жетісу, Іле |
|Тараз VІ-ХІІІ ғғ ... ... ... ... |
| | ... | ... |
| ... қыш ... ... ... ... ... |Яссауи |ы ... ... |, ошақ ... ... ... |
| ... |көрінісі |кішірейтілген|Талғар |
| ... ... ... |қалалары |
|Отрар VІ-ХVІІІ ғғ |жасалға ... ... | |
| ... ... |Қозы | |
| |тас |ету ... | ... ... ... | ... ғғ ... және |ХV ғғ ... | |
| ... ... |
| ... қабірі |көшірмесі | |
| ... ... ... |
| ... ... |Құйрықтөбе | |
| ... ... ... | |
| ... ... |сарайдың ойып| |
| ... ... ... | |
| | ... |ұстыны | |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | ... | | ... ... ... ... ... уағыздау деңгейі
өзгерістерге ұшырады. Атап айтсақ, ғылыми ізденістердің ауқымы ... ... ... және ... ... ... табылды.
Бұл жұмыстар ондаған жылдар бойы жиналған, терілген дүниелер үшін аса ... ... ... ... ... ... ... мақсаты Қазақстан территориясында ерте заманнан орта ғасыр
кезеңіне дейінгі адамзат ... даму ... ... ... Қазақстан, Жетісу, Шарадара, Оңтүстік Қазақстан
археологиялық экспедицияларының материалдарымен танысты. Мұралар мерзімдік
аймағына ... ... үш ... ... Экспозиция бөліктен
тұрады.
✓ Тас ғасыры (І зал, сол жақ).
✓ Қола дәуірі (І зал, ... және ... ... Ерте ... ... (ІІ зал).
✓ Орта ғасырлар (ІІІ зал).
Мұражайға қойылған мұралар тас дәуірі ескерткіштерімен басталады.
Адамзат тарихындағы бұл ... ... ... ... құралдары мен
қару-жарақ тастан жасалынды.
Қойылған мұралардың ... ... ... тас және жаңа тас ... ... ... кіші және үлкен тау ... және ... ... ... ескерткіштерімен көрсетілген.
Көне тас дәуірі ескерткіштері.
Б.з.д. 600 мың жыл-3 мың жыл арасы. (І-зал Солтүстік жағы).
1,2,3 көрме әйнегінің ішінде, 1957 жылы Кіші ... ... ... табылған тұрпайы тас құралдары қойылған.
Жыртқыш аңдардан қорғану, пілдерді бизондарды, бұғы, киік және жабайы
жылқыларды аулау, ежелгі адамдар арасындағы бірлесіп ... ету ... ... өмір сүру ... ... ... аз ғана топ ... ашық
тұрақтар мен табиғи ... ... мен ... Осы ... ... 5-10 километрлік алаңда 12 ашық түрдегі тұрақ
мекендер анықталып, 5 мыңнан астап ... ... ... ... ... ... ... Кемер, Қазанғап мекенінен ... ... ... ... ... тас ... ... добалдай жарықшақтар мен дискі тектес нуклеустер бар.
Бұлардың барлығының өндеу жолы қарапайым: бір таспен ... ... ... ... ... келтірілген. Соққылаудың. нәтижесінде түскен
тас жарықшақтарының ірілерін қырғыш, ... ... ... ... ... Қазанғап тұрағының құралдарының өзге бір
түрлері қойылған. Олар күңгірт-сары ... ... ... жіңішкелеу, кескіш беті жеткілікті түрде түзулеу. Олар ... ... ... жағынан, Африкада, Үндістанда, Пакистанда табылған ежелгі тас
дәуірі құралдарына ұқсайды. Ертедегі ... ... ... аң
аулау мен қандас туыстық қатынастар болды. Біртіндеп аңшылық тек қана ... ... ... ... пен үй ... ... тиді. Әйел үйдегі ошақтың иесі, қауымның басшысы болды. Сүйектен,
мүйізден, ағаштан жасалған құралдар ... ... ... өңдеу тәсілі
жетілдірілді. Арнайы аң аулауға ... ... ... мен ... (дротик) кең тарала басталды.
Осы дәуірдің аяғына таман адамдардың дене тұрқы калыптасып, ... ... ... « ақылды адам кейпін қабылдай бастады.
Жаңа тас дөуірінің ескерткіштері.
Қазақстан территориясында 400 ден астам жаңа тас ... ... Олар ... басында, өзендер мен көлдердің жағалауларында немесе
табиғаттың ... ... ... Сол ... ... ... замандікімен шамалас болды. Адамдар аң аулаумен, жеуге
жарамды өсімдіктерді ... ... Ол осы ... ... ... ... ... айналыса бастады. Жаңа тас ... ... ... ... ... мен жалпақ қаптама садақ ұштары жасалды.
Оңтүстік Казақстанда жаңа тас дәуірінің көптеген тұрақтары табылды.
Қараүңгір тұрағынан табылған ... тас ... ... ... ... (6-шы әйнек планшет) (қабырғадағы бейне сурет). Геометриялық
формалары бар кішкентай ... кең ... ... ұштары ретінде
немесе ағаш пен сүйек ішіне ... ... ... ие ... Қырғыш
пышақтар, балта, жанында ойығы бар пластиналар, сүйектен жасалған кұралдар
тарала бастады (6-шы ... (сол жақ ... ... ... ... ... мен ... өңделген жып-
жылтыр болып келеді. 3-4 ші корме әйнегінде Оңтүстік Қазақстандағы, Тоқалы
1-2, Ұзынбұлақ 1-2 тұрақтарының тас құралдары ... ... күрт ... ... көптеген түрлері қырылып қалды
немесе ... ауып ... Бұл ... ... ұзын ... ... ... бұғылар кең тараған. Адамдар ағашты бір-біріне ... және ... ... ... ұру ... отты ... ... мен Тоқалы 2 ұрақтарында кливерлер-тік бұрышты балта тектес
құрал және қырғыш ( ... ... ... ... ... ... тазалауға
пайдаланатын болған болуы керек) табылды.(3-ші әйнектің ішінде). Бұл
кезеңдегі ... жаңа ... ... өте көне ... де қатар
кездеседі.
Арыстанды өзені бойындағы Қарасу тұрағынындағы кремниден ... тас ... 14 мың 750 ... ... оның ... ... ... істік ұштар
(пышақ ретінде және аң ... үшін ... ... ... пайдаланған)
дөңгелек нуклеустар, қырғыштар пышақ тектес пластинкалар, сүйектен ... бар. ... ... 4 ші әйнектің ішінде орналасқан. Бұл құралдар
көбінесе жағылған оттардың күлімен, ( 4 ші ... ) ... ... жанынан табылған. Бізге белгілісі, түрақтардың тұрғындары оны
ұзақ ... ... ... ... қайта оралып мекендегендігі.
5-ші әйнекте.Үзынбұлақ-1,Үзынбұлақ-2, Карасу ... ... ... ағаш пен ... пайдалынылатын ойғыштар мен,
тескіштер сонымен қатар өте көне дәуіріне жататын тұрпайы ... ... ... тас ... ... ... ... орнығуымен
қатар адамдардың қоғамдық өмірі мен шаруашылығында елеулі ... ... ... ... ... бірігіп өмір сүрді.
Сүйектен жасалған сыйпағыш, аң терісінен тігілген киімдердің ... ... ... ... ... өзі, ... ... таныс екендігін көрсетеді. Жыртқыш андардың азу тістерінің
ілу үшін жасалған тесіктері бар. Мүмкін оларда қорғаушылық ... бар ... ... ... ... пластинкасында салынған кертпе сызықшалар белгілі
бір өлшемдік -ұзындықтар бар екендігінің ... ... Ұсақ ... ... бір ... ... ... фигуралар
(бейнесі анық емес мүсіндер).- аңдардың саусақ сүйектерінен жасалған.
Ежелгі дүние ... ... ... ... ... ... күйінде қалдырған.
Қараүңгірден табылған құмыралардың сынығы ежелгі адамдардың саздан
жасалған ... ... ... Оның ... ... ... ... илеп, арасына талқандалған тас араластырып, күрделі емес
оюмен әшекейлеген. Тарихи мәдени ... ... ... ... ... Орта ... ... мәдениетінің ескерткіштеріне ұқсастығы
бар екендігін айтуға болады.
Жаңа тас дәуірінде тасты жылтыратуды, кесуді, ... ... ... ... не үшін ... ... сүйектен жасалған үйрек
таяқша. (6 шы әйнек, оң жағы). Найза мен садақ ұштары, ... ... ірі тас ... Солтүстік және Батыс Қазақстан территориясынан
табылып, тас ... ... мен ... шеберлігінің айғағы болып табылады.
Қола дәуірінің ескерткіштері.
Б.з.д. 17-18 ғғ 1-ші зал Оңтүстік жағы. ... ... ... ... ... - аяғы мен ІІ - мың жылдықтың басында Қазақстан территориясындағы
тайпалар өмірінде түбірлі өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... қосу (қалайы,қорғасын т.б.) арқылы қоланы
ойлап тапты. Олардың ішіндегі аса маңыздысы мыс пен ... ... ... ... ... ... ... жарамды қару жасалды,бірақ ол тас
құралдарды толық ығыстырып шығара алмады: бұл тек темірге ғана ... ал ол ... әлі ... ... алуды ешкім білмеген еді.
Қола дәуірі ескерткіштері Қазақстанның барлық аймақтарында зерттелген.
Экспозицияда олар Орталық және Солтүстік Қазақстанның ... ... ... ... заттармен көрсетілген. Бұл жерлерді мекендеген
адамдар бақташылық мал ... мен ... ... айналысқан.
Аналық рулық кұрылыстан әкелік рулық қатынастарға өту басталады. Б.з.д. 2
мың жылдықта әкелік-рулық ... ... ... ... ... Орталық Қазақстан ескерткіштері көрсетілген.
Ол Андронов мәдениетінің ... мың ... ... ... ... ... (б.з.д.10-8 ). Дамуының орталығы болды.
Республика ғалымдары Андронов мәдениетін екі кезеңге бөледі. ... ... Нұра ... обалардағы қабірлер құрылысы бойынша-қазылған
шұңқырларға тас жәшіктері ... ... ... ... 0,2 ден 1 ... ... ... Үйіндінің етегінде шеңберлі немесе төрт бүрышты
қоршау жасалған (7-әйнекте).Бұдан басқа да тас сандықтарда ... ... ... ... ... ... ... орындалған.
Мысалы Бүғылы 1 қабірі осындай (планшет 13 ) Осы ... ... ... ... жиі ... ... Бүғылы 1 қабірі осындай (
планшет 13) Осы цисталарда (тас сандықшада) мәйітті ... жиі ... ол отқа ... байланысты зұлым рухтардан тазартатын оттың күшіне
сенгендіктеріне байланысты болар. Мәйітті ... ... бүл ... ... ... ғана емес ... ... де, тіпті, орта ғасырларға дейін
болған. ... ... ... ... отты аспаннан түсті.
Бұғы 1, Байбола , ... және ... ... ... 7 және 8 ші ... көрмеде қойылған. Барлық ыдыстар еленбеген
балшықган жасалған, көлемі шағын шала ... ... ... ... күйдірген. Сенгрі І-де табылған ыдыстың сырты қап-қара, ауасыз, қара
күйе ғып күйдіру негізінде жасалса керек.
Кездескен ыдыстардың барлығының түбі жалпақ, ... ... ... ... бірақ кей кезде әсем, қыл мойынды, геометриялық өрнектері
(сызықтар) бар, үш бұрыш, ромбы, қатар сызықтар, меандры ... ... ... ... (8-ші әйнек). Өрнектің негізінде барлығында кездесетін бір
(ыдыстағы-геометршілық фигуралар, сызылу жағынан ... ... ... ... ... ... су ... одан әрі
дамытылды. Атасу кезеңінің материалдық мәдениеті озіне дейінгі мәдениеттің
тарихи ... ... ... Бұл ... тән ... бай ... болуы. Күрделі қабір үстінің қүрылыстары пайда ... ... ... ... ... ... ... /18-19 планшет/ Қабірде
әдеттегідей мәйіт жанында 1-3 ыдыс. Бұл көзелердің доғалдау ... ... ... ... бар. Олардың сыйымдылығы да әр түрлі. Жасау
тәсілінде ерекше өзгерістар бола қойған жоқ. ... бәрі ... ... қыш ... 9,10,11 (әйнектер мен [9,10,11,12 көтермелерде)
қойылған. Ыдыстар жалтыр және тырнамалы қалыппен өрнектелген. ... ... ... орналасқан: жиегінде, мойнында денесінің жоғарғы болігінде,
рейде түбінде. Ең көп таралған ою бір- ... ... ... мен ... ... үш ... ... мен дене яүркының жоғарғы бөлігі:
әдетте меандр тәрізді өрнекпен, ... ... ... ... ... үшбұрыштар төбесі жоғарыға қарсы немесе түбін
айналдыра қатар сызықтармен көмкерілген. Қола дәуірінде ... мыс, ... ... ... ... жетті. /12ші әйнек/ Қышқылданған
рудадан металл қорытуды ... ... ... табылған металл
бұйымдарының барлығы, төске ұрып соғу арқылы, күю арқылы, ... ... ... ... құю ... арқылы садақ ұштары, қола пышақтар,
қола айна, моншақтар жасалған.
Төрт ... ... ... ... қажетті кырғыштар төске ұру арқылы
жасалды. Қоладан жасалған алтын жапырақшалармен әрленген шаш қыстырғыш,
шашбаудың екі алтын ... тары бар, қола ... ... бар
білезік, оюланған қола доға басы-бәрі ерекше әеем заттар, әр ... ... олар ... ... ... шеберлігін көрсетеді.
Оларға Беғазы-Дәндібай, Саңғыру, Бұғылы т.б. зираттарынан табылған
бұйымдар жатады. Бұл кезеңнің ... ... ... ... үшін
басқаша түрде, үйшік, там ретінде жасалуы.
Жерлеу үйшіктерінің ішкі құрылысы әр түрлі саз топырақпен қаланған, жай
жерден қазылған қабір, ... ... тас ... ... ... қаланған.
Осындай жерлеу үйшігі Қарағандының Оңтүстігіндегі Ақсу-Аюлы
поселкасында ... ... Ол 12 бір ... ... ... ... қорғанның төбесінің биіктігі 2 метр диаметрі 30 метр. Осындағы
тығыз орналасқан қоршау ішіне тас ... ... ... қою ... (көрме) пен 13 төбешікте (подиум) Беғазы-Дәндібай ... ... Олар ... ... ... мен ... ... Андронов
көзелерінен ерекше. Көзелердің- денесі шар тәрізді және түбі дөңгелек,
табақша секілді және мойыны ... ... ІІІ ғғ да ... Олар ... саз ... отырып ірі құмды тастарын қосу арқылы қолдан жапсырды.
Кездейсоқ олжалар мен көмбелердің, ішінде қола қазандар ... ... Өнім ... бұл түрі ... ... ғана емес,
Евразиялық далаларда да кеңінен таралған. Экспозицияда Алматы маңындағы
Каменск ... ... ... және үш ... ... ... I ... соңында Қазақстан аумағында сақтардың өктемдігіне
тоқтау салған жаңа тайпалық бірліктер пайда болды. Бұлар ... ІІІ ... ... ... ... мен ... еді.
Үйсіндердің жерлері Қаратау жотасының солтүстік беткейлерінен Тянь-
Шаньннің шығыс шоқыларына ... ... ... ... ... созылып
жатты.
Бір жорамал бойынша қаңлылар үйсіндерден батысқа-Сырдаия өзенінің орта
ағысы мен жоталарының баурайларынан оңтүстікке қарай, ал екінші бір ... мен ... ... де ... Олардың шаруашылығы мал
шаруашылығы мен егіншілік болды.
Археологтар Іле даласы мен Іле ... ... ... ... аса ... 2000 аса қорғандарын зертейді. Үйсін қорғандарьі
тізбектеле орналасқан. (29 ... ... ... ... ... жиі ... тәріздес, сирек тік бұрышты тас соқалар
табылып отырды. Жерлеулер шығыстан батысқа ... және тас ... ... ... ... ... немесе солтүстік қабырға
бойындағы үңғыда жүргізілді.
Қабірдегі қару-жарақ заттарының ... ... ... ... батыс шетінде көбінесе бас жағына орналасқан сайман ерлер мен
әйелдер қабірлерінде әртүрлі ... ... ... ... тас ... ... ... массалар, пасталар, қола
және күміс сырғалар және ... ... ... ... ... заттай мәдениеті темірден, сүйектен, тастан жсалған
қүралдардың отырақшылар ... ... Саз ... көп ... ... ... ... көптеп саналады.
Жекелеген жерлерде (Қамыссай, Бесоба)100 және одан да көп жебе ... ... ... 49,50 ... ... бүлар негізіңен үш қырлы
қыстау келген, олар б.з.д. VI ғ. Тараған .Сынтас ... ... ... ... ... ... Ол адам толықтай әскери
сайманымен үш жауынгер ортасында жерленген. Жауынгерлердің жанында жебелер
салынған ... ... ... ... басы көбелек тәріздес
қанжарлар (49 көрме ... ... скі ... аяқ ... бар темір
үзеңгілер мен жүгендердің қола әшекейлері сакталынған.
Сабының басы ... ... ... ... Таяқ ... аң ... ... б.з.д. ҮІғ. пайда болды.
Б.з.д. IV таяу шабуыл қаруының бұл түрі ... ... ... ... ... ... құймалық кәсібін жақсы біліп қана
қоймай сонымен қатар қару ... ... ... заттарды
әшекейлеуде үлкен жетістіктерге жетті. ... ... ... ... ... ... (49 ... әйнегі) және тас
құрбандықтар аң тұрпаттас бейнелермен әшекейленген. Көбінесе сұңқарды,
бүркітті, ... ... ... ... ... кезеңіне Орал облысы Шыңғырлау ауданының Лебедевка
селосының маңынан табылған олжаларды жатқызуға ... ... ... ... ... және ... ... әкелінген көптеген
әшекейлер, қола жөне күміс, қыштан жасалынған бұйымдары, қару-жарақтар
табылды. Әйелдер қабірлерінің ... ... ... тайпалық ақсүйектер
қатарына жататынын дәлелдейтін асыл таспен әшекейленген сақина, ... және ... ... ... ... ... ... табылды.
24-көрме әйнегінде(оң жағы) Лебедевка қабірінен табылған заттары
қойылған. Мұнда сонымен қатар- үшкір түпті мыс ... ... ... ... ... ... және ... кесектері бар. Қасында асты
цилиндр тәріздес антикалық қола кесе, төменгі ... ... ал ... ... ... ... ... бейнеленген биік мойнында
жөне имек ұстағышты қүмыра орналасқан. Бүл ... ... ... сармат
көшпенділерінің қолөнері. Кара теңіз жағалауының солтүстігіндегі қалалармен
байланысын керсетеді. Сақ заманы ... ... ... Қазақстанда
зерттелген. Ондағы заттар Жетісу заттарымен үқсас келеді. Мұнда ... ... ... ... ... олар ... өзендері мер
Шілікті даласындағы ішіндегі ең ... ... ... 30-шы ... ... ... ... табылған қыш ыдыс аяқтары қойылған.
Олардың кейбіреуінде мойыны мен ... ... ... ... ... ою салынған. Нысаны жағынан, скифтік типтегі сақ қола ... ... ... ... қыш ... ... ... Мұндай ыдыс
аяқтар Шығыс Қазақстанның (б.з.д V-III ғғ.) басқада қабірлерінде кездеседі.
Экспозицияның ... ... ... ... ... тауларының Солтүстік боктерінде, Баба-ата езенінің сол жағалауында
орналасқан Актөбе түрақгары, ... ... ... су ... Шаушықұмтөбе мен қорған қабірлері тұрақтарымен қабірлерінен
алынған материалдармен көрсетілген.
Айтар болсақ, арпа ... ... ... ... тас қол
диірмендер және дән үккіш, астықты сақтауға арналған үлкен қыш-ыдыстар-
хумдардың ... ... ... үй ... ... ... табылуы,
шаруашылықтарының-мал шаруашылығы мен егіншілік болғанын көрсетеді.
Тұрғындары сонымен қатар ... ... ... біз тас және ... ... ... ірі балық сүйектерінің қалдықтарынан
байқаймыз.
Қыштан жасалынған ыдысу қыш қоспа қалдықтары, тұрақтағы ... қыш ... әр ... ... ... ... тоқыма, тері
өндеу қолөнерлерінің, ал әртүрлі асыл ... ... ... ... дамыған сауда мен айырбастың болғанының айрықша куәсі.
Орта ғасырлар б.д. VI- XVIII ғғ. 2-ші ... сол және оң ... І-ші мың ... ... I ... ... Қазақстан
аумағында таптық қоғам ... VI ... ... ... Бірін-бірі ауыстыра ... ... ... ... ... феодалдық мемлекеттері пайда
болды. Қазақстанның оңтүстігінде, ертеректе егіншілік дамыған ... ... ... ... ... Шу өзендерінің алқаптарында
қалалар болды.
Калалар қол өнер мен ... ... ... ... ... ... ... егіншілік түрғындарының үрпақгры, сонымен ... ... ... ... ... ... халықтардың
өміріне бағытталған тарихи және этнографиялық бақылауларға сүйенер болсақ,
тарих таза көшпенділерді білген емес.
Моңғол-татар шапқыншылығы нәтижесінде ... қала ... ... 1219 жылы ... хан ... ... мен Оңтүстік
Қазақстан арқылы өтіп Орта Азияға басып кірді. Қарсылық көрсеткен ... ... ... жартылай жойылып, құлдыққа айналдырылды.
Моңғол шапқыншылығы нөтижесінде Казақстанға ... ... ... Бүл ... көлемдерінің қысқаруына жене мал ... екеп ... ... ... ... IX ... ... жіберген Гильом
де Рубрук 1253 ж. Іле даласынан өтіп бара жатып күнделігінде былай деп
жазды: ... атап ... ... ... ... ... қалашықтар
болған, бірақ ол жерлерде шұрайлы жайылымдар болғандықган сонда өз малдарын
жаю мүмкіндігіне ие болу үшін олар негізінен ... ... ... ... ... дель Плано Карпини Рубрукган ... ... ... ... ... былай жазды: Бүл жерде, біз сансыз қиратылған
қалаларды, ... ... жөне ... бос ... ... кез
болдық
Моңғол шапқыншылығы мен содан кейінгі Шыңғыс хан балалары арасындағы
қақгығыстар Іле жөне Шу ... қала ... ... ... ... ХІV ғ Іле ... қала ... тоқтады. XIV ғ. тоғысында Шу
жөне Талас далаларының өмірі де ... ... Олар ... ... Тек тараз бен біршама ... ... ... ... ... тапты. Отырықшы тұрғындардың, кейбір бөлігі ескі
тұрғылыкты жерлерде қалып ... ... та ... ... ... және
медениет орталығы ретінде өмір сүрулерін тоқтатқан еді.
Сырдария мен Қаратау тауларының солтүстік беткейлерінде басқаша жағдай
қалыптасқан еді. Бұл ... Орта ... ... ... ... ... ... және сауда қатынастарымен тығыз байланыста болатын,
сонымен бірге егіншілік пен кала ... ... ... ... болды.
Сондықтан да ХІІІғ. ортасында бүл ... ... ... ... Отырар, Сауран,Сығанақ, Созақ жөне Құмкент қайта салынып ... ... ... ... Ақ ... көшпенді әміршілерінің
астанасы, кезекпен бірде Сығанақга, бірде Отырарда, бірде Сауранда ... ... ... ғ.ғ. ... ... медреселер және ескерткіш
сөулеттерінің басқада қоғамдық ғимараттары түрғызылды.6
Қалалардың өсуіне Сырдария мен Каратаудың солтүстік беткейімен ... ... ... ... ... ... сауда әсер етті.
XV-XVI ғ.ғ. қазақ хандықтарының қалыптасуымен нығаюы кезеңінде қалалар
гүлдене түсті. Қазақтардың ерте ... ... ... ... ... рол ... Олар ... аймақтарының, қолөнер
мен сауда орталықтары болды. Оларда, дала мен ... ... ... ... ... ... нан мен көшпенділерге керекті қолөнер
өнімдері, қалаға мал шаруашылығы өнімдері жөнелтілді. Қалалар экономиканың
сонымен қатар саяси және діни ... ... ... ... мен қатар қабірлердің орта ғасырлық
ескерткіштері кеңінен көрсетілген. Экспозиция Барысында Орталық Қазақстан
далалары, Жетісу мен Оңтүстік ... ... ... саналатын тас
балбалдар. Олардың көбісі қазір облыстық және ... ... ... ... ... ... XI-VIIIf.f. көшпенділер
орнатқан жерлерде түр.
Жетісу VI-VIII ғ.ғ. ірі көшпелі мемлекет - ... ... ... ... Бүл жерлерде Монғолиядан Батыс Қазақстанға дейінгі ... тас ... ... мен ... ... тас ... және суретсіз
тасты ескерткіштер көп.
Тас балбалдар қорғандар мен рәсімдік жеке алу қоршауларында орнатылды.
Бұларды қоршаудың ... ... ... бетін шығысқа қаратып қойды.
Балбал тастар кімді бейнелеген? Кейбір ғалымдар бұларға ... ... ... ... ... жауларының бейнесі дейді, ал
үшіншілері, тас балбалдардың кейбіреулері-ата-бабалардың құдайшылық белгісі
дейді.
Соңғылардың санатына археология ... ... ... Ол ... ... қашалған және кеудесі мен бастарының түрпаты
сәл ғана белгіленген. Көздері мүрны мен ... ... ... ... ... анық көрсетілген. Қолдары кестеленіп белгіленген-онда кесе.
34-35 көрме әйнектерінде Ертістің Павлодар маңы жағалауы мен Жетісу
қабірлерінің ... ... Бұл ... -ХІғ.ғ. жатады. Сол заманға
топырақты шұңқырларда адамды атымен жерлеу ... тән ... ... ... топырақган жабылған аласа үйінді болды. Ертістің Павлодар,
Бобров және басқа да ... ... жеке ... ал ІІ-Бобров
қабірінің бір қорғанында үш ат қаңқалары табылған.
Жерлеме ... ... ... ... тұрмысқа қажетті
заттар. Жебелер талдан жасалған ... ... ... ... сақталған белбеудің бастары, қыстырма ... ... ... ... ... ... мен ... шаншып түрған
салт атты бейнеленген. ... ... ... көп: ... сақиналар, күміс және қола тікпелі ... ... ... тас
және әйнек моншақтардан жасалған алқалар.
Жерлеме саймандары әртүрлі: қару-жарақ, ер-тұрман, ... ... ... ... ... қорамсамен табылды. Тері қалдықтарымен
сақталған белбеудің бастары, қыстырма өрнектері көптеп ... ... ... мен жолбарысты шаншып тұрған салт атты бейнеленген.
Әйелдер жерлемелерінде - әшекейлер көп: сырғалар, ... ... ... қола ... ... ... ... тас және әйнек моншақтардан
жасалған алқалар.
ІХ-Х ғ.ғ. ... одан әрі ... ... ... ... Азияны басып алғаннан кейін X-ХШ ғ.ғ. соңында ... ... ... ... ... ... экономикасының өсуі қала
қүрылысы дамуының жоғары дәрежеде ... ... ... Қалада
магистральді су құбыры жүргізілді. Тараз қаласынан 18 шақырым ... ... ... Айша бибі ... - ХІІ ғ. ... ірі
сскерткіші. Ол өзінің ою-өрнегімен сәнділігімен, өзіндігімен таң қалдырды.
Аңыз бойынша ол XII ғ.өмір сүрген көрнекті ... ррі ... ... атаның
қызы Айша бибі сүлудың құрметіне тұрғызылған. Ол Қараханның калындығы еді,
бірақ та езінің болашақ ... бара ... ... аяқ астынан қайтыс
болды. Мазар мұнараларының бірінен қайғыға толы, дегенмен де лашаққа ... ... ... мәні бар ... оқуға болады.
Бұл кезенде құмырашылық ондірісі кеңінен дамиды. Шеберлер жасыл, қоңыр
түсті жақпаларды қолдана бастайды. Кыш бұйымдарын ... ... ... ... ... ... ... өсімдікті, геометриялық,
зооморфтық әшекейлер де кездеседі. Тараздың гүлденуі ХІІІ ғ. тоқтады. Тараз
қиратылды. Бұл аңның ... ... ... материал берді.
экспозицияда осы килы заманда ... қыш ... ... ... ... ... ... қатар Жетісудың басқа да ... ... ... ... ... ... ... ауқатты
үйінің әшекейі болған еді. Аспарада бір ... ... ... ... ... қоғамда жоғары лауазымға ие болған басқа да ... ... ... жауырыны табылды. Жазудың рәсімдік I маңызы болуы
және еске алу салты ... ... ... жылы Алматы қаласында Қазақ ССР Ғылым ... ... ... ... ... ... қыш бұйымынан жасалған бұйымдары мен
темір балташа. Олар ... ... ... ... қалашығының,
қазба жұмыстары кезінде табылған ... бір ... ... ... ... аумағыңдағы калалар сәулетімен таныстырады.
Қалалардың жоспарлануы әртүрлі болды. Баба ата мен ... ... ... ... ... тән: басшылар мен ауқаттылар ... ... мен ... ... мен ... ... кедейлер мен қолөнершілер тұрган рабат. Қала өн бойы қабырғамен
қоршалған, бұрыштарында мұнара ... ... ор ... ол ... өзенінің жазыгында көшпенділердің салт-дәстүрлері мықты
болғаңдықтан қалалар цитадель, ... ... ... жоқ. ... ... жоспар бойынша төрт бүрышты кеңістікті алып ... ... ... мен бай қала ... ... ... ... Қаланың өсуіне қарай қала қабырғасының сыртында
жаңа құрылыстар пайда болды. Бірақ олар әдеттегідей азғантай ғана ... бұл ... ең ірі ... ... ... ақын әрі
діни уағыздаушы Қожа Ахмет Яссауи мазары қойылған. Мазар. ... ... ... ықпалын нығайту және өз өктемдігін ... ... ... ... ... ... Мазардың екі шетінен
мұнара орнатылған, сүйірленген аркалы-порталды /биікгігі37,5/ жоспардағы
орасан ғимарат /46,5 метр х 65,5 ... арғы ... ... ... тай ... ... Зал ... ең үлкен диаметрі 18 метр күмбезбен көмкерілген. Бұл зал артында ... Зал мен ... екі ... да мешіт, кітанхана, ас үйі басқа да
бөлмелер болды. Тайқазан, мешіт, ... ... ... ішкі ... ... ... сталиктеттермен
әшекейленген. Кесінді әшекейлер, ... ... қола өнім ... бен Исфахан қаласының шеберлерімен 1399 жылғы 25-ші маусымда Таурыз
шеберімен құйылғанын көрсетеді.
ХVғ. Отырарға жақын жерде Арыстан баб ... ... Оның ... орта ... ... ... ... Қазақстан қалалары мұражай экспозицияларында Баба ата, Ақтөбе-
1, Отырарар қалашықтары мен XVI-XVIII ғ.ғ. ... ... ... ... ... сол ... ... басқа да көптеген қалалары сияқты. Ақтөбеде цитадель мен
шахристан ... ... және 41 ... ... ... қыш бұйымы,
темір өнім заттары, алебастр мен улуы тастан жасалған бейнелер ... Баба ата ... ... ... ... бірі- тиын
тәріздес күнтізбе қойылған. Мыс күнтізбенің екі жағында да 6 үй ... ... ... ... көрінеді. Бейнелену тәртібімен ол 12 жылдық андар
циклінің жылнамалық күнтізбесін еске түсіреді. Бұл ... ... ... қара ... бар. ... ақ құмған қыш бұйымы
үлгілерімен бірге табылды, сондықтан да оны Х-ХІІғғ. жатқызады.
Оңтүстік Қазақстанның ортағасырлық ірі ... бірі ... ... экспозициясында Отырардағы ... ... ... ... ... ... темір жол стансасынан ... ... ... ... ... ... төбе ... Оның оңтүстік жағасының ұзындығы-380 метр, оңтүстік батысы-145,
батысы-400, солтүстік батысы 380, шығыс-350 ... ... ең биік ... ... 18 ... көтеріледі.
Қала атауы бірішпе рет VІII-IX ғ.ғ. жазба деректерінде аталады. ... ... еді. ... ХІІІ-ғ-ың соңында-ХІҮғ. басында ол қайта
өркендеп, Оңтүстік Қазақстанның саяси және экономикалық орталығына ... сол ... үшін ең ірі ақша ... ... Қала XV-XVI ғ.ғ. дамыды,
бұл қазақ халықтарының дамуы және нығаюымен ... ... ... ғ.ғ. ... ... ... қатар
жоңғарлардың шапқыншылығы нәтижесінде Отырар құлдырай келе ... ... өмір ... ... ... анықтауынша Отырардың ерте қатпарлары
біздің дәуіріміздің бірінші ғасырларына ... ... ... кең көлемді қазба жұмыстары XVI-XVII ғ.ғ. құрылыс
құрамаларын ... ... ... айырмашылықтары байқалатын қаланың
кварталдары, көшелері ашылды. ... ... ... анықталды. Бір,
екі, көп бөлмелі /46,47,48,49планшеттер/, кедей бай үйлері. Орталық бөлмеде
ошақ-тандыр орналасты. Ол бөлмені жылытты, онда ... та ... және ... ... ... /немесе керісінше/ /41көрме ... ... бай ... қыш ... ... ... қақпактары
және басқа да ыдыстар мен ... ... ... ... ... және ... ... қырланып жасалды. Кейбіреулерінде қазақ
руларының тамғалары: қыпшақ, керей, қанды,- ыдыс ... ... ... қабырғалар мен астыңғы жақтарына күйдірмей тұрып сызылып салынған.
Табылған темір, тас, сүйек өнім ... ... ... XVI-XVIII ғ.ғ.
Отырар түрғындарының тұрмысы, шаруашылығы және мәдениеті туралы түсінік
береді. ... ... ... ... /42-ші ... ... ... Таразда, Испиджабта, Сығанақта және Яссыда ақша жасаған болатын.
XIII-XIV ғ.ғ. басында Отырарда ақша көп соғылды. Оның қала ... Орта ... ... республикалары аумағының көптеген
көмбелерінде кездеседі.
Ақша соғудың басқа бір орталығы Тараз болды. Тараздан кашық емес ... ... ... еді. ... соғылған ақшалар түрі, Кенд ... ... өнім ... бойынша Кенджде Отырар мен Тараздан кейін
алғашқы орындардың ... ... ... ... ... ... XVI ... ортасына дейін
бұл қала Яссы деп аталды, және оның ақша ... ... ... Қожа ... ... аумағының маңында қазба жүмыстары кезінде табылған бес мыс
көмбелері белгілі. ... ... ... ... Бүл ... орны мен ... жылы көрсетілген, онша дұрыс нысанды емес мыс
шеңбершелер түрінде ... ... ... ... ... ... ... түрақтары XVІ-XVIII ғ.ғ. Күлтөбе мен Ран ... ... ... ... [51-55] подиумдар/.
ХІХ-ХХғ.ғ.қазақтар мәдениетінің экспозицияда берілген өнімзаттары /30
көрме әйнегі, оң жақ, 45 ... ... ... ... ... және ... ... ағаш және тері өнімзаттары қазақтардың
материалдық мәдениеті, Қазақстан аумағын ... ... бері ... еткен
тайпалар мен халықтардың дәстүрін мұра еткенінің айғағы.
Мұражай экспозициясының құндылығы оның ... ... ... ... ... сол құрамының мазмұндылығында және олардың
экспозициялық құрылымдары арқылы жеткізе білуінде
Мұражай жиынтығының бір ... ... де ... сол ... ... тән қасиетін жоғалтпай ... ... ... ... ... ... да кездейсоқ
адамдарға емес көпшілікке арналған.
2. Мұражайдың қор жинау және есепке алу функциялары
Мұражай алғаш пайда болғанда осылай ... ... ... ... ... мен олардың көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... сақтаушысы-қор жиынтығы
арқылы қоғамдық тарихпен байланыстыра отырып, тарихты ашып көрсетеді.
Қазіргі кезең бойынша қорларды стационарлы ... ... ... ... ... уақытша және стационарлық ... білу ... ... көруге мыңдаған көрермендер келеді. Мұражай
бұдан да әрі дамып, көрермендердің білім деңгейін одан да әрі ... тек қана ... ғана көз ... ... ... ... зор, таптырмайтын дерек көзі болып табылады.
Мұражай қызметкерінің құжаттарында есеп қоры немесе кітапшасынсыз
заттарды ... ... ... ... ... ... құрал материалдары.
Мұражай қорынан шығатын заттар қоймада немесе ... ... ... ... ... ... алдына қойған мақсаты, қорлардағы
заттарды толықтырып отыру. Қор ... ... ... ... сақтау,
зерттеу үшін тиімді. Сондықтан жағдай ... ... және ... ... ... ... жүргізу -теориясы мен әдісін ... ... ... ... заттарды сақтау бойынша жүргізілетен жұмысы
ең бірінші қоршаған ортадан ... мәні бар ... ... алу. Бұл
қорды іріктеудің негізгі міндеті. Қор жұмысының бір бағыты ... ... ... ... ету ... ... оның ... меншігіне жататындығы туралы тіркеліп, оларды құқықтығы жағынан
қорғау ... ... Бұл қор ... ... алу ... Қорды
есепке алу әдістері заттарды одан әрі қарай зерттеу негізінде ... есеп ... ... нақты заттармен мәліметтердің көмегі
негізінде жүргізіледі. Есеп ... ... ... ... ... ... мұражай қорының дамуы оның өзіне тән
жеткілікті байлығы ғылыми-практикалық зерттеуіне бағытталған.
Мұражай қор ... ... ... ... ... ... оны ғылыми өңдеуден өткізу, сонымен қатар құжат есебінде жазылып
отырады. Мұражай қорының есебі бірыңғай ... ... оның ... ... ... Мұражай факті жүзінде қордан өзгешелігі
мемлекеттің құрамындағы-деректің немесе ... ... орын ... ... ... ... оқып білу ... реставрациялау
негізі принципиалды болды. Мұражай ... ... ... ... ... ... ... оның тарихқа жақындауын бағалап анализдеуі,
тарихи өзгерістердің тууы, әсіресе оның ... ... ... ... қызметкерлері барлық деректер қатарын ашты, бірақ оның
бүгінгі күндегі позициясын, перспективасын, мұражай затының ... ... ... ... ... ... оқиғаларының тууы
құжаттарда көрсетілген және оның ... және ... ... ... ... ... ... терендетілуі мұражай
хабарламасындағы дерек типін анықтауын талап етеді.
Қорды ғылыми комплектілеу - бұл бәрінен ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің әсері. Мұражайдың ғылыми
концепциясының туындысы комплектілеу концепциясы ... ... ... экспозициясымен теңестіруге болмайды. Экспозиция ... ... ... ... ... ... яғни ... ол
нақты шеңберді қамтымайды, оған ... ... ... оның актуалдығын
анықтайды, сондықтан да мұны тез арада өзгертуге болады.
Комплектілеу ... ... ... үшін дерек жазбалары ... ... ... жоғары болып саналады.
Ғылыми комплектілеу қорлары мынадай ... ... алға ... ... органикалық және практикалық. Комплектілеу
баптарының ғылыми ... ... ... ... ... бұл ... ... болып табылады. Оқытып үйретудің сапасы мен мөлшері
жөніндегі шешуші рөлді бұрыннан жинаған ... ... ... ... көрмелік, ғылыми ағарту) орын алады.
Мұражай зерттеулерінің құрамында жиналған еңбектер, комплектілеу
жоспарындағы барлығынан ... ... ... ... ... ... ... білу оларды-оқыту, үйрету және суреттеу).
Соңғы уақытта негізгі сақтау қоры бірлестігі ... ... ... ... заман талабына сай мұражай кұрылысы жөніндегі мәселе маңызды болып
отыр. Қазіргі кездегі көптеген ... ... ... ... ... - ... ... бірден-бір көне мұражайлар
қатарына жатады. Оның көптеген мұражайлардан ... - ... ... баса ... ... Ал ... құрал-
жабдықтарға қажетті сақтау қорларына қамқорлық жасалған десекте ... ... ... ... ... ... ... құрамында қабылдау, уақытша сақтау, ерекше бағалы ... ... ... ... ... ... Сақтау
қорындағы картотекалар тематикалық, персоналдық, географиялық ... ... ... ... бар.
Есеп секторларында үш картотека бар:
• топтық картотека;
• мұражай бұйымдарының есептік картотекасы;
• уақытша ... ... ... ... ... орталықтандырылған немесе бөліп ... ... ... жасау немесе өзгерту қажет. Сондай - ақ
мұражай заттары қайда ... ... ... ... құрал
материалдары оған байланысты ылғал мен температурасының өлшемі, оның ... зат ... және оны ... ... ұстау кажеттілігі шешіледі.
Температураның бұзылуымен, ауаның ылғалдылығынан бұйымдардың бүлніуіне
әкеп соғуы мүмкін. Мұражай бұйымдарының ескіру процессі де ... ... ... Ауаны сақтаудағы белгілі бір орынды алатын құрал-жабдықтар мен
бұйымдарды ... ... ... ... болуы тиіс. Мұражайдағы жарық
жағу режимі заттардың жарық сәулелерін қабылдау мөлшеріне байланысты болуы
қажет, бұл ... ... ... ... өз ... тигізеді.
Бұйымдардың биологиялық ... ... ... ... ... жәндіктерден, кеміргіштерден сақтандыру кажет.
Казіргі заман адамдарына халық мәдениетін сақтау ... ... ... ... бір түрі ... ... ... бұл негізінен зиянды жәндіктерден сақтауға бағытталады. Ол ... ... ... ... ... және ... ... қажет. Бұған арнайы қорғау қызметкерлері және
сактаушылардың негізгі жауапкершілігі жатады. ... ... ... ... ... ... ... қорғау режиміне
кіреді.
Мүражайдағы сақтау қоры жалпы экспозициялық көрсеткіш бойынша өз
кезегіндегі ... ... ... ... ... ... деп ... қорындағы құралдар мен бірлестіктер келушілер үшін арнайы көрмелік
залдарда қойылған бұйымдардың коллекциялық көрмесі болды. Ашық сақтау ... ... қор - ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді. Егер мүражайдағы мұражай бұйымдарының материалдық, техникалық
базаларында ... ... ол ... ... ... ... ... байланысты бірқатар коллекциялардың
бүлінуі мүмкін, осыған байланысты қордың режимін қатаң сақтау керек .
Ақтөбе тұрағы ... ІІІ ғ. - б.з. ІІІ ғ./ ... ... ... метр ... алып ... ... және тұрғын ғимараттардың жалпы
көрінісі мен 31 ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың айтуы бойынша діни ғұрыптар жүргізілген
екі орталық бөлмелердің айналасында басқа да ... және ... ... ... бұл ... тайпалардың отырықшылдыққа
көшуімен байланысты еді. Мұны археологтардың олжаларынан көруге болады:
соқа, қол диірмені, ... мен ... ... ... қыш ... ... арналған жүкшелер/31-көрме әйнегі/.
33-көрме әйнегінде ... ... ... ... қойылған. Қалашықтың пайда болуын б.з.д. II ... ... ... атты ірі ... ... ... ... осы жерде ертеден бері тұрақтаған болуы керек. Бұл аудандағы
Сырдария өзені балыққа бай болды, жағасында жабайы ... ... ... ... жайылымдардың болуы мал шаруашылығымен айналысуларына себепкер
болды. Сол уақытта Сырдарияның құнарлы жерлері дәнді және ... ... ... ... ... ең ... жан-жағы қабырғамен қоршалған сияқты.
Кейінірек мұнда VІІІ ғ.-ға дейін өмір сүрген қалашықтар пайда ... ... ... қыш ... табылды. Негізінен олар қолмен ... ... ... ... қыш бұйымдарынан жасалынған заттар
көптеп табылды. Негізінен ... ... ... тәріздес үлкен
ыдыстар/27 подиум/ ленталық әдіспен жасалған. Түптері бөлек ... ... ... ... ... ... андар, ал олардың
біреуінің жоғарғы жағында- қошқар мүйізі тәрізді ... ... ... ... тас бұрыштама, сонымен қатар ошақ қасынан ... ... ... ... әйнекгері Жамантоғай, Шаушықұм жөне ... ... ... ... қабіріндегі қорған
үйінділерінің астындағы қабірлер зерттелді. Бір мезгілде әр ... ... ... ... ... әр ... болуымен және
діни нанымдарының күрделілігі мен түсіндірілетін ... ... ... ... ұшырауына қарамастан әйелдер мен ... ... ... ... ... темір қылыштар, қанжарлар, жебе
ұштары, ... ер ... ал ... ... қола моншақтар
және де екеулерінде де қыш ... ... ... ... ... сол
жағы/.
Шаушықұм қабірінің бірінде жерленген қыздың аузында Сасанидттер
патшалық құрған 488-498 ж.ж. жататын тиын ... ... ұсақ ... ... ... ... моншақ табылды /32-планшет/. Ол тұмар қызметін
атқарды. Қабірлердің ішінен сынған айнаның бақытсыздық өлім ... ... ... ... ... ... ... әйнегі
оң жақ/.
Ақтөбе-2 тұрағының маңында орналасқан Актөбе қабірі ... ... ... ... ... мола ... ... 14-і қазылған 247-і
жер қорғандары табылды.
Қабірдегі ыдыстар, тұрмыс заттары тұрақ аумағында табылғандарға жақын.
Кайрақтас, ... ... ... темір домалақ ұршықтар табылды.
Әшекейлерден әйнек ... ... ... алтын жалатылған, тастан
және пастадан жасалған моншақтар, темір сақина, пастадан жасалған, құстың
тұмсығы немесе тырнағы. ... үш ... ... Олар ... сол. қолынан табылған білезіктің негізгі ... еді. ... тас ... жақ/ ... қабірі Актөбе2 тұрағынан 23 шақырым жерде, Сырдария өзенінің
оң жақ биік жағасындағы Жамантоғай шатқалында орналасқан болатын. Қабірді
зерттеу ... ... ... қола ... сақ мәдениеті, б.з.д. І ғ.
- б.з. III-V ғ.ғ. ға жататын материалдар ... ... екі ... ... ... Б.з. басында
тұрпайы қол әдіспен жасалған ыдыстар шылым ... ... ... үй тәріздес тікбұрышты, тіктұтқалы мыс қазаны /31 көрме
әйнегі, оң жақ/, сонымен ... ағаш ... ... ... ... ... пластиналар /33 көрме әйнегі, сол жақ/ жатады.
Бұдан да кейінгі кезеңге өн бойы тесікті шылым шеккіш темір, екі жүзді
қылыштар, ... ... жөңе жебе ... ... үшын ... ... домалақ үршықгар,тас,сүрме, өйнек төріздес ... ... ... III-V ғғ. ... ... қабірлерінің
олжалары 31 /оң жағы/ және 33 /сол жағы/ көрме әйнектерінде қойылған.
Оңтүстік Қазақстанның ... мен ... ... ... ғалымдардың осы аймақ шаруашылығы жөнінде қорытынды
жасауға мүмкіндік берді.
ІХ-Х ғ.ғ. Тараздың одан әрі өркендеуі ... ... ... Азияны басып алғаннан кейін X-ХІ ғғ. соңында ... ... ... ... ... ... экономикасының өсуі қала
құрылысы дамуының жоғары ... ... ... ... ... су құбыры жүргізілді. 31-подиумда осы су құбырының керамикалық
трубалары қойылған. Талас өзені арқылы көпір тұрғызылды, су ... ... ... ... Осы ... ... ... сәулет ғимараттары Айша
бибі және Бабаджа қатун мавзолейлері тұрғызылды. Айша бибі ... ... ... қызықты жәдігерлерінің бірі /30 подиум/.
Тараз қаласынан 18 шақырым жердегі Боловачевка ... ... бибі ... ғ. ... ірі ескерткіші. Ол өзінің ою-өрнегімен
сәнділігімен,өзіндігімен таң калдырады. Аңыз бойынша ол XII ... ... ... әрі ... Хакім атаның қызы Айша бибі сұлудың құрметіне
тұрғызылған. Ол ... ... еді, ... та ... ... ... ... жолда аяқ астынан қайтыс болды. Мазар мұнараларының бірінен
қайғыға толы, дегенмен де ... ... ... ... ... бар ... оқуға болады: «Күз, бұлттар, Жер беті тамаша» Айша ... ... ... Ол ... ... төрт бұрышты /7,2,3 метр х
7,2,3 метр/ бұрыштарында коллоналы, күйдірілген кірпіштен салынған. Алдыңғы
жақтары геометриялық, ... ... және ... өрнектелген,
террокоттың кесінділерімен қапталған.
Бұл кезенде құмырашылдық өндірісі кеңінен дамиды. ... ... ... ... қолдана бастайды. Қыш бұйымдарын түрлі-түсті ... ... ... ... ... ... ... геометриялық,
эпиграфты және зооморфтық әшекейлер де кездеседі. Ылғалданбайтын қыш шикі
кесінділермен, әртүрлі ... әсем ... ... ... ... ... қана ... оны әсерілей түседі.
Тараздың гүлденуі ХІІІ ғ. тоқтады. Тараз қиратылды. Бұл ... ... ... ... берді. Экспозицияда осы қилы ... қыш ... ... ғана ... ... ... әйнегінде кейінгі көшпенділер кезеңіне жататын ... ... /ХІV ғ./ ... ... ... Свердлов ауданы,
Амангелді атындағы колхоз шетінде болған. Қазба жүмыстары кезінде күмістен,
алтыннан, ... ... ... ... ... ... ... ер - тұрманының керек-жарақтары /ауыздықтар, үзеңгілер/ жерленген
адамның аяғында, табыттың қақпағында ... ... ... ... ... ... ... саптамасы бар темір қылыш күміс тостаған, өсімдік
оюлы күміс ... бас киім ... ... ... ... ... ... үштары көрсетілген. Осында бас киім мен жауынгер
киімдерінің қайта өңделген түрлері көрсетілген.
Көрме әйнегінде ... ... ... ... да ... ... ... бейнелі кірпіш Көктума қалашығының ауқатты
үйінің әшекейі болған еді. Аспарада бір мезгілде қайтыс ... ... ... ... ... лауазымға ие болған басқа да ... ... ... ... ... Жазудың рәсімдік маңызы болуы
және еске алу салты кезінде жариялануы мүмкін ... жылы ... ... ... ССР Ғылым академиясының ботаникалық
бағы ауданында көмбе табылды: сегіз қыш бүйымынан жасалған бұйымдары ... ... Олар ... ғғ. ... ... ... қалашығының,
қазба жұмыстары кезінде табылған материалдарымен бір көрме ... IX-Х ғ.ғ. ... ... ... мәдени орталығы
болды. Қаланың гүлденуі ХІ-ХІІ ғ.ғ. басына ... ... Бұл ... ... қыш бұйымдар мен темір өнім заттары жатады. 1973 жылда
табылған кездейсоқ олжа-айрықша су құюға арналмаған құмыра үлкен ... Оңың ... үш ... тәж ... адам басы түрінде орындалған. Қалың
бұрым тұтқа ... ... ... ... ... киім ... сынды үшбұрыштардан ойылған өрнек әшекейлеп тұр.
37-43 планшеттер Қазақстан аумағындағы қалалар сәулетімен таныстырады.
Калалардың жоспарлануы ... ... Баба ата мен ... ... оңтүстік
Қазақстандық қалаларға мыналар тән: ... мен ... ... ... мен ... шеберханалар мен үйлері болған
шахристан, кедейлер мен қолөнершілер тұрған рабат. Қала өн бойы ... ... ... ... ... ор ... ол ... өзенінің жазығында көшпенділердің салт-дәстүрлері мықты
болғандықтан ... ... ... ... ... жоқ. ... қоршалған, жоспар бойыша төрт бұрышты кеңістікті алып жатты.
Ішінде базар, басшылар мен бай қала ... ... ... ... ... ... қарай қала қабырғасының сыртында
жаңа құрылыстар пайда болды. Бірақ олар әдеттегідей ... ғана ... бұл ... ... ХІV ғ-ы ең ірі ... ... ақын әрі діни ... Қожа ... ... мазары
қойылған. Мазар, исламның көшпенділер арасында таралуын, ықпалын ... өз ... ... ... ... Темірдің бұйрығы бойынша
салынды. Мазардың екі шетінен мұнара орнатылған, сүйірленген ... ... ... ... ... /46,5 метр х 65,5 ... арғы ... залда үлкен тай қазан орналасқан. Зал ... ең ... ... 18 метр ... көмкерілген. Бұл зал артында -
мазар. Зал мен мазардың екі ... да ... ... ас үйі ... ... ... Тайқазан, мешіт, мавзолейі, күмбездері күйдірілген
кірпіштермен, ішкі ... ... ... ... ... ... күмбездің қапталуы, қола өнімзаттары Шираз
бен Исфахан қаласының ... 1399 ... 25-ші ... ... ... ... ... жақын жерде Арыстан баб мазары тұрғызылды. Оның ағаш
бағаналары орта ғасырлар ескерткіштерінің ... ... ... ... ... ... Баба ата, ... Отырар қалашықтары мен ... ғ.ғ. ... ... берілген.
Ақтөбе-1 IV ғасыр мен XIII ғ. басына ... ... ... сол
жағасында Оңтүстік Қазақстанның басқа да көптеген қалалары сияқты. ... мен ... ... ... және 41 подиумда Ақтөбе 1-ден табылған қыш бұйымы ,
темір өнім заттары, алебастр мен улы ... ... ... ... Баба ата қалашығынан табылған қызғылықты олжалардың бірі- тиын
тәріздес ... ... Мыс ... екі жағында да 6 үй жануарының,
6 жабайы андар бейнелері көрінеді Бейнелену тәртібімен ол 12 ... ... ... ... еске түсіреді. Бұл күнтізбе түбінің
ортасында айқасқан қара имекшелері бар. Қараханидттік ақ ... қыш ... ... ... сондықтан да оны Х-ХІІғғ. жатқызады.
Оңтүстік Қазақстанның ортағасырлық ірі қалаларының бірі ... ... ... Отырардағы қазбалардың ... ... ... қалашығының қирандылары-Тимур темір жол ... ... ... ... Қалашық жоспарда бесбұрышты төбе болып
көрінеді. Оның оңтүстік жағасының ұзындығы-380 метр, оңтүстік ... ... 380, ... ... ... ең биік ... ... 18 метрге көтеріледі.
Қала атауы бірінше рет VIII-IX ғ.ғ. ... ... ... ... ... еді. ... ХІІІ ғ ... - ХІVғ. басында ол қайта
өркендеп, Оңтүстік Қазақстанның ... және ... ... айналды.
Мұнда сол заман үшін ең ірі ақша ауласы болды. Қала XV-XVI ғ.ғ. -да дамыды,
бұл ... ... ... және ... байланысты еді.
Дегенмен XVІІ-XVIII ғ.ғ. ... ... ... ... ... ... Отырар құлдырай келе XVIII ғ. соңында
өз өмір сүруін тоқтатты.
Қаазақстандық археологтардың анықтауынша Отырардың ерте ... ... ... ғасырларына жатады. Бірнеше гектар
алаңқайлардағы кең ... ... ... XVI-XVII ғ.ғ. ... ... Әлеуметтік тәртіп айырмашылықтары байқалатын қаланың
кварталдары, ... ... ... ... ... ... Бір,
екі, көп бөлмелі /46,47,48,49планшеттер/, кедей бай үйлері. Орталық бөлмеде
ошақ-тандыр орналасты. Ол ... ... онда ... та ... және ... ... ... /немесе керісінше/ /41көрме әйнегі, 43-50
подиумдар/, бай әшекейленген қыш бұйымдары, үстел-жозылар, ... ... ... да ... мен ... ... ... Өнімзаттар қолмен
соғылды және көзешілік шеңберде ... ... ... ... тамғалары: қыпшақ, керей, каңлы ыдыс түптеріне бояумен салынған
немесе қабырғалар мен астыңғы ... ... ... ... ... темір, тас, сүйек өнім заттары /39-көрме әйнегі/ ... ... ... ... ... және мәдениеті туралы түсінік
береді. ... ... ... ... /42-ші ... әйнегі/ қойылған.
Отырарда, Таразда, Испиджабта, Сығанақта және Яссыда/Түркістанда/ ақша
аулалары жұмыс жасаған болатын.
XIII-XIV ғ.ғ. ... ... ақша көп ... Оның ақша ... Орта ... ... республикалары аумағының ... ... ... ... бір ... Тараз болды. Мұнда ақша шығару VII-VIIІ
ғғ. басталды. Ақшалар ортасында төртбұрышты тесігі болды, бірінші жағында
жазу- ал екінші ... ... ... ... ... ақша ауласы XIII ғ.
аяғына дейін жұмыс істеді.
Тараздан қашық емес жерде Кенд қаласы болған еді. ... ... ... Кенд ... ... Ақша ... бұл ... ХІІІғ. жұмыс
істеді. Шығаратын өнім көлемі бойынша Кенджде Отырар мен Тараздан кейін
алғашқы ... ... ... ... Түркістан қаласыңда, соғылды. XVI ғасырдың ортасына дейін
бүл қала Яссы деп аталды және оның ақша соғуы осы ... ... Қожа ... мазары аумағының маңында қазба жұмыстары кезінде табылған бес ... ... ... ... ... ... Бұл ақшалар
соғылған орны мен шығарылған жылы ... онша ... ... емес мыс
шеңбершелер түрінде болып келеді.
Ортағасырлар тарауында Қаратаудың солтүстік беткейіндегі қазақтардың
отырықшылық тұрақтары – ... ... мен Ран ... ... ... әйнегі, 51-55 подиумдар/.
ХІХ-ХХ ғ.ғ.казақтар мәдениетінің экспозицияда берілген өнімзаттары ... ... оң жақ, 45 ... ... ... ... сақиналар,
күміспен және сүйекпен зерленген ағаш және тері ... ... ... ... ... ... ... бері мекен еткен
тайпалар мен ... ... мұра ... ... экспозициясының құндылығы оның идеялық құрамында емес,
мұражайдың ескерткіші ... сол ... ... және олардың
экспозициялық құрылымдары арқылы жеткізе білуінде.
Мұражай жиынтығының бір ерекшілігі - жәдігерлердің жоғалмайтындығында
және де ... сол ... ... тән ... ... сақтап
қалуында. Басқа мұражайлар ... ... ... да кездейсоқ
адамдарға емес ... ... ... ... ... ... жүйелеуде
бірінші әдіс негізгі принципі болуы мүмкін.
Бірінші этапта инвентаризациалау инвентарлық карточканың ... ... ... ... ... ... ... лаборотория әдісін зерттеу, оның сақталуын тексеру ... ... ... ... ... ... материалдарды инвентарлық карточкаға ... ... ... ... ... ... сақталғандығы схемада барлық
жағынан анықталғандығы көрсетілді. Карточкаларды ... ... ... ... ... ... тіркелгендігіне қол қояды.
Инвентарлқ карточка Ресей Мемлекеттік мұражайында жинақталып өңделген.
1. Есеп белгілері:
• жәдігерлердің ... ... ... ... КПОДРУ, ЦКАЕ,КДАЕ,ЮКАЕ,САЕ.
Бағалы металдар және тастан жасалған ... ... ... ... ... есептеу кітабында; 34 және СЧ-мағынасы «таза алтын»
немесе «таза ... ЗС және СС – ... ... ... ... ... мғынаны
білдіреді.
Мұражайға 1946 жылы түскен заттар, инвентарлық кітабы бойынша нөмірлері
1974-1975 жылдары ғана көрсетілген.
2. Құжаттың күні және ... ... ... қабылдауы әдетте
жазылып отырған.
3. Автордың аты жөні және ... ... ... ... ... қай ... ... толық көрсетілуі керек.
5. Автордың қолы.
6. Жәдігердің аты.
7. Техникасы мен материалы.
8. Жәдігерге толық сипаттама беру.
Ресей Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... нөмірі немесе шифрі КП немесе КППМ.
2. Мұражай штампы және қыскартылған ... оның аты ... ... ... ... нөмірі.
Әр этаптың белгілі мақсаты өз шешімдерін қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... ішінен алғашқы
хабарларды дәлелдеп отыратын. Олар тарихтың немесе материалдық
және рухани ... ... ... ... белгілі
білімін үйренудегі қызығушылығы мұражайда және ... ... ... ... ... есеп беру ... алғашқы хабарлар жазып шығаруы (акт
қабылдау және т.б.) ... ... ... ... ... ... толығы мұражай заттары
және т.б. негізінен қорда сақталады;
➢ мұражай заттарынң ... ... ... І-ші ... қор
базасына кітаптардың түсуі;
➢ мұражай заттарының оның белгілерін өзгерту негізінен қосымша
айқындалады;
... ... ... жазу ... түріне,
классификациясына қарай инвентарь кітабына жазылады. Сонымен
қатар мұражай затын ғылыми ... І-ші ... есеп ... ... ... материалдар: құнды ескерткіштер
ғылыми жинау жұмы ғылыми ... ... ... ... акт ... негізінде жиналған қор материалдары:
|Қордың І-ші қатардағы І-ші |-мұражай қорына түскен ... ... ... ... |
|I ... ... ... |Ғылыми құжат материалдары; |
|II қатардағы қор есебі ... ... ... |
| ... ... ... ғылыми құжаттарын практикалық көрсетуі ... ... ... ... өткізу мүмкін емес, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... этапты ғылыми
өндеуден өткізу, мұражай қор ... ... ... ... Есеп ... ... ... заттарды бекітіп отырады.
Мұражай ғылыми өңдеу элементі классификацияның сұрағы болып табылатын
заттай дерек. Осы сұрақтың актуалдығын түсіндірудегі ... ... ... қорына заттардың түсіп отыруы, әсіресе классификациялауда оқытылуы,
сақталуы айтылған.
Осыған ... ... ... ... ... ... заттай деректің бір типінің вертикальды классификациялық схеманың
горизанталдығын оның ІІ-ші ... ... ... ... ... ... түрі және ... тобы заттай
деректерге жатады.
Материалдың түрі:
1) тас бұйымдары;
2) қыш бұйымдары;
3) бағалы металдар/алтын/;
4) әйнек;
5) ағаш;
6) әр- ... ... ... қара және ... ... тобы:
1) қару-жарақ;
2) нумизматика /тиындар/;
3) картография, топография;
4) геодезия.
Заттай деректің белгісі – ... ... ... ... тез ... ... Классификацияның негізгі бұйымы
бейнелеу өнері болып ... ол ... ... ... ... сурет.
Классификацияның екінші түрі деректі бейнелеу территориалды-регионалды
принціпін бөлу.
Классификация – барлық мұражай қорларын топ-топқа бөлу ерекше тектік
белгісі ... ... ... ... ... ертедегі
ғалымдардың еңбектерін классификациялау. Үшінші ... ... де ... әдіс ... ... оны ... сақтау әр заттың
сақталу режимін құрайды, ал ... ... ... ... және
археология мұражайы үшін өте қажет.
- бұйымның орнын, жинақталғанын тез табу мүмкіншілігі;
- мұражайға жататын бұйымдарды ... ... ... ... ... ... уақытша сақтауы, мұражай жауапршілігінде;
- мұражай қорындағы құжаттарды ереже бойынша сақтау;
Арнайы осы ... ... оны ... ... ... ... занды құжаттарды акті қабылдау, акт беруі арқылы ... ... ... ғылыми инвентаризация кітабы болып табылады.
Құжаттар заңның күшімен ... ... ... ... ... ... есебінде сақталады. Мұражай қорындағы
бұйымдарды қорларды сақтау қызметін ... адам ... есте ... қор ... ... ... мұражайға байланысты ғылыми
құжаттарды оқып алу, оның есебі болып табылады. ... ... ... ... ... бір зерттеу жұмысында ғылыми есеп алу құжатын-қор ... ... алып ... Қор ... ... процесін тоқтату:
мұражай қорындағы затты әдетте толығымен қозғалыста сақталуына бақылау
жасап отырады.
Мұражай қоры ... ... - ... ... ... Мұражай бұйымдарын ғылыми өндеу жұмысы-өзінің өткеніне көз
жүгіртуіне көмектеседі. Тарихи ... ... ... ... және ... ... ... бұл оқиғаны немесе фактіні
дамыту.
Хабарлаулар мынадан табылады:
а/ ескерткішті оқу;
б/ мұражайдағы белгілі ескерткіштің ... есеп беру ... ... ... оқу.
Мұражай заттарын ғылыми өндеуде негізінен үш этаптан тұрады:
а/ мұражай ... ... ... сұрыптау процесі жүреді,
ескерткіш мұражай заты ... ... ... ... ... ... ... бұйымын өңдеу оның мұражай есебінің бірінші қатарына қояды;
в/ мұражай бұйымын өндеу процесі оның ғылыми инвентаризациясы есептің
екінші қатарында.
Мұражайтанушылар мұражай ... ... ... ғана ... сонымен қатар
көрсетілген есептердің бірінші-екінші қатарын этаптармен жинайды.
Сақтау ... шаң ... ... ... ... заттарға өз
зиянын тигізеді, әсіресе мұражай бұйымдарының ашық стеллаждарда тұрған
бұйымдарға қатаң сақталу тәртібі ... ... ... ... ... әртүрлі классификациялық құрал-
жабдықтар топтары бар: секциялық, блоктік, блок-секциялық, ашық және ... ... сай ... аралығы болады.
Көп жылдық күрделі тәжірибе жүйелеуді ... ... ... ... белгілерін айыру қажет және ... ... ... (мұражай бүйымдарының аныктауыш топтары үшін).
Мұндай жүйелеуде құрал-жабдықтар жүйесінде ... ... ... ... көлденең конструкциялар, тік ... және тесу ... ... ...... ... орталығы
Болашақ ұрпақты ұлттық-идеялық бағытта тәрбиелеуге музейдің ғылыми
жұмысы-музей ... ... ... ... өнегелігі,
эстетикалық тәрбиенің біліми хабарлауда тереңділігін қоғамдық активті
тұлғаның ... ... ... ... ... өзінің
спецификасында арнайы музейтану пәнімен байланысты тәрбиелік-идеялық біліми
жұмыспен мазмұндалады. Музейтану теоретикалық және ... ... , яғни ... ... ... социология
және т.б. ғылымдар толығынан бағалы музей зерттеушілерінің ... және ... адам ... ... ... ... спецификалық мақсаты музей мәдениетіне келушілердің тәрбиесі
болып табылады. Музей тарихи және ... ... ... ... мәнін, эстетикалық байлығын жеткізу бұл келешек ... ... ... ... ... ... тілінің»
түсінігі жекеше музей формасын қатыстыру, сонымен қатар музейдің іскерлігін
бағыттап көрсету, ... ... ... ... ... қызметте
көмектесу және еркіндік беру болып табылады.
Музей формасының коммуникациясы ... ... ... ... ... ... ... экспозициялар мен көрмелер музейге, яғни
әлеуметтік халықтың ... ... ... әсер ... формасының өзгешілігі тәрбиелік - идеялық біліми жұмыс экскурсия
экспозициядан, ... ... ... ашу ... бірге тарихи
ескерткіштер болды. Сонымен қатар музейде ... мен ... ... ... ... ... қажетті болып табылады.
Экскурсияның тақырыбы фактордың қатарын қалыптастырады.
Экспозицияның аталуы ... ... да ... ... ... ... ... бірақ оған қойылатын басқа ... да, ... ... ... ... ... сана-сезім
оқиғаларын эмоциональды әсерін бейнелеп хабардар еткен.
Екіншіден, музей экспозициясының негізгі болып ... ... ... жұмысы жатады. Музейтану ғылымының комплексті процесін жинау,
сақтау орнын зерттеп жазып жіберді және осы объектілердің ептілігін көрмеге
қою, яғни ... даму ... ... ... ... ... біліми әсері қызмет етеді. «Жүйе» сөзі музей қызметінің сферасында
негізінен қолданылатын практикалық мақсаты комплектілеу және ғылыми ... ... ... ... ... кезде де музейдің системалық
мәселе түсінігі толық ... ... ... бұл әсіресе айқын спецификалық
коммуникация формасының жеке мәні ... ... ... ... ... ... оқыту оны проектілеу
структурасының байланыс түсінігінен бөлмеу және оның ... ... ... ... ... сапалы түрде
маңыздылығын ашуды талап етеді. Бірақ ... ... ... мәні ... «Әр экспозицияның мақсаты – информация,
дидактикалық, коммерциялық және өзін таныстырудағы ... ... ... ... ... туындылығын көрсетеді, әсіресе
экспозиция құнарландырылған түрде келешекте музейге ... ... ... ... іске ... Музейдің экспозициясын
анықтаған К.П. Пищулина – бұл «музей бұйымдарының көркемдік және ... ... ... ... ... ... ... - деген.
Ғылыми проектілеу экспозициясы күрделі ғылыми творчестволық ... ... ... ... ... ... ... проектілеудегі қажеттілігі бірте-бірте
тығыздалған мәселен: детальдың тақырыптың ... ... ... ... ... ... ... негізгі бөлімдерін енгізді:
1) тарихи анықтама;
2) негіздеу идеялары және реэкспозицияның негізгі анализі ... ... ... ... тақырыптың структуралық мазмұндық ерекшелігі экспозицияны
жобалау;
4) негізгі жаңа экспозицияның қайнар көзін бейнелеу;
5) экспозициялық өтініштердің архитектуралық-көркемдік ... ... ... ... ... ... ... негізгі заттың материалдық бейне жүйесін
дамытушы ерекше логикалық идея мәні бар сындардың ... ... ... ... ... дамуын көрсетеді.
Музей экспозициясына бұйымның экспонат болып түскендігі бірінші
элементі «музейного универсума» деп ... ... ... ... ... дәрежесін көрсетуші басқа заттың қасиеті немесе
жаналықтарды хабарлауы, ... ... ... қолдану музей
коммуникациясының процессінің шығуы .
Ереже бойынша қазіргі музей ... үш топ ... ... сарапшысы, экспозицияны техникамен жабдықтау. Осы негізгі үш топ
музей қызметкерлерінің суретшілерімен, ... ... ... экспозициясына әртүрлі құнды заттар қойылады. Музей экспозициясы
– негізгі музей коммуникациясының формасы ... және ... ... ... ... ... ... әсіресе музейдегі ғылыми
концепция қазіргі принциптегі ... ... ... ... ... Музей экспозициясының бірлігі - принциптер.
І-ші принцип – ғылыми концепциялық экспозиция непзінн құру. Бұл принцип
өзінің табиғи, тарихи құбылысын алып ... ... ... айтылған.
ІІ-ші принцип – заттың принципі оның ерекшелігі спецификалық музей
экспозициясынан шығады. Ол былай қорытындылады: ... ... ... ... ... ... ... үшін мүмкіндік
туғызады.
Барлық Қазақстандық музейлер өздерінің ... ... ... ... принциптер мен методтарға көңіл бөлді.
Сонымен қатар олар практикалық қызметін және барлық әрекетін тексерді.
Олар бүгінгі ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар көрнекі ғылыми-көмекші материалдар бұл ... ... ... фоно ... ... ... өтініштеріне жауап беруі мүмкін және
көрсетілген принциптерді жауапкершілікпен ... ... ... ... ... бейнелейді.
Экспозицияны ғылыми дайындау ғылыми коллективтің назар ... ... ... ... кеңесі, бірнеше маманданған ғылым
шеңберінің қатысуы талап етті.
Музей экспозициясын дайындау барысында екі стадия іске ... және ... ... үш ... бір-бірімен байланысты элементтерден
тұрады: ғылыми, көркемдік және техника жұмысын проектілеу.
Негізгі ғылыми және көркемдік экспозицияны шешуі болып табылатын - ... ... ... музей экспозициясын жабдықтау екі негізгі ... ... ... және ... практикалық функциясы музей заттарының арнайы ыңғайлы оптималды
жағдайы және материалдық конструкция көмегімен құрылды;
➢ көркемдік-архитектуралық функциясы:
... ... ... ... ... ... эмоциональды формасы ... ... ... ... ... ... жеке бөліп
орналастыру, экспозиция өлшемін меңгеру, экспонаттың ... ... ... ... формальды мағлұматы (масштабтылығы, сай
келушілігі ... ... ... оның өте ... ... ... ... ұйымдастыру кіші архитектура функциясы болып табылады. Әртүрлі
заттардың ішкі көрінісін жабдықтау ... ... ... Ол архитектура экспозиция экспонат сәйкестілігін туғызады [5,
50 б].
Біздің өлкетанушылық, этнографиялық, биологияқ және т.б. ... ... ... ... міндеті кең көлемділігін,
күрделілігін көрсету сондай-ақ оның кең шеңберде екенін ғалымдар ... ... ... ... ... визуалды өза ара
қатынасын көрсету комплексін ұйымдастыру болып табылады. Оның ... ... ... ... көркемдік арсенальды әдісінің көмегін
композиция, жарық, түсі, жабдықтауы т.б. жатады.
Қазіргі уақытта ... ... ... осы заманға сәйкес
экспозицялардың құрылуы оның ой ... ... ... ... ... ... аз ... Әдетте суретші кей уақыттарда
басқа залдарды, тематикалық комплексті бөлуді ойлайды.
Экспозицияның көркемдік ... ... ... ... бірақ тематикалық структурасын және басқа да музейдің
"комплексті" өзгешелігін ... бұл ... ... оған ... ... ... көркемдік концепясының байланысы оның
ғылымдағы өзгешілігі алдын- ала анықталды.
Қазіргі кезде мұражайға ... ... ... ... мазмұны оның көркемдік тіл шегін бүгінгі әдісінің қабылдауын
ашады. Сондықтан да ... ... ашу ... ... оның ... затқа, оқиғаға деген қатынасы сөзсіз болатын.
Көркемдік-архитектуралық экспозицияның шешімін іздеу таза сферадағы
мұражай ... ... ... ... ... Ол пластикалық
идеяны бейнелеген формасынан ... ... ... ... ... бос орында емес, түпкі-ойдан туады. Суретші кездейсоқ
жағдайда бастаған жүмысын олар үш айда өткізеді. Осы уақытта ол оқып ... ... ... болады.
Мұражай экспозициясының концепциясының маңыздылығын анықтау, түпкі-
ойдың ... біз ... ... ... ... жасаушы
деп санаймыз. Музей сферасындағы ... ... ... ... ... ... творчестволық анализін
бағалау өнердің барлық жағына зерттелмеуі оның күрделілігін талап етеді[7,
12 б] - ... ... ... ... ... келушілердің экспозицияда
оптималды мазмұнын меңгеру ... ... ... экспозицияның кеңістік өлшемі іске асырылды.
Көркемдік-архитектуралық шешімінің эмонациональды әсерінің бейімділігі
келушілер үшін оптималды құнды ескерткіштерінің және ... ... ... ... ойы ... ... ... өнерде
тандалған және мәнерленген ... ... Олар ... ... ... ... драматургия элементіне қарағанда үлкенірек.
Экспозицияны проектілеу барысында оның техникамен жабдыкталуы, айқын
бақылап шығуы негізінен мәселелерден тұрады.
Қазіргі ... ... ... көркемдік-
архитектуралық шешімінің өнделуі барлық компонентердің комплексті құрылуы
және көркемдік мәнділігін негіздейді.
Экспозицияны жабдықтауда белгілі бір ... ... ... контексте генеральды көркемдік-архитектуралық шешімінің құрылуы болып
табылады:
Экспозицияны жабдықтауда конфункциональды структуралар ... ... ... ... ... жағдайын құру және
оны қабылдау эксплуатациялық маңызы);
✓ көркемдік-архитектуралық функциясы (экспозицияны ұйымдастыру да
кеңістік ... ... ... ... ... ... қазіргі кездегі музейлердегі негізгі
тенденциялар барлық ... ... ... ... ... ... ... Экспонаттың музейде архитектуралық
жағынан көрмеге көрсетудің спецификасы болып табылады.
Мұражай ... ... ... ... ... ... ... жүйесін қалыптастыру. Экспозицияның ... ... ... ... ... ... экспозициялық қатар біркелкі
заттардың тобы белгілі бір тәртіппен белгіленіп айқындалады.
- ... ... ... ... бірлігі экспозиция
пікірімен байланысын аяқтау);
- экспозициялық блок (экспозиция пікірімен бірнеше ... бір ... ... ... (жеке мағыналық тақырыптың бөлімін ашу бірнеше экспозициялық
блоктардың өзара байланысын біріктіру).
Музей экспозициясы хабарлау жүйесін тарихи процеспен ... ... ... ... ... ... ... мәнін түсіну
арқылы оның қабылдаған субъектісін анықтау ... ... ... ... ... талап етеді:
- экспозиция тақырыбындағы музей заттарының қоры;
- экспозициялық жұмыстың методикасымен танысу жалпы ... ... ... ... ... ... орналастыру.
Экспозицияны проектілеу барысында құжаттардың комплекстік ... Бұл ... ... ... ... негізі-
документация болып табылады. Экспозицияның ғылыми концепция қорытындысында
оның теоретикалық ... ... ... ... ... ... ... қызмет етеді.
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасы рухани дамудың жаңа сатысына
көтерілді. Осыған орай ... ... ... ... сай ... және
ұлттық мұраттарымыз бен мүдделерімізге үйлесетін мемлекеттік бағдарлама
қажет. Біздің еліміздің ұлттық рухани ... ... ... ... - ... ... және ... азаттық пен тәуелсіздіктің негізі. Ал ұлттық ынтымакты күшейту үшін
отан сүйгіштік, ... және ... ... ... ... ... мәдениетіміздің саналы түрде ... ... ... ... ... ... бізге дейін сақталған жасырын
бұрыштардан зиялылардың көз алдына алып шығатын ... ... бар. Бұл ... ... мекемелер мыналар: ұлттық мұражай,
этнографиялық ... ... ... кітапханасы, статистикалық бас
басқарма.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жоғарыда көріп отырғанымыздай Ә. Х. Марғұлан атындағы ... ... ... ... көз ... Бұл зерттеу тақырыбының
материалдық жағынан аз болуы, зерттеуді терең меңгеруге ... ... ... ... ... ... келе, археологиялық мұражайдың бүгінгі
таңда алар орны ерекше екенін ескергеніміз жөн болар.
Біздің еліміздегі халықтардың аса байлығы, оның ... ... яғни осы ... ... әр ... ... рухани және
материалды мәдениет ескерткіштерінің сақталуы болып табылады. Мұражайларда
бұл мәселені шешу мұражайда ... ... ... оны ... терендетіп зерттеу мүмкін емес. Тек қана бұл ... ... ... ... барлық мұражай қызметкерлеріне ... ... ... ... ... ... экспозицияларының стационарлық
маңызы түрлі формадағы көрме жұмысы болып табылады. Құжаттарда объектінің
оқытылуын дәлелдейтін оған ... ... ... ... керемет, өте сирек ескерткіштерінің сақтаушысы рариттерін
көрсетуі міндет.
Еліміздің Егемендік ... ... ... ... ... көтеруі
ұлттық ой-сананың дамуындағы үлкен серпіліске жол ашты. ... ... ... қызмет етуі тиіс, олай болса тарихи бағыттағы мұражайлардың әдіс-
принципін құрылған экспозицияларын ... ... өзі ... етіп ... ең ... ... бірі ... жұмыс екеніне
жоғарыда келтіргеніміздей куә болдық. Мұражай экспозициясында ... ... үшін ... бір ... ... ... ... Экспозициясыз
мұражай-тек қана өзінше ғылыми жіктелген және ... ... ... ... ... ... да ... мекемелері мен
ғылыми сақтау қоймаларынан ерекшеленетіндіктен экспозицияны ... ... ... деп ... ... экспозициясы мұражайдың алдында тұрған, оның ... ... ... ... ... ала ... ... негізіне,
тақырыптық-экспозициялық жоспарға, интерьердің ... ... ... ... сәйкес есептермен құралады.
Мұражай экспозицияны ғылыми зерттеулердің негізі мен ... ... ... ... алған үлгілерінің, қосымша
түсіндірме мұрағаттардың көмегі арқылы құрады.
Мұражай ... ... оның ... ... ... ... ... сол құрамының мазмұндылығында және олардың
экспозициялық құрылымдары ... ... ... ... бір ... жоғалмайтындығыңда
және де жәдігерлерінің сол күйінде өзіне тән ... ... ... ... ... ... археология мұражайы да ... емес ... ... ... өзінен кейін қалдырған бай мұрасы қазіргі ғылымдағы,
қоғамдағы болып ... ... ... үндес, болашақта да маңызын
жоғалтпайтын халқымыздың рухани байлығына жатады. Осындай этноархеологиялық
бағыт ... Ә.Х. ... ... ... мен ... беттерін
жарқыратып ашып берді және осы ғылыми-зерттеу еңбектерінің Қазақстан музейі
ісіндегі маңызы артып отыр.
Республика музейлерінің археология, ... ... ... ... Ә.Х ... еңбектерінің ролі зор. Біріншіден,
этноархеологиялық экспедициялар кезінде ... ... ... ... ... және Ә. ... еңбектері бойынша
реконструкция жасау, яғни дереккөздік ... ... ... ... ... ... ... экспонат
ретінде көрсету секілді екі жақты ... атап ... ... ... ... музейлерінің «Археология» залдарында
«Қола дәуірі ескерткіштерінің таралу картасы», қайла, балға, тас кетпен,
кен ұсақтағыш ... мыс кені және мыс кені ... ... қола
дәуірінде қолданыста болған және кең тараған ... ... ... ... ... ... Ә.Х. Марғұлан
экспедициялары материалдары еш дәлелді қажет етпейді. Қола дәуірінің кешен
құрылыстары, мыс ... ... Ә.Х. ... ... ... ... адамының тұрғын үйлері – ... ... ... ... арналған
экспозицияларынан «мұртты қорғандарға» жататын «Көрпетай» ... ... ... ... тән ...... табылған әр құжатқа,
музейлік әр затқа асыл қазына ретінде қарап, сол заттың музейлік паспортын
толтырып отырғандай аса ... әр ... ... қалт ... ... отыруы. Бұл музей қызметкерлері көңіл аударатын жағдай.
Ә. Марғұлан бойындағы ұлттық мәдени мұраны, ұлттық құндылықтарымызды
зерделеуіндегі ... ... тән ... ... таң ... Музейлер қорында сақталған құндылықтарымызға байланысты
Ә.Х. Марғұлан зерттеулерімен таныса отырып, «музей тілі» бұл – кітап
сөзін әсіресе ... және ... ... ... ... бекіту
тілі екенін мойындаймыз. Музейлерде сақтаулы қандай болсын түпнұсқа заттың
құндылығы оның заттық кейпінде ... осы зат ... ... ... ... кездесу, табысу мүмкіндігі екенін түсінеміз. Себебі,
бүгінгі күні ұлттық мұраның ... ... ... ерекшеліктері
педагогикалық ғылыми зерттеу жұмыстарында жан – жақты дәлелденіп отыр.
Қорытындысында ... ... ... оның ғылыми жұмысы
мұражайдың қоғамдық өмірде алатын орны ... ... ... ... оның ... мен функцияларын сақтап қалу керек демекпін. Сондай-
ақ өз ... мен ... ... Ә.Х. Марғұлан атындағы мұражайдың деңгейін әлемдің сатыға көтеру;
• мұражайдың ғылыми қызметін кеңейту;
• мұражайға жас ... ... оның ... үлес қосса
екен;
• мұражайдың қазынасын толтыруға археологтар бар күш-жігерін салса.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Назарбаев Н.Ә. ... ... ... ... ... 2000. – 18 қаңтар
2. Назарбаев Н.Ә. 2004–2006 жылдарға ... ... ... ... туралы № 1277 Жарлығы // ҚР Президенті мен ҚР ... ... – 2004. – № 2 – ... ... М.А. ... Ә.Х. Марғұланның ғылыми мұрасының Қазақстан
музей ісіндегі маңызы. – Алматы, 2010.
4. Қайназарова А.Е. ... дело в ... ... ... ... ...... 1995. – 25 с.; ... ... ... жүйесінің қалыптасуы (1920–1940 жж.): Т.ғ.к. ... дисс.
автореф. – Алматы, 1999. – 32 б.; Тайман С.Т. ... ... ... ... мен ... (1946–1970жж.): Т.ғ.к. ... дисс.
автореф. – Қарағанды, 2000. – 30 б.; ... М.З. ... ... ... гг.): ... ... ... ... – Алматы, 2007. – 26
с.
5. Көшпенділер өркениеті мен рухани ... ... // ... ... ... – Павлодар: С. Торайғыров
атындағы ПМУ, 2004. – Т.1. – 269 б.
6. ... К.М. А.Х. ...... ... ... // Труды ... ... ... – 15». – ... 2004. – ... ... А.Х. ... культура Центрального
Казахстана. – Алматы: Наука, 1979. – 360 с.
8. Культурное ... и ... ... – М.: ... 2005. – С.96;
Музей и нематериальное культурное наследие // Сборник трудов ... ... ... – М.: ... 2005. – 196 ... ... М. Қ. Сәтбаев және Ә. Марғұлан // Сарыарқа самалы. – 1999.
– 8 ... ... Ж. ... ... ... Қ. Сәтбаев пен Ә. Марғұлан
тапқан тарихи ескерткіш-тас ... ... // ... – 1979. –№4. – 17 ... Марғұлан Ә. Кеңестік дәуірдің 50 жыл ішіндегі Қазақстандағы
этнографиялық зерттеулер // ... Ә.Х. ... жеке ... 1961. – 19 ... ... Ә.Х. ... өткен өмір (Қолжазба) // Академик Ә.Х.
Марғұланның жеке архиві; Марғұлан Ә.Х. Шығармалар жинағы. – ... ... – Т. 1. – 608 ... ... ... ... ... туралы естелік мақалалар, деректі
әңгімелер, очерктер, өлең-арнаулар). – Павлодар: ТОО НПФ ... ... ... ... ... ... ... программа және түсінік
хаттар. Сборник программ ШКМ. – Қызылорда: Казиздат, 1930.
15. ... Қ., ... Ә. ... әдебиеті. Фольклор. Орта мектептің
VІІІ класына ...... ... 1941.
16. История Казахской ССР с древнейших времен до наших ... В ... ... ред. А.Х.Маргулан и др.). – Алматы: Наука, 1971, Т. 1.
17. Ақышев К., Байпақов К. Қазақ ... ... ... // ... ... ...... Білім, 2004. – 160–165-бб.
18. Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. – Алматы: Атамұра, 2006.
19. Арғынбаев Х. ... ... ... // ... ... ... туралы естеліктер. – Алматы: Білім, 2004. – 112–115-бб.
20. Маргулан А.Х. ...... ... 1998. – Т. 1. – 400 ... ... ... Қазақтың тарихы // Қазақ. – 1913. – №3.18 февраль.
22. М. ... Ә. ... ... ... ісін ... // Отан ... – 2005. – №1.
23. Марғұлан Ә. ... ... 50 жыл ... ... ... // ... Ә.Х. Марғұланның жеке архиві,
қолжазба. 1961. – 19 б.
24. Культура и быт казахского колхозного аула / Отв. ред. А.Х. ... ... В.В. – ... ... 1967. – 303 ... ... народный костюм: Альбом // Ред. Есова С.С.; рис. А.
Галымбаевой. – Алма-Ата: ... 1958. – 66 ... ... А.Х., ... Т., Мендикулов М. Архитектура Казахстана //
Сборн. статей. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1959. – 172 ... ... Т.К. ... ... в ...... Изд. ... 1957. – 96 с.
28. Масанов Э.А. Этнографическое изучение Казахстана в России (XV– XVII
в.в.) // VII Международный конгресс ... и ... – М.: ... 1964. – 10 ... ... И.В., ... Р.Д. Казахская национальная одежда
(XIX–нач. XX в.). – ... ... 1964. – 178 ... ... В.В., Муканов М.С. Родоплеменной ... и ... ... ... 1968. -256 ... ... Х.А. ... мал шаруашылығы жайында этнографиялық очерк
/ Жауапты ред. Ә. Марғұлан. – Алматы: Ғылым, 1969. – 172 б.
32. Этнография // ... ... ... ... А.Х. и др. ... Издательство АН КазССР, 1959. – 246 с.
33. ҚР БҒМ БВМ. 11қор, 1тізбе, 1004 іс.
34. Маргулан А.Х. Из ... ... и ... ... ...... Наука, 1950. – 122 б.
35. Маргулан А.Х., Басенов Т., Мендикулов М. Архитектура Казахстана //
Сборн. статей. – ... ... 1959. – 172 ... Маргулан А.Х. Казахская юрта и ее убранство. – М.: Наука, 1964. –
13 б.
37. Марғұлан Ә.Х. Ежелгі жыр ...... ... 1985. – 368 б.
38. Қойгелдиев М. Марғұлан мұрасы және бүгінгі ... ... // ... ... – 2004. – 25 ... – 3-б.
39. Марғұлан Ә.Х. Шығармалар жинағы. – Алматы: Алатау, 2007. – Т.1. ... ... ... Ә.Х. ... және ...... Жазушы. 1971. –164 б.
41. Алимбай Н.А. Центральный Государственный музей РК: Краткий
исторический ... ... ... ... ... ... – Алматы: Ғылым, 2004. – Т.1 – 395 б.
42. Қазақ совет энциклопедиясы.– Алматы: Полиграфия, 1972. – Т.1.– 648
с.
43. ... М. ... Б. ... ... ... ... мен өнері // Ежелгі мәдениет куәлары. – Алматы:
Қазақстан, 1966. – 68–78-бб.
44. ҚР БҒМ БВМ. ... 1- ... 306- ... ... Р.Д. Об ... ... ... национальной одежды
// Вопросы этнографии антропологии Казахстана. – Алматы: Изд.АН КазССР,
1962. – С. ... ... А.Х. О ... ... обусловленности казахского
эпоса // Известия Каз ФАН СССР. Серия историческая. – ... 1946 – № 2. ... ... Марғұлан Ә.Х. Қазақтағы қорқыт аңыздарын дәстүр етушілер // Ежелгі
жыр-аңыздар. – ... ... 1985. – ... ... Ә.Х. Эпос ... ... ... мұралар // Халық
мұғалімі. – 1940. – № 4. – 64–74-бб.
49. Марғұлан Ә.Х. Ақын туған орта // ... – 1982. – № 4. – ... ... Ә.Х. Ұлы трубадур Жамбыл // Советтік Қазақстан. – 1941. –
28 тамыз.
| | |

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарықтық экономикадағы инновация13 бет
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
"агрономиялық терминдерді пайдалана отырып ауыспалы егістерді жіктеу"4 бет
"жаңажол" кен орнының автоматтандырылуын жобалау24 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
"Мектепке дейінгі кезеңде тілді қатынас құралы ретінде пайдалана білуі. мектепке дейінгі кезеңдегі балалардың сенсорлық дамуы."6 бет
Delphi ортасын пайдалана отырып интернет дүкен бағдарламасын құру32 бет
Delphi-дің графикалық мүмкіндіктерін қолдана отырып қозғалатын бағдарлама құру20 бет
Matlab программалау тілінде үшөлшемді графиктерді салуға арналған функциялармен танысып, оларды пайдалана отырып, графиктерді құру және оларды редакциялау34 бет
MS Access программасының программалық құралдарын қолдана отырып тауарлардың қоймалық есебін автоматтандыру есебін шешу52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь